Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00076 012226 16996537 na godz. na dobę w sumie
Krakowskie środowisko historyczne 1815–1860 - ebook/pdf
Krakowskie środowisko historyczne 1815–1860 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 318
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-053-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka traktuje o okresie w dziejach Krakowa stosunkowo mało rozpoznanym pod względem naukowym, stanowiącym lukę w dotychczasowych badaniach nad krakowską historiografią. Ukazuje mianowicie twórczość historyków działających w pierwszej połowie XIX wieku w Krakowie. Podjęcie tego tematu było rzeczą konieczną, gdyż istniała potrzeba zweryfikowania dawnych ustaleń i wyświetlenia nowych faktów. Monografia powstała w wyniku gruntowych studiów nad omawianym przedmiotem – w trakcie jej pisania wykorzystano bogatą bazę tekstów źródłowych, niejednokrotnie archiwalnych. Do tej pory nikt w takim szerokim zakresie nie ukazał aktywności naukowej krakowskich badaczy przeszłości w latach 1815-1860.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KRAKOWSKIE ŚRODOWISKO HISTORYCZNE 1815–1860 Jan Wnęk KRAKOWSKIE ŚRODOWISKO HISTORYCZNE 1815–1860 Kraków 2008 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008 Recenzent: Prof. dr hab. Jan M. Małecki Redakcja wydawnicza: Anna Gancarczyk Korekta: Zuzanna Bochenek Projekt okładki: Andrzej Augustyński ISBN 978-83-7587-053-4 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2008 Spis treści Wstęp ...................................................................................................................................... 7 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 ......................................................................................................... 11 Warunki rozwoju nauki, kultury i oświaty w Krakowie w latach 1815–1860 ....................................................................................................... 25 Tradycje środowiska ................................................................................................... 35 Społeczność historyków .......................................................................................... 39 Wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego ................................................... 40 Miłośnicy historii i przedstawiciele innych zawodów .............................. 55 Twórczość krakowskich historyków .............................................................. 67 Ogólna charakterystyka zainteresowań badawczych ............................... 69 Historia polityczna .............................................................................................. 69 Historia literatury ............................................................................................... 71 Historia prawa ...................................................................................................... 74 Historia szkolnictwa, oświaty i nauki ........................................................ 74 Historia sztuki ...................................................................................................... 76 Historia regionalna i lokalna ........................................................................ 77 Działalność edytorska ...................................................................................... 79 Aktywność naukowa pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego .... 81 Rozprawy i wydawnictwa źródłowe miłośników historii ........................ 201 Zakończenie ...................................................................................................................... 287 Wykaz źródeł i opracowań ....................................................................................... 291 Wstęp D zieje krakowskiej historiografi i lat 1815–1860 były już przedmio- tem badań. Wiele prac poświęcono poszczególnym historykom. W literaturze polskiej brakuje jednak syntetycznego ujęcia do- konań krakowskiego środowiska historycznego z tego okresu, takiego, jakie ma np. Warszawa1. Stąd wynika potrzeba opracowania owego za- gadnienia. Kraków w tamtym czasie (szczególnie po klęsce powstania listopadowego w Królestwie Polskim) stanowił centrum nauki i kultury polskiej. Skupiał kilkanaście osób badających dzieje w różnym ujęciu i stopniu. Należy podkreślić, że byli wśród nich nie tylko profesjonaliści zajmujący się zawodowo pracą naukową, ale również miłośnicy historii, dla których przeszłość stanowiła poboczny przedmiot zainteresowania. Przyczynili się oni jednak – dzięki wytrwałemu zbieraniu i gromadze- niu źródeł – do naświetlenia wielu zagadnień związanych z minionymi czasami2. Środowisko historyczne Krakowa było liczne. Miało bogate tradycje, sięgające czasów średniowiecza, co inspirowało do pracy i stu- diów nad przeszłością. W Bibliotece Jagiellońskiej – największej wów- czas skarbnicy pamiątek pisanych narodu – oraz w krakowskim ratuszu znajdowały się bogate zbiory gromadzone tam przez kilka stuleci. To wszystko sprawiało, że warunki do badań historycznych były w tym mieście bardzo korzystne. Ramy czasowe tej monografi i wiążą się z dwoma wydarzeniami, tj. z powstaniem Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815) oraz ogłoszeniem przez Franciszka Józefa tzw. dyplomu październikowego (1860), w któ- rym obwieszczono zwołanie sejmów prowincjonalnych oraz centralnej Rady Państwa w Wiedniu3. Rok 1860 był więc znaczący, gdyż zapowiadał nadanie Galicji autonomii. Aby wyodrębnić historyków z grupy badaczy, ustaliłem defi nicję histo- ryka. Przyjąłem, że historykiem jest każdy, kto prowadzi fachowe badania 1 J. Maternicki, Warszawskie środowisko historyczne 1832–1869, Warszawa 1970. 2 K. K. Daszyk, Historiografi a krakowska doby zaborów. Główne kierunki badań i interpretacji narodowej przeszłości [w:] Historiografi a Krakowa i jej twórcy. Materiały sesji naukowej od- bytej 25 czerwca 2005 roku dedykowanej pamięci profesora Józefa Mitkowskiego w 25. rocz- nicę śmierci, Kraków 2005, s. 29 i n. 3 S. Kieniewicz, Wstęp [w:] Galicja w dobie autonomii (1850–1914). Wybór tekstów, oprac. S. Kieniewicz, Wrocław 1952, s. XIV–XV. 8 Wstęp nad przeszłością, zajmuje się edytorstwem źródeł historycznych, a tak- że upowszechnia wiedzę o minionych czasach. Za historyków uznałem także postacie, które w omawianym okresie amatorsko zajmowały się badaniem przeszłości, miłośników starych pomników piśmiennych oraz budowli. Natomiast przez pojęcie historyka krakowskiego rozumiem osobę piszącą prace o przeszłości, związaną w latach 1815–1860 z Krako- wem przez miejsce zamieszkania (zarówno czasowe, jak i stałe). W mo- nografi i uwzględniam więc tylko te rozprawy historyczne, które zostały skreślone, czy ponownie ogłoszone, przez badaczy dziejów podczas ich pobytu w Krakowie. W pewnych przypadkach zaliczenie historyka do badanego środowiska stawało się dyskusyjne. Niektórzy z nich byli krót- ko związani z Krakowem, wyjeżdżali w inne części ziem polskich bądź do obcych krajów. Rozprawy, które ukazały się dotychczas, przybliżają dokonania wy- bitnych badaczy przeszłości. Brakuje natomiast wartościowych opraco- wań o mniej znanych twórcach. Niektóre z tych publikacji powstały już w XIX wieku. Są to przede wszystkim wspomnienia pośmiertne. Nad tymi pracami często ciąży piętno hagiografi i. Informacje na temat krakowskich historyków zawarto również w takich wydawnictwach, jak Album biogra- fi czne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX; Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej. Życiorysy, streszczenia, wyjątki oraz Polski słownik biografi czny. Owe szkice zawierają zazwyczaj ogólnikową i powierzchowną charakte- rystykę dokonań piśmienniczych krakowskich badaczy dziejów. W fachowej literaturze omówiono dokonania i poglądy takich hi- storyków, jak: Jerzy Samuel Bandtkie4, Ambroży Grabowski5, Michał Wiszniewski6. Osobne prace poświęcono także takim dziejopisom, jak: Antoni Zygmunt Helcel7, Józef Łepkowski8, Walerian Kalinka9, Józef Kre- 4 H. Barycz, J. S. Bandtkie a Śląsk. Z dziejów pierwszych zainteresowań się nauki polskiej Ślą- skiem, Katowice 1936; idem, Jerzy Samuel Bandtkie, jego osobowość i rola w rozwoju kultury narodowej, Katowice 1948; idem, Jerzy Samuel Bandtkie, założyciel studium historycznego w Krakowie [w:] idem, Wśród gawędziarzy, pamiętnikarzy i uczonych galicyjskich. Studia i sylwety z życia umysłowego Galicji XIX w., t. 2, Kraków 1963, s. 35–50; idem, Śląsk w polskiej kulturze umysłowej, Katowice 1979; A. K. Banach, Jerzy Samuel Bandtkie [w:] Złota Księga Wydziału Historycznego. Uniwersytet Jagielloński, red. J. Dybiec, Kraków 2000, s. 22–30. 5 S. Estreicher, Od wydawcy [w:] A. Grabowski, Wspomnienia, t. 1, wyd. S. Estreicher, Kraków 1909; „Rocznik Krakowski” 1970, t. 40 (tom poświęcony Ambrożemu Grabowskiemu; w nim m.in.: K. Estreicher, Dzieło Ambrożego Grabowskiego; A. B. Krupiński, Księgarska działal- ność Ambrożego Grabowskiego). 6 J. Dybiec, Michał Wiszniewski. Życie i twórczość, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970. 7 H. Barycz, Antoni Zygmunt Helcel i początki katedry historii prawa polskiego [w:] Studia historyczne ku czci S. Kutrzeby, t. 1, Kraków 1938, s. 13–35. 8 M. Gedl, Józef Łepkowski (1826–1894) [w:] Złota Księga Wydziału Historycznego, op. cit., s. 32–37; A. Tobiasz, Wybrane podróże po Sądecczyźnie w pierwszej połowie XIX wieku, „Rocznik Sądecki” 2004, t. 32, s. 157–178; eadem, Archeologiczne podróże Józefa Łepkowskie- go po Sądecczyźnie, „Rocznik Sądecki” 2005, t. 33. 9 J. Mrówczyński, Ks. Walerian Kalinka. Życie i działalność, Poznań – Warszawa – Lublin 1972. Wstęp 9 mer10, Żegota Pauli11 oraz Wincenty Smoniewski12. Cenne informacje o krakowskich historykach związanych miejscem pracy z Uniwersy- tetem Jagiellońskim zawierają monografi e: Studia z dziejów Wydziału Filozofi czno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego (red. S. Mikuc- ki, Kraków 1967) oraz Dzieje Katedry Historii Literatury Polskiej w Uni- wersytecie Jagiellońskim. Zarys monografi czny (księga zbiorowa, red. T. Ulewicz, Kraków 1966). We współczesnych publikacjach brakuje in- formacji o pracach historycznych takich postaci, jak: Józef Jerzmanow- ski, Walenty Kulawski, Józef Mączyński, Antoni Walewski. Dokonania bardziej znanych historyków również nie zostały dostatecznie zbadane. Nie poddano np. głębszej analizie młodzieńczych utworów Józefa Łep- kowskiego. Celem niniejszej pracy jest podanie ogólnych informacji o krakow- skim środowisku historycznym w omawianym okresie, skreślenie sylwe- tek postaci badających przeszłość, ukazanie ich dorobku naukowego oraz jego znaczenia. Niektóre z tych zagadnień zostały już częściowo opra- cowane, dlatego staram się spojrzeć na nie z innego punktu widzenia, wzbogacić je o niecytowaną literaturę źródłową i opracowania. Monogra- fi a została oparta zarówno na źródłach drukowanych, jak i rękopiśmien- nych. Na bazę źródłową składają się przede wszystkim dzieła historyczne oraz artykuły zamieszczane w ukazujących się wówczas czasopismach. Sięgnąłem także do materiałów rękopiśmiennych znajdujących się w Bi- bliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie oraz w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ważnym źródłem okazały się pamiętniki13, wspomnienia oraz korespondencja. Problemy dotyczące krakowskiej historiografi i omawiam w pięciu rozdziałach. Była ona związana z całą historiografi ą polską, dlatego w roz- dziale pierwszym znalazły się ogólne uwagi o polskiej nauce historycznej we Lwowie, Poznaniu, Warszawie, Wilnie, Wrocławiu oraz na emigracji. W rozdziale drugim omówiłem warunki rozwoju nauki i kultury w Krakowie. Podkreśliłem, że w niektórych okresach były one bardziej sprzyjające, w innych – mniej, wręcz trudne – dlatego ciągłe i profesjo- nalne zajmowanie się pracą naukową było niemożliwe. Kolejny – skromniejszy objętościowo – rozdział poświęciłem tra- dycjom środowiska. Wspomniałem tutaj o dokonaniach krakowskich dziejopisarzy wieków średnich, odrodzenia, baroku oraz oświecenia. 10 Józef Kremer 1806–1875, red. J. Maj, Kraków 2007. 11 U. Perkowska, Żegota Pauli, polihistor i badacz starożytności polskich. Życie i działal- ność w latach 1814–1860, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1970, seria E, z. 4, s. 3–50. 12 K. Dziwik, Jan Wincenty Smoniewski historyk – zbieracz – bibliofi l 1793–1867, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1963, R. 9. 13 J. Kozakiewicz, Pamiętnikarze o Wolnym Mieście Krakowie i wartość źródłowa ich relacji, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1983, R. 28, s. 49–63. 10 Wstęp Rozdział czwarty stanowi biografi czną i ogólną charakterystykę kra- kowskiego środowiska historycznego. Przedstawiłem w nim pochodze- nie historyków, ich wykształcenie, liczebność, specjalizacje. Zwróciłem uwagę na to, że tylko nieliczni z nich posiadali profesjonalne przygo- towanie i wiedzę niezbędną do głębokich studiów źródłoznawczych. Pragnąc lepiej scharakteryzować krakowskie środowisko historyczne, musiałem pogrupować badaczy według jakiegoś kryterium. Jego usta- lenie nie było łatwe. Zastosowałem podział na dwie grupy: a) wykładow- ców Uniwersytetu Jagiellońskiego, b) miłośników historii. Spowodowa- ło to dyskusyjną sytuację: wśród historyków zawodowych znalazł się np. Karol Teliga (teolog), ponieważ na marginesie swoich zainteresowań opracował skromną objętościowo rozprawkę na temat znaczenia historii kościelnej, natomiast Józef Szujski został zaklasyfi kowany do grupy mi- łośników historii (czyli amatorów) z tej racji, że przed 1860 rokiem nie pracował jeszcze w krakowskiej wszechnicy. Monografi ę kończy obszerna charakterystyka twórczości history- ków krakowskich. W pierwszej części tego rozdziału ukazałem roz- prawy i dokonania edytorskie uczonych pracujących na Uniwersytecie Jagiellońskim (Jerzy Samuel Bandtkie, Józef Maciej Brodowicz, Julian Czermiński, Antoni Zygmunt Helcel, Ferdynand Kojsiewicz, Ludwik Kosicki, Józef Kremer, Walenty Kulawski, Karol Mecherzyński, Józef Muczkowski, Józef Sawiczewski, Lucjan Siemieński, Fryderyk Skobel, Karol Teliga, Antoni Walewski, Michał Wiszniewski). W części drugiej podałem wiadomości o dziełach autorskich i wydawniczych krakowskich miłośników historii (Ambroży Grabowski, Józef Jerzmanowski, Wale- rian Kalinka, Karol Kremer, Józef Łepkowski, Ludwik Łętowski, Józef Mączyński, Żegota Pauli, Wincenty Smoniewski, Józef Szujski). Przy hi- storykach, których twórczość wykracza poza ramy czasowe 1815–1860, uwzględniłem tylko odpowiedni wycinek ich działalności. Odnosi się to przede wszystkim do tak znanych dziewiętnastowiecznych badaczach, jak Walerian Kalinka oraz Józef Szujski. Omówione zagadnienia tworzą ogólną wizję historiografi i krakow- skiej lat 1815–1860. Bibliografi a zamykająca opracowanie obejmuje część literatury cytowanej w poszczególnych rozdziałach. Oprócz źródeł stara- łem się wyodrębnić przede wszystkim te pozycje, które zawierają infor- macje o historykach tworzących w Krakowie i historii miasta. W tytułach cytowanych dzieł zachowałem oryginalną pisownię. Niniejsza publikacja powstała z inicjatywy Profesora Juliana Dybca, któremu składam serdeczne podziękowania za życzliwość oraz liczne rady i wskazówki podczas jej przygotowywania. Wyrazy wdzięczności z mojej strony należą się również Profesorowi Janowi Małeckiemu za recenzję wydawniczą i cenne uwagi o pracy, któ- re pozwoliły na jej udoskonalenie. Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 P o upadku państwowości polskiej warunki do rozwoju historiogra- fi i nie były korzystne1. Na ziemiach podzielonych między trzy zło- wrogo nastawione do narodu polskiego mocarstwa w pierwszych latach porozbiorowych został zahamowany rozwój nauki2, lecz z biegiem czasu, po okresie ogólnego przygnębienia, zaczęła się rozwijać ożywiona działalność odrodzeniowa3. Niektórzy dostrzegali konieczność podjęcia badań nad przeszłością narodu. W 1802 roku Hugo Kołłątaj pisał: (cid:281)e(cid:194) (cid:281) (cid:221) (cid:221) (cid:201)d(cid:192) (cid:281) (cid:221) Polska przestawszy ju(cid:281) nale(cid:281)e(cid:194) do narodów aktualnie b(cid:201)d(cid:192)cych, zacznie wkrótce interesowa(cid:194) wkrótce interesowa(cid:194) ciekawych staro(cid:281)ytno(cid:221)ci badaczów w innym wcale widoku; imi(cid:201) jej, wolne od zazdro(cid:221)ci i nienawi(cid:221)ci narodowej, przeniesione zostanie do liczby narodów mniej wi(cid:201)cej s(cid:209)awnych i wielkich, które kolej(cid:192) rzeczy ludzkich upad(cid:209)y i nie znajduj(cid:192) si(cid:201) ju(cid:281) na karcie naszego okr(cid:201)gu, lecz których pami(cid:201)(cid:194) prze(cid:281)y(cid:209)a niezliczone wieki. Wtenczas to, równie obcy, jak i zamieszka(cid:209)y na tej samej ziemi potomek, rozbiera(cid:194) b(cid:201)dzie bez uprzedzenia wszystkie nasze dzieje44.. (cid:209) (cid:281)y(cid:209) (cid:194) b(cid:201) (cid:209) (cid:281) (cid:201) (cid:201) (cid:192) (cid:201) (cid:192) (cid:201) (cid:209) Kołłątaj uważał, że przeszłość należy znać przede wszystkim dlatego, by doskonalić jej zdobycze. Wytyczył historii ambitne zadanie: odkrycie ogólnych praw rozwojowych5. Chciał doskonalić ojczystą historię, pojętą 1 A. F. Grabski, Zarys historii historiografi i polskiej, Poznań 2000, s. 109; M. Serejski, Historio- grafi a [w:] Historia nauki polskiej, t. 3: 1795–1862, red. B. Suchodolski, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1977, s. 645 i n. 2 F. Koneczny, Warunki pracy kulturalnej w Polsce porozbiorowej [w:] Polska w kulturze po- wszechnej, cz. 1, red. F. Koneczny, Warszawa 1919, s. 346–412. 3 T. Łepkowski, Polska, narodziny nowoczesnego narodu 1764–1870, Warszawa 1972; P. Wan- dycz, Pod zaborami. Ziemie Rzeczypospolitej w latach 1795–1918, tł. W. Zajączkowski, War- szawa 1994. 4 List H.[ugona] K.[ołłątaja] do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 r. pisany, „Pamiętnik Warszawski” 1810, t. 1, nr 4, s. 34. 5 C. Bobińska, Społeczno-ekonomiczne idee polskiego Oświecenia [w:] Kołłątaj i wiek Oświe- cenia, red. W. Jedlicka, Warszawa 1951, s. 90; J. Pszczółkowska-Simiczijew, Hugo Kołłątaj o roli etnografi i, „Lud” 1973; zob. J. Maślanka, Zorian Dołęga Chodakowski, Wrocław – War- szawa – Kraków 1965, s. 9. 12 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 ogólnie, a więc historię początkową i najnowszą, historię państwa i pra- wa, a nade wszystko historię kultury6. Obok Kołłątaja wybitną polską indywidualnością, która na począt- ku XIX wieku wyłożyła swoje poglądy na temat historii, był Stanisław Staszic7. Zainteresowany metodologią badań historycznych poświęcił tym zagadnieniom wiele uwagi w przypisach do Rodu ludz kiego, gdzie zarysował metodologię badania historycznego8. Do kwestii tych po- wracał w czasie urzędowania w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, orga- nizując prace zespołowe dotyczące historii Polski9. Historię traktował jako podstawę nauki moralnej10. Istotne znaczenie miało to, że w obliczu braku państwowości polskiej dostrzegano konieczność nauczania historii, szczególnie dziejów ojczy- stych11. Wykładano je w szkołach Księstwa Warszawskiego i w dobie konstytucyjnej Królestwa Polskiego12. Zarówno społeczeństwo polskie, jak i zaborcy13 przywiązywali wielką wagę do historii14. 6 K. Opałek, Wstęp [w:] H. Kołłątaj, Wybór pism naukowych, Warszawa 1953, s. 64; X. Hugona Kołłątaja rozbiór krytyczny zasad historyi i o początkach rodu ludzkiego, t. 1, z rękopisu wyd. F. Kojsiewicz, Kraków 1842; H. Kołłątaj, Rada dla Imć Pana M. nauczyciela Historyi w G. W. – jakim sposobem najpożyteczniej dawać można Historyą i Jeografi ą w szkołach publicznych, „Pamiętnik Warszawski” 1810, t. 1, nr 4; Kurs dwuletni historyi i jeografi i powszechnej w Gimna- zyum Wołyńskiem zaczęty dnia 5 października 1805 roku [w:] X. Hugona Kołłątaja koresponden- cja z Tadeuszem Czackim, t. 4, wyd. F. Kojsiewicz, Kraków 1844. 7 B. Szacka, O historiografi i Stanisława Staszica, „Studia Filozofi czne” 1964, nr 2; A. Jendrysik, Staszica uwagi o edukacji, „Rocznik Komisji Historyczno-Literackiej. PAN – Odział w Krako- wie” 1973, R. 11, s. 23–44; R. Ilnicka-Miduchowa, Poglądy Stanisława Staszica na nauczanie historii, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Historyczne II” 1965, z. 20, s. 87–100; M. H. Serejski, Naród a państwo w polskiej myśli historycznej, Warszawa 1997. 8 B. Suchodolski, Filozofi a historii w „Rodzie ludzkim” Stanisława Staszica, „Myśl Filozofi cz- na” 1953, nr 3. 9 B. Suchodolski, Pedagogiczna działalność Stanisława Staszica, „Nowa Szkoła” 1952, R. 3, nr 2, s. 147. 10 C. Kucharska, Myśl edukacyjna Stanisława Staszica [w:] Stanisław Staszic i jego epoka, red. C. Kucharska, Z. Popławski, Piła 2006, s. 98; S. Staszic, Edukacja [w:] idem, Pisma i wypowiedzi pedagogiczne, Wrocław 1956, s. 13. 11 J. Maternicki, Dydaktyka historii w Polsce 1773–1918, Warszawa 1974. 12 J. Maternicki, Historia i wychowanie, Warszawa 1990, s. 180; C. Majorek, Historia utylitar- na i erudycyjna. Szkolna edukacja historyczna w Galicji (1772–1918), Warszawa 1990; T. Sło- wikowski, Postęp czy regres w nauczaniu historii na ziemiach polskich w pierwszej połowie XIX wieku? [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIII–XX wieku. Księga ofi arowana Janowi Hulewiczowi, red. R. Dutkowa, J. Dybiec, L. Hajdukiewicz, Wrocław 1977, s. 53–83; J. Iwaszkiewicz, Ignacy Żegota Onacewicz – historyk Litwy. Z dziejów dawnego Uni- wersytetu Wileńskiego, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”, seria A: „Historia Nauk Społecznych”, z. 4, Warszawa 1961; J. Dybiec, Działalność dydaktyczna i naukowa Józefa Uldyń- skiego w Krzemieńcu, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1968, R. 11, s. 296–318; W. Górczyń- ski, Nauczanie historii w Królestwie Polskim 1831–1861. Problemy praktyki szkolnej, „Przegląd Humanistyczny” 1983, nr 6, s. 87–102; idem, Historia Polski w szkołach średnich Królestwa Polskiego (1831–1861), „Przegląd Humanistyczny” 1985, nr 5/6, s. 73–107. 13 J. Maternicki, Historia a edukacja polityczna [w:] Historia a edukacja polityczna społeczeń- stwa, red. J. Maternicki, Warszawa 1985, s. 53. 14 J. Tazbir, Kamienie milowe polskiej świadomości historycznej [w:] Socjologia: teoria i działa- nie. Księga pamiątkowa ku czci Władysława Markiewicza, red. K. Doktór, W. Kwaśniewicz, A. Kwilecki, Warszawa 1997, s. 305–318. Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 13 W obu przypadkach [pisze Jerzy Maternicki – J. W.] widziano w historii wa(cid:281)ny (cid:221)rodek oddzia(cid:209)ywania i urabiania jej postaw i pogl(cid:192)dów, w my(cid:221)l za(cid:209)o(cid:281)o- nych idea(cid:209)ów wychowawczych15. (cid:209)o(cid:281) (cid:192) (cid:221) (cid:281) (cid:221) (cid:209) (cid:209) Edukujący młode pokolenia troszczyli się, by nie zapominano wy- darzeń z przeszłości16. Z cnót i błędów przodków młodzież miała „po- żyteczne dla siebie czerpać nauki”17. Polacy pisali studia i wygłaszali przemówienia do młodych ludzi18, w których podkreślali znaczenie zna- jomości dziejów ojczystych i powszechnych oraz ich wpływ m.in. na rozwój uczuć patriotycznych. Nauczano historii ku pokrzepieniu serc. Zwrot ku przeszłości miał oddziaływać wychowawczo na młode poko- lenia i naród19. Historia, jako „księga prawdy”20, „archiwum działań ludz- kich”, miała stanowić „podnietę do czynów chwalebnych oraz hamulec na zbrodnie publiczne”21. W dziejach historiografi i polskiej lata 1815–1860 są ważne. Wówczas bowiem do głosu doszły przede wszystkim dwie tendencje: zbieranie (często bezkrytyczne) pamiątek narodowych oraz dążenie do unaukowie- nia historii. Zbieranie pamiątek narodowych zainicjowano na początku XIX wieku, a rozwinęło się ono pod wpływem prądów romantycznych22. Należy podkreślić, że z naszych ziem wywieziono do Rosji wiele księ- gozbiorów bibliotecznych23. Niektórzy światli Polacy, pragnący ratować 15 J. Maternicki, Rola historii w wychowaniu młodego pokolenia w Polsce w XIX w. [w:] Pol- ska, czeska i słowacka świadomość historyczna XIX wieku. Materiały sympozjum Polsko- - Czechosłowackiej Komisji Historycznej 15–16 XI 1977, red. R. Heck, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1979, s. 96. 16 A. Witkowska, Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia, Warszawa 1998, s. 210. 17 Mowa przy rozpoczęciu popisów rocznych w Gimnazyum Wołyńskiem przez Euzebiusza Słowackiego, profesora wymowy, Dnia 10 Lipca Roku 1808 Miana. 18 Kazanie o końcu edukacyi w kaplicy konwiktu warszawskiego xięży piiarów, do młodzieży tamże edukuiącey się, miane przez X. Idziego, kapucyna, Warszawa 1803, s. 8; O po- żytkach z czytania żywotów znakomitych nauką mężów, a szczególniey rodaków przez X. Wojciecha Szweykowskiego Rektora Uniwersytetu [w:] Posiedzenie publiczne Królew- sko-Warszawskiego Uniwersytetu na uczczenie pamiątki uczonych mężów a mianowicie Polaków przy ukończeniu kursu rocznego nauk odbyte dnia 30 lipca 1819 r. w Warszawie, s. 3–12. 19 J. Maternicki, C. Majorek, W. Górczyński, Historia jako zadanie wychowawcze. Edukacja historyczna młodzieży w latach 1773–1830, Warszawa 1988; C. Majorek, Cel i zakres kształ- cenia historycznego w szkołach ludowych i średnich w Galicji (1772–1848), „Przegląd Huma- nistyczny” 1982, R. 26, nr 12, s. 39–59; T. Słowikowski, Uniwersytet Jagielloński i nauczanie historii w Wolnym Mieście Krakowie (1815–1846), „Małopolskie Studia Historyczne” 1963, z. 3–4, s. 65–85; idem, Nauczanie historii w Wolnym Mieście Krakowie w latach 1815–1846, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967. 20 M. Wiszniewski, Przedmowa [w:] idem, Historya literatury polskiej, t. 2, Kraków 1840, s. IV. 21 T. Szczeniowski, Przygotowanie do nauki dziejów powszechnych i historji, Wilno 1842, s. 9. 22 A. F. Grabski, Historia i świadomość polska. Epoka romantyzmu [w:] idem, Perspektywy przeszłości, Lublin 1983, s. 109–131; M. Janion, M. Żmigrodzka, Romantyzm i historia, Warszawa 1978; A. Wierzbicki, Historiografi a polska doby romantyzmu, Wrocław 1999. 23 D. Matelski, Grabież i restytucja polskich dóbr kultury od czasów nowożytnych do współcze- snych, t. 1, Kraków 2006, s. 157 i n. 14 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 od zagłady pamiątki polskiej przeszłości, a także zabytki piśmiennictwa podjęli się wtedy zadania ich zbierania i gromadzenia. Izabela Czartory- ska wzniosła w Puławach Świątynię Sybilli i Domek Gotycki, w których zostały ulokowane pamiątki historyczne24. Puławy stały się ośrodkiem polskości, centrum kultury narodowej25. W 1827 roku we Lwowie rozpo- czął działalność Zakład Narodowy im. Ossolińskich26 (ufundowany dla Narodu Polskiego przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego27), a w 1829 roku – Biblioteka Raczyńskich28 w Poznaniu. W Kórniku pod Poznaniem bibliotekę założył hrabia Tytus Działyński29. W roku 1841 Aleksander hrabia Przezdziecki30 przeniósł swą bibliotekę i archiwum do Warsza- wy, a trzy lata później powstała tam Biblioteka Ordynacji Krasińskich31. Gromadzenie zbiorów odbywało się również na mniejszą skalę. Trud ten podjęło wiele jednostek. Drugą ze wspomnianych tendencji, a mianowicie dążenie do unau- kowienia historii, zapoczątkowano jeszcze w czasach oświecenia. Jej inicjatorem był Adam Naruszewicz32. Znalazł on swoich kontynuatorów w takich uczonych, jak np.: Ignacy Benedykt Rakowiecki33, Joachim 24 A. Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Lublin 1998, s. 299–320; Z. Żygulski, Puławy [w:] Muzeum Czartoryskich. Historia i zbiory, red. Z. Żygulski, Kraków 1998, s. 20–93; idem, Dzieje zbiorów puławskich (Świątynia Sybilli i Dom Gotycki), „Rozpra- wy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie” 1962, t. 7, s. 5–265. 25 Z. Kuchowicz, Wizerunki niepospolitych niewiast staropolskich XVI–XVIII wieku, Łódź 1972, s. 410; A. Aleksandrowicz, Wokół Domku Gotyckiego w Puławach, „Kamena” 1959, nr 8–9; Muzeum Narodowe w Krakowie. Zbiory Czartoryskich. Historia i wybór zabytków, red. M. Rostworowski, Warszawa 1978. 26 J. Trzynadlowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich i jego znaczenie w dziejach oświaty w Polsce, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1968, nr 1, s. 80–87; J. A. Kosiński, M. Tural- ska, Ofi arodawcy Biblioteki Ossolineum 1817–1848, Wrocław 1968. 27 W. Jabłonowska, Ossoliński Józef Kajetan Piotr Maksymilian (1748–1826), PSB, t. 24, s. 416– –421; J. Kapuścik, Mecenas i uczony: Józef Maksymilian Ossoliński i jego działalność histo- rycznoliteracka, Kraków 1979; J. A. Kosiński, Księgozbiór Józefa Maksymiliana Ossolińskie- go, „Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” 1970, t. 6; idem, Biblioteka fundacyjna Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, Wrocław 1971. 28 L. Słowiński, Edward Raczyński, Poznań 1983; B. Kosmanowa, Edward Raczyński: człowiek i dzieło, Bydgoszcz 1997. 29 S. K. Potocki, B. Wysocka, Tytus Działyński 1796–1861, Kórnik 2002; B., M. Kosmanowie, Tytus Działyński i jego dzieło: 150 lat Biblioteki Kórnickiej, Wrocław 1978. 30 A. Biernacki, Przezdziecki Aleksander Narcyz Karol (1814–1871), PSB, t. 29, s. 45–51; idem, Aleksander Przezdziecki (1814–1871). Życiorys uczonego mecenasa, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1972, R. 17, nr 2, s. 243–264; R. Przezdziecki, Aleksander Przezdziecki: historyk literatury z XIX w., Toruń 1999. 31 Zob. J. Dybiec, Nie tylko szablą. Nauka i kultura polska w walce o utrzymanie tożsamości narodowej 1795–1918, Kraków 2004, s. 71–136. 32 Adam Naruszewicz i historiografi a Oświecenia, red. K. Bartkiewicz, Zielona Góra 1998; M. Królikowska, Szkoła naruszewiczowska i jej miejsce w historiografi i polskiej XIX wie- ku, Warszawa 1989; A. F. Grabski, Adam Naruszewicz jako historyk, „Wiek Oświecenia” 1998, t. 13; W. Zarzycki, Biskup Adam Naruszewicz, luminarz polskiego Oświecenia, Lu- blin 1999. 33 W. Sobociński, Rakowiecki Ignacy Benedykt (1783–1839), PSB, t. 30, s. 506–508; A. F. Grab- ski, Ignacy Benedykt Rakowiecki i jego badania nad dawną Słowiańszczyzną, „Slavia Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 15 Lelewel. W latach 1815–1860 podjęto również działania mające na celu popularyzowanie wiedzy historycznej34, jednakże poziom książek po- pularnonaukowych z tej dziedziny był na ogół niski35. Idea populary- zacji zrodziła się wśród członków Warszawskiego Towarzystwa Przy- jaciół Nauk. Zawarło ono w swoim programie postulat, by w pismach dla dzieci upowszechniać dzieje ojczyste36. Realizację owych założeń rozpoczął Julian Ursyn Niemcewicz37, autor Śpiewów historycznych38 opu- blikowanych w 1816 roku39. We wstępie do nich podkreślał, że (cid:281) (cid:209) (cid:209)o (cid:194) (cid:194) m(cid:209) Wspomina(cid:194) m(cid:209)odzie(cid:281)y o dzie(cid:209)ach jej przodków, da(cid:194) jej pozna(cid:194) naj(cid:221)wietniej- sze Narodu epoki, stowarzyszy(cid:194) mi(cid:209)o(cid:221)(cid:194) Ojczyzny z najpierwszymi pami(cid:201)ci wra- (cid:281) (cid:281)eniami, jest to nieomylny sposób zaszczepienia w Narodzie silnego przywi(cid:192)zania do kraju; nic ju(cid:281) w ten czas tych pierwszych wra(cid:281)e(cid:211), tych rannych poj(cid:201)(cid:194) zatrze(cid:194) (cid:194) nie zdo(cid:209)a, wzmagaj(cid:192) si(cid:201) one latami, usposabiaj(cid:192) dzielnych do boju obro(cid:211)ców, do rady m(cid:201)(cid:281)ów cnotliwych40.. (cid:281)e(cid:211) (cid:192) (cid:201) (cid:221) (cid:201) (cid:211) (cid:194) (cid:194) (cid:281) (cid:209) (cid:192) (cid:192) Niemcewicz starał się udostępnić czytelnikom skarby narodowej tra- dycji historycznej41, dać poznać kraj i dzieje, oddziaływać na myśli i uczucia42. Orientalis” 1958, z. 3–4; J. Skowronek, Z problemów historiografi i polskiej XIX w., „Kwartal- nik Historyczny” 1970, nr 3. 34 A. Majorek, Poglądy na popularyzację historii w Polsce na przełomie XVIII i XIX w., „Biblio- tekarz Zachodniopomorski” 1981, R. 22, nr 4(60), s. 51–60; S. Molenda, Popularyzacja dzie- jów ojczystych w Wielkopolsce od czasów Komisji Edukacji Narodowej do połowy XIX wieku [w:] Tradycje oświatowe Ziemi Leszczyńskiej, Warszawa – Poznań 1975. 35 J. Maternicki, Literatura popularnonaukowa w nauczaniu historii, Warszawa 1968, s. 8. 36 F. Bronowski, H. Winnicka, Projekt „Historii Narodowej” w pracach Towarzystwa Warszaw- skiego Przyjaciół Nauk, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistycz- no-Społeczne”, seria I, z. 4, Łódź 1956, s. 11–35. 37 J. Nowak-Dłużewski, Julian Ursyn Niemcewicz, „Polonistyka” 1957, nr 3; K. Zienkowska, O prekursorach inteligencji polskiej uwag kilka [w:] Inteligencja polska XIX i XX wieku: studia, red. R. Czepulis-Rastenis, t. 5, Warszawa 1987; I. Rusinowa, Pana Juliana przypadki życia. Julian Ursyn Niemcewicz 1797–1841, Warszawa 1999. 38 Śpiewy historyczne to trzydzieści trzy wierszowane utwory epickie poświęcone dziejom Polski, zaczynając od Piasta, a kończąc na Janie III Sobieskim. Miały one ogromne zna- czenie dla kształtowania patriotycznej postawy Polaków w warunkach zaborów – odgry- wały rolę podręcznika historii – A. Knot, Dzieje „Śpiewów historycznych” Juliana Ursyna Niemcewicza, „Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” 1948, t. 3; M. Witkowski, W kręgu „Śpiewów historycznych” Niemcewicza, Poznań 1979; A. F. Grabski, Koncepcja dziejów Polski J. U. Niemcewicza, „Przegląd Humanistyczny” 1973, s. 61–83; A. Kuzik, „Śpiewy historyczne” jako podręcznik poetyki i wychowania patriotycznego, „Guliwer” 1994, nr 3. 39 J. I. Kraszewski, Wstęp [w:] Pamiętniki Juliana Ursyna Niemcewicza 1809–1820, t. 2: 1813– – 1820, Poznań 1871, s. XIII–XIV. 40 J. U. Niemcewicz, Śpiewy historyczne, Warszawa 1816, s. 5. 41 J. Lelewel, Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza, pod względem historyi uważa- ne, Wilno 1817. 42 A. Brückner, Dzieje narodowej literatury polskiej, t. 2, Warszawa 1924, s. 10–11. 16 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 Dwa lata po wydaniu utworu Niemcewicza księżna Izabela Czarto- ryska ogłosiła Pielgrzyma w Dobromilu43. Praca ta44 jako pierwsza opo- wiadała w popularny sposób dzieje Polski45. Jej zasadniczym celem było rozbudzenie i utrwalenie uczuć patriotycznych czytelników, ale także ich umoralnienie. Księżna w swym dziele przedstawiała losy starego człowieka, który wędrując przez jedną z podkrakowskich wsi, Dobromil, zamieszkał u jednej z tamtejszych rodzin, a za dach nad głową i poży- wienie odpłacił się nauczaniem dzieci gospodarzy. W okresie międzypowstaniowym kontynuatorzy idei Izabeli Czarto- ryskiej popularyzowali dzieje ojczyste, pisząc na ten temat prace w for- mie opowieści. Najbardziej znanym autorem takiej literatury był Józef Lompa, twórca Pielgrzyma w Lubopolu. Najpierw napisał on książkę pt. Krótkie wyobrażenie historii Śląska dla szkół elementarnych. Piel- grzym w Lubopolu kontynuował opowieść o dziejach Śląska46. Lompa na marginesie wydarzeń historycznych rozwijał uwagi moralizatorskie47. Do autorów piszących książki historyczne należał także Józef Aleksander Miniszewski48. Jego utwory – Domowa zagroda. Rysy dziejów polskich w opowiadaniu powieściowem dla młodzieży (t. 1–2, Warszawa 1847) i Legenda o królu Lechu. Opowiadanie Olesia (Poznań 1850) – miały formę beletrystycznych opowieści. Dzieje Polski popularyzowali również tacy autorzy, jak: Zenonim An- cyporowicz (Opowiadanie historii polskiej dla dzieci, Warszawa 1847); Julia Woykowska49 (Dzieje naszej świętej ojczyzny, Polski ukochanej, 1850); Bibianna Moraczewska50 (Co się stało w Polsce od jej pierwsze- go rozbioru aż do końca wojen za cesarza Napoleona, Poznań 1850; Co się stało w Polsce od samego początku aż do pierwszego rozbioru 43 S. Gawlik, Książki dla ludu Izabeli z Flemingów Czartoryskiej [w:] W klimacie śląskiej humanistyki. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi doktorowi hab. Franciszkowi A. Markowi w pięćdziesięciolecie pracy dydaktycznej i naukowej, red. J. Kwiatek, E. Sapia- - Drewniak, Opole 2001, s. 65–75. 44 T. W., Pielgrzym w Dobromilu, czyli: Nauki wszystkie, cz. 1–2, Leszno – Gniezno 1844, „Ko- ściół i Szkoła” 1848, R. 3, s. 51–52. 45 W. Górczyński, Pielgrzym w Dobromilu… Izabeli z Flemingów Czartoryskiej – pierwsza próba popularyzacji historii ojczystej w środowisku wiejskim [w:] Między historią a eduka- cją historyczną. Studia i szkice dedykowane Profesor Marii Kujawskiej, red. V. Julkovska, Poznań 2003, s. 32–45. 46 C. Mykita-Glensk, Czasoprzestrzeń Józefa Lompy. Z dziejów formowania się poczucia toż- samości narodowej Ślązaków [w:] „Ojczyźnie jest niczem nie dłużny…”. Józefowi Lompie w dwusetną rocznicę urodzin, red. J. Pośpiech, Opole 1997, s. 120. 47 S. Wilczek, Józef Lompa. Prekursor pracy kulturalno-oświatowej na Górnym Śląsku, Kato- wice 1997, s. 14–15. 48 E. Knobloch-Kaleta, Achilles Kacenbergovius. O Józefi e Aleksandrze Miniszewskim, dzien- nikarzu złej sławy, „Miesięcznik Literacki” 1978, nr 2. 49 E. Durczyńska, Julia z Molińskich Woykowska. Poznański fragment historii polskiej litera- tury dziecięcej, „Życie i Myśl” 1951, nr 1–2. 50 A. Zieliński, Moraczewska Bibianna (1811–1887), PSB, t. 21, s. 676–677; J. Data, Z dziejów wielkopolskiej prozy tendencyjnej, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwer- sytetu Gdańskiego. Prace Historyczno-Literackie” 1977, z. 5. Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 17 kraju, Poznań 1852). W większości tych prac można znaleźć barwne opisy przeszłości, gloryfi kujące dane postacie lub wydarzenia. Część prac traktowała nie tylko o sytuacji politycznej, ale także o kulturze, literaturze, obyczajach51. Jak już podkreśliłem w latach 1815–1860 dążono do unaukowienia historiografi i, do powiększenia bazy źródłowej. Dzięki temu rozwijało się edytorstwo, co skutkowało wydaniem wielu zasadniczych źródeł niezbędnych do badania przeszłości. Wybitną rolę odegrał tu Edward Raczyński, który własnym kosztem opublikował Codex diplomaticus Majoris Poloniae (1840), Codex diplomaticus Lithuaniae (1845), Gabinet medalów polskich (1843). W Wielkopolsce, oprócz Raczyńskiego, źródła historyczne wydawał Tytus Działyński. Najważniejsze z nich to: Acta Tomiciana (od 1852), Lites ac Res gestae Inter Polonos Ordinemque Cru- ciferorum (1855–1856), Żródłopisma do dziejów unii (1856). W Wilnie działalność edytorską prowadził Mikołaj Malinowski52. Napisał życiorys Macieja Stryjkowskiego, który znalazł się we wstępie do warszawskiego wydania jego Kroniki polskiej (1846). Opracował rów- nież przypisy do przygotowanych przez Bernarda Wapowskiego Dzie- jów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (1846–1859). Jako wydawcy źródeł historycznych w Wilnie odznaczyli się także Michał Baliński53 oraz Józef Ignacy Kraszewski54. Pierwszy z nich opracował i ogłosił m.in. dzieła Jana Śniadeckiego (t. 1–7, 1837–1839) oraz jego brata – Jędrzeja (t. 1–6, 1840). Z kolei Kraszewski przygotował do druku m.in. Pomniki do historii obyczajów w Polsce z XVI i XVII wieku (1843), Listy Kazimierza Nestora księcia Sapiehy (1852), Pamiętniki Józefa Drzewiec- kiego (1858), a także Podróże i poselstwa polskie do Turcji (1860). We Lwowie zasługi w edytorstwie położył Henryk Schmitt55. Wydał Materiały do dziejów bezkrólewia po śmierci Augusta III i pierwszych lat dziesięciu panowania Augusta Poniatowskiego (t. 1–2, 1857). Nato- miast w 1850 roku August Bielowski ogłosił drukiem Wstęp krytyczny do dziejów Polski. Dokonał w nim przeglądu źródeł odnoszących się do początków państwa polskiego56. 51 I. Piróg, Książka popularnonaukowa dla dzieci i młodzieży na ziemiach polskich w latach 1830–1863, „Studia o Książce”, t. 13, Wrocław – Warszawa – Kraków – Łódź 1983, s. 77–110. 52 S. Młodecki, Z badań nad zbiorem Mikołaja Malinowskiego w Bibliotece Kórnickiej, „Pa- miętnik Biblioteki Kórnickiej” 1959, z. 7, s. 219–240. 53 T. Turkowski, Baliński Michał (1794–1864), PSB, t. 1, s. 240–242. 54 J. K. Plebański, O pamiętnikach historycznych wydanych przez J. I. Kraszewskiego [w:] Książka jubileuszowa ku czci J. I. Kraszewskiego, Warszawa 1880, s. 463–500; P. Chmie- lowski, Kraszewski jako historyk, „Tygodnik Ilustrowany” 1902, t. 4, s. 308–309; W. Danek, J. I. Kraszewski, Warszawa 1965. 55 A. Artymiak, Lwowianin Henryk Schmitt, Jędrzejów 1939; S. Kieniewicz, Henryk Schmitt, PSB, t. 35, s. 559–563; Z. Fras, Życie inteligencji prowincjonalnej w Galicji. Listy W. Doma- radzkiego do Henryka Schmitta z lat 1857–1873, „Ze skarbca kultury” 1991, z. 51. 56 J. Bartoszewicz, O pomysłach historycznych Augusta Bielowskiego, Warszawa 1852. 18 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 Z historyków warszawskich edytorstwem źródeł zajmował się m.in. Julian Bartoszewicz57 – wydawca dzieła Kodex Dyplomatyczny Polski (t. 3, 1858) oraz Aleksander Przezdziecki58. Zasługą tego drugiego było opublikowanie Listów Annibala z Kapui arcybiskupa neapolitańskiego nancyusza w Polsce, o bezkrólewiu po Stefanie Batorym i pierwszych latach panowania Zygmunta III (1852), a także książki pt. Życie domowe Jadwigi i Jagiełły z rejestrów skarbowych z lat 1388–1417 (1854). Wśród polskich edytorów omawianego okresu warto także zwrócić uwagę na dokonania wrocławskiego historyka Augusta Mosbacha59. Wydał on dwa tomy Pomników dziejów Polski wieku siedemnastego (1840–1842; znalazły się tam takie materiały źródłowe, jak: instrukcje sejmikowe, mowy sejmowe, listy, diariusze, genealogie domów ma- gnackich) oraz Przyczynki do dziejów polskich z Archiwum miasta Wrocławia (1860) i Wiadomości do dziejów polskich z Archiwum Pro- wincji Szląskiej (1860). Podsumowując dokonania edytorskie, należy podkreślić, że ogłoszo- ne studia przedstawiały zróżnicowany poziom wydawniczy. Część z nich nie była opatrzona wyjaśnieniami i głębszymi szkicami źródłoznawczy- mi. Niewielu wydawców korzystało z oryginalnych źródeł, w większości opierali się na kopiach. Zazwyczaj nie dbano także o wierność przekazu, opuszczano niektóre fragmenty, dokonywano nieudolnych przekładów, nie sporządzano indeksów. Po 1815 roku nastąpił rozwój badań nauk pomocniczych historii. Ob- szernie mówił o nich podczas swych wykładów z historii powszechnej na Uniwersytecie Warszawskim Feliks Bentkowski60. Omawiał prope- deutykę historyczną obejmującą zarys dziedzin niezbędnych dla histo- ryka, takich jak: chronologia, numizmatyka, heraldyka61. Bentkowski nie pozostawił jednak głębokich dzieł traktujących o naukach pomoc- niczych historii. 57 Z. Gloger, Julian Bartoszewicz, Jego żywot i prace, Kraków 1871; A. Moraczewski, Julian Bartoszewicz (1821–1870), PSB, t. 1, s. 325–326. 58 J. Łepkowski, Aleksander hr. Przezdziecki, „Przegląd Polski” 1872, t. 2, s. 124–132. 59 R. Ergetowski, August Mosbach (1817–1884), Wrocław – Warszawa – Kraków 1968; J. Re- iter, August Mosbach [w:] Ludzie dawnego Wrocławia, red. R. Heck i in., Wrocław 1958, s. 102–106. 60 W. Górczyński, Nauczyciele historii w szkołach średnich Królestwa Polskiego w latach 1815–1830, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1984, t. 26, s. 19–56; R. W. Wołoszyński, Historia nauki i historia techniki w szkolnictwie polskim lat 1795–1830 [w:] Dzieje nauczania historii nauki i techniki w Polsce, red. I. Stasiewicz-Jasiukowa, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1982, s. 99. 61 M. Handelsman, Zagadnienia teoretyczne historii, Warszawa 1919, s. 50; J. Kolendo, „Jest sposób wykładać dzieje dla młodzi”. O dwóch modelach historii starożytnej w Polsce w la- tach dwudziestych XIX wieku, „Historyka” 1993, nr 23; F. S. Dmochowski, Wspomnienia od 1806 do 1860 roku, Warszawa 1959, s. 100. Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 19 Doskonałe rezultaty w badaniach z dziedziny nauk pomocniczych uzyskał natomiast Joachim Lelewel62. W licznych pracach, ogłaszanych po polsku i francusku, zajmował się zarówno epoką średniowiecza, jak i czasami nowszymi. Słynął z erudycji. Stworzył naukowe podstawy hi- storiografi i polskiej63. Dostrzegał korzyści nie tylko z badania, ale i z na- uczania historii64. Stał na stanowisku, że jedynie można je osiągnąć, nie naruszając prawdy historycznej65. Celem historii jest – według Lelewela – poznanie przyczyn wydarzeń66. Nie chodzi w niej jednak o wyliczanie faktów, ale o wykazanie ich stosunków i związków67. Celowość nauczania historii jest rzeczą oczywistą, nieulegającą najmniejszej wątpliwości. Nie idzie tutaj o dowody, czy historia jest nieodzown(cid:192) wiadomo(cid:221)ci(cid:192), bo mniemam, (cid:281)e nikt tak dalece ob(cid:209)(cid:192)kanym nie jest, (cid:281)eby w wiekach o(cid:221)wieconej Europy chcia(cid:209) o tym pow(cid:192)tpiewywa(cid:194)68. (cid:221) (cid:192) (cid:281) (cid:281) (cid:192) (cid:192) (cid:194) (cid:221) (cid:209) Historia jest potrzebna literatowi do zrozumienia utworu, artyście – do wykształcenia własnej formy twórczej, przydaje się też prawnikowi. Zna- jomość historii jest pożyteczna i potrzebna (cid:281) dla ka(cid:281)dej nauki lub umiej(cid:201)tno(cid:221)ci, je(cid:221)li chcemy je tak poznawa(cid:194), (cid:281)eby nie […] tylko ostateczne ich wypracowanie i urz(cid:192)dzenie by(cid:209)o nam (cid:221)wiadome, ale nadto i nast(cid:201)pny ich post(cid:201)p i doskonalenie si(cid:201) [ […]69. (cid:194), (cid:281) (cid:221) (cid:192) (cid:201) (cid:201) (cid:201) (cid:201) (cid:221) (cid:221) (cid:209) Historia jest nauczycielką życia, zawiera „niezmierny zapas przykładów, dzielnie wpływających na uczucia i przekonania ludów […]”70. 62 J. Z. Pająk, Lelewel Joachim [w:] J. Z. Pająk, A. Penkalla, J. Szczepański, Słownik biografi cz- ny XIX wieku, Toruń 2005, s. 380; S. Kubów, Sylwetki polskich bibliologów, Wrocław 1983; S. Kieniewicz, Joachim Lelewel, Warszawa 1990. Lelewela łączyły bliskie związki z Gotfrydem Ernestem Grodkiem. Temu prekursorowi neohumanizmu na naszych ziemiach zawdzięczał gruntowną znajomość języka i źródeł greckich. Dzięki niemu przyswoił sobie także nowocze- sną metodę erudycyjno-krytyczną i zapoznał się z ówczesną literaturą naukową, zwłaszcza niemiecką – M. H. Serejski, Koncepcja historii powszechnej Joachima Lelewela, Warszawa 1958, s. 207. 63 Polska myśl demokratyczna w ciągu wieków. Antologia, oprac. M. Kridl, W. Malinowski, J. Wittlin, Nowy Jork 1945, s. 105. 64 J. Dutkiewicz, Lelewel o nauczaniu historii, „Wiadomości Historyczno-Dydaktyczne” 1936, R. 4, z. 4, s. 137–142; T. Słowikowski, Joachim Lelewel, krytyk i autor podręczników historii, Warszawa 1974. 65 T. Słowikowski, Polski wkład w teorię nauczania historii, „Wiadomości Historyczne” 1958, R. 1, s. 268; M. H. Serejski, Joachim Lelewel i jego szkoła [w:] Polska myśl fi lozofi czna i spo- łeczna, t. 1, red. A. Walicki, Warszawa 1973, s. 30–77. 66 M. H. Serejski, Miejsce Joachima Lelewela we współczesnej nauce historycznej, „Kwartalnik Historyczny” 1961, R. 68, z. 4, s. 855–878. 67 J. Lelewel, Historyka. O łatwem i pożytecznem nauczaniu historii. O historii, jej rozgałęzie- niu i naukach związek z nią mających. O potrzebie gruntownej znajomości historii. Jakim ma być historyk, Warszawa 1862, s. 5. 68 Ibidem, s. 160. 69 Ibidem. 70 Ibidem, s. 167. 20 Tendencje rozwojowe historiografi i polskiej w latach 1815–1860 Lelewel uczył nowego pojmowania dziejopisarstwa – nie suchego zbioru dat i faktów, lecz wnikania w ducha czasu, odtwarzania warun- ków dawnego życia71. Uczył dostrzegania związków między zdarzenia- mi, ujmowania historii jako procesu historycznego72. Podkreślał, że do sprawiedliwej oceny moralnej czynów potrzebne są również zasady etyki i znajomość człowieka. Historyk, aby zrozumieć zjawiska z życia państwa, powinien znać także prawo. Z zakresu nauk pomocniczych73 Lelewel opublikował kilka prac traktujących o numizmatyce74. Jedną z nich było dzieło Numismati- que du moyen âge (1835). Następnie wydał Études numismatiques et archéologiques (1841). Uczony podjął także studia nad geografi ą histo- ryczną75. Ich owocem było pięciotomowe dzieło Geographie du moyen âge (1849–1857). Studia dotyczące nauk pomocniczych powstały także na pozostają- cych pod zaborami ziemiach polskich. Najważniejsze z nich to Gabinet medalów polskich (1843) Edwarda Raczyńskiego oraz Wzory pism daw- nych (1839) i Pieniądze Piastów (1847) Kazimierza Stronczyńskiego. W omawianym okresie wzrosło zainteresowania historycznymi ba- daniami regionalistycznymi. Pod względem liczby powstałych prac i stu- diów z tego zakresu rezultaty są znaczne, jednak treść opublikowanych rozpraw w wielu wypadkach pozostawia wiele do życzenia. Duże zasługi w tych badaniach położył działający w Wielkopolsce Józef Łukaszewicz76, historyk tego regionu, Poznania oraz oświaty77. Był autorem takich prac, jak Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (t. 1–2, 1838) oraz Krótki opis historyczny kościołów parafi al- nych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parafi alnych, szpitali i in- nych zakładów dobroczynnych w dawnej diecezji poznańskiej (t. 1–3, 1858–1863). Podobną rolę, co Łukaszewicz w Poznaniu, w Wilnie pełnił Michał Baliński, autor Historii miasta Wilna (t. 1–2, 1836–1837). Prze- 71 A. Brückner, Dzieje kultury polskiej, t. 4: Dzieje Polski porozbiorowej 1795 (1872)–1914, Kra- ków – Warszawa 1946, s. 334. 72 T. Słowikowski, Aktualność wskazań dydaktycznych Joachima Lelewela dla nauczania hi- storii, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne” 1962, seria 1, z. 24, s. 147–148; idem, Polski wkład w teorię nauczania historii, „Wiadomości Histo- ryczne” 1958, R. 1, s. 268; idem, Poglądy na nauczanie historii w Polsce w wieku XVIII oraz dydaktyczna koncepcja Joachima Lelewela, Kraków 1960. 73 B. Kürbisówna, Źródła historyczne i nauki pomocnicze u J. Lelewela [w:] Z badań nad pra- cami historycznymi Joachima Lelewela. Referaty i głosy dyskusyjne z sesji naukowej UAM zorganizowanej ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci, red. J. Pajewski, Poznań 1962. 74 M. Haisig, Znaczenie Lelewela dla numizmatyki europejskiej, „Kwartalnik Historyczny” 1961, nr 4. 75 B. Olszewicz, Joachim Lelewel [w:] Dziewięć wieków geografi i polskiej. Wybitni geografowie polscy, red. B. Olszewicz, Warszawa 1967, s. 313–228. 76 A. Wojtkowski, Józef Łukaszewicz jako historyk, „Kronika Miasta Poznania” 1936, R. 14, s. 1–36. 77 Uznanie przyniosła Łukaszewiczowi praca Historya Szkół w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniszych czasów aż do roku 1794 (Poznań 1849–1851).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Krakowskie środowisko historyczne 1815–1860
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: