Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00298 008578 11062418 na godz. na dobę w sumie
Książę Olgierd Czartoryski (1888-1979). Życie i działalność społeczno-polityczna - ebook/pdf
Książę Olgierd Czartoryski (1888-1979). Życie i działalność społeczno-polityczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 270
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-242-1578-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książę Olgierd był przedstawicielem jednego z najznakomitszych rodów arystokratycznych. Dzięki swemu małżeństwu z arcyksiężną Mechtyldą Habsburg...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t s i r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . Książę Olgierd był przedstawicielem jednego z najznako- mitszych rodów arystokratycznych. Dzięki swemu mał- żeństwu z arcyksiężniczką Mechtyldą Habsburg uosa- biał wszystko, co w ówczesnym ziemiaństwie było najle- psze. Miał znaczny majątek, a także powiązania zarówno z rodami arystokratycznymi, jak i domami panującymi. Z upadkiem państwa polskiego jego działalność się nie zakończyła. Wraz z rodziną osiadł w Brazylii. Tam niemal do końca życia działał dla Polonii. Jakub Moryson, historyk, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Nauczyciel w Zespole Szkół Zawodowych im. Stefana Bobrowskiego w Rawiczu. Członek zarządu Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Jutrosińskiej. Jego artykuły ukazywały się w „Przeglądzie Wielkopolskim”, „Gazecie Wyborczej” w dodatku poznańskim, w „Wiadomościach Jutrosińskich”. 42,00 zł z VAT ISBN 97883-242-1691-8 www.universitas.com.pl 9 788324 216918 ) 7 7 9 1 - 8 8 8 1 ( I K S Y R O T R A Z C D R E I G L O Ę Ż Ą I S K n o s y r o M b u k a J Jakub Moryson KSIĄŻĘ OLGIERD CZARTORYSKI (1888-1977) ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ SPOŁECZNO-POLITYCZNA universitas l : a c e o p s a t s i r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . KSIĄŻĘ OLGIERD CZARTORYSKI (1888-1977) Jakub Moryson KSIĄŻĘ OLGIERD CZARTORYSKI (1888-1977) ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ SPOŁECZNO-POLITYCZNA Kraków Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Jakub Moryson and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 978-83-242-1578-2 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Wanda Lohman Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl Żonie Małgorzacie i córce Marii książkę tę poświęcam OD AUTORA Książę Olgierd Czartoryski urodzi ł się 25 pa ździernika 1888 r. Z racji urodzenia, a także dzięki ożenkowi z arcyksiężniczką Mechtyl- dą Habsburg z Żywca, znalazł się na wyżynie ówczesnego społeczeń- stwa. Małżeństwo to by ło w tamtym czasie szeroko komentowane. Związki rodowe z panującym wówczas w Wiedniu domem Habsbur- gów otworzyły księciu Olgierdowi wszystkie salony arystokratycz- nego świata. Wraz z wybuchem I wojny światowej koligacje rodzin- ne umo żliwiły mu uczestnictwo w najwa żniejszych wydarzeniach dotyczących sprawy polskiej. Książę Olgierd spotykał się z cesarzem Franciszkiem Józefem I, a po jego śmierci z cesarzem Karolem I, z carem Bułgarii Ferdynandem I, z generałem-gubernatorem warszaw- skim Hansem von Beselerem, i innymi osobisto ściami, od których sprawa polska w mniejszym lub wi ększym stopniu zależała. Książę Olgierd był brany pod uwagę jako przyszły regent odrodzonego u boku państw centralnych Królestwa Polskiego. Po zakończeniu I wojny światowej książę Olgierd zrezygnował z czynnego uczestnictwa w życiu politycznym odrodzonej Polski. Poświęcił się działalności społecznej, będąc m.in. wiceprezydentem zakonu maltańskiego w Polsce. To z tą organizacją przyszło mu zwią- zać swe zawodowe życie po kolejnej wojnie światowej. W dwudzie- stoleciu międzywojennym natomiast posta ć ksi ęcia Olgierda Czar- toryskiego była znana w życiu towarzyskim elit poprzez nierozer- walnie z nimi zwi ązane polowania. Bywał u niego m.in.: prezydent Ignacy Mo ścicki, ksi ążę Janusz Radziwiłł , hrabia Alfred Potocki, ambasador Francji Jules Laroche, ambasador Józef Lipski, genera ł Carton de Wiart i inni. Spotyka ł si ę na rozmowach towarzyskich 7 m.in. z hrabi ą Janem Szembekiem i Hansem Adolfem von Moltke. Bywał z wizytami na Zamku Królewskim u prezydenta Ignacego Mościckiego, jak i u marszałka Polski Józefa Piłsudskiego. Choć II wojna światowa zmusiła księcia Olgierda do opuszczenia Polski na zawsze, życie jego na emigracji ułożyło się dość szczęśli- wie. Wraz z rodziną osiadł w Brazylii. Tam niemal do ko ńca swego życia działał dla Polonii i w zakonie malta ńskim, będąc jego posłem w Brazylii, ambasadorem w Boliwii, Paragwaju i Nikaragui. W 1959 roku za sw ą działalność otrzymał tytuł honorowego obywatela Rio de Janeiro. Książę Olgierd Czartoryski zmarł 6 lutego 1977 roku na obczyźnie, ale jego prochy po wielu latach zosta ły sprowadzone do Polski i spocz ęły 8 sierpnia 1998 roku w rodzinnym grobowcu w Jutrosinie. 8 WSTĘP Osoba księcia Olgierda Czartoryskiego jest w polskiej historio- grafii mało znana, a w szerszym kr ęgu czytelników można uznać, że książę Olgierd jest wr ęcz cał kowicie nierozpoznawalny. Po świę- cone mu prace to cztery biogramy autorstwa: Witolda Bali ńskiego, Andrzeja Kwileckiego, Tadeusza Wojciecha Langego i Zdzis ława Malczewskiego1. W ostatnim czasie mo żna jednak odnotowa ć coraz większe zainteresowanie życiem tej postaci, stąd pojawienie się nie- licznych artykułów poś więconych fragmentom jego życia na niwie łowieckiej, jak i politycznej 2. Jednak że życie księcia Olgierda, jak i jego działalność społeczno-polityczna, były na tyle ciekawe, że za- sługiwałyby na całościowe ich opracowanie. Autor podejmując się napisania biografii księ cia Olgierda Czar- toryskiego, skupił się na przedstawieniu jego działalności społeczno- -politycznej. Oczywiście nieodłączną cz ęścią tego typu pracy by ło 1 W. Baliński, Ambasador Olgierd Czartoryski w Brazylii (1940–1977) , w: Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej w XIX i XX wieku , red. E. Urbań ski, t. I, Stevens Point 1991; Ziemiaństwo Wielkopolskie. W kręgu arystokracji, pod red. Andrzeja Kwileckiego, Poznań 2004; T.W. Lange, Zakon Maltański w Drugiej Rzeczypospolitej 1919–1939 , Pozna ń 2002; Z. Malczewski, Obecność Pola- ków i Polonii w Rio de Janeiro, Lublin 1995 (tegoż autora biogram w: Encyklo- pedia polskiej emigracji i polonii , pod red. Kazimierza Dopiera ły, t. I, Toru ń 2003). 2007, nr 107; 2008, nr 109. 2 „Łowiec Polski” 2000, nr 8, 9; 2009, nr 3; „Wiadomo ści Jutrosińskie” 9 także opisanie w mniejszym zakresie stosunków rodzinnych, towa- rzyskich i dóbr ziemskich księcia Olgierda, które z jego działalnością polityczną w wielu miejscach się zazębiały. Autor podjął się jako pierw- szy opracowania biografii księcia Olgierda, zdaje więc sobie sprawę, że nie wyczerpał całego podejmowanego zagadnienia. Główny zakres chronologiczny pracy obejmuje lata życia księcia Olgierda – od 25 października 1888 roku do 6 lutego 1977 roku, jed- nak dla wprowadzenia czytelnika w poruszane w pracy zagadnienia autor poza te ramy chronologiczne niejednokrotnie wykraczał. Praca zosta ła podzielona na pi ęć rozdziałów według kryterium chronologicznego. W rozdziale pierwszym poruszono problematyk ę związaną z rodem książąt Czartoryskich, ich pochodzeniem, przysłu- gującą im tytulatur ą i herbem. W rozdziale tym przedstawiono te ż główne gałęzie rodu książąt Czartoryskich, z omówieniem linii rodu, z której wywodził się książę Olgierd. Rozdział drugi obejmuje okres od narodzin księcia Olgierda – 25 październik 1888 roku, aż do jego małżeństwa 11 stycznia 1913 roku. W rozdziale tym opisano najbliższą rodzinę księcia: jego ojca – księ- cia Zdzisława, matkę – księżną Marię, siostrę – księżną Elżbietę, dziad- ka – Aleksandra Prawdzic Zaleskiego i babk ę – Martyn ę Zalesk ą. Omawiając poszczególne postacie, autor skoncentrowa ł si ę na oso- bach księcia Zdzisława i ksi ężnej Marii, jako maj ących bezpośredni wpływ na rozwój ich syna – księcia Olgierda, dlatego omówiono ich życie osobiste, towarzyskie a także działalność społeczną i polityczną. Opisuje tak że najwa żniejsze momenty w życiu jego najbli ższej ro- dzinny. W rozdziale tym omówiono równie ż dom rodzinny ksi ęcia Olgierda i wielkość dóbr jego ojca, za życia obojga rodziców. Opisa- no także pozostałe miejsca, gdzie jego rodzina spędzała czas, związa- ne z tym życie towarzyskie i ich charakter. Skupiono się również na samym księciu Olgierdzie, omawiaj ąc całą jego edukacj ę, wielkość dóbr odziedziczonych po śmierci ojca, księcia Zdzisława i wuja, księ- cia Adama Antoniego Czartoryskiego, jego pocz ątkową działalność społeczną, a tak że ślub zawarty 11 stycznia 1913 roku z arcyksi ęż- niczką Mechtyldą Habsburg. Rozdział trzeci obejmuje okres pierwszej wojny światowej i po- wstania wielkopolskiego. Została w nim omówiona na tle tocz ących się wydarzeń działalność społeczno-polityczna księcia Olgierda. Pod- czas I wojny światowej książę Olgierd znalazł się w gronie polityków konserwatywnych o postawie proniemieckiej. Sporo miejsca poświę- 10 cono osobistemu udział owi księcia Olgierda w niektórych ówczes- nych przedsięwzięciach dyplomatycznych. Znalazła si ę w nim tak że działalność w czasie powstania wielkopolskiego w powiecie rawic- kim. Rozdział czwarty skupia w sobie szereg zagadnień z życia księcia Olgierda Czartoryskiego w okresie II Rzeczpospolitej. W pierwszej części omówiono jego maj ątek, z charakterystyk ą jego posiad łości ziemskich; nast ępnie dzia łalność spo łeczno-polityczną w ramach zakonu maltańskiego i Resursy Obywatelskiej, a tak że jego dział al- ność społeczną na polu lokalnym, tzn. w rejonach posiadanych przez niego majątków ziemskich. W dalszej cz ęści rozdzia łu jest mowa o zaangażowaniu się księcia Olgierda w Polskim Związku Łowieckim, realizacji jego pasji my śliwskiej poprzez posiadanie – na obszarze swoich majątków i dzierżawionych w tym celu terenów – obwodów łowieckich i prowadzone tam polowania. Omówiono równie ż okre- sowe zaangażowanie księcia Olgierda w politykę i prowadzone przez niego życie towarzyskie w okresie II RP. Zwi ązane ono w pewnym stopniu było z funkcjonującym w Poznaniu salonem jego matki, księż- nej Marii. Rozdzia ł kończy si ę opisaniem sytuacji księ cia Olgierda i jego najbliższej rodziny na krótko przed wybuchem II wojny świa- towej, jak i omówieniem ich losów ju ż po jej wybuchu, a ż do mo- mentu wyjazdu z Polski w styczniu 1940 roku. W ostatnim rozdziale autor opisuje życie i działalność społeczno- -polityczną księcia Olgierda, od momentu udania się na emigrację do Brazylii w styczniu 1940 roku aż do jego śmierci 6 lutego 1977 roku. Została opisana w nim dzia łalność społeczno-polityczna księcia Ol- gierda na emigracji w czasach II wojny światowej, jak i po niej – w ramach współtworzonych przez księcia Olgierda, jak i istniejących wówczas organizacji. Omówiono również działalność księcia Olgier- da w ramach zakonu maltań skiego. Podstawową baz ę źródłową stanowią materia ły zgromadzone w Archiwum Pa ństwowym w Lesznie, Bibliotece Kórnickiej PAN, Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, parafii rzymskokatolickiej w Jutrosinie i Muzeum Ziemi Jutrosi ńskiej3. W pracy wykorzystano 3 AP w Lesznie – Akta gminy Jutrosin z lat 1854–1939; sygn. 1, 2. Akta miasta Jutrosin powiat Rawicz 1793–1939; sygn. 188, 198, 631, 748, 800, 804, 806, 810. Biblioteka Kórnicka PAN – a) Dzia ł rękopisów: BK 01456 (Mf 279) 11 ponadto szereg źródeł opublikowanych, m.in.: Olgierd Czartoryski, Müssen Deutsche und Polen sich immer befehden?, Stuttgart–Berlin 1915; Zdzisław Czartoryski, Mowa wypowiedziana na zako ńczenie wieca katolickiego w Poznaniu dnia 6 czerwca 1894 roku przez ks. Z. Czartoryskiego, Poznań 1894; Diariusz i teki Jana Szembeka (1935– 1945), oprac. Józef Zarański, t. IV (1938–39), Londyn 1972; Księga adresowa gospodarstw rolnych województwa pozna ńskiego, pod red. Adama Ostrowskiego, Poznań 1926; Wielkopolska (1851–1914). Wybór źródeł, opracował Witold Jakóbczyk, Wrocław 1954. Wykorzystane zostały te ż pami ętniki i wspomnienia napisane przez osoby znające księcia Olgierda, jak i wspomnienia spisane przez niego samego. We wspomnieniach tych i pamiętnikach książę Olgierd bądź to bezpo średnio się pojawiał, bądź były w nich opisane wyda- rzenia, które księcia w jakimś stopniu dotyczyły (wśród nich można wymienić takie pozycje, jak: Olgierd Czartoryski, Za Beselera. Wspo- mnienia z czasów pierwszej wojny, „Wiadomości”, R. VIII, nr 39 (391) Londyn 1953, s. 1; Paulina Cegielska, Przechadzki po mieście: z mo- ich wspomnień, Poznań 1997; Jan Drohojewski, Jana Drohojewskie- go wspomnienia dyplomatyczne , Warszawa 1959; Bohdan Hutten- Czapski, Sześćdziesiąt lat życia politycznego i towarzyskiego , t. II, Warszawa 1936; Stefan Krzywoszewski, Długie życie. Wspomnienia, t. I, Warszawa 1947; Jules Laroche, Polska lat 1926–1935. Wspo- mnienia ambasadora francuskiego, Warszawa 1966). W pracy wykorzystane zostały również opracowania, w których książę Olgierd pojawia si ę sporadycznie, bądź też prace, które doty- czyły poruszanego, a zwi ązanego z ksi ęciem zagadnienia. Można tu – Zdzis ław Czartoryski; BK 11988 – Materia ły Adama Antoniego Bogus ława Czartoryskiego; BK 11989 – Notatki i materia ły różne Marii z Zaleskich Czar- toryskiej; BK 11990 – Materia ły różne dotyczące Czartoryskich; BK 12948 – Korespondencja Ludwiki z Mycielskich Turnowej; BK 12956 – Listy – kore- spondencja Marii z Turnów Mycielskiej; b) Teki Dworzaczka – Materiały histo- ryczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV–XX wieku (me- trykalia katolickie i gazety z XIX wieku). BU w Poznaniu – archiwum Zbiorów Specjalnych: Czartoryscy: a.3457, a.3877/T.2, a.3830/11. Parafia rzymskokato- licka w Jutrosinie – Akta kościoła w Jutrosinie 1896; Księga Dozoru Kościelne- go; Teczka – Sprawy Patronackie; Teczka – Remont ko ścioła św. Krzyża. Zbio- ry Muzeum Ziemi Jutrosi ńskiej. 12 wymienić takie opracowania, jak np.: Adam Mieczys ław Ska łkow- ski, Bazar poznański. Zarys dziejów (1838–1938), Poznań 1938; Dzieje Wielkopolski. Lata 1793–1918 , t. II, pod red. Witolda Jakóbczyka, Poznań 1973; Jerzy Jakubowicz, Sagi rodów polskich, Lublin 2000; Benon Miśkiewicz, Z dziejów łowiectwa w Wielkopolsce, Poznań 1994; Wiesław Władyka, Działalność polityczna polskich stronnictw kon- serwatywnych w latach 1926–1935, Wrocław 1977. Autor przystępując do pracy, stawiał sobie za cel wypełnienie dotąd istniejącej próżni w historiografii polskiej, dotyczącej życia i działal- ności społeczno-politycznej księcia Olgierda. Zdaje sobie sprawę, że temat przez niego podj ęty jest jeszcze w wielu kwestiach niewyja- śniony, jak też czeka na uzupełnienie. Ma jednak nadzieję, że pracą tą wypełnił w pewnym stopniu dotychczasow ą lukę, a tak że zapocząt- kuje dalsze prace dotyczące osoby księcia Olgierda Czartoryskiego. Na koniec autor pragnie wyrazić słowa podziękowania swojemu opiekunowi naukowemu profesorowi Lechowi Trzeciakowskiemu, profesorowi Arturowi Kijasowi, za cenne uwagi w czasie przygoto- wywania pracy i wydaną o niej opini ę, pani Barbarze Czartoryskiej, jak i wszystkim tym, którzy przyczynili si ę do powstania i wydania tej pracy. 13 ROZDZIAŁ I KLEJNOT I RODOWÓD 1. Ród książąt Czartoryskich Dom książąt Czartoryskich wyda ł wielu znakomitych przedsta- wicieli, wybitnych mężów stanu, pełniących wysokie stanowiska, jak i zasłużonych dla Rzeczypospolitej. W czasie swego istnienia ta ro- dzina osiągnęła także wysoki status zamożności majątkowej. Ród książąt Czartoryskich wywodzi się od wielkiego ksi ęcia li- tewskiego Gedymina1. Za protoplast ę rodu uwa żany jest Konstanty, syn Olgierda, wnuk Gedymina. Ksi ążę Konstanty przyj ął nazwisko Czartoryski około roku 1383, od nazwy miasteczka Czartorysk nad Styrem, leżącego na Wołyniu2. Tytuł książęcy rodziny Czartoryskich, 1 T. Lenczewski, Genealogie rodów utytu łowanych w Polsce , t. I, Warsza- wa 1995–1996, s. 3; E. Borkowski, Genealogie niektórych polskich rodzin utytułowanych. Seria II, w: Materiały do biografii, genealogii i heraldyki Pol- skiej, t. III, Buenos Aires–Pary ż 1966, s. 191; autorzy ci przy opisie rodu ksi ą- żąt Czartoryskich pos ługują się jeszcze formu łą „rodzina dynastyczna”. Kwe- stie wywodzenia się ks. Czartoryskich od wielkiego ksi ęcia Gedymina porusza T. Żychliński, Złota księga szlachty Polskiej, Rocznik VIII, Poznań 1886, s. 12; zob. też T. Lenczewski, op. cit., s. 3; E. Borkowski, op. cit., s. 191; S. Leitge- ber, Nowy Almanach Błękitny, Poznań–Warszawa 1993, s. 23. 2 T. Lenczewski, op. cit., s. 3; taką sama informację podają autorzy: S. Leit- geber, op. cit., s. 23; E. Borkowski, op. cit., s. 191. Zachodzi tu pewna sprzecz- 15 związanej z domem Jagiellońskim, został uznany3: w Polsce i na Li- twie w 1569 roku, na W ęgrzech w 1442 i 1808 roku, w Austrii w 1785 i 1863 roku, w Królestwie Polskim w 1815, 1819, 1824 i po 1832 roku4. Rodowi książąt Czartoryskich przysługują i przysługiwa- ły takie tytuły, jak: tytuł Duque, tytulatura Durchlaucht, Fürst5. Rodzina Czartoryskich pos ługuje si ę herbem Pogo ń Litewska z dewizą „Bądź co bądź” i „Le jour viendra”. Herb Pogo ń Litewska przedstawia jeźdźca „na bia łym koniu w zbroi” z he łmem z opusz- czona przyłbicą i z purpurowym pióropuszem, z mieczem ze z łotą rękojeścią „w prawej i tarczą błękitną obramowaną złotem z podwój- nym krzyżem złotym na lewej r ęce”, ko ń jest wspi ęty „w prawo z czarnym rzędem”, wszystko to „w polu czerwonym na zielonej mu- rawie”, pod nogami zaś konia „trzy wieże miasta z purpurowymi da- chami”, tarcze podtrzymują dwaj rycerze na „wpół ku sobie zwróceni [...] w pe łnych zbrojach, w he łmach z purpurowymi pióropuszami i opuszczonymi przyłbicami, wolne ręce opierający na spoczywają- ność z informacjami podawanymi przez autorów: A. Boniecki, Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XI wieku , Warszawa 1883, s. 32; T. Ży- chliński, op. cit., s. 12–13. 3 A. Boniecki, op. cit., s. 3; również – T. Żychliński, op. cit., s. 10–12. Daty cit., s. 3; uznania tytu łu ksi ążęcego podaję za autorami: T. Lenczewski, op. S. Leitgeber, op. cit., s. 23; E. Borkowski, op. cit., s. 191. 4 S. Leitgeber, op. cit., s. 23; wprowadza jeszcze rok 1564 jako dat ę po- cit., s. 3; twierdzenia tytułu książęcego w Polsce i Litwie. T. Lenczewski, op. zob. również S. Leitgeber, op. cit., s. 23; przyjmują rok 1863 jako dat ę uznania tytułu książęcego w Austrii, natomiast E. Borkowski, op. cit., s. 191, zamieszcza w swojej książce datę 1862, uwa żając ją za właściwą. Rok 1819, w którym za- twierdzono tytuł książęcy w Królestwie Polskim, podaj ą tylko: E. Borkowski, op. cit., s. 191 i S. Leitgeber, op. cit., s. 23. T. Lenczewski, op. cit., s. 3, podaje, że dalsza legitymizacja tytu łu książęcego w Królestwie Polskim nast ąpiła po 1832 roku, inaczej uwa ża S. Leitgeber, op. cit., s. 23, przyjmując, że przypadła ona po 1836 roku. 5 T. Lenczewski, op. cit., s. 3; zob. równie ż S. Leitgeber, op. cit., s. 23; E. Borkowski, op. cit., s. 191. Tytuł Duque nadany w 1876 przez króla Hiszpa- nii Alfonsa XII wygas ł w roku 1893, tytulatura Durchlaucht, nadana zosta ła wszystkim członkom rodu przez Austrię w roku 1905, tytu ł Fürst stosowany był w terminologii niemieckiej i przys ługiwał najstarszemu z najstarszej linii rodu z poprzedzającym go numerem kolejnym i dodatkiem Herzog von Klewa ń und Żuków, wszystkim pozostałym przedstawicielom rodu przys ługiwały zaś tytuły Prinz bądź Prinzessin. 16 cych u ich stóp owalnych błękitnych tarczach, każda ze skrajem zło- tym i takimże podwójnym krzyżem luzem. Całość okryta wychodzą- cym spod niekoronowanego baldachimu, podbitym gronostajami i ozdobionym złotymi frędzlami, sznurami i chwastami, purpurowym płaszczem, opiera się na brązowej arabeskowej podstawie, widocznej po obu stronach płaszcza”6. Żyjący do dziś przedstawiciele rodu książąt Czartoryskich repre- zentują starszą gałąź na Klewaniu i Żukowie, założoną przez księcia Michała Jerzego (X pok., ur. 1621, zm. 1692). Druga wykszta łcona wówczas młodsza gałąź, na Korcu i Oleksi ńcu, której za łożycielem był książę Jan Karol (X pok., zm. 1680), wygas ła na pocz ątku XIX wieku. W następnych pokoleniach, ze starszej gałęzi domu Czartory- skich na Klewaniu i Żukowie, wykształciły się: starsza linia książąt na Klewaniu i Żukowie, której to za łożycielem był ksi ążę Adam Jerzy (XIV pok., ur. 1770, zm. 1861), i młodsza linia książąt na Kle- waniu i Żukowie, założona przez ksi ęcia Konstantego Adama (XIV pok., ur. 1773, zm. 1860)7. 2. Linia młodsza ks. Konstantego Adama Konstanty Adam Aleksander Tadeusz urodzi ł si ę 28 pa ździer- nika 1773 roku jako drugi syn ksi ęcia Adama Kazimierza i Izabeli z hrabiów Flemingów. Wśród rodzeństwa miał książę Konstanty bra- ta Adama Jerzego i trzy siostry – Teres ę, Marię i Zofi ę. Konstanty został księciem na Klewaniu i Żukowie, pochodząc w XIV pokoleniu od wielkiego księcia litewskiego Gedymina. Naukę pobierał w Puła- 6 Cytat za: T. Lenczewski, op. cit., s. 3–4; autor podając opis herbu, dokonuje porównań między dwoma pozycjami go zamieszczającymi i na które si ę powo- łuje – „Ostrowski, 49, tabl. 84”, za Siebmacherem; „Galiz. Adel, 56, tabl. 52”. 7Autor posługując si ę tu okre śleniami stosowanymi w genealogii „ga łąź” i „linia” przy sporz ądzaniu rodowodów, przyj ął ich kolejne zastosowanie za T. Żychliński, Złota księga..., w rozumieniu – „gałąź” przy rozdzieleniu się rodu wiodącego dotychczas w prostej linii od swego protoplasty, „linia” w rozumie- niu rozdzielenia się „gałęzi”. Poruszam tę kwestię, dlatego, że zastosowanie tych dwóch określeń bywa różnie stosowane, np. A. Boniecki, Herbarz Polski. Część I. Wiadomości... i T. Zielińska, Poczet polskich rodów ... czynią to odwrotnie. 17 wach u boku s ławnych nauczycieli, a żeby dopełnić wykształcenia odbył podró że zagraniczne8. W 1795 roku dla odzyskania maj ątku, który znalazł się zaborze rosyjskim, objętego sekwestrem za podejrze- nia o wsparcie przez ksi ążąt Czartoryskich insurekcji ko ściuszkow- skiej, udał się książę Konstanty wraz z bratem do Petersburga. Zatrzy- mując się w Grodnie w oczekiwaniu na decyzje o pozwolenie przy- jazdu, przebywał m.in. na dworze króla Stanis ława Augusta. Podróż zakończyła si ę powodzeniem. Przebywając już w Petersburgu, oby- dwaj bracia uzyskali ukazem carycy Katarzyny II z 31 sierpnia nada- nie im majątków rodziców9. W Petersburgu ksi ążę Konstanty został oficerem gwardii, z czasem kamerjunkrem w służbie carycy Katarzy- ny II, później zaś za cara Pawła I brygadierem i adiutantem wielkiego księcia Konstantego. W roku 1798 został mianowany koniuszym dwo- ru wielkiej ksi ężnej Marii w randze genera ła porucznika. W tym że też roku uzyska ł zwolnienie ze s łużby, za któr ą to Paweł I nagro- dził go wielką wstęga Orderu św. Anny I klasy, jako kawalera Hono- ru i Dewocji zakonu malta ńskiego, członka komandorii św. Anny10. 8 T. Lenczewski, op. cit., s. 5; ten autor, jak i E. Borkowski., op. cit., s. 192, podają jako ostatnie imię ks. Konstantego – Tadeusz, nie czyni ą tego w swych pracach, na które si ę powołuję m.in. tacy autorzy, jak: T. Żychliński (s. 114), S. hr. Uruski (s. 393), A. Boniecki (s. 331), T. Zielińska (s. 76), Marian Kukiel, Czartoryski Konstanty Adam , w: Czartoryscy. Trzydzie ści sze ść życiorysów, Kraków 1938, s. 195. Na temat rodzeń stwa ks. Konstantego patrz Aneks Rodo- wód książąt Czartoryskich… . 9 J. Skowronek, Adam Jerzy..., s. 7–9, 30–35, 39; (zob. tak że T. Zielińska, op. cit., s. 72). J. Skowronek na s. 34 wyjaś nia tak że decyzję podjętą przez samych rodziców ks. Adama Jerzego i ks. Konstantego o wys łaniu synów do Petersburga, wykluczając tu żądanie ze strony Katarzyny II (o „wezwaniu” mło- dych książąt pisze natomiast T. Żychliński, op. cit., s. 114). 10 T. Żychliński, op. cit., s. 114; zob. również Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 196; J. Skowronek, op. cit., s. 40. T. Żychliński (s. 114) pisze: „... był odzna- czany [ks. Konstanty] względami cara Pawła, który go przy zwolnieniu ze służ- by w r. 1798 ozdobi ł wst ęgą Ś. Anny I klasy. Ksi ążę Konstanty powróci ł na życzenie rodziców do Sieniawy”. Inaczej rozstanie z dworem petersburskim brzmi u autora biogramu ks. Konstantego w Czartoryscy. Trzydzieści sze ść..., s. 196, gdzie czytamy: „W r. 1798 ... uzyska ł [ks. Konstanty] niebawem, nara żając się na niebezpieczny gniew carski, zwolnienie ze s łużby i pozwolenie powrotu do rodziny”. Autor ten nie wspomina nic o odznaczeniu ks. Konstantego wst ęgą 18 Po powrocie do rodzinnej Sieniawy, przyj ckie11. ął podda ństwo austria- 20 lipca 1802 książę Konstanty poślubił wojewodziankę wileńską księżniczkę Anielę Radziwiłłównę (1781–1808) z Nieświeża i osiadł z nią w Międzyrzeczu. Miał z nią syna Adama Konstantego. Księżna Aniela zmarła po długiej chorobie12. Po śmierci żony książę Konstan- ty odsunął się od życia publicznego, przebywając samotnie i podró- żując. Dopiero wojna Księstwa Warszawskiego z Austrią w 1809 roku i wkroczenie wojsk polskich do Galicji wyzwoli ły w ksi ęciu Kon- stantym siły do powrotu. Przejawem tego było wystawienie własnym kosztem pułku i dowodzenie nim w zmierzającej ku końcowi wojnie. św. Anny. Te dwie różne interpretacje tego samego wydarzenia dokonane przez autorów biogramu ks. Konstantego wprowadzaj ą czytelnika w niema ły kłopot. Poniekąd „pośrodku” tych dywagacji znajduje si ę tekst J. Skowronka, Adam Jerzy..., s. 53: „Na pro śbę o bezterminowy urlop ksi ęcia Konstantego odpowie- dział [car Pawe ł I] rozkazem wys łania go... na Syberi ę, ale w pocz ątku lipca 1799 roku pod wp ływem perswazji otoczenia zaaprobowa ł prośbę, a na po że- gnanie obdarzył Polaka wielką wstęga Orderu Świętej Anny”. Fragment ten, jak i wcześ niejsze poczynione przez tego ż autora w swojej ksi ążce (s. 48–53) świadczą o chimeryczno ści charakteru cara Paw ła, co te ż mogło wpłynąć na podejmowaną decyzję; pojawia si ę tu te ż kwestia roku zwolnienia ze s łużby, którym według autora jest rok 1799. O cz łonkostwie ks. Konstantego Adama w zakonie maltańskim zob.: T. Lenczewski, op. cit., s. 5; T.W. Lange, Szpitalni- cy – Joannici – Kawalerowie Malta ńscy, Warszawa 1999, s. 143; Zakon Mal- tański w Polsce , pod red. Stefana K. Kuczy ńskiego, Warszawa 2000, s. 161, 198; w tej ostatniej pracy podano datę wstąpienia do zakonu maltańskiego przed 1799, co te ż zgadzałoby się z opuszczeniem Petersburga w 1798 roku. 11 T. Żychliński, op. cit., s. 114. 12 Czartoryscy. Trzydzie ści sze ść..., s. 196; tak ą dat ę ślubu podaje te ż T. Lenczewski, op. cit., s. 5; E. Borkowski, op. cit., s. 192; natomiast rok 1800 jako dat ę pierwszego ślubu ks. Konstantego podaj ą T. Żychliński, op. cit., s. 115, i Rodzina. Herbarz szlachty Polskiej, oprac. Seweryn hrabia Uruski, t. II, s. 394. Zob. równie ż Aneks do Rodowód ksi ążąt Czartoryskich ... O zamiesz- kaniu w Mi ędzyrzeczu cyt. za: Czartoryscy. Trzydzie ści sześć..., s. 197; zob. także J. Skowronek, op. cit., s. 115. Problem ustalenia daty śmierci ks. Anieli, T. Żychliński, op. cit., s. 115, podaje dat ę 16 IX 1809. E. Borkowski, op. cit., s. 192, Czartoryscy. Trzydzie ści sześć..., s. 197, T. Lenczewski, op. cit., s. 5 (autor precyzuje datę – 16 IX 1808) podaj ą datę, którą przytaczam. T. Zielińska, op. cit., s. 77 podaje jako przyczyn ę śmierci ks. Anieli gruźlicę. 19 Książę Konstanty ożenił się powtórnie 20 marca 1810 roku w Wied- niu z Marią Marianną Dzierżanowską herbu Grzymała. Urodziła mu ona trzech synów – Aleksandra, Konstantego, Jerzego, i córkę – Ma- rię. Żona, księżna Maria zmarła 28 listopada 1842 roku 13. W 1812 roku ksi ążę Konstanty wyruszył w kampanii napoleo ń- skiej na Moskwę, na czele swego 16 pu łku. Wsławił się bohaterską postawą przy zdobyciu Smoleńska, za co został odznaczony krzyżem Legii Honorowej 4 klasy przez cesarza Napoleona I, pó źniej, nadal biorąc udział w wojnie, tak że polskim krzy żem wojskowym Virtuti Militari nadanym mu przez księcia warszawskiego Fryderyka Augu- sta. Za równie pi ękną postawę w bitwie pod Mo żajskiem, przypła- coną ciężką raną, został odznaczony krzyżem oficerskim Legii Ho- norowej 5 klasy 14. Po powrocie do Polski, wraz z resztkami wojska 13 J. Skowronek, op. cit., s. 156; zob. także Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 197, o zachowaniu si ę ks. Konstantego po śmierci żony. T. Żychliński, op. cit., s. 115–116; zob. tak że Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 197; J. Skowro- nek, op. cit., s. 169; T. Zieli ńska, op. cit., s. 77; Ziemia ństwo polskie 1795– 1945, pod red. Janiny Leskiewiczowej, Warszawa 1985, s. 80; o „powrocie” ks. Konstantego w czasie wojny roku 1809. T. Żychliński, op. cit., s. 115, podaje, że Maria Dzier żanowska była wychowank ą Marii Wirtemberskiej i na dowód przytacza pracę Juliusza Falkowskiego, Obrazy z życia kilku ostatnich pokole ń w Polsce, t. II, s. 199–200, Pozna ń 1882, który cytuje pami ętniki Leona Dem- bowskiego. Autor ten podaje, że były trzy siostry Dzierżanowskie i każda zosta- ła wzięta na wychowanie przez: ksi ężnę Wirtemberską, księżnę Izabelę Czarto- ryską i Sewerynow ą Potock ą. Przyszła żona ks. Konstantego mia ła przypaść ks. Wirtemberskiej; potwierdzenie to mo żemy znaleźć u J. Zamoyskiej, Wspo- mnienia, Londyn 1961, s. 36, autorka ta pisze, że poznała w Weinhaus żonę ks. Konstantego „Dzierzbick ą, córk ę jakiegoś pu łkownika wojsk napoleo ńskich, a wychowankę księżnej Wurtemberskiej” – co do złego przekazu autorki pisow- ni nazwiska, nale ży wziąć pod uwag ę charakter spisywanych pod koniec życia wspomnień. Inaczej podaj ą autorzy: Czartoryscy. Trzydzie ści sze ść..., s. 197 i T. Zieli ńska, op. cit., s. 77, którzy twierdz ą, że Maria Dzier żanowska by ła wychowanką matki ks. Konstantego, cho ć nie wyja śniają swojego stanowiska tak wyczerpująco, jak T. Żychliński. Zob. równie ż Aneks – Rodowód ksi ążąt Czartoryskich..., tablica VII i VIII. 14 Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 198; zob. równie ż T. Żychliński, op. cit., s. 115; T. Lenczewski, op. cit., s. 5, podaj ę według kolejności zamieszczo- nej przez autora. Fakt otrzymania odznaczenia krzy ża polskiego Virtuti Militari 20 polskiego, dał się przekonać bratu – ksi ęciu Adamowi Jerzemu – do związania sprawy polskiej z carem Aleksandrem I, dlatego zostaj ąc w kraju, nie pod ążył za ksi ęciem Józefem Poniatowskim pod Lipsk. Gdy powstało Królestwo Polskie, został w 1815 roku „przywrócony do służby czynnej w stopniu genera ła brygady z funkcj ą generała – adiutanta królewskiego”. Pomimo okazywanej mu życzliwości ze stro- ny rosyjskiej zwolnił się z wojska w 1818 roku 15. osobie ks. Konstantego w świetle źródeł jest bezsporny. Kwesti ą do rozpatrze- nia pozostaje sposób zamieszczania o tym informacji. Nie jest bowiem ona ścis- ła. T. Żychliński, op. cit., s. 115, podaje, że kawalerem owego krzyża mianował ks. Konstantego ks. Józef Poniatowski, co zgodnie z rang ą ks. Józefa – naczel- ny wódz armii Ksi ęstwa Warszawskiego, dyrektor Wydziału Wojny w Komisji Rządzącej – tak że nie ulega w ątpliwości. Natomiast Marian Kukiel, Czartory- ski Konstanty Adam, w: Czartoryscy. Trzydzieści sześć życiorysów, s. 198, poda- je, iż ks. Konstanty zosta ł odznaczony „...polskim krzy żem wojskowym przez króla”. Należy wyjaśnić tę nie ścisłość. Autorowi tego biogramu chodzi z pew- nością o króla saskiego Fryderyka Augusta; tylko że krzyż Virtuti Militari mógł on nadać jako ksi ążę warszawski, którym zosta ł na mocy konstytucji Ksi ęstwa Warszawskiego nadanej przez Napoleona w Dre źnie 22 VII 1807 roku. Kon- sensus byłby taki – ks. Józef Poniatowski w trakcie trwania kampanii roku 1812 (T. Żychliński) nadaje polski krzyż wojskowy w imieniu księcia warszawskiego Fryderyka Augusta (nieścisłość M. Kukiela). Problem wyboru bitwy, za któr ą ks. Konstanty otrzyma ł kolejn ą Legię Honorow ą zob.: T. Żychliński, op. cit., s. 115; autor ten wymienia bitw ę pod Możajskiem, nic jednakże nie wspomina- jąc o otrzymaniu za postaw ę w niej krzy ża Legii Honorowej. Co innego czyta- my w Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 198: „... pod Borodino [ks. Konstanty – przyp. autora] bardzo ci ężko kontuzjowany, nagrodzony znów krzy żem ofi- cerskim legii, nie bra ł ju ż czynnego udzia łu w dalszych walkach...”. Podobnie wyraża się T. Zielińska, op. cit., s. 77: „W bitwie pod Borodino został [ks. Kon- stanty – przyp. autora] ciężko kontuzjowany. Na tym zakończył swą służbę woj- skową”. Za T. Żychlińskim przemawia dok ładny opis zaj ścia odniesionej kon- tuzji, st ąd moja sugestia sugeruj ąca umiejscowienie tych wydarze ń w bitwie pod Możajskiem, a nie, jak chcą pozostali autorzy, pod Borodino. Kwestię otrzy- mania za ś Legii Honorowej, któr ą odnajdujemy w Czartoryscy. Trzydzie ści sześć..., dopełnia podanie przez T. Lenczewskiego, op. cit., s. 5 informacji, że ks. Konstanty miał dwa krzyże Legii Honorowej – 4 i 5 klasy. 15 Czartoryscy. Trzydzieści sześć... , s. 198; T. Żychliński, op. cit., s. 115; J. Skowronek, op. cit., s. 215–216. 21 W wyniku podzia łu dóbr dokonanego przez rodziców ksi ęcia Konstantego w 1812 roku ksi ęciu Konstantemu przypad ły klucze: międzyrzecki (sprzedany w 1844 roku), terespolski, tarnogórski, w późniejszym Królestwie Polskim, miasto Jarosław, klucz pełkiński w Galicji, klucze klewa ński, starosieniawski, nowokonstantynowski na Wołyniu, wołczyński (sprzedany w roku 1828) i rzeczycki w ce- sarstwie rosyjskim16. W 1828 roku ksi ążę Konstanty osiad ł na sta łe w Wiedniu. Po wybuchu powstania listopadowego w 1831 roku zaczął działać na rzecz Polski w dyplomacji, starając się zjednać elity wiedeńskie dla sprawy polskiej za pomocą m.in. własnej szkatuły. W 1832 roku zakupił pa- łac Weinhaus pod Wiedniem, tworząc w nim galeri ę obrazów i pro- wadząc salon otwarty dla artystów, muzyków, arystokracji polskiej i obcej. Jego mecenat zdobył uznanie w całym Wiedniu17. Książę Kon- stanty Adam zmarł 23 kwietnia 1860 roku 18. Adam Konstanty Czartoryski urodził się 26 czerwca 1804 roku w Warszawie, będąc w XV pokoleniu członkiem rodu i zostając księ- ciem na Klewaniu i Żukowie. Był jedynym dzieckiem księcia Konstan- tego Adama i Anieli z książąt Radziwiłłów19. Po utracie wcześnie zmar- łej matki książę Adam Konstanty był wychowywany przez ciotkę Zofię 16 Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 118–119; zob. równie ż T. Zielińska, op. cit., s. 77. Ziemiaństwo polskie 1795–1945 , s. 20, autorka podaje informa- cje o otrzymaniu dóbr Mi ędzyrzec już w 1804 roku, i nie wlicza ich w sk ład reszty dóbr otrzymanych w wyniku podzia ły w 1812 roku. 17 Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 200; J. Skowronek, op. cit., s. 280; cit., s. 36; autorzy: Ziemiaństwo polskie 1795–1945 , s. 20; J. Zamoyska, op. T. Żychliński, op. cit., s. 115 oraz A. Boniecki, op. cit., s. 331, podaj ą inny rok osiedlenia się ks. Konstantego w Wiedniu, tj. rok 1830. Na temat działalności na rzecz powstania listopadowego zob. Czartoryscy. Trzydzie ści sześć..., s. 199; także J. Skowronek, op. cit., s. 280; o mecenacie ks. Konstantego – Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 200; zob. równie ż T. Zielińska, op. cit., s. 77; Ziemia ń- stwo polskie 1795–1945, s. 20. 18 T. Żychliński, op. cit., s. 115, tak ą datę dzienną śmierci podają również: A. Boniecki, op. cit., s. 331; T. Lenczewski, op. cit., t. I, s. 5; E. Borkowski, op. cit., s. 192. Inną datę dzienną śmierci podaje M. Kukiel, op. cit., s. 200, uwa ża- jąc, że śmierć ks. Konstantego nast ąpiła 20 III 1860 roku. 19 T. Lenczewski, op. cit., s. 6; E. Borkowski, op. cit., s. 192; Rodzina. Herbarz..., s. 393; A. Boniecki, op. cit., s. 331; T. Żychliński, op. cit., s. 116; M. Kukiel, op. cit., s. 201; zob. także Aneks Rodowód ksi ążąt Czartoryskich... . 22 z Czartoryskich Zamoyską. Pó źniej wychowywany był przez babk ę księżną Izabelę i dziadka Adama Jerzego Czartoryskich w Sieniawie i Puławach, mając tam za nauczyciela Krystyna Lacha Szyrmę. Dal- sze, staranne wykształcenie, pobierał już za granic ą, m.in. w Szwaj- carii, Anglii i na uniwersytecie w Edynburgu w Szkocji w latach 1820– 1824. Podczas studiów oprócz ojca jego edukacją interesował się też żywo stryj, książę Adam Jerzy, kreujący Adama Konstantego na głów- nego kontynuatora rodu20. Pomimo licznych podróży zagranicznych wybuch powstania listo- padowego 1830 roku zastał go w kraju. W początkowej fazie powsta- nia uczestniczył jako oficer wojsk polskich i cz łonek straży honoro- wej dyktatora gen. Józefa Chłopickiego w pierwszych walkach, pod- czas których zosta ł ranny w bitwie pod Grochowem. Dalszy swój udział w powstaniu zaznaczył misją dyplomatyczną do Berlina, w celu wysondowania dworu pruskiego i uzyskania jego wsparcia dla me- diacji z carem Miko łajem I, co ostatecznie nie przynios ło korzyści. Podczas pobytu w Berlinie książę Adam Konstanty nawiązał ściślej- sze kontakty z ksi ęciem Antonim Radziwi łłem, XII ordynatem na Nieświeżu, do niedawna namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznań- skiego21. Zaślubił też córkę księcia Antoniego i jego żony Fryderyki Ludwiki Hohenzollern, królewskiej księżniczki pruskiej, księżniczkę Wandę, 12 grudnia 1832 roku w Berlinie. Z małżeństwa z księżną Wandą książę Adam Konstanty miał czte- rech synów – Konstantego, Olgierda, Romana Adama i Adama Anto- niego oraz córkę Anielę Ludwikę (dwaj pierwsi synowie zmarli wcześ- nie w dzieci ństwie). Małżeństwo to zwi ązało także ksi ęcia Adama Konstantego bli żej z Berlinem, Dreznem i Ruhbergiem (Ciszyca), gdzie często przebywał, jak i wp łynęło na jego bierność polityczną22. 20 Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu..., s. 327–328; X. E. Likowski, Mowa żałobna na cze ść śp. Xi ęcia Adama Konstantego Czartoryskiego, zmar łego w Rokosowie dnia 19 grudnia 1880 r., Poznań (b.d.), s. 4; M. Motty, Przechadzki po mieście, t. II, Poznań 1999, s. 171; T. Zielińska, op. cit., s. 78; T. Żychliński, op. cit., s. 116; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 201. 21 T. Żychliński, op. cit., s. 116; T. Zieli ńska, op. cit., s. 78; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 201–202; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu..., s. 328; M. Motty, op. cit., s. 171; J. Skowronek, op. cit., s. 280; X.E. Likowski, op. cit., s. 5. 22 T. Żychliński, op. cit., s. 116–117; A. Boniecki, op. cit., s. 331; Rodzina. Herbarz..., s. 393; T. Zieliń ska, op. cit., s. 78; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., 23 Dobra, które wówczas nale żały do ksi ęstwa Czartoryskich, to pa łac Ruhberg w Sudetach (wniesiony przez księżniczkę Wandę w posagu), dobra jutrosińskie m.in. z Sielcem Starym i dubi ńskie m.in. z Wiel- kim Borem, le żące w Wielkim Ksi ęstwie Pozna ńskim a zakupione w 1841 roku przez księcia Adama Konstantego od hrabiego Kazimie- rza Potulickiego (były to dobra posa żne jego żony Gabrieli z Miel- żyńskich)23. Jest to o tyle istotniejsze, że w literaturze panuje przeko- nanie, że związanie się księcia Adama Konstantego z Wielkopolską, jak i zakup umiejscowionych w niej dóbr, wi ąże się z okresem dru- giego małżeństwa księcia24. Po przedwczesnej śmierci księżnej Wandy 16 września 1845 roku poślubił ksi ążę Adam Konstanty, 16 lutego 1848 roku w Kórniku, Elżbietę Dzia łyńską herbu Ogoń czyk, hrabinę z Ko ścielska, córk ę hrabiego Tytusa i Celiny z Zamoyskich. Księżna Elżbieta była wszech- stronnie wykształcona, mówiła biegle w j ęzyku francuskim, angiel- s. 202; T. Lenczewski, op. cit., s. 6; E. Borkowski, op. cit., s. 192; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu..., s. 328; A. Kwilecki, Ziemiaństwo wielkopolskie, War- szawa 1998, s. 118; w ksi ążce Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu..., s. 494, znajdujemy informacje o dwóch synach ks. Adama Konstantego i ks. Wandy – Konstantym i Olgierdzie, którzy „zmarli w dzieciństwie”, z czego Olgierd krótko przed śmiercią matki, czyli w 1845 roku. Autor wykorzystuje tu Wspomnienia z młodości spisane przez Helen ę z Czartoryskich Plater-Zyberk (siostr ę zmar- łych dzieci), złożone w formie maszynopisu w zbiorach specjalnych Biblioteki Narodowej. Zob. tak że Aneks Rodowód ksi ążąt Czartoryskich ..., i jego odpo- wiednie przyp. Autorzy T. Lenczewski i E. Borkowski podaj ą za miejsce ślubu ks. Adama Konstantego i ks. Wandy Schmiedeberg (Jelenia Góra), pozostali autorzy wskazują na Berlin. 23 AP – Leszno, Akta miasta Jutrosin 1793–1950, „Acta Manualia des Justiz ędraś, Miasto i Gmina – Commissarius Giersch zu Posen...”, sygn. 188; S. J Jutrosin, Leszno 1999, s. 71; J. Łukaszewicz, Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, w dawnej dyecezyi pozna ńskiej, t. II, Pozna ń 1859, s. 96; R. Krzyżosiak, Z dziejów parafii rzymskokatolickiej w Jutrosinie. 100 lat istnie- nia obecnego kościoła parafialnego, Jutrosin 2002, s. 38; T. Żychliński, op. cit., s. 116; J. Łoś, Na paryskim i poznańskim bruku. Z pamiętnika powstańca, tuła- cza i guwernera 1840–1882 , Kórnik 1993, s. 48. 24 T. Żychliński, op. cit., s. 116; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kr ęgu..., s. 329; T. Zielińska, op. cit., s. 78; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 202; BU – Poznań, archiwum Zbiorów Specjalnych: Czartoryscy: a.3830/11 – „Warsztat pracy Sławomira Leitgebera”, k. 298. 24 skim, hiszpańskim, niemieckim i po łacinie. Była niezwykle skromną osobą, oddaną w czynieniu dobra dla ludu polskiego, a także znaną ze swej pobożności i szlachetności. Z małżeństwa tego urodziło się pię- cioro dzieci: Jan, Wanda, Zygmunt Konstanty, Helena Maria, Zdzisław Aleksander (pierwsza dwójka zmarła w dzieciństwie)25. Po zawarciu związku małżeńskiego książę Adam Konstanty zakupił kolejne dobra w Wielkim Księstwie Poznańskim. Aby nadać miejscu swego zamiesz- kania bardziej reprezentacyjny wygląd, zakupił w 1867 r. od hrabiego Józefa Mycielskiego pałac w Rokosowie wraz z przynale żnym ma- jątkiem. Natomiast w 1873 r. kupił od rodziny Sczanieckich majątek Sarbinowo z dobrem Przyborowo26. Liczne te dobra skłaniały księcia Adama Konstantego do przebywania w nich, co sta ło się pewną tra- dycją w czasie dzieci ństwa jego dwóch najstarszych synów, kiedy to w okresie pobierania przez nich nauki przebywano w Poznaniu, lato spędzano w Ruhbergu, pozosta ły zaś czas przeznaczaj ąc na odwie- dziny reszty dóbr. W 1865 roku księstwo Czartoryscy na stałe osiedli- li się w Wielkopolsce, najpierw mieszkając w Sielcu Starym w latach 1865–1867, po zakupie zaś Rokosowa tam się przeprowadzając i rza- dziej już odwiedzając Ruhberg27. Przeprowadzenie się księcia Adama Konstantego do Wielkopol- ski, jak i zakup tutejszych dóbr (po jego śmierci szacowane one były 25 S. Karwowski, Historya Wielkiego Księstwa Poznańskiego, t. III: 1890– 1914, Poznań 1931, s. 73; E. Borkowski, op. cit., s. 192; A. Boniecki, op. cit., s. 331–332; T. Żychliński, op. cit., s. 116; Ziemia ństwo wielkopolskie. W krę- gu..., s. 328–329, 494; T. Lenczewski, op. cit., s. 6; Rodzina. Herbarz..., s. 393; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 202–203; J. Zamoyska, op. cit., s. 85, 101, 104, 141, 247; X. E. Likowski, op. cit., s. 6; Teki Dworzaczka – w: Metrykalia Katolickie, część 8. 26 Majątki wielkopolskie. Powiat gosty ński, t. I, Szreniawa 1997, s. 135– 139; L. Durczykiewicz, Dwory polskie w Wielkim Ksi ęstwie Poznańskim , Po- znań 1912, s. 32; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu ..., s. 329–330; T. Żychliń- ski, op. cit., s. 116; A. Boniecki, op. cit., s. 331; S. Karwowski, op. cit., s. 74; Teki Dworzaczka – gazety z XIX wieku, cz ęść 1, „Dziennik Pozna ński” 1867, nr 121, 122. 27 Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu..., s. 329–333; S. Karwowski, op. cit., s. 73; Czartoryscy. Trzydzieści sześć..., s. 202; T. Zieliń ska, op. cit., s. 78; J. Łoś, op. cit., s. 45–287 passim; T. Żychliński, op. cit., s. 116; M. Motty, op. cit., s. 233; J. Zamoyska, op. cit., s. 246. 25 na 18 908 mórg), wi ążę się z rozpocz ęciem przez niego wielkopol- skiej linii Czartoryskich28. Książę Adam Konstanty po zamieszkaniu w Wielkim Księ stwie Poznańskim również tu nie udziela ł się aktywnie na scenie politycz- nej, mając nieprzychylne sobie sfery rządowe. Nie był jednak obojęt- ny na sprawy społeczne. Dowodem tego może być przekazanie dwóch srebrnych lichtarzy wartych 200 talarów z okazji obchodów 200-le- cia gminy ewangelickiej w Jutrosinie 4 listopada 1842 roku oraz 100 talarów i drewna w czasie zbiórki na budowę nowego kościoła ewan- gelickiego w latach 1861–62. Z kolei w 1857 roku odnowił własnym kosztem kościół katolicki w Borku w parafii Dubi ńskiej. 11 lutego 1872 roku uczestniczył w zawiązaniu się Kółka Rolniczego w sąsia- dującej z Sielcem Starym wiosce Grąbkowo, zostając jego pierwszym prezesem29. Książę Adam Konstanty zostawi ł także w kasie ksi ążąt Czartoryskich w Rokosowie 21 000 marek w listach zastawnych na poczet budowy nowego koś cioła rzymskokatolickiego w Jutrosinie w miejsce spalonego w 1806 roku. Inwestycję ukończono już po śmier- ci ofiarodawcy30. Książę Adam Konstanty będąc przez ostatnie 5 lat 28 Ziemiaństwo wielkopolskie. W kr ęgu ..., s. 326; A. Kwilecki, Ziemiań- stwo wielkopolskie, Warszawa 1998, s. 118; idem, Ziemiaństwo wielkopolskie. Między wsią a miastem , Poznań 2001, s. 14; J. Zió łkowski, Podręcznik staty- styczno-adresowy wi ększej własności Polskiej w W. Ksi ęstwie Pozna ńskiem i Prusach Zachodnich z dodatkiem: Spis duchowie ństwa katolickiego w obu dzielnicach, Poznań 1890; Stosunek polskiej a niemieckiej wi ększej własności w Wielkim Księstwie Poznańskiem przed 30-tu laty a dzisiaj , oprac. L. Żychliń- ski, odbitka z Dz. Pozn., Pozna ń 1878. 29 M.L. Zakobielski, Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Ju- troschin von 1642 bis 1913 , Jutroschin 1913, s. 68–70, 82; S. J ędraś, op. cit., s. 71, 73, 83; J. Korytkowski, Brevis descriptio historico-geographica ecclesia- rum archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis ad ordinem decanatuum dige- starum nec non elenchus universi cleri ecclesiis, sacellis publicis aliisque insti- tutis hoc tempore deservientis: addita sunt nonnulla alia scitu digna cultum divinum et utilitatem cleri spectantia, praecedente serie archiepiscoporum Gne- snensium, episcoporum Posnaniensium et archiepiscoporum Gnesnensium et Posnaniensium auctore Joanne Korytkowski , Gniezno 1888. O pozycji ksi ęcia Adama Konstantego w sferach społecznych zob. K. Libelt, Listy, Warszawa 1978, s. 571–572. 30 Księga Dozoru Kościelnego, dokumenty z 20 X 1889 i 11 III 1890 roku, w zbiorach archiwum parafii rzymskokatolickiej w Jutrosinie. 26
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Książę Olgierd Czartoryski (1888-1979). Życie i działalność społeczno-polityczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: