Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00119 007268 12250629 na godz. na dobę w sumie
Krwawy Kaukaz: Czeczenia - ebook/pdf
Krwawy Kaukaz: Czeczenia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 82
Wydawca: Histmag Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3651-5603-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Imperialne ambicje Rosji to prawdziwy temat-rzeka. Jednym z najciekawszych, a jednocześnie najbardziej ponurych wątków tej historii stanowią dzieje konfliktu w Czeczenii. Kaukascy górale przez wiele lat dzielnie stawiali opór najeźdźcom. A gdy w końcu musieli ulec, Rosjan drogo kosztowała każda chwila spędzona na podbitej ziemi.

W napisanej z niezwykłą swadą opowieści o wielowiekowym konflikcie w Czeczenii, Przemysław Mrówka rekonstruuje jego głębokie przyczyny. Dzięki tej publikacji zrozumiemy sens krwawej wojny, którą żyła polska opinia publiczna. Dlaczego Czeczeni za wszelką cenę chcieli oderwać się od Rosji? Czy mieli realną szansę na sukces? Dlaczego armia rosyjska poniosła w 1994 r. jedną z najbardziej kompromitujących porażek w dziejach? Autor patrzy szerzej niż większość komentatorów, stawia trudne pytania i potrafi udzielać na nie przekonujących odpowiedzi.

Dżochar Dudajew, Szamil Basajew, Ramzan Kadyrow – barwni przywódcy i ich powikłane życiorysy nie będą już miały dla Państwa tajemnic. Podobnie zresztą jak meandry rosyjskiej polityki wobec kaukaskiej krainy. Dlaczego Władimir Putin wywołał drugą wojnę w Czeczenii? Czy wojowniczych górali udało się trwale spacyfikować? Jakie były korzenie czeczeńskiego terroryzmu? O tym wszystkim przeczytają Państwo w e-booku Przemysława Mrówki „Krwawy Kaukaz: Czeczenia”.

Przemysław Mrówka (ur. 1988) – członek redakcji portalu „Histmag.org” doktorant na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Pasjonuje się dziejami wojskowości i historią XX wieku. Publikował m. in. w „Gońcu Wolności”, „Uważam Rze Historia” i „Teologii Politycznej”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 Przemysław Mrówka Krwawy Kaukaz: Czeczenia 2 Autor: Przemysław Mrówka Redakcja: Roman Sidorski, Michał Przeperski Korekta: Maria Buczkowska Skład i łamanie: Tomasz Kiełkowski Projekt okładki: Tomasz Kiełkowski ISBN: 978-83-65156-03-7 All rights reserved. Copyright © 2016 by PROMOHISTORIA Michał Świgoń Warszawa 2016 e-mail: redakcja@histmag.org www: http://histmag.org Wydanie elektroniczne. Jeśli posiadasz ten egzemplarz z naruszeniem praw autorskich, zachęcamy: kup oryginalny e-book i wesprzyj jego twórców. 3 Spis treści Carowie Komuniści Czeczeńcy Jelcyn Mafia i wahabici Putin Bibliografia 5 19 29 44 57 68 80 4 Czeczeńcy Narodziny bohatera W nocy z 18 na 19 sierpnia władzę w Moskwie przejął samozwańczy Pań- stwowy Komitet Stanu Wyjątkowego. Do miasta wkroczyły jednostki pan- cerne, a obywateli ZSRS poinformowano, że ze względu na zły stan zdrowia prezydenta Gorbaczowa jego obowiązki przejmuje wiceprezydent Giennadij Iwanowicz Janajew. Zebrani wokół niego twardogłowi zdecydowani byli zatrzymać proces rozpadu Związku Sowieckiego, o który obwiniali Gorba- czowa. Doszło do starć na ulicach rosyjskiej stolicy, byli ranni i zabici. Pucz podzielił Związek Sowiecki i nadszedł czas, by wybrać strony. Zawgajew postanowił wykorzystać swoją szansę. Przyjął zaproszenie Ja- najewa i już 20 sierpnia był w Moskwie, negocjując z puczystami przyszłość swoją i Czeczenii. Dudajew jednak również nie czekał bezczynnie. Natych- miast zwołał Komitet Wykonawczy Ogólnonarodowego Kongresu Czeczeń- skiego Narodu i potępił puczystów, opowiadając się po stronie Gorbaczowa Godło niepodległej Czeczenii (aut. Anuskafm; CC BY-SA 3.0) 29 i reform. Jandarbijew, Dudajew i cała WDP organizowała w kraju wiece i spotkania, okazując wsparcie dla lojalistów i zarazem potępiając (już na gruncie lokalnym) wspierające puczystów Prezydium Rady Najwyższej Cze- czeńsko-Inguskiej Republiki. Dnia 20 sierpnia oddział wojsk KGB i MSW podjął próbę aresztowania Dudajewa i zajęcia biur Kongresu. Doszło do walk. Na pomoc członkom OKCzN przyszli Czeczeńcy z samorzutnie powstałych formacji ochotniczych, gotowych bronić Komitetu Wykonawczego, w wyni- ku czego oddział się wycofał. Dnia 21 sierpnia stało się jasne, że Zawgajew przegrał podwójnie. Po pierwsze, postawił na złego konia, przez co wszystkie ustalenia i gwarancje, jakie uzyskał od Janajewa, stały się nic niewarte. Po drugie, nie był obecny w Groznym podczas opisanych wydarzeń – w przeciwieństwie do Dudaje- wa. Przewodniczący Komitetu Wykonawczego pracował niezmordowanie, przez cały czas trwania puczu kontrolując sytuację, uczestnicząc w wiecach, przemawiając i pokazując się w mediach. W oczach Czeczeńców stał się boha- terem, który podczas burzliwych dni był na miejscu i panował nad kryzysem, a także dodatkowo stał się celem ataku wojsk KGB i MSW. Po przejściu na Borys Jelcyn przed gmachem sowieckiego parlamentu, 19 sierpnia 1991 (fot. Kremlin.ru; CC BY 4.0) 30 stronę Borysa Jelcyna Tamańskiej Dywizji Pancernej Gwardii (zwanej cza- sem szyderczo „dworską”), Tulskiej Dywizji Powietrznodesantowej i antyter- rorystów z Grupy Alfa było niemal jasne, że pucz się załamał i Janajew jest bitą kartą. Zawgajew próbował ratować sytuację. Wiedział, że trzeba zmie- nić strony barykady, dopóki zmagania o władzę w Moskwie jeszcze trwają. W pośpiechu wrócił do Groznego i zaapelował do puczystów o niewprowa- dzanie w republice stanu wyjątkowego z uwagi na panujący w niej spokój. Biorąc pod uwagę, że sytuacji na czeczeńskich ulicach żadną miarą nie można było uznać za opanowaną, odebrano to jako wyraz całkowitego oderwania Zawgajewa od rzeczywistości. Zamiast odzyskać pozycję, aparatczyk dodat- kowo się pogrążył. Dla Jandarbijewa i Dudajewa był to sygnał do ostatecznej rozprawy z przeciwnikiem. Dnia 22 sierpnia Dudajew uczestniczył w nieustającym mityngu na placu Szejka Mansura, a następnego dnia wystąpił w telewizji i zażądał zwołania w ciągu najbliższych trzech dni sesji Rady Najwyższej Re- publiki oraz przekazania pod kontrolę Komitetu Wykonawczego mediów, które miały następnie transmitować obrady. Zawgajew wiedział, że zgoda na te warunki rozpocznie demontaż jego struktur władzy, próbował więc grać na czas. Było już jednak za późno. Dnia 24 sierpnia zebrany w mieście tłum wrzucił do Sunży pomnik Lenina i szturmem zdobył budynek Rady Najwyż- szej. Zawgajew zamknął się w jedynym miejscu, jakie pozostało w jego rękach – w gmachu Rady Ministrów. Kongres żądał jego dymisji. On sam przedłużał negocjacje, szukając wyjścia z kryzysu. Rada przystąpiła do obrad 25 sierpnia, jednak mimo presji tłumów, ja- kie otaczały budynek, nie przegłosowała zdjęcia ekipy Zawgajewa ze stano- wisk. W odpowiedzi rozczarowani Czeczeńcy zaczęli domagać się dymisji ca- łej Rady. Temperatura wydarzeń rosła. Dudajew natomiast, w obawie przed potencjalną rosyjską interwencją, zaczął tworzyć oddziały z dysponujących bronią ochotników. Choć był już powszechnie uznawany za lidera, potrze- bował formalnego potwierdzenia tego stanu rzeczy. W tym celu zwołany 1 września 1991 roku III Ogólnonarodowy Kongres Czeczeńskiego Narodu utworzył Komitet Republikański, mający przygotować krajowe wybory par- lamentarne i prezydenckie, zaplanowane na 27 października. 31 Zawgajew podjął ostatnią próbę odzyskania kontroli nad sytuacją w nocy z 3 na 4 września, kiedy ogłosił wprowadzenie w republice stanu wy- jątkowego i poprosił Borysa Jelcyna o wsparcie wojskowe. Nie ma pewności, czy rzeczywiście miał je otrzymać. Twierdził tak Jandarbijew, przemawia za tym również fakt, iż opanowany przez uzbrojonych powstańców Kaukaz był ostatnią rzeczą, jakiej potrzebowała Moskwa. Z drugiej strony Jelcyn pamię- tał, za kim opowiedział się Zawgajew podczas puczu Janajewa. Ostatecznie Armia Sowiecka nie wkroczyła na teren republiki. Tłum, rozsierdzony proś- bą o interwencję, 6 września siłą rozgonił deputowanych Rady Najwyższej. Był to koniec Zawgajewa i jego ośrodka władzy. Czeczenia należała do Duda- jewa. Jelcyna wcale to nie uspokajało. Pierwszy kryzys Dnia 14 września do Groznego przybył Rusłan Chasbułatow, przewodniczą- cy Rady Najwyższej Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Sowiec- kiej. Jelcyn liczył na jego autorytet jako Czeczeńca, który zrobił największą karierę w komunistycznych strukturach władzy, i nie zawiódł się. Pierwszym sukcesem Chasbułatowa było przekonanie Dudajewa, by przeprowadzić roz- wiązanie Rady Najwyższej Czeczeńsko-Inguskiej Republiki zgodnie z pra- wem, co nastąpiło 15 września. Udało mu się też namówić czeczeńskiego lidera na powołanie Tymczasowej Rady Narodowej, mającej sprawować wła- dzę w republice do czasu wyborów. Obie strony były skłonne do rozmów i kompromisu. Dudajew zdawał sobie sprawę ze słabości Czeczenii, niemającej szans w jakiejkolwiek próbie sił z dogorywającym Związkiem Sowieckim. Z drugiej strony Chasbułatow grał o swoje być albo nie być. Gdyby Czeczenia uzyskała niepodległość, nie mógłby dalej zasiadać w rosyjskim parlamencie jako obywatel innego pań- stwa. Również wybuch walk w republice zniszczyłby jego dalszą karierę polityczną. Niestety, stroną najmniej skłonną do porozumienia okazała się Moskwa. Jelcyn nie mógł pozwolić sobie na okazanie jakiejkolwiek słabo- ści, a pójście na kompromis mogłoby zostać uznane za jej objaw. Ogranicza- ło to pole manewru zarówno Chasbułatowowi, jak i Dudajewowi, który za- czynał mieć coraz więcej powodów, by obawiać się prowokacji. Ostatecznie 32 6 października czeczeński przywódca rozkazał gwardii narodowej zajęcie gmachu KGB w Groznym. Jeszcze tego samego dnia z Moskwy przybyła delegacja pod przewodnictwem wiceprezyden- ta Aleksandra Ruckoja. Najpierw spotkał się on z Dudajewem, później zaś z grupą prorosyjskiej opozycji wspieranej przez KGB i MSW. Stało się to, co podej- rzewał Dudajew – Moskwa szy- kowała się do rozprawy z siłami proniepodległościowymi. Zaraz po powrocie Ruckoja do Moskwy Rada Najwyższa RFSRS przyję- ła uchwałę O politycznej sytuacji w Czeczeno-Inguszetii. Zawarte w niej było ultimatum: Czeczenia Aleksander Ruckoj (fot. I, Evstafiev; CC BY-SA 3.0) miała zdać wszelką broń w termi- nie trzech dni albo Rosja podejmie odpowiednie kroki. Dudajew zdecydował się podbić stawkę. Ogłosił powszechny pobór ochotników, w wyniku którego do wojska zgłosiły się 62 000 ludzi. Do Groznego przybyła kolejna rosyjska delegacja, opuściła jednak Czeczenię bez podpisania jakichkolwiek porozu- mień. Obie strony zamarły w oczekiwaniu. Wybory parlamentarne i prezydenckie odbyły się zgodnie z planem 27 października. Wygrał je z miażdżącą przewagą Dudajew i 1 listopada ogłosił niepodległość Czeczenii. Następnego dnia V Zjazd Deputowanych Ludowych RFSRS uznał wybory z 27 listopada za nielegalne. Jelcyn zdecydo- wał się wydać Dudajewowi wojnę. Podpisał dekret wprowadzający 9 listopa- da stan wyjątkowy na terenie Czeczenii i rozkazał aresztować Dudajewa oraz kierownictwo Ogólnonarodowego Kongresu Czeczeńskiego Narodu. Kiedy wieczorem 8 listopada telewizja poinformowała o tych zamiarach, Czeczeńcy otoczyli gmach MSW i zaczęli szykować się do szturmu, a w siedzibie KGB działacze OKCzN rozdali broń oddziałom ochotników. 33 Nastał 9 listopada. Na lotnisku Chankale zaczęły lądować samoloty z żołnierzami oddziałów specjalnych MSW, którzy szybko zauważyli, że Du- dajew zdążył już obsadzić punkty strategiczne swoimi jednostkami. Dowo- dzący Rosjanami gen. Wiktor Gafarow utrzymywał ciągły kontakt radiowy z Moskwą, przekonując, że kontynuowanie operacji jest zbyt niebezpieczne. Czeczeńcy byli przygotowani, natomiast jemu brakowało ciężkiego sprzętu, który wylądował w Mozdoku, a rozpoczęcie działań oznaczałoby zamknię- cie w potrzasku. Gafarow wiedział też, że gdyby doszło do wybuchu wojny w Czeczenii, Jelcyn mógłby przegrać walkę o władzę z Gorbaczowem, dlatego też grał na czas i ignorował żądania kontynuowania operacji, wysyłane przez Andrieja Dunajewa, ministra spraw wewnętrznych RFSRS. Nim lotnisko Chankale zostało zablokowane przez czeczeńskie cięża- rówki, do gmachu MSW w Groznym udało się przedrzeć 100 komandosom, którzy następnie zostali tam otoczeni przez demonstrantów. Jednostki Duda- jewa odcięły koszary w Groznym i w Szali oraz drogi i linie kolejowe łączące stolicę Czeczenii z granicą, zwłaszcza z Północną Osetią. W Moskwie zapa- nował chaos. Jelcyn zniknął, Ruckoj był zupełnie zagubiony, minister spraw wewnętrznych ZSRS Wiktor Barannikow i minister obrony ZSRS Jewgienij Szaposznikow odmówili podjęcia działań bez polecenia Gorbaczowa, ten zaś nie zamierzał nic robić, zanim Jelcyn go o to nie poprosi. Po kilku godzinach gen. Gafarow rozkazał podległym sobie oddziałom ewakuację z Groznego, co nastąpiło tego samego dnia późnym popołudniem. Rada Najwyższa ZSRS 10 listopada odmówiła zatwierdzenia dekretu Jelcy- na, uzasadniając to brakami prawnymi – decyzja stała w jawnej sprzeczności z konstytucją ZSRS. W istocie była to próba zamaskowania klęski Jelcyna. Dla Dudajewa z kolei, który został zaprzysiężony zaraz po wycofaniu wojsk MSW, wydarzenia te były bardzo korzystne. Przypieczętowały jego zdobytą podczas puczu Janajewa popularność i legendę bohatera, pozwoliły Czeczeń- com zjednoczyć się wobec wspólnego przeciwnika, a także dały im poczucie zwycięstwa nad odwiecznym wrogiem. Choć na wycofanie Armii Sowieckiej trzeba było czekać do 7 czerwca 1992 roku, to jednak Czeczeńcom udało się osiągnąć coś, o czym marzyli od wieków – wolność. 34 Borys Jelcyn, 1993 (fot. Kremlin.ru; CC BY 4.0) 35 Obraz nędzy i rozpaczy Dudajew objął władzę nad krajem znajdującym się na krawędzi gospodarczej przepaści. Gdy Rosja podbijała Czeczenię, stanowiła ona żyzny spichlerz Kau- kazu. Natomiast po opisywanych wyżej wydarzeniach republika ta stała się najbiedniejszym regionem w całym ZSRS. Przykładowo, w 1988 roku dochód na obywatela Czeczenii wynosił 60 dochodu obywatela Rosji. Centralnie sterowana gospodarka była nakierowana wyłącznie na współpracę z metro- polią, a nie zaspokajanie lokalnych potrzeb, więc odcięcie od ZSRS musiało poskutkować potężnym kryzysem. Tym bardziej że 75,3 przemysłu stano- wiły zakłady przemysłu ciężkiego, niemogące zaspokoić niemal żadnych po- trzeb rynku wewnętrznego. Jednym z najważniejszych zakładów wytwórczych była rafineria w Groz- nym. Niemniej jednak gdy Rosja odcięła dostawy ropy, zakład ten praktycznie przestał funkcjonować, ponieważ krajowe wydobycie było o wiele za małe dla zaspokojenia potrzeb przetwórni. By ratować gospodarkę kraju, Dudajew zdecydował się znieść cła. W efekcie obroty handlowe gwałtownie wzrosły, przez co w budżecie pojawiły się pieniądze, jednak w niewystarczającej ilości, żeby zniwelować upadek przemysłu. Czeczenia stała się wprawdzie centrum handlu na Kaukazie, ale Rosja blokowała większą część rynków zbytu. Du- dajew szukał pomocy na Zachodzie, próbował przyciągnąć inwestycje, lecz niestabilna, biedna i wiecznie zagrożona przez Rosję Czeczenia była zbyt ry- zykownym miejscem do prowadzenia biznesu. Nieuznana przez społeczność międzynarodową, odcięta od świata Cze- czenia była coraz bardziej osamotniona także na Kaukazie. W grudniu 1991 roku doszło w Gruzji do zamachu stanu, który odsunął od władzy i zmusił do ucieczki jedynego sojusznika Dudajewa, Zwiada Gamsachurdię. Następnie w lutym 1992 roku własne państwo założyli odwieczni sojusznicy Czeczeń- ców, Ingusze, opuszczając swych dotychczasowych towarzyszy. Co gorsza narastać zaczął problem, który w przyszłości miał stać się czarną wizytówką Czeczenii – mafia. Odcięta od świata, ledwo wiążąca ko- niec z końcem republika była bezsilna wobec organizacji przestępczych, coraz zuchwalej poczynających sobie na jej terytorium. Rosyjscy mafiosi pokochali ten kraj: schronienie znajdowały tam tysiące poszukiwanych w Rosji prze- 36 stępców, za nic mających dość rozpaczliwe wysiłki czeczeńskiej milicji pró- bującej opanować sytuację. Milicja ta zresztą rychło odpuściła, zdając sobie sprawę ze swojej bezsilności. Rosyjskie organizacje przestępcze przenosiły do Czeczenii swoje bazy operacyjne, tworzyły tam swoje kanały tranzytowe i placówki handlowe. Choć apogeum tego problemu nastąpiło dopiero po za- kończeniu I wojny czeczeńskiej, już wcześniej można było poczuć przedsmak tego, co czekało republikę w przyszłości. Dziel i rządź Zła sytuacja Czeczenii zaczęła ośmielać do działania opozycję zarówno w parla- mencie, jak i wśród Czeczeńców. Nimb bohatera i pierwszego prezydenta nie był w stanie przysłonić fatalnej sytuacji, w jakiej znalazł się rządzony przez Dudajewa kraj. Nie pomagał również autorytarny styl sprawowania przez niego władzy. Przez dwa lata Moskwa zdawała się nie pamiętać o Czeczenii. Mia- ła wtedy wystarczają- co wiele problemów, podnosząc się po terapii szokowej, jaką zaapli- kował Rosji premier Je- gor Gajdar. Jeśli jednak jacykolwiek Czeczeńcy zaczęli wierzyć, że ich północny sąsiad stracił zainteresowanie ich lo- sem, to 12 grudnia 1993 roku przekonali się, że byli w błędzie. Tego dnia w referendum przyjęto konstytucję Federacji Ro- syjskiej, która wymienia- ła Czeczenię jako jeden z podmiotów kraju. Jegor Gajdar, 2008 (fot. Jürg Vollmer; CC BY-SA 3.0)a 37 W Czeczenii nastąpił rozłam. Z jednej strony był Dżochar Dudajew, który zgłosił oficjalny protest i zmienił nazwę państwa na Czeczeńską Repu- blikę Iczkeriii. Z drugiej stał Umar Awturchanow, który 16 grudnia powołał do istnienia Tymczasową Radę Republiki Czeczeńskiej z siedzibą w rejonie nadtereczyńskim. Tego samego dnia Jelcyn ogłosił zamknięcie granicy z Cze- czenią i uznał Tymczasową Radę za jedyną legalną władzę w tym kraju. Do Awturchanowa zaczęły płynąć pieniądze i sprzęt wojskowy. Czym zasłużył sobie na tę szczodrość? Wypowiedzeniem posłuszeństwa Dudajewowi i ogło- szeniem gotowości do zaakceptowania zapisów nowej rosyjskiej konstytucji. Wystąpienie Awturchanowa pociągnęło za sobą bunt trzech dowódców czeczeńskich sił zbrojnych i oddziałów specjalnych: Ibrahima Sulejmanowa, Szamila Basajewa i Chamzata Giełajewa. Dudajewowi udało się zażegnać kry- zys, wykorzystując sprzeczności między nimi, i nakłonił ich do powrotu pod swoje rozkazy. Wyjątkiem był Sulejmanow, który został aresztowany w lu- tym 1994 roku. Ledwo jednak udało się uspokoić nastroje w siłach zbrojnych, a już pojawili się kolejni dwaj kandydaci do objęcia rządów – znany z wcze- śniejszych wydarzeń Rusłan Chasbułatow i Rusłan Łabazanow. Ten drugi, mający kryminalną przeszłość i w niejasnych okolicznościach zwolniony z rosyjskiego więzienia, zadowolił się najpierw stanowiskiem oficera gwardii prezydenckiej i szefa ochrony. Rychło nawiązał kontakty z czeczeńskimi or- ganizacjami przestępczymi, na co Dudajew przymykał oko. Gdy jednak zaczął przymierzać się do działalności politycznej, został pozbawiony funkcji i uciekł podczas próby aresztowania. Inaczej wyglądała kwestia Chasbułatowa. Jego kariera polityczna leżała już w gruzach, jednak nie z powodu Czeczenii, jak się obawiał, ale udziału w kryzysie konstytucyjnym 1993 roku, gdy sprzeciwił się Jelcynowi. W lutym 1994 roku rosyjski prezydent amnestionował Chasbułatowa i resztę przy- wódców wrogiej sobie frakcji. Czeczeniec zdecydował się więc wrócić do sie- bie i przystąpił do mozolnego odbudowywania utraconej pozycji. Co ciekawe, okazało się, że był równie problematyczny dla Dudajewa, jak i dla Moskwy. i Iczkeria (tj. właściwa Czeczenia), prawidłowo Noxčijn moxk, Ziemia Nochczów. Kra- ina leżąca we wschodniej Czeczenii, między Argunem i Aqsajem, jej główny ośrodek znajduje się w Wiedeno. Nazwa pochodzi z języka Kumyków i oznacza ‘wewnątrz’. 38 Starcie z Jelcynem, nawet przegrane, zapewniło mu sporą popularność, którą teraz wykorzystywał: podróżował po Czeczenii i wszędzie prezentował się jako człowiek dialogu, rzecznik pokojowego rozwiązania konfliktu i przeciw- nik wojny. Stanowisko takie przedstawił również w Moskwie, gdzie złożył protest wobec ewentualnej okupacji Czeczenii. Podobało się to jego rodakom, którzy doceniali gotowość Chasbułatowa do obrony suwerenności i jedno- cześnie zaczęli pokładać w nim nadzieję na naprawę stosunków z Rosją. Od- bierało to poparcie Dudajewowi, wyrastała bowiem realna i całkiem kusząca alternatywa dla jego prezydentury. Dokładnie z tych samych powodów nie była zadowolona Moskwa, która już podjęła swoją decyzję. Brat przeciw bratu W dniach 3 i 4 czerwca 1994 roku w miejscowości Znamienskoje zebrał się Kongres Ludu Czeczenii. Zatwierdził on Tymczasową Radę Czeczenii Awturchanowa, zażądał ustąpienia Dudajewa i Jandarbijewa oraz wezwał Chasbułatowa, aby stanął na czele opozycji. Rychło ogłoszony został dekret o odsunięciu od władzy dotychczasowego prezydenta, a 27 lipca poproszono Jelcyna, by uznał nową władzę. Kreml poparł Tymczasową Radę 2 sierpnia. Awturchanow zaś tego samego dnia po raz kolejny odsunął Dudajewa od władzy. Wybuchła wojna domowa. W sierpniu 1994 roku oddziały Dudajewa utrzymywały jeszcze przewa- gę: 1 sierpnia ostrzelano kontrolowany przez opozycję Urus-Martan, 5 sierp- nia zdobyto Argun, a 17 sierpnia uderzono na Tołstoj-Jurt – siedzibę Chasbu- łatowa. W końcu jednak decydującym elementem zaczęło być wsparcie, jakie nieprzerwanie zapewniała przeciwnikom rządu Rosja. Ci zaczęli pomału od- bijać teren i 15 października po raz pierwszy zaatakowali Grozny. Rosja, choć miała pewne obawy przed jawnym zaangażowaniem militarnym (bała się, że interwencja zjednoczy Czeczeńców wokół Dudajewa), to jednak bez oporów wysyłała opozycjonistom broń i pieniądze. Niewielu wątpiło w to, do kogo należą nieoznakowane śmigłowce, które uderzyły 3 października na lotnisko w Groznym i dokonywały innych ataków. Opozycjoniści radzili sobie cał- kiem nieźle, nie mając nawet bezpośredniego wsparcia sił zbrojnych Fede- 39 racji; ich próba zdobycia Groznego niemal zakończyła się sukcesem. Niepo- wodzenie nie wynikało z oporu sił rządowych. Choć tylko niewielki oddział Szamila Basajewa zdołał się przeciwstawić opozycjonistom, ci postanowili się wycofać. Dlaczego? Przywódcy antagonistów, zwłaszcza Awturchanow, Łabazanow i Bie- słan Gantamirow (dotychczasowy burmistrz Groznego), liczyli na zajęcie miejsca Dudajewa, ale w wyniku decyzji Kongresu Ludu Czeczenii i dzięki własnej pracy spore szanse miał na to Chasbułatow. W tej sytuacji rebelianci postanowili podzielić skórę na niedźwiedziu: 24 listopada powstał Rząd Od- rodzenia Narodowego na czele z Sałambekiem Chadżijewem, 26 listopada zaś wojska opozycji przepuściły kolejny szturm na Grozny. Sytuacja wyglądała już jednak nieco inaczej. Tym razem wojska rządowe były gotowe. Wdzierające się do miasta kolumny rebeliantów znalazły się pod krzyżowym ogniem obrońców. Wielu atakujących rzuciło się do ucieczki i zostawiło pojazdy pancerne bez ochrony. Część wojsk Awturchanowa przystąpiła do grabieży, rwał się łańcuch dowo- dzenia, opozycjoniści nie byli w stanie przegrupować własnych sił. Atak zała- mał się 27 listopada, niedobitki rebeliantów albo pierzchły, albo się poddały. Nieznane są straty po stronie Dudajewa. Wiadomo, że wśród opozycjonistów było około 200–300 rannych i że stracili oni 32 czołgi, pięć wozów bojowych piechoty oraz 120–200 jeńców. O tych właśnie jeńców rozpętała się burza. Okazało się bowiem, że 70 spośród pojmanych było oficerami i żołnie- rzami armii Federacji Rosyjskiej, i to z nie byle jakich jednostek: 4 Gwar- dyjskiej Kantemirowskiej Dywizji Pancernej, 2 Gwardyjskiej Tamańskiej Dywizji Zmechanizowanej oraz 106 Tulskiej Dywizji Powietrznodesantowej. Formalnie każdy z nich był na urlopie, w rzeczywistości jednak zostali zwer- bowani do tego zadania przez Federalną Służbę Kontrwywiadu (jeden z or- ganów przejściowych między KGB i FSB). Dudajew upiekł więc dwie piecze- nie na jednym ogniu – zlikwidował zagrożenie ze strony opozycjonistów (co przypieczętowało zdobycie bazy Gantamirowa przez oddział płk. Asłana Ma- schadowa) i zdobył twarde dowody na zaangażowanie Moskwy w Czeczenii. Czeczeński prezydent szybko zmarnował owoce zwycięstwa, składając wyjątkowo nieprzemyślane ultimatum. Zagroził mianowicie rozstrzelaniem 40 Asłan Maschadow (fot. Natalia Medvedeva; CC BY-SA 3.0) wziętych do niewoli rosyjskich żołnierzy, jeśli Moskwa nie przyzna się pu- blicznie do obecności wojskowej w republice. Formalnie mógł to zrobić nie dokonując pogwałcenia konwencji genewskiej, gdyż schwytani nie byli żoł- nierzami w chwili wzięcia ich do niewoli, nie przysługiwał im więc status jeń- ców wojennych. Nie można było jednak oczekiwać, że groźba rozstrzelania około 70 ludzi nie spotka się z potępieniem ani ze zdecydowaną reakcją Rosji. Tak też się stało: w odpowiedzi na żądanie Dudajewa Jelcyn dał mu 48 godzin na zwolnienie zakładników. I choć ultimatum zostało wycofane, a jeńców wypuszczono na wolność bez żadnych warunków, w oczach Moskwy pre- zydent kaukaskiej republiki stał się ostatecznie terrorystą, którego należało się pozbyć za wszelką cenę. Dnia 9 grudnia Jelcyn wydał dekret o „rozbiciu zbrojnych formacji w Czeczenii”. Mówił w nim o potrzebie zagwarantowania państwu bezpieczeństwa oraz o nieprzestrzeganiu w Czeczenii praw człowie- ka, wolności obywatelskich i porządku publicznego. Po obu stronach granicy zaczęto odliczać czas do inwazji. 41 Czego nie widzimy? Na początek można włożyć między bajki długo powtarzaną wersję, jakoby przyczyną wojny było zwalczanie przestępczości czeczeńskiej i przeciwdzia- łanie terroryzmowi. Po pierwsze, w owym czasie terroryzm czeczeński po prostu jeszcze nie istniał; w każdym razie nie w takiej formie, jaką znamy z okresu II wojny czeczeńskiej. Po drugie, zwalczana przy pomocy czołgów i spadochroniarzy przestępczość nie mogła mieć racji bytu bez rozpiętego w Moskwie parasola ochronnego. Stopień penetracji Czeczenii przez rosyj- skie służby był wystarczająco duży, by wiedziano, co się tam dzieje, a z działal- ności czeczeńskich grup przestępczych profity ciągnęli liczni przedstawiciele rosyjskich władz. Nie to stanowiło więc powód do wojny. Popularna jest również opinia, jakoby przyczyna działań wojennych leżała w zasobności Czeczenii w ropę naftową. Teza ta wydaje się być praw- dopodobna. Nie chodziło jednak o zasoby czarnego złota na terenie repu- bliki. Wydobycie tego surowca w Czeczenii nigdy nie było zbyt wysokie, a pod koniec istnienia Związku Sowieckiego jeszcze bardziej zmalało. O ile w 1980 roku wynosiło ono 7,4 milionów ton (1,5 wydobycia w ZSRS), o tyle w 1994 roku stanowiło już jedynie 1,2 miliona ton. Problem tkwił na- tomiast w biegnącym przez terytorium kraju rurociągu Baku–Noworosyjsk, który transportował ropę z zagłębia kaspijskiego. Był on niezwykle ważny z powodów ekonomicznych oraz politycznych i Rosja nie mogła sobie po- zwolić na jego utratę. Choć ten ostatni czynnik by wystarczył do nieuznania niepodległości Czeczenii, istniał jeszcze jeden powód. Jelcyna zmotywowało coś, co zmusza do działania każdego demokra- tycznego przywódcę: zaspokojenie opinii publicznej celem utrzymania się na stołku. Cofnijmy się do wyborów z 12 grudnia 1993 roku. Wygrała je Liberal- no-Demokratyczna Partia Rosji Władimira Żyrinowskiego, zdobywając 22,9 głosów i 64 mandaty. Na drugim miejscu był wspierający Jelcyna Wybór Rosji, mający 15,5 głosów i 58 mandatów, na trzecim zaś uplasowała się Komuni- styczna Partia Federacji Rosyjskiej z wynikiem 12,4 głosów oraz z 48 man- datami. Zamiast więc rządzić wraz z demokratami, Jelcyn musiał lawirować między nacjonalistami Żyrinowskiego i komunistami Giennadija Ziuganowa. Ci zaś dogadali się ze sobą nadspodziewanie szybko, co było odzwierciedleniem 42 wzrostu nastrojów imperialistycz- nych i wielkoruskich. Po tych wyborach Jelcyn utracił wielu sojuszników, któ- rzy musieli odejść od władzy. Po- zostały mu dwa filary – resorty siłowe i FSB, które stały się jego jedynymi sprzymierzeńcami i do- radcami. Zmusiło to prezyden- ta Rosji do działań, które mogły skierować go tylko w jedną stro- nę – zaspokojenia imperialistycz- nych nastrojów w społeczeństwie i pójścia na rękę resortom siło- wym, którym dotychczas obcinał fundusze, by ratować budżet przed kryzysem gospodarczym. Chciał pokazać się jako silny, zdecydowa- ny polityk. Mówiąc krótko, musiał najechać Czeczenię. Potwierdzenie tego faktu uzyskał 11 grudnia 1994 roku, kiedy w Rosji przeprowadzono sondaż opinii publicznej. Około 65 respon- dentów opowiedziało się wtedy przeciw „tajnym” operacjom w stylu skrytego wspierania antydudajewowskiej opozycji, a 80–90 poparło jawną operację wojskową na pełną skalę. Wkrótce ich życzeniu miało stać się zadość. Giennadij Ziuganow (fot. Bogomolov.PL; CC BY-SA 3.0) 43 82
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Krwawy Kaukaz: Czeczenia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: