Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00398 005892 13642554 na godz. na dobę w sumie
Kredytowanie przedsiębiorców indywidualnych – Specyfika, procesy, polityka - ebook/pdf
Kredytowanie przedsiębiorców indywidualnych – Specyfika, procesy, polityka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 384
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9143-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Problematyka pracy dr Agnieszki Czajkowskiej jest bez wątpienia aktualna, ważna, a przy tym interesująca zarówno z poznawczego, jak i głównie praktycznego punktu widzenia. Autorka próbuje przeanalizować z różnych punktów widzenia problematykę kredytowania przedsiębiorców indywidualnych w kontekście doświadczenia banków oraz przedsiębiorców.

Praca adresowana jest głównie do środowiska akademickiego, ale i do praktyków, przede wszystkim związanych z sektorem bankowo-finansowym.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Czajkowska – Zakład Finansów Korporacji, Instytut Finansów Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 e-mail: agnieszka.czajkowska@uni.lodz.pl RECENZENT Stanisław Flejterski REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06106.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-878-3 ISBN (ebook) 978-83-7969-143-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp ............................................................................................................................................... 7 ROZDZIAŁ 1. Specyfika przedsiębiorców indywidualnych oraz polityka kredytowa banków – przegląd teorii .................................................................................................... 11 1.1. Identyfikacja przedsiębiorców indywidualnych jako podsektora gospodarstw do- mowych oraz mikroprzedsiębiorców ............................................................................. 11 1.2. Wpływ form organizacyjno-prawnych przedsiębiorców indywidualnych na współ- pracę z bankami .............................................................................................................. 23 1.3. Rola mikroprzedsiębiorstw w gospodarce ..................................................................... 31 1.4. Mikroprzedsiębiorstwa w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej ................................ 39 1.5. Znaczenie kredytów bankowych w porównaniu z innymi źródłami finansowania działalności przedsiębiorców indywidualnych .............................................................. 49 1.6. Rodzaje kredytów bankowych dla przedsiębiorców indywidualnych ........................... 59 1.7. Istota misji oraz strategii działania w kontekście kształtowania polityki kredy- towej banków ................................................................................................................. 71 1.7.1. Konkurencyjne uwarunkowania działalności kredytowej banków ...................... 71 1.7.2. Misja i cele banków .............................................................................................. 76 1.7.3. Rodzaje strategii marketingowych banków .......................................................... 81 1.7.4. Istota polityki kredytowej ..................................................................................... 91 1.8. Determinanty współpracy przedsiębiorców indywidualnych i kredytodawców w świetle polityk banków ............................................................................................... 98 1.8.1. Problemy wyboru banku-kredytodawcy ............................................................... 98 1.8.2. Współczesne trendy polityk banków w zakresie współpracy z przedsię- biorcami .............................................................................................................. 103 1.8.3. Segmentacja przedsiębiorców indywidualnych .................................................. 106 ROZDZIAŁ 2. Procesy oceny zdolności kredytowej i obsługi kredytów przedsiębior- ców indywidualnych .......................................................................................................... 117 2.1. Procesy negocjacji i zakres weryfikacji formalno-prawnej dokumentacji kredytowej .... 117 2.2. Pojęcie i metodyka badania zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidualnych ..... 126 2.2.1. Idea oceny zdolności kredytowej ....................................................................... 126 2.2.2. Specyfika oceny zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidualnych ........ 130 2.2.3. Kategorie zdolności kredytowej i metody jej oceny .......................................... 133 2.3. Wstępna analiza uproszczonej sprawozdawczości finansowej .................................... 138 2.3.1. Sprawozdawczość przedsiębiorców indywidualnych jako podstawa analizy ...... 138 2.3.2. Celowość analizy ekonomiczno-finansowej w procesie oceny zdolności kre- dytowej ............................................................................................................... 140 2.3.3. Wykorzystanie analizy wskaźnikowej do oceny czynników obiektywnych ...... 142 2.4. Ocena zdolności kredytowej przedsiębiorców w oparciu o metodę punktową ........... 146 2.5. Prawa i obowiązki wynikające z zawarcia umowy kredytu ......................................... 152 2.6. Monitoring kredytów udzielonych przedsiębiorcom indywidualnym ......................... 163 6 2.7. Identyfikacja barier kredytowych ................................................................................. 168 2.7.1. Zakres barier ograniczających powstawanie i rozwój przedsiębiorstw ............. 168 2.7.2. Bariery związane z uzyskaniem kredytów przez mikroprzedsiębiorstwa .......... 172 2.7.3. Przyczyny ograniczeń kredytowych w opiniach banków .................................. 182 2.8. Specyfika ryzyka kredytowania przedsiębiorców indywidualnych ............................. 191 2.8.1. Istota ryzyka kredytowego ................................................................................. 191 2.8.2. Rodzaje i źródła ryzyka kredytowania przedsiębiorców ................................... 194 2.8.3. Konsekwencje kredytowania podmiotów rozpoczynających oraz rozwijają- cych działalność gospodarczą ............................................................................. 204 2.9. Preferencje banków i przedsiębiorców indywidualnych w zakresie doboru zabez- pieczeń spłaty kredytów ................................................................................................ 206 ROZDZIAŁ 3. Analiza polityki kredytowania przedsiębiorców indywidualnych w świetle badań .................................................................................................................. 223 3.1. Uwarunkowania popytu i podaży kredytów ................................................................ 223 3.1.1. Zapotrzebowanie przedsiębiorców indywidualnych na kredyty ........................ 223 3.1.2. Czynniki kształtujące podaż kredytów ............................................................... 233 3.2. Struktura zadłużenia przedsiębiorców indywidualnych ............................................... 239 3.2.1. Kredyty oferowane przez banki przedsiębiorcom indywidualnym ................... 239 3.2.2. Struktura walutowa kredytów dla przedsiębiorców indywidualnych ................ 249 3.3. Jakość należności bankowych od przedsiębiorców indywidualnych ........................... 251 3.4. Wpływ polityki kredytowej banków na popyt przedsiębiorców na kredyty ................ 261 3.5. Wykorzystanie kredytów bankowych przez sektor MMSP w krajach Unii Euro- pejskiej ......................................................................................................................... 277 3.6. Ocena polityki kredytowej banków przez przedsiębiorców indywidualnych – wyniki własnych badań ankietowych ........................................................................... 288 3.6.1. Zakres i metodyka badań oraz charakterystyka respondentów .......................... 288 3.6.2. Ocena wyników i wnioski z badań ..................................................................... 293 3.6.3. Analiza postulatów przedsiębiorców indywidualnych wobec polityki kre- dytowej banków ................................................................................................. 308 3.7. Model metody punktowej oceny zdolności kredytowej przedsiębiorców indywi- dualnych ....................................................................................................................... 310 3.7.1. Metodyka badania .............................................................................................. 310 3.7.2. Studia przypadków ............................................................................................. 325 Zakończenie ................................................................................................................................ 331 Załącznik ...................................................................................................................................... 341 Spis tabel, wykresów i schematów .............................................................................................. 349 Summary ...................................................................................................................................... 353 Bibliografia .................................................................................................................................. 355 Od Redakcji ................................................................................................................................. 383 WSTĘP Obszar badawczy rozprawy obejmuje analizę procesów zachodzących na rynku kredytowym w zakresie obsługi przedsiębiorców indywidualnych, jego rozwoju i zasad funkcjonowania w kontekście tworzenia współczesnych poli- tyk kredytowych banków. Ponadto problematyka pracy dotyczy oceny zdolności kredytowej mikroprzedsiębiorców jako istotnego czynnika ograniczania ryzyka kredytowego. Przedsiębiorcom indywidualnym nie wystarczają własne środki finansowe do realizacji celów gospodarczych, dlatego potrzebują zewnętrznych źródeł finansowania, którymi najczęściej są kredyty bankowe, służące zarówno finansowaniu działalności bieżącej, jak i potrzeb rozwojowych. Banki w swoich strategiach rozwoju powinny uwzględniać zapotrzebowanie przedsiębiorców na kredyty i inne usługi finansowe. Tematyka kredytowania przedsiębiorców indywidualnych nie była dotąd przedmiotem kompleksowych, pogłębionych badań w literaturze polskiej ani zagranicznej. Przedsiębiorcy indywidualni stanowią podsektor na rynku kredy- towym wyodrębniany w sprawozdawczości banków od 2002 r., ale dotychczas nie poświęcono im wystarczającej uwagi. Większość analiz skoncentrowana jest na całym sektorze gospodarstw domowych lub sektorze MMSP (mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw). Analiza polityki kredytowej wobec przedsiębiorców indywidualnych jest innowacją zarówno w teorii, jak i praktyce gospodarczej. Głównym celem rozprawy jest analiza i ocena procesów kredytowych w kon- tekście kształtowania polityki kredytowej współczesnych banków i jej realizacji wobec przedsiębiorców indywidualnych w latach 2002–2009 oraz zaprezentowa- nie budowy modelu metody punktowej oceny zdolności kredytowej podmiotów tego podsektora. Cele pośrednie pracy obejmują realizację następujących problemów badaw- • systematyka metod oceny zdolności kredytowej przedsiębiorców indywi- • przedstawienie rynkowych uwarunkowań zapotrzebowania na kredyty przez przedsiębiorców indywidualnych jako istotnej formy finansowania potrzeb tego podsektora oraz określenie jakości i znaczenia tych należności w portfelach banków; • sprecyzowanie roli strategii marketingowych w działalności kredytowej czych: dualnych; banku; 8 • prezentacja, selekcja i ocena narzędzi służących badaniu zdolności kredy- towej przedsiębiorców indywidualnych, a także wskazanie trudności w ocenie tych zróżnicowanych podmiotów za pomocą standardowych metod bankowych oraz ich wykorzystanie w procesie doskonalenia narzędzi służących zmniejszaniu ryzyka kredytowego; • analiza kryteriów i warunków udzielania kredytów przedsiębiorcom indy- widualnym, wniosku o udzielenie kredytu, wzajemnych praw i obowiązków stron umowy kredytowej, zasad spłaty kredytu i ewentualnych ich zmian, wypowiedze- nia kredytu oraz determinant wyboru zabezpieczenia spłaty kredytu; • badanie kredytów dla przedsiębiorców indywidualnych w Polsce w latach 2002–2009 – w kontekście struktury i dynamiki tych należności (pod względem ilości, wartości, rodzajów, waluty, jakości należności oraz tendencji rozwojowych rynku); • diagnoza kredytowania mikroprzedsiębiorców w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej; kredytowej. • analiza opinii przedsiębiorców indywidualnych na temat aktualnej polityki Podstawową hipotezą badawczą jest stwierdzenie, że kredyty bankowe są dla przedsiębiorców indywidualnych główną formą finansowania obcego oraz odgry- wają istotną rolę w działalności banków. Ponadto hipoteza zakłada, że konieczne jest dostosowywanie procesów i polityki kredytowej banków do rosnących po- trzeb najmniejszych podmiotów gospodarczych. Tworzenie odpowiednich polityk kredytowych wobec podsektora przedsiębiorców indywidualnych może zapewnić przewagę strategiczną na rynku, który staje się coraz bardziej konkurencyjny, dla- tego banki powinny oferować kredyty na atrakcyjniejszych warunkach. Hipotezami cząstkowymi są: • mimo trudności w ocenie zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidu- alnych – ze względu na ograniczoność informacji dostępnych bankowi o działal- ności gospodarczej i sytuacji finansowej rodziny przedsiębiorcy-wnioskodawcy – bankowe metody takiej oceny są skuteczne i można je stosować dla potrzeb szacowania ryzyka kredytowego większości podmiotów; • minimalizacja ryzyka wymaga spełnienia wielu warunków, takich jak: wy- tyczenie jasno określonej polityki kredytowej i konsekwentne jej stosowanie, do- stosowywanie do zmieniających się warunków zewnętrznych oraz wewnętrznych możliwości każdego banku, zapewnienie profesjonalnej obsady kadrowej, zaś wybór rodzaju zabezpieczenia kredytu należy do banku jako wierzyciela i uza- leżniony jest głównie od oceny stopnia ryzyka oraz wyników analizy formalnej i merytorycznej. Praca została napisana w oparciu o literaturę przedmiotu obejmującą pozy- cje książkowe z zakresu różnych dyscyplin naukowych: bankowości, finansów przedsiębiorstw, zarządzania i marketingu, prawa. Ponadto wykorzystano akty prawne, artykuły prasowe zawarte w czasopismach krajowych i zagranicznych, 9 materiały internetowe, w tym elektroniczne wersje periodyków ekonomicznych. Analizy zostały oparte głównie o dane z dokumentów Narodowego Banku Pol- skiego, Komisji Nadzoru Finansowego, Głównego Urzędu Statystycznego oraz wyniki własnych badań ankietowych. Praca jest także efektem przemyśleń autor- ki opartych na badaniach, doświadczeniach zawodowych i dyskusjach z przed- siębiorcami oraz praktykami bankowymi. W opracowaniu dokonano krytycznej analizy piśmiennictwa i materiałów źródłowych, w szczególności aktualnych i historycznych informacji na stronach internetowych banków, wyników badań marketingowych przeprowadzonych przez banki, instytuty badawcze oraz porów- nawczej analizy wybranych charakterystyk rynku kredytów dla przedsiębiorców indywidualnych. Do oceny zebranego materiału w pracy wykorzystano: metody statystyczne (dynamiki, struktury, mediany, dominanty i in.), metody opisowe, porównawcze (z uwzględnieniem analizy historycznej i komparatywnej), analizę systemową (sformułowanie problemu badania, eksploracja, interpretacja, sugestia działa- nia) oraz analizę dedukcyjną i indukcyjną. Ponadto w rozprawie zaprezentowano metody i techniki badawcze, takie jak: analiza ilościowa i jakościowa zdolno- ści kredytowej oraz dokumentacji kredytowej banków, analiza sytuacji ekono- miczno-finansowej przedsiębiorstwa na podstawie uproszczonych sprawozdań finansowych z syntezą przyczynowo-skutkową, analiza wskaźnikowa, metoda punktowa, analiza wyników własnych badań ankietowych. Monografia składa się ze: wstępu, trzech rozdziałów, zakończenia, załączni- ka, spisu tabel, wykresów i schematów, summary oraz bibliografii. W pierwszym rozdziale przedstawiono specyfikę podsektora przedsiębior- ców indywidualnych (jako części składowej sektora gospodarstw domowych, także sektora mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw), w szczególności w za- kresie jego gospodarki finansowej. Poza tym dokonano oceny roli mikroprzed- siębiorstw w gospodarce polskiej pod względem ich liczebności, zatrudnienia, udziału w tworzeniu PKB, dominującej roli w wybranych branżach, wyników finansowych. W kolejnej części rozdziału podjęto próbę prezentacji polskich mi- kroprzedsiębiorstw na tle mikrofirm Unii Europejskiej. Następnie zaprezentowa- no znaczenie oraz rodzaje kredytów bankowych oferowanych przedsiębiorcom indywidualnym. Rozdział pierwszy poświęcono także zasadom kształtowania misji, polityki kredytowej i strategii działania banków w warunkach konkurencji. Ponadto ukazano kryteria wyboru banku-kredytodawcy przez przedsiębiorców oraz uzasadniono potrzebę dostosowania polityki kredytowej do wymagań współ- czesnych klientów. Poza tym dokonano charakterystyki podsektora przedsiębior- ców indywidualnych jako kredytobiorców. W drugim rozdziale poruszono teoretyczne i empiryczne zagadnienia dotyczą- ce specyfiki procesu oceny zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidualnych oraz zabezpieczenia przed ryzykiem kredytowym. Punktem wyjścia jest charakte- rystyka roli procesów negocjacji oraz weryfikacji formalnej dokumentacji klienta 10 i inspekcji u wnioskodawcy. Następnie scharakteryzowano wybrane aspekty me- todyki badania zdolności kredytowej. Dalsza część rozdziału jest próbą ilustracji metod badania zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidualnych, w tym: wstępnej analizy uproszczonej sprawozdawczości finansowej, analizy wskaźni- kowej oraz metody punktowej. Kolejne podrozdziały poświęcono zasadom udzie- lania i obsługi kredytów dla przedsiębiorców indywidualnych, w szczególności poruszono problematykę podjęcia decyzji o udzieleniu bądź odmowie udzielenia kredytu, procedurze zawierania umowy kredytowej oraz regułom wykorzystania kredytu. Następnie ukazano formy zabezpieczenia przed ryzykiem kredytowym. Najpierw opisano zakres monitoringu kredytów dla przedsiębiorców indywidu- alnych. W kolejnym podrozdziale przedstawiono bariery kredytowe postrzegane przez bankowców jako źródło ryzyka kredytowego, zaś kredytobiorców – jako czynnik ograniczający powstawanie i rozwój przedsiębiorstw. W końcowej części rozdziału zaprezentowano zagadnienia związane z ryzykiem kredytowym i me- tody jego minimalizacji, m.in. dzięki zarządzaniu ryzykiem oraz poprzez dobór prawnych zabezpieczeń kredytów. W trzecim rozdziale przeprowadzono analizę polityki kredytowania przedsię- biorców indywidualnych w latach 2002–2009. Na początku określono uwarunko- wania zapotrzebowania przedsiębiorców indywidualnych na kredyty oraz podaży kredytów bankowych. Później oceniono strukturę i zakres zadłużenia przedsię- biorców indywidualnych w bankach z tytułu kredytów złotowych i walutowych. Kolejny podrozdział poświęcono problemowi jakości należności bankowych od przedsiębiorców indywidualnych, popytu na kredyty oraz polityki kredytowej względem najmniejszych podmiotów gospodarczych. W następnym podrozdziale przeprowadzono analizę wybranych aspektów kredytowania mikroprzedsiębior- ców w Unii Europejskiej. Dalsza część rozdziału zawiera ocenę wyników badań ankietowych na temat opinii przedsiębiorców indywidualnych o polityce kre- dytowej banków. Na końcu zaprezentowano autorski model metody punktowej służący do oceny zdolności kredytowej przedsiębiorców indywidualnych oraz przykłady jego zastosowania. Podsumowaniem rozważań są konkluzje i postulaty przedstawione w zakończeniu. ROZDZIAŁ 1 SPECYFIKA PRZEDSIĘBIORCÓW INDYWIDUALNYCH ORAZ POLITYKA KREDYTOWA BANKÓW – PRZEGLĄD TEORII 1.1. Identyfikacja przedsiębiorców indywidualnych jako podsektora gospodarstw domowych oraz mikroprzedsiębiorców Przedsiębiorcy indywidualni są częścią gospodarstw domowych, jak również należą do sektora mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw1. Narodowy Bank Polski, w ramach wdrażania standardów Europejskiego Banku Centralnego, zmo- dyfikował zasady klasyfikacji sektorowej podmiotów, dostosowując je do wy- mogów ESA9522. Zgodnie z definicją NBP wyróżnia się następujące podsektory gospodarstw domowych3: • osoby prywatne – osoby fizyczne, z wyjątkiem osób prowadzących działal- ność gospodarczą, zakwalifikowanych do grupy przedsiębiorców indywidualnych lub rolników indywidualnych; • rolnicy indywidualni – osoby fizyczne, których głównym źródłem docho- dów jest produkcja rolnicza, a ich działalność nie jest zarejestrowana w formie przedsiębiorstwa, spółki, spółdzielni lub grupy producenckiej; • przedsiębiorcy indywidualni – osoby fizyczne prowadzące działalność go- spodarczą na własny rachunek, zatrudniające do 9 osób, którym dany bank świad- czy usługi związane z ich działalnością4 (np. przedstawiciele wolnych zawodów, 1 Zmiany w klasyfikacji sektorowych podmiotów, nastąpiły z dniem 1 marca 2002 r. Wcze- śniej przedsiębiorcy indywidualni byli zaliczani do sektora niefinansowego jako podsektor przed- siębiorstw. 2 G. Rytelewska, E. Huszczonek, Zmiany w popycie na kredyt gospodarstw domowych, Naro- dowy Bank Polski, „Materiały i Studia” 2004, nr 172, s. 9. 3 Opracowanie na podstawie: Narodowy Bank Polski, „Biuletyn Informacyjny” 2004, nr 8, s. 65; Narodowy Bank Polski, „Biuletyn Informacyjny NBP”, czerwiec 2006, nr 1, s. 66; Instrukcja wy- pełniania formularzy sprawozdawczych dla potrzeb Europejskiego Banku Centralnego Statystyka Stanów (ECCXX), Narodowy Bank Polski, s. 8, www.nbp.pl, aktualizacja: 21.04.2010. 4 Wielkość zatrudnienia obejmuje osoby zatrudnione na podstawie stosunku pracy (umowa o pra- cę, mianowanie, powołanie lub wybór) łącznie z właścicielem i współwłaścicielami podmiotu prowa- dzącego działalność gospodarczą (jeżeli w podmiocie pracują) oraz pomagającymi członkami rodzin. 12 jeśli spełniają ww. warunki). Zaliczyć tu należy także niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej oraz szkoły niepubliczne prowadzone przez osoby fizyczne, o ile za- trudniają do 9 osób włącznie. Oprócz uwzględniania wytycznych NBP, banki precyzują, że przedsiębiorca indywidualny to osoba fizyczna, która prowadzi działalność gospodarczą zgod- nie z ustawą o swobodzie działalności gospodarczej5, samodzielnie (we własnym imieniu) lub wspólnie z innymi osobami fizycznymi (przedsiębiorcami), tj. albo w ramach przedsiębiorstwa tworzonego przez kilka takich osób i nieposiadające- go szczególnej formy prawnej, albo też w ramach spółki cywilnej, spółki jawnej lub spółki partnerskiej, w której osoba ta jest jednym ze wspólników lub partne- rów6. Przedsiębiorca indywidualny nie prowadzi ksiąg rachunkowych, a podatek dochodowy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej rozlicza w formie karty podatkowej, zryczałtowanego podatku od przychodów ewidencjonowanych lub na podstawie podatkowej księgi przychodów i rozchodów. Osoba fizyczna, która posiada powyższe cechy, ubiegając się o kredytowanie swojej działalności gospodarczej, jest zaliczana przez bank do podsektora przedsiębiorców indywi- dualnych. Zgodnie z przyjętą metodyką Europejskiego Systemu Rachunków Narodo- wych (ang. European System of Account – ESA), gospodarstwa domowe jako sektor instytucjonalny występują zarówno na rynku dóbr konsumpcyjnych, jak i produkcyjnych. Do gospodarstw domowych zakwalifikowano zakłady pro- wadzące działalność gospodarczą, niemające osobowości prawnej, należące do jednego lub kilku członków tego samego gospodarstwa domowego, z wyjątkiem sytuacji, w której zakład został sklasyfikowany jako przedsiębiorstwo7. Sektor go- spodarstw domowych obejmuje zarówno gospodarstwa domowe będące wyłącz- nie konsumentami, jak i osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą8. Ponieważ przedsiębiorcy indywidualni są zaliczani do gospodarstw domo- wych, dlatego w dalszej części wyjaśnione zostaną podstawowe pojęcia związane z tym sektorem z ekonomicznego punktu widzenia, jak również wskazane klasy- fikacje uwzględniające aspekty prawne, ekonomiczne i socjologiczne. 5 Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, Dz.U. z 2004 r., Nr 173, poz. 1807. 6 Podobne założenia mogłyby być przyjęte do spółek komandytowych i komandytowo-akcyj- nych, o ile komplementariuszami byłyby osoby fizyczne i zatrudniały mniej niż 10 osób. Jednakże w tych firmach występuje konieczność prowadzenia ksiąg handlowych, co uniemożliwia zaliczenie ich do przedsiębiorców indywidualnych. 7 Do sektora gospodarstw domowych zaliczono gospodarstwa rolników indywidualnych oraz zakłady osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą (poza rolnictwem) z liczbą pra- cujących do 5 osób (do końca 1999 r.) oraz do 9 osób (od 2000 r.) i prowadzących uproszczoną ewidencję księgową, a także osób fizycznych wykonujących wolne zawody. 8 G. Rytelewska (red.), Bankowość detaliczna – potrzeby, szanse i zagrożenia, Polskie Wydaw- nictwo Ekonomiczne S.A., Warszawa 2005, s. 21. 13 Gospodarstwo domowe tworzą jego członkowie, których cechy demograficz- ne, społeczne i zawodowe są podstawą ich zróżnicowania. To zespół osób razem zamieszkujących i wspólnie się utrzymujących, który posiada wspólny budżet i wspólnie nim rozporządza. W większości przypadków osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe stanowią rodzinę. Osoby samotne, utrzymujące się samo- dzielnie to jednoosobowe gospodarstwa domowe. Na podstawie wytycznych Unii Europejskiej banki wykorzystują dla celów statystycznych ekonomiczną definicję gospodarstwa domowego, zgodnie z którą to „jednostka lub grupa osób razem zamieszkujących i wspólnie utrzymujących się, powiązanych ze sobą najczęściej więzami rodzinnymi. W ramach gospo- darstw domowych są realizowane ekonomiczne funkcje rodziny: produkcyjna (wytwarzanie dóbr i usług), aktywizacja zawodowa (np. w rodzinnym warsztacie pracy) oraz konsumpcyjna (wydawanie dochodów na spożycie dóbr i usług za- spokajających potrzeby członków gospodarstwa domowego)”9. Gospodarstwem domowym w Systemie Rachunków Narodowych jest każda grupa osób, które mieszkają razem i podejmują wspólne decyzje ekonomiczne dotyczące m.in. spo- życia, oszczędności oraz ilości świadczonej pracy10. Z ekonomicznego punktu widzenia gospodarstwo domowe to najmniejsza gru- pa ludzi, która posiada wspólny budżet i wspólnie nim rozporządza. Gospodarstwa domowe stanowią wyodrębnione oraz ekonomicznie samodzielne mikropodmioty, które mają specyficzne cechy odróżniające je od innych podmiotów ekonomicz- nych. Są jednostkami działającymi głównie w sferze spożycia, a nie (z wyjątkiem gospodarstw rolników i rzemieślników) bezpośrednim ogniwem produkcji spo- łecznej11. Zasadniczą cechą gospodarstwa domowego jest wspólne gospodarowa- nie w wyniku łączenia dochodów, dla zaspokojenia zarówno indywidualnych, jak i wspólnych potrzeb12. „Gospodarstwo domowe jest to najpowszechniejszy i naj- bardziej trwały podmiot gospodarujący, opierający swoją działalność na własnych środkach materialnych i sile roboczej swoich członków”13. W ujęciu przedmio- towym gospodarstwo domowe jest podstawą egzystencji ekonomicznej, którą stanowią: mieszkanie, jego wyposażenie i różne formy dochodów pieniężnych14. 9 Ekonomiczna definicja gospodarstwa domowego, Narodowy Bank Polski, www.nbportal.pl, 10 Gospodarstwo domowe, słownik ekonomiczny, Narodowy Bank Polski, www.nbportal.pl, na 11 R. Milewski, Elementarne zagadnienia z ekonomii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa aktualizacja: 20.02.2006. dzień: 12.11.2009. 1995, s. 97. 1998, s. 19. Warszawa 1998, s. 87. Warszawa 1999, s. 34. 12 T. Orłowski, Nowy leksykon ekonomiczny, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 13 J. Altkorn, T. Kramer (red.), Leksykon marketingu, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 14 J. Kramer (red.), Zachowania podmiotów rynkowych, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 14 Współczesne systemy ekonomiczne mają charakter zmonetaryzowany (pienięż- ny), co oznacza, że podmioty sfery realnej (w tym gospodarstwa domowe) prowa- dzą gospodarkę finansową, tzn. gromadzą i wydają środki pieniężne oraz lokują ich nadwyżki i zaciągają kredyty oraz pożyczki lub w inny sposób gromadzą nie- zbędne im fundusze15. Gospodarstwa domowe są istotnym podmiotem systemu finansowego, wysoce złożonym podsystemem systemu ekonomicznego i społecz- nego, którego cechą jest możliwość współtworzenia pieniądza przez gospodarstwa domowe i inne niefinansowe podmioty gospodarcze oraz możliwość przepływu strumieni pieniężnych między nimi16. Na oznaczenie osób lub jednostek organizacyjnych prowadzących działal- ność gospodarczą używa się wielu określeń. Najbardziej popularne to: przedsię- biorca, biznesmen, kupiec. Ekonomiści, socjolodzy, psycholodzy, ludzie biznesu, politycy i praktycy mają różne koncepcje pojmowania i definiowania przedsię- biorcy. Poniżej zostaną przedstawione podstawowe pojęcia dotyczące przedsię- biorców zgodne z regulacjami prawnymi. Podstawowym aktem prawnym określającym zasady funkcjonowania przed- siębiorstw w Polsce jest ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalno- ści gospodarczej, która określa zasady podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Zasady ustawy odnoszą się zarówno do osób fizycznych prowadzących działalność choćby mniejszych rozmiarów, jak też do przedsię- biorstw państwowych, spółek handlowych. „Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlo- wa, budowlana, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i eksploatacja za- sobów naturalnych, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły”17. Z definicji tej wynika, że działalność gospodarcza posiada następujące cechy: zarobkowy charakter, określony profil wykonywanych czynności (działalność wytwórcza, handlowa, usługowa, wydobywcza itp.), strukturę organizacyjną (tj. terytorialną – siedziba, adres prowadzenia działalności; kadrową – określenie warunków pracy i płacy, czasu pracy, podział praw i obowiązków), ciągłość. W ustawie o swobodzie działalności gospodarczej podmiot realizujący działal- ność gospodarczą nazwany jest „przedsiębiorcą”18. Przedsiębiorstwa są zróżnicowane 15 G. Rytelewska (red.), Bankowość detaliczna – potrzeby, szanse i zagrożenia, op. cit., s. 21. 16 B. Świecka, Detaliczna bankowość elektroniczna, CeDeWu.pl Wydawnictwa Fachowe, Warszawa 2007, s. 25; B. Świecka, Bankructwa gospodarstw domowych – perspektywa ekonomiczna i społeczna, Difin, Warszawa 2008, s. 11. 17 Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, op. cit., art. 2. 18 „Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca oso- bą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakre- sie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej”. Cyt za: Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, op. cit., art. 4 ust. 1, 2. 15 pod względem rozmiarów i form własności19. Przedsiębiorca powinien zajmować się zawodowo kierowaniem przedsiębiorstwem, musi być uprawniony do podejmo- wania strategicznych decyzji gospodarczych, a także powinien spełniać wszystkie istotne funkcje przedsiębiorcze. Spełnianie tych funkcji nazwać można przedsiębior- czością, która wyraża się w zdolności przewidywania skutków decyzji gospodar- czych, a także istniejącego ryzyka związanego ze skłonnością do przełamywania rutyny i wprowadzania postępu organizacyjnego, naukowego, technicznego20, czyli innowacyjności21. Przedsiębiorca jest człowiekiem aktywnym i ekspresywnym, któ- ry w często nieprzyjaznym otoczeniu dostrzega sprzyjające okazje i wykorzystuje je oraz jest siłą motoryczną zmian i postępu22. Przedsiębiorczość zawiera w sobie nie tylko aspekty ekonomiczne, technologiczne, ale także kulturowe i psychologicz- ne. Dla ekonomisty przedsiębiorca będzie innowatorem zdolnym połączyć czynniki produkcji, aby osiągnąć zamierzone cele i powiększyć posiadaną wartość. Psycholo- dzy i socjolodzy natomiast skupiają się na osobowości przedsiębiorcy i czynnikach wpływających i powodujących jego zachowanie23. Przedsiębiorcami zostają osoby pełnoletnie, które nie zostały ograniczone w swojej zdolności do czynności prawnych. Przepisy dotyczące osób fizycz- nych są zawarte w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 roku kodeks cywilny24. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Zdolnością prawną jest możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań25. „Przedsiębiorca działa pod firmą. Firmę ujawnia się we właściwym rejestrze26, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej”27. „Firma przedsiębiorcy powinna 19 Teoria ekonomii, socjologia, nauka o organizacji i zarządzaniu, cybernetyka oraz prawo od- miennie definiują i interpretują pojęcie przedsiębiorstwa. Por. S. Sudoł, Przedsiębiorstwo, podstawy nauki o przedsiębiorstwie, teorie i praktyka zarządzania, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2002, s. 39–42. 20 J. Główczyk, Uniwersalny słownik ekonomiczny, Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna i Fundacja Innowacja, Warszawa 2000, s. 292. 21 Szerzej: A. Czajkowska, Innowacyjność polskiego sektora MSP, [w:] S. Lachiewicz, A. Adamik, M. Matejun, (red.), Zarządzanie innowacjami w przedsiębiorstwie, Monografie Poli- techniki Łódzkiej, Łódź 2008, s. 169–178. 22 J. Brzóska, K. Pałucha, J. Pyka, A. Szmal, Aktywność gospodarcza i przedsiębiorczość – po- radnik dla osób podejmujących samodzielną działalność gospodarczą, Ośrodek Postępu Organiza- cyjnego przy Zarządzie Oddziału Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwo, Katowice 2002, s. 8–9. 23 D. Kopycińska (red.), Teoretyczne aspekty gospodarowania, Katedra Mikroekonomii Uni- wersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2005, s. 220. 24 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny, Dz.U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93 z późn. zm. 25 M. Dolna-Ciemniakowska, A. Wesołowska, Zakładamy firmę, Difin, Warszawa 2007, s. 23. 26 Rejestrem dla przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą indywidualnie lub w formie spółki cywilnej do 1.07.2011. była Ewidencja Działalności Gospodarczej, obecnie jest to Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej, zaś pozostałe podmioty gospodar- cze dokonują tego w rejestrze przedsiębiorców w ramach Krajowego Rejestru Sądowego. 27 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny, op. cit., art. 432 §1, 2. 16 się odróżniać dostatecznie od firm innych przedsiębiorców prowadzących dzia- łalność na tym samym rynku. […] Firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwi- sko”28. Najbardziej adekwatne dla oznaczenia organizacyjnych ram prowadzenia działalności gospodarczej jest pojęcie „przedsiębiorstwo”. Wskazywałaby na to definicja przedsiębiorstwa podana w kodeksie cywilnym, zgodnie z którą „Przed- siębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i mate- rialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej”29. Według norm unijnych za przedsiębiorstwa uważa się podmioty prowadzące działalność gospodarczą bez względu na jego formę prawną, w szczególności osoby prowa- dzące działalność na własny rachunek oraz przedsiębiorstwa rodzinne zajmujące się rzemiosłem lub inną działalnością, a także spółki lub konsorcja prowadzą- ce regularną działalność gospodarczą30. Przedsiębiorstwo angażuje różnorodne czynniki produkcji (pracę, kapitał, ziemię) w celu wytwarzania określonych dóbr lub świadczenia określonych usług, które sprzedaje na rynku innym przedsiębior- stwom, gospodarstwom domowym bądź władzy centralnej lub lokalnej31. Przedsiębiorstwo jest podmiotem działającym w oparciu o złożony zespół czynników, jakim jest przedsiębiorczość32. Przedsiębiorczość polega na gotowości do ciągłych zmian, wprowadzania innowacji, ryzykownych decyzji33. Może wyra- żać się we wszystkich dziedzinach działalności przedsiębiorstwa, np. w szybkiej realizacji postępu techniczno-organizacyjnego czy w dynamicznych działaniach na rynku34. To postawa życiowa35, a także umiejętność pokonywania trudności 28 Ibidem, art. 433. 29 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny, Dz.U. z 2003 r., Nr 49, poz. 408, art. 551. Nowe brzmienie artykułu weszło w życie z dniem 25.09.2003. 30 Zalecenie Komisji z dnia 6 maja 2003 roku dotyczące definicji mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (notyfikowane jako dokument nr C (2003) 1422), 2003/361/WE, Komisja Europejska, Bruksela 2003, załącznik. 31 M. Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, Key Text, Warszawa 2002, s. 39. 32 Przedsiębiorczość jest to aktywność na gruncie zarówno gospodarczym, jak i społecznym. Oznacza budowanie czegoś nowego, odmiennego, tworzenie lub przekształcanie wartości. Posta- wa przedsiębiorcza wymaga posiadania określonych cech osobowościowych, odpowiednich umie- jętności i kompetencji, takich jak: kreatywność, pomysłowość, inwencja, odwaga, samozaparcie i zdeterminowanie. Ponadto, przedsiębiorczość wiąże się z umiejętnością podejmowania ryzyka, posiadaniem zdolności interpersonalnych oraz umiejętnością pracy w zespole. Osoba przedsiębior- cza musi umieć wyznaczać sobie określone cele i pewnie oraz zdecydowanie dążyć do ich realizacji. Przedsiębiorczość oznacza przede wszystkim umiejętność, gotowość, zapał oraz przekonanie do podejmowania różnego rodzaju przedsięwzięć i działań. 33 J. Duraj, Podstawy ekonomiki przedsiębiorstwa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, War- szawa 2000, s. 15. 34 S. Sudoł, Przedsiębiorstwo. Podstawy nauki o przedsiębiorstwie. Zarządzanie przedsiębior- stwem, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006, s. 26. 35 Człowiek przedsiębiorczy realizuje swoje talenty i rozwija swój potencjał, chwyta szanse i okazje, stawia sobie ambitne cele i potrafi przewidywać skutki ich realizacji, stwarza sobie różne 17 oraz zdolność do przetrwania w trudnych sytuacjach. Kreatywny menadżer umie poszukiwać najlepszego rozwiązania danego problemu, uwzględniając uwarun- kowania, w jakich się on pojawił36. Twórcą nowoczesnej teorii przedsiębiorczości jest F. Knight. Jego zdaniem osiągany zysk jest rekompensatą za ryzyko i niepew- ność, jakie ponosi przedsiębiorca37. Człowiek przedsiębiorczy to osoba odnosząca sukces na rynku. Przedsiębiorczość jest w pewnej mierze wrodzoną dyspozycyj- nością psychiczną, ale też nabytą w wyniku nauki umiejętnością38. Istnieje duże podobieństwo w rozumieniu przedsiębiorczości przez J. Schumpetera i Jana Paw- ła II. Nie wiązali oni przedsiębiorczości bezpośrednio z kapitałem, lecz traktowali ją jako szczególnie ważny element pracy ludzkiej, mający wysoką użyteczność społeczną39. „Zorganizowanie takiego wysiłku, rozplanowanie go w czasie, za- troszczenie się, aby rzeczywiście odpowiadał temu, czemu ma służyć oraz pod- jęcie koniecznego ryzyka jest dziś także źródłem bogactwa społecznego. W ten sposób staje się coraz bardziej oczywista i determinująca rola zdyscyplinowanej i kreatywnej pracy ludzkiej oraz – jako część istotna tej pracy – rola zdolności do inicjatywy i przedsiębiorczości”40. Każdy z rodzajów działalności wymaga stałego wykorzystania czynników pro- dukcyjnych. W przedsiębiorstwie realizowane są procesy produkcyjne, w efekcie których dokonuje się transformacja czynników wytwórczych w wyroby gotowe o określonych właściwościach i funkcjach użytkowych. Istotą procesów gospo- darczych jest to, że pozyskiwanie czynników produkcyjnych i ich transformacja wymagają angażowania kapitałów41. Rozpoczęcie i kontynuowanie działalności gospodarczej wymaga zaangażowania majątku. Uzyskanie środków ze sprzedaży alternatywy, poprawia jakość życia swojego i swojej rodziny, lokalnej społeczności, wpływa na bieg wydarzeń, jest optymistą i twórcą. Cyt. za: R. Sobiecki (red.), Podstawy przedsiębiorczości w pyta- niach i odpowiedziach, Difin, Warszawa 2003, s. 20. 36 M. Malczewska (red.), Przedsiębiorczy menedżer w przedsiębiorczej organizacji, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2007, s. 148–150. 37 Przedsiębiorca to ktoś, kto działa w warunkach niepewności, ryzykując kapitałem własnym lub powierzonym i dlatego jest osobą, która może sobie rościć prawo do dysponowania zyskiem, po opłaceniu wszystkich kosztów. Cyt. za: M. Brzeziński (red.), Wprowadzenie do nauki o przedsię- biorstwie, Difin, Warszawa 2007, s. 22. 38 Osobę przedsiębiorczą charakteryzują: dynamizm działaniowy (to osoba aktywna, inicja- tywna, poszukująca nowych rozwiązań); zrównoważenie intelektualne i emocjonalne; zdolność przewodzenia i współpracy z innymi ludźmi; odwaga w podejmowaniu ryzyka, pewność siebie, ambicja; posiadanie niezbędnej wiedzy o terenie swojego przyszłego działania, o rynku, realiach materiałowych, finansowych i psychospołecznych. Cyt. za: Cechy osobowości człowieka przedsię- biorczego, www.newtrader.pl, na dzień: 10.03.2009. 39 F. Bławat, Przedsiębiorca w teorii przedsiębiorczości praktyce małych firm, Gdańskie Towa- rzystwo Naukowe, Gdańsk 2003, s. 21. diecezjalnej, Wrocław 1991, s. 65. rządności, Warszawa 2004, s. 28–35. 40 Jan Paweł II, Encyklika Centesimus Annus, Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archi- 41 J. Śliwa, Finanse przedsiębiorstwa – teoria i praktyka, Instytut Przedsiębiorczości i Samo- 18 towarów bądź usług musi być poprzedzone inwestowaniem w nabycie środków trwałych, towarów, materiałów i poniesieniem szeregu innych kosztów, a w szcze- gólności zorganizowaniem przedsiębiorstwa. Rozwój potencjału gospodarczego przedsiębiorstwa jest w dużym stopniu uwarunkowany możliwościami pozyskania kredytów bankowych. Zgodnie z przyjętą wcześniej definicją, każdy przedsiębiorca indywidualny jest członkiem gospodarstwa domowego i jednocześnie mikroprzedsiębiorcą, czyli podmiotem sektora MMSP (mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw). Jednakże nie każdy mikroprzedsiębiorca jest przedsiębiorcą indywidualnym, gdyż do tej kategorii są zaliczane m.in. podmioty prowadzące pełną sprawozdaw- czość finansową oraz formy organizacyjno-prawne, takie jak: spółki kapitałowe, spółki komandytowe i komandytowo-akcyjne, osoby prawne, które mimo małego rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej nie mogą być zaliczone do gos- podarstw domowych. W celu wyjaśnienia pojęcia mikroprzedsiębiorstwa zostaną przytoczone klasyfikacje ilościowe, jakościowe i mieszane przedsiębiorstw. Sformułowanie uniwersalnej klasyfikacji podmiotów gospodarczych wyma- ga jednoczesnego wykorzystania kilku kryteriów, pozwalających zaliczyć okreś- loną firmę do konkretnej grupy podmiotów. Wśród kryteriów umożliwiających kategoryzację jednostek gospodarczych wyróżnia się42: • kryteria ilościowe – opierają się na syntetycznych miernikach ekonomicz- nych, które stosują m.in. banki, gdyż dzięki nim można precyzyjnie określić do- celową grupę klientów; • kryteria jakościowe – zapewniają dokładniejszą charakterystykę przedsię- biorstw, odnoszą się do określonych cech jednostek gospodarczych; zasadniczą wadą tej klasyfikacji jest nieoperacyjność, tzn. brak cech mierzalnych lub policzal- nych; • kryteria mieszane – łączą kryteria ilościowe i jakościowe, są to typologie przyjmowane przez różne organizacje w zależności od ich potrzeb (np. banki, wyodrębniając przedsiębiorców indywidualnych, stosują kilka warunków mie- rzalnych i niemierzalnych, takich jak: zatrudnienie, samodzielność ekono- miczno-finansowa i organizacyjna, forma organizacyjno-prawna, forma ksiąg rachunkowych). 42 Opracowanie na podstawie: T. Łuczka, Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie – wybrane aspekty mikro- i makroekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Poznań 2001, s. 20–22; L. Martan, M. Hepcja, Przedsiębiorstwo, Owen, Wrocław 1999, s. 25–28; T. Kiziu- kiewicz, K. Sawicki, Rachunkowość małych firm, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1998, s. 11–12, 18; L. Berliński, Zarządzanie strategiczne małym przedsiębiorstwem, Oficyna Wy- dawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 2002, s. 10; B. Piasecki (red.), Ekonomi- ka i zarządzanie małą firmą, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 55; M. Tokarski, Faktoring w małych i średnich przedsiębiorstwach, Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005, s. 16–17; J. Targalski, Przedsiębiorczość i zarządzanie, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2003, s. 14. 19 W praktyce stosuje się kilka łatwo mierzalnych i charakteryzujących się dużą dostępnością danych statystycznych kryteriów ilościowych, do których zaliczane są43: • wielkość zatrudnienia jest łatwą do porównywania wielkością zarówno w dłuższym czasie, jak i w różnych krajach, ponieważ wartość ta nie dezaktuali- zuje się; liczba osób zatrudnionych jest zasadniczym kryterium wstępnym (w UE) przy określaniu, w jakiej kategorii mieści się dany podmiot sektora MMSP44; • roczny obrót przedsiębiorstwa jest to wielkość niestała, kształtuje się na podstawie sprzedaży towarów lub usług, więc ulega wahaniom związanym z wielkością popytu i zmianami cen na oferowane dobra, dlatego występowanie inflacji zmusza do urealnienia wielkości obrotu bądź regularnego aktualizowania wartości progowych tego kryterium45; • wartość majątku (suma bilansowa, wielkość aktywów), jakim dysponuje firma, do którego można zaliczyć zarówno rzeczowy i finansowy majątek trwały, jak i należności czy wartości niematerialne i prawne; • średnie saldo na rachunku bankowym, średnie obroty na rachunku, wnio- skowana kwota kredytu są to wartości, które mogą być uwzględniane przez banki, zwłaszcza na etapie aplikacji o kredyt bankowy, jako kryterium zakwalifikowania klienta do finansowania przez oddział lub centralę banku (np. kredyty powyżej określonej kwoty). Kryteria ilościowe stosowane obecnie w Polsce są zbieżne z podziałem przed- siębiorstw stosowanych w Unii Europejskiej. 23 maja 2003 r. Komisja Europejska przyjęła nową definicję mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw (zob. tab. 1.1)46. W Polsce obowiązuje ona od 1 stycznia 2005 r. Nowelizacja definicji MMSP ma przyczynić się do promocji wzrostu, przedsiębiorczości, inwestycji i innowacji. Nowe regulacje wprowadziły nową kategorię prawną – mikroprzedsiębiorca. Firmy zatrudniające do 9 pracowników są grupą posiadającą szczególne cechy: za- zwyczaj są to firmy o jednolitym profilu, działające w jednej z możliwych tylko branż, szczególnie w handlu, transporcie, budownictwie lub obsłudze nieruchomości 43 Opracowanie na podstawie: T. Łuczka, Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie, op. cit., s. 21, 24, 26; B. Mikołajczyk, Instytucje wspomagające rozwój małych i średnich firm, Ośro- dek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 1998, s. 11; Definicja MŚP – poradnik dla użytkowników i wzór oświadczenia, Wspólnoty Europejskie, Komisja Europejska, Bruksela–Warszawa 2006, s. 5, 15. 44 Kategoria zatrudnienia dotyczy osób zatrudnionych na pełnych etatach, a także w niepełnym wymiarze godzin, sezonowo i obejmuje: pracowników, osoby pracujące dla przedsiębiorstwa, podlegają- cych mu i uważanych za pracowników na mocy prawa krajowego, właścicieli-kierowników, wspólników prowadzących regularną działalność w przedsiębiorstwie i uczestniczących w zysku przedsiębiorstwa. 45 Roczny obrót (w UE) określa się przez obliczenie dochodu, jaki przedsiębiorstwo uzyskało ze sprzedaży produktów i świadczenia usług w ciągu roku, który jest brany pod uwagę, po odjęciu rabatów, przy czym obrót należy liczyć bez uwzględnienia podatku od wartości dodanej (VAT) oraz innych podatków pośrednich. 46 Zalecenie Komisji z dnia 6 maja 2003 roku dotyczące definicji mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw, op. cit., art. 2. 20 i firm47. Za mikroprzedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jed- nym z dwóch ostatnich lat obrotowych: zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pra- cowników i osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 mln euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 mln euro48. Tabela 1.1. Klasyfikacja mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw w Unii Europejskiej Kategoria przedsię- biorstwa Mikro Małe Średnie Maksymalna liczba zatrudnionych Od 1996 r. do 2004 r. Od 2005 r. bilansowa maksymalna suma* [mln euro]** przychodów*** bilansowa przychodów 9 10–49 50–249 nie były definiowane 7 5 27 40 2 10 43 2 10 50 * Alternatywnie obowiązuje jedno z kryteriów: suma bilansowa lub przychodów ogółem. ** Wyrażone w euro wielkości (o których mowa w art. 104–106 U.os.dz.g.) przelicza się na złote według średniego kursu ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski w ostatnim dniu roku obrotowego wybranego do określenia statusu przedsiębiorcy. *** Obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Commission Recommendation of 6 May 2003 concer- ning the definition of micro, small and medium-sized enterprises, Recommendation 03/361/EC, “Official Journal” L124 of 20.05.2003, www.europe.eu.int; Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działal- ności gospodarczej, Dz.U. z 2004 r., Nr 173, poz. 1807, art. 103; Definicja MSP – poradnik dla użytkowni- ków i wzór oświadczenia, Wspólnoty Europejskie, Komisja Europejska, Bruksela–Warszawa 2006, s. 13. Banki na własne potrzeby stosują odmienne segmentacje ilościowe ofert skierowanych do MMSP. Najczęściej są to kryteria mieszane, przyjmujące kilka kryteriów, których przykłady przedstawiono w tab. 1.2. Tabela 1.2. Kryteria wyodrębniania sektora MMSP w wybranych bankach Nazwa banku Bank Pekao S.A. PKO BP S.A. BRE Bank S.A. BNP Paribas Bank S.A. Rodzaj księgowości uproszczona uproszczona pełna – Roczne przychody ze sprzedaży Zatrudnienie do 30 mln zł do 800 tys. EUR od 800 tys. do 5 mln EUR • małe przedsiębiorstwa – do 12 mln zł • duże przedsiębiorstwa – powyżej 12 mln zł do 50 osób do 20 osób – – Źródło: opracowanie własne na podstawie: M. Tokarski, Faktoring w małych i średnich przed- siębiorstwach, Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005, s. 20–21. 47 Program aktywizacji zawodowej absolwentów, 1 Praca – Pierwszy Biznes – deklaracja pro- gramowa i cele, Ministerstwo Gospodarki i Pracy, Warszawa, czerwiec 2005, s. 6. 48 Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, op. cit., art. 104. 21 Lista cech jakościowych wyróżniających MMSP może być bardzo długa, a jej zawartość zależy od celów, jakim ta segmentacja ma służyć. Najważniejsze cechy przedstawiono w tab. 1.3. Tabela 1.3. Kryteria jakościowe podziału sektora MMSP Kryterium podziału 1 Charakterystyka 2 Samodzielność ekonomiczno-finansowa i prawna właściciela Szczególny charakter gospodarki finansowej MMSP Jedność własności i decyzji, autonomia Nacechowanie społecznej struktury przedsiębiorstwa przez właściciela Prosta struktura organizacyjna przedsiębiorstwa Samodzielność gwarantuje możliwość zarządzania przedsiębiorstwem bez ingerencji osób trzecich, co jest równoznaczne z możliwością po- dejmowania wszelkich własnych inicjatyw. Jednakże wiąże się z ko- niecznością ponoszenia całości ryzyka przez osobę będącą właścicie- lem-managerem firmy, pełniącym wszystkie rozstrzygające funkcje kierownicze i zarządzające, niezależnie od kontroli osób trzecich. Właścicielem przedsiębiorstwa nie musi być konkretna osoba, często jest to własność rodzinna, co nie wyklucza samodzielności. Związany jest głównie ze źródłami pozyskiwania kapitału; proces ten można podzielić na dwa etapy: powstawanie przedsiębiorstwa (gdyż tego typu firmy powstają najczęściej w oparciu o środki własne wła- ściciela i jego rodziny, tzn. dzięki inwestowaniu zaoszczędzonych, odziedziczonych lub uzyskanych w wyniku małżeństwa środków fi- nansowych) oraz dalszy rozwój istniejącej już firmy finansowany z części wypracowanego zysku. Jedną z przyczyn takiego stanu jest obawa przed uzależnieniem się od kapitału obcego, zaś innym jest mnogość barier w zdobywaniu kredytu. Jedność oznacza osobistą kontrolę działalności firmy przez właścicie- la bądź właścicieli, podejmujących ważniejsze decyzje. W MMSP przeważają decyzje krótkoterminowe, rzadko podejmowane są plany strategiczne. Działania firmy nie są oparte na przyjętej strategii rozwo- ju i strategiach cząstkowych. Wielkość przedsiębiorstwa w sposób bezpośredni przekłada się na poziom separacji praw własności i funk- cji kontrolnych oraz rozproszenia kapitału. Oznacza zespół cech specyficznych dla każdego przedsiębiorstwa, ukształtowanych przez aktywny i codzienny wpływ właściciela na najdrobniejsze nawet funkcje i działania podejmowane w firmie. Do- minująca pozycja przedsiębiorcy stanowi strukturalną podstawę jed- nobiegunowej struktury organizacyjnej tego typu przedsiębiorstwa, w której istnieje tylko jedno centrum podejmowania decyzji złożone z jednej lub dwóch osób. Osobiste stosunki pomiędzy właścicielem przedsiębiorstwa i pracownikami wytwarzają wspólnotę pracy nace- chowaną ścisłymi wzajemnymi kontaktami. Struktura charakteryzuje się występowaniem jednego centrum decyzyj- nego w osobie właściciela firmy, co sprawia, że przedsiębiorstwo szybciej dostosowuje się do zmieniających się warunków, potrzeb rynku i poja- wiających się okazji, gdyż brak jest tzw. negatywnych czynników, takich jak: sztywność i biurokratyzacja procedur, tłumienie inicjatyw i własnych inwencji oraz wydłużenie czasu przepływu informacji między poszcze- gólnymi komórkami. Sprzyja to także elastyczności i zachowaniom przedsiębiorczym, co przyczynia się do zwiększenia wartości rynkowej 22 1 System zarządzania i jego personifikacja Niewielki udział w rynku Forma organizacyjno- -prawna Tabela 1.3 (cd.) 2 firmy. Typowa struktura organizacyjna MMSP ma następujące cechy: funkcjonalny podział stanowisk pracy, system kierowania ma najczę- ściej formę systemu liniowego, decyzje podejmowane są centralnie, zaś ich delegacja występuje jedynie w takich dziedzinach, jak: zaopa- trzenie, zbyt i marketing. System zarządzania jest najbardziej specyficzną cechą MMSP, których właściciele bezpośrednio, aktywnie uczestniczą we wszystkich sferach działalności. System podejmowania decyzji jest rzadko sformalizowa- ny i zinstytucjonalizowany, co uwidacznia się w szczególności w przy- padku takich funkcji, jak: planowanie, organizacja i kontrola. System zarządzania oparty jest niekiedy na zasadach patriarchalnych, a duże znaczenie odgrywa intuicja. Przedsiębiorstwo prowadzi działalność na małą skalę, zazwyczaj tyl- ko o zasięgu lokalnym i najczęściej ma ujednoliconą produkcję (słabo zdywersyfikowaną) uniemożliwiającą osiągnięcie efektu skali, a swo- ją pozycją rynkową z reguły nie ma wpływu na kształtowanie cen lub podaż dóbr. Z drugiej strony zarówno nieliczny personel, jak i bardzo ograniczone możliwości finansowe i techniczne zmuszają do poszuki- wania swoich szans w wybranych segmentach, w niszach rynkowych, dzięki czemu szybciej wprowadzają innowacje, produkują taniej, utrzymują odpowiednią jakość. MMSP prowadzone są najczęściej przez jedną osobę fizyczną lub jako spółki osobowe. Źródło: opracowanie na podstawie: B. Piasecki (red.), Ekonomika i zarządzanie małą firmą, Wy- dawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 55–56; T. Łuczka, Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie – wybrane aspekty mikro- i makroekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Poznań 2001, s. 16; L. Berliński, Zarządzanie strategiczne małym przedsiębiorstwem, Ofi- cyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 2002, s. 11; K. Safin, Zarządzanie małą firmą, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu im. O. Langego, Wrocław 2002, s. 37; T. Kiziukiewicz, K. Sawicki, Rachunkowość małych firm, Polskie Wydawnictwo Ekonomicz- ne, Warszawa 1998, s. 18; K. Poznańska, M. Schulte-Zurhausen, Kryteria klasyfikacji małych i śred- nich przedsiębiorstw, „Przegląd Organizacji” 1994, nr 2, s. 26–27; K. Krajewski, Kreowanie miejsc pracy w małych i średnich przedsiębiorstwach, „Wynagrodzenie” 1999, nr 19 – dodatek miesięczny; A. Skowronek, Małe i średnie przedsiębiorstwa. Źródła finansowania, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2007, s. 1–2; J. Czarnecki, Faktoring jako instrument finansowania działalności MSP, Wy- dawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 12; C. Cardone-Riportella, L. Cazarola-Papis, New Ap- proaches to the Analysis of the Capital Structure of SME’s: Empirical Evidence From Spanish Firms, Universidad Carlos III de Madrid, Working Paper 01–10, Business Economics Series 03, s. 7. Innymi kryteriami jakościowymi wykorzystywanymi do definiowania sekto- ra MMSP są: kreatywność, innowacyjność, efektywność, wpływ na rynek, impro- wizacja i intuicja49. MSP wyróżnia kapitał intelektualny. Oparte są one na wiedzy 49 J. Rakowski, Handel w Polsce w latach 1998–2000, Polskie Centrum Handlowo-Usługowe S.A., Warszawa 2001, s. 11. 23 i kontaktach właścicieli, znajomości lokalnego rynku, budowaniu bliskich relacji z klientami i dużej elastyczności50. Ponadto firmy te może cechować mała dbałość o tworzenie wizerunku firmy. Poza tym nie obserwuje się tendencji do organizowa- nia się w lokalne grupy obrony swoich interesów. Schemat 1.1. Przedsiębiorcy indywidualni jako gospodarstwa domowe i mikroprzedsiębiorstwa gospodarstwa domowe osoby prywatne rolnicy indywidualni przedsiębiorcy indywidualni mikro- przedsiębiorstwa małe przedsiębiorstwa średnie przedsiębiorstwa duże przedsiębiorstwa sektor MMSP przedsiębiorstwa Źródło: opracowanie własne. Podsumowując, należy podkreślić, że według banków przedsiębiorcy in- dywidualni są podsektorem gospodarstw domowych, a zarazem częścią sektora niefinansowego. Jednocześnie jako przedsiębiorcy stanowią dominującą część mikroprzedsiębiorstw, czyli należą do sektora MMSP (por. schemat 1.1). 1.2. Wpływ form organizacyjno-prawnych przedsiębiorców indywidualnych na współpracę z bankami Wcześniej wyjaśniono złożoność pojęcia „przedsiębiorca indywidualny” i róż- norodność kryteriów wyodrębnienia podsektora mikroprzedsiębiorstw. Przedsię- biorcy indywidualni mogą prowadzić działalność gospodarczą w różnych formach organizacyjno-prawnych. Determinanty wyboru najbardziej właściwej formy or- ganizacyjno-prawnej nie poddają się klasyfikacji. W gospodarce rynkowej decyzję o utworzeniu przedsiębiorstwa i nadaniu mu określonej formy organizacyjno-prawnej podejmują założyciele. Wybór formy organizacyjno-prawnej przez przedsiębiorców przesądza o systemie finansowym firmy oraz zasadach prowadzenia jej gospodarki finansowej, co znajduje odzwierciedlenie w sposobie tworzenia kapitałów własnych, a w konsekwencji decyduje o możliwościach pozyskania kapitałów obcych. Dla określenia form organizacyjno-prawnych prowadzenia działalności istot- ne znaczenie ma podział podmiotów gospodarczych na osoby fizyczne i praw- ne, gdyż skutkuje on odmiennym statusem prawnym oraz różnym zakresem 50 M. Marcinkowska, Kapitał intelektualny MSP, [w:] J. Duraj (red.), Przedsiębiorstwo na rynku kapitałowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008, s. 209. 24 odpowiedzialności osób i jednostek organizacyjnych tworzących dany podmiot gospodarczy za jego zobowiązania. Osoby fizyczne mogą prowadzić działalność gospodarczą w formie: zarejestrowanej firmy jednoosobowej tzw. zakładów osób fizycznych, spółek cywilnych lub osobowych spółek prawa handlowego51: jaw- nej, partnerskiej, komandytowej, komandytowo-akcyjnej. Przedsiębiorcy indywi- dualni nie mają osobowości prawnej52, a wyłącznie zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Nie mogą oni przyjąć formy osoby prawnej53: spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjnej, przedsiębiorstwa państwo- wego, przedsiębiorstwa komunalnego, spółdzielni, spółki z udziałem kapitału zagranicznego. Działalność mikroprzedsiębiorstw może być prowadzona w wyżej wymie- nionych formach prawnych, ale nie każda forma jest dla nich odpowiednia54. Naj- większą popularnością wśród przedsiębiorców indywidualnych cieszą się firmy jednoosobowe (83 wszystkich przedsiębiorstw w Polsce), w mniejszym – spółki cywilne (8 ) i spółki handlowe (1 ). W 2008 r. przedsiębiorcy prowadzący dzia- łalność w tej formie stanowili łącznie około 92 wszystkich przedsiębiorstw55. Na koniec 2008 r. w systemie REGON zarejestrowanych było 3757,1 tys. podmiotów gospodarki narodowej, było to o 71 tys. więcej niż na koniec 2007 r. Liczba podmiotów zarejestrowanych jako osoby fizyczne wyniosła 2845 tys. (wzrost w stosunku do poprzedniego roku o 2,1 ). W strukturze funkcjonujących w Polsce przedsiębiorstw aktywnych, a więc faktycznie prowadzących działalność, dominują mikroprzedsiębiorstwa. W 2007 r. stanowiły one 96 aktywnych przed- siębiorstw56. Prawie 98,3 osób fizycznych prowadzących działalność gospo- darczą w 2009 r. stanowili mikroprzedsiębiorcy57. Liczbę mikroprzedsiębiorstw, 51 Spółka osobowa (jest ułomną osobą prawną, nie ma osobowości prawnej, nie ma pełnej zdolności prawnej) może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywaną. Posiada podmiotowość prawno-handlową. 52 Osobowość prawna jest to zdolność do czynności prawnych, czyli wstępowania w stosun- ki cywilno-prawne z innymi podmiotami. Do typowych cech osoby prawnej zalicza się: strukturę organizacyjną wyposażoną w organy działające za osobę prawną, posiadanie odrębnego majątku, zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków, zdolność procesową i odpowiedzialność własnym majątkiem za zobowiązania. Cyt. za: Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki narodowej w 2007 r.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kredytowanie przedsiębiorców indywidualnych – Specyfika, procesy, polityka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: