Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00099 007364 13282307 na godz. na dobę w sumie
Księżyc w nauce XVII wieku - ebook/pdf
Księżyc w nauce XVII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 175
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 8323535450 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> matematyka, fizyka, astronomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-7%), audiobook).
Księżyc w nauce XVII wieku przedstawia historię badań, które doprowadziły do ukształtowania się współczesnego obrazu Srebrnego Globu bryły obiegającej Ziemię po orbicie keplerowskiej i wirującej wokół własnej osi. Książka rozpoczyna się od przeglądu opinii o ruchu obrotowym Księżyca od starożytności po połowę siedemnastego stulecia; poznajemy poglądy takich myślicieli, jak Platon, Arystoteles, średniowieczni uczeni arabscy i łacińscy, Mikołaj Kopernik, William Gilbert, Johannes Kepler, Thomas Hobbes czy Kartezjusz. Następnie autor rekonstruuje dzieje badań libracji Księżyca, zapoczątkowanych przez Galileusza i pierwszych selenografów, a rozwiniętych w pracach gdańskiego astronoma Jana Heweliusza; te ostatnie zaowocowały w 1654 r. pierwszą spójną teorią libracji. Wreszcie omówione zostaje rozwiązanie zagadki libracji Księżyca, podane około 1673 r. przez Izaaka Newtona. Autor prezentuje hipotezę Newtona na tle ówczesnych teorii ruchu Księżyca, argumentując, że to właśnie prace nad nią mogły uzmysłowić angielskiemu uczonemu znaczenie keplerowskiego prawa pól w mechanice nieba.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 15 (Black plate) ROZDZIA¸1 Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Problem ruchu obrotowego Ksi´˝yca wokó∏ w∏asnej osi to w dziejach nauki przypadek doÊç osobliwy. Mog∏oby si´ wydawaç, ˝e histori´ rozwià- zywania tego zagadnienia nale˝a∏oby przedstawiç na tle rozwoju hipotez i obserwacji ruchów wirowych innych planet. PodejÊcie takie jest jednak nie do koƒca usprawiedliwione. Do pierwszych dziesi´cioleci XVII wieku rozwa˝ania na temat obrotu doko∏a w∏asnej osi innych cia∏ niebieskich ni˝ Ziemia i Ksi´˝yc nie mia∏y ˝adnych podstaw obserwacyjnych. Innymi s∏o- wy, jeÊli w ogóle problem ten by∏ podejmowany, stanowi∏ element speku- latywny, rozwa˝any bardziej z punktu widzenia filozofii przyrody ni˝ astronomii. Ta ostatnia przecie˝ interesowa∏a si´ w ca∏ym tym okresie przede wszystkim jak najdok∏adniejszym przewidywaniem po∏o˝eƒ planet na sferze niebieskiej. Natomiast gdy tylko pojawi∏a si´ astronomia telesko- powa, potrzebowa∏a zaledwie kilku dekad, by sprowadziç zagadnienie wirowania planet g∏ównych do kwestii coraz dok∏adniejszych pomiarów. Tymczasem Ksi´˝yc od zawsze kierowa∏ ku Ziemi t´ samà twarz, od za- wsze te˝ zdawano sobie z tego spraw´. Inaczej ni˝ w przypadku planet, obserwacje za pomocà teleskopu nie przynios∏y szybko jednoznacznego rozstrzygni´cia problemu niezmiennoÊci tarczy Srebrnego Globu. Do opóênienia tego, paradoksalnie, przyczyni∏o si´ odkrycie zjawiska ksi´˝y- cowej libracji. 15 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 16 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku Jedyna hipoteza wolna od niedorzecznoÊci Sir Thomas Heath w swych rozwa˝aniach o astronomii staro˝ytnej posta- wi∏ w pewnej chwili tez´, ˝e to w∏aÊnie skierowana przez ca∏y czas ku Zie- mi twarz Ksi´˝yca mog∏a sk∏oniç Arystotelesa (384–322 p.n.e.) do przyj´cia modelu kosmologicznego, w którym planety i gwiazdy tkwià umocowane nieruchomo w sferach, wirujàcych wokó∏ Ziemi1. Gdyby tak by∏o w isto- cie, nale˝a∏oby uznaç niezmiennoÊç ksi´˝ycowych plam za bodaj najbar- dziej wp∏ywowe zjawisko niebieskie w historii dawnej astronomii Zacho- du. Zanim jednak skrystalizowa∏a si´ arystotelesowska doktryna sfer niebieskich, w myÊli greckiej funkcjonowa∏y ró˝ne poglàdy na temat za- chowania planetarnych bry∏. Platon (ok. 429–347 p.n.e.) w Timajosie przedstawia stworzenie Êwiata, który otrzymuje najdoskonalszy kszta∏t – kszta∏t kuli. Âwiat uzyskuje od Bo- ga tak˝e ruch: Da∏ mu za to [wyg∏adziwszy ca∏à powierzchni´] ruch fizyczny zastosowany do jego cia∏a, ten mianowicie spoÊród siedmiu ruchów, który ma przede wszystkim zwiàzek z rozumem i myÊlà; nadajàc mu obrót jednostajny w tym samym miejscu, sprawi∏, ˝e si´ kr´ci w ko∏o2. Podobnie gwiazdy: Dla tej w∏aÊnie przyczyny zosta∏y zrodzone gwiazdy, które nie sà b∏àdzàcy- mi. Jestestwa ˝yjàce, boskie i wieczne obracajà si´ jednostajnie zawsze w tym samym miejscu3. 1 T. Heath, Aristarchus of Samos, the Ancient Copernicus, Oksford 1913, s. 235. 2 Platon, Timajos, 34a, cyt. za: Platon, Timajos. Kritias, t∏um. P. Siwek, Warszawa 1986, s. 40–41. 3 Ibidem, 40b, s. 49. 16 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 17 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Planety, „które poruszajà si´ i b∏àdzà” i do których zalicza∏ si´ Ksi´˝yc, za- istnia∏y po gwiazdach. Jednak˝e w kwestii tego, czy ich ruchy obrotowe w tym samym miejscu równie˝ zawiera∏y si´ w kosmologii Platona, inter- pretatorzy jego pism nie uzgodnili stanowisk. Wspó∏czesny Arystotelesowi Heraklejdes z Pontu (ok. 388–310 p.n.e.) po- stulowa∏ dobowy obrót Ziemi wokó∏ w∏asnej osi, o czym wiemy z kilku póê- niejszych êróde∏4. Przytoczmy fragment z komentarza Simplikiosa (VI w.) do O niebie Arystotelesa, gdy˝ tekst ten prowadzi nas bezpoÊrednio do klu- czowego problemu ruchu Ksi´˝yca w systemie Êwiata wed∏ug Stagiryty: Arystoteles rozwa˝a hipotez´, wed∏ug której mogà one [gwiazdy i sfery] znajdowaç si´ w spoczynku, choç wydaje si´ dziwne, ˝e da si´ ocaliç ich obserwowanà w´drówk´, jeÊli [gwiazdy i sfery] sà w spoczynku, gdy˝ nie- którzy, a wÊród nich Heraklejdes z Pontu i Arystarch, utrzymywali, i˝ zjawi- ska mo˝na by ocaliç, gdyby niebo i gwiazdy by∏y nieruchome, Ziemia zaÊ porusza∏a si´ wokó∏ osi równika z zachodu, wykonujàc w przybli˝eniu je- den obrót na dob´; w przybli˝eniu ze wzgl´du na przesuwanie si´ S∏oƒca [przez zodiak] o jeden stopieƒ dziennie; w konsekwencji, jeÊli Ziemia si´ nie porusza [...] nie jest mo˝liwe ocalenie zjawisk, je˝eli niebo i gwiazdy znajdujà si´ w spoczynku5. Owa wzmianka o hipotezie wirujàcej Ziemi pojawi∏a si´ w uwagach do poczàtku fragmentu, w którym Arystoteles podejmuje rozwa˝ania o ruchu gwiazd (O niebie, 289 b–290 b). Stagiryta bowiem zaczyna od rozpatrze- nia trzech mo˝liwoÊci wyjaÊnienia obserwowanych zachowaƒ cia∏ niebie- skich: albo gwiazdy i ich sfery sà w spoczynku, albo gwiazdy i sfery si´ po- ruszajà, albo wreszcie poruszajà si´ sfery, gwiazdy zaÊ nie majà w∏asnego ruchu. Pierwsza mo˝liwoÊç zostaje od razu odrzucona jako sprzeczna 4 Wyczerpujàcà analiz´ tekstów dotyczàcych astronomicznych teorii Heraklejdesa zawie- ra: H. B. Gottschalk, Heraclides of Pontus, Oksford 1980, s. 58–87. 5 Simpl. 444.31. Cyt. za H. B. Gottschalk, op. cit., s. 60–61. 17 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 18 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku z przyj´tà nieruchomoÊcià Ziemi. Druga te˝, na podstawie nieco bardziej skomplikowanej dyskusji o wzajemnych pr´dkoÊciach planet i sfer. A za- tem stajemy wobec trzeciej mo˝liwoÊci: Poniewa˝ nie mo˝emy rozumnie przyjàç ani ruchu obojga [tj. gwiazd i kó∏], ani ruchu samej tylko gwiazdy, pozostaje nam jedno mo˝liwe rozwiàzanie: same tylko ko∏a sà w ruchu; gwiazdy nie majà w∏asnego ruchu, sà niesione na ko∏ach, do których sà przytwierdzone. To jest jedyna hipoteza wolna od niedorzecznoÊci. [...] Ponadto, poniewa˝ gwiazdy majà kszta∏t kulisty – jak nasi przeciwnicy mówià, a my na to ca∏kowicie si´ zgadzamy – a cia∏o kuliste ma tylko dwa sobie w∏aÊciwe ruchy, mianowicie toczenie si´ [κυ′ λισις] i obrót oko∏o swej osi [δι′νησις], wynika stàd, ˝e gdyby gwiazdy porusza∏y si´ same przez si´, porusza∏yby si´ jednym z tych dwóch ruchów. Otó˝ obserwacja nie wyka- zuje ˝adnego z nich. Gdyby to by∏ ruch oko∏o swej osi, gwiazdy pozostawa- ∏yby na tym samym miejscu i nie zmienia∏yby swego po∏o˝enia, a jednak z ca∏à oczywistoÊcià to czynià i wszyscy to uznajà. [...] Z drugiej strony, jest równie oczywiste, ˝e gwiazdy nie poruszajà si´ na- przód przez toczenie si´, bo co si´ toczy, z koniecznoÊci obraca si´. Otó˝ z Ksi´˝yca widaç tylko to, co nazywajà jego „twarzà”6. Tak wi´c Ksi´˝yc wyst´puje tutaj jako argument na rzecz braku obrotu wo- kó∏ osi wszystkich planet (jak równie˝ gwiazd), gdy˝ „logika wymaga, aby si´ wszystkie porusza∏y tym samym ruchem”7. Argument, dodajmy, nawet w tej postaci nieoczywisty, skoro ów fragment jeszcze wspó∏czeÊni historycy astro- nomii interpretowali odmiennie. J. L. E. Dreyer odczyta∏ go literalnie, a wi´c jako brak ruchu wirowego Ksi´˝yca8. Natomiast wspomniany na poczàtku rozdzia∏u Heath uzna∏, ˝e Arystoteles mimo wszystko nie wyklucza∏ mie- 6 Arystoteles, O niebie, 289 b–290 a, cyt. za: Arystoteles, O niebie, t∏um. P. Siwek, War- szawa 1980, s. 75–77. W polskim przek∏adzie sfery zosta∏y zastàpione ko∏ami. 7 Ibidem, s. 76. 8 J. L. E. Dreyer, A History of Astronomy from Thales to Kepler, wyd. 2, Dover 1953, s. 111, przyp. 1; wyd. 1: 1906. 18 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 19 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? si´cznego obrotu Srebrnego Globu, towarzyszàcego ruchowi jego sfery9. Jak si´ wkrótce przekonamy, dyskusj´ na ten temat podj´to du˝o wczeÊniej. Fizyczny model wspó∏Êrodkowych sfer Arystotelesa, unoszàcych planety doko∏a centralnie po∏o˝onej, nieruchomej Ziemi, znalaz∏ w astronomii hel- lenistycznej zaawansowane matematycznie, komplementarne rozwini´cie w postaci teorii mimoÊrodowych deferentów i w´drujàcych po nich epicy- kli. Ostatecznà postaç tej teorii nada∏ aleksandryjski astronom Klaudiusz Ptolemeusz (II wiek), prezentujàc jà w AlmageÊcie i próbujàc dostosowaç do kosmologicznego modelu sfer w Hipotezach planet. Celem pierwszego traktatu by∏o dostarczenie matematycznych narz´dzi do jak najdok∏adniej- szego przewidywania po∏o˝eƒ cia∏ niebieskich na niebosk∏onie, drugiego zaÊ – przedstawienie spójnego systemu odleg∏oÊci sfer planetarnych i gwiazd od Ziemi. W ˝adnym z tych dwóch dzie∏ nie pojawi∏ si´ problem ruchu wirowego Ksi´˝yca, czy bardziej ogólnie – planet. A jednak to sys- tem Ptolemeusza sprowokowa∏ w nauce Êredniowiecznej zasadniczà dys- kusj´ na temat zachowania si´ Ksi´˝yca. Model wszechÊwiata Ptolemeusza, nawet przetransponowany do uk∏a- du sfer niebieskich, nie spe∏nia∏ za∏o˝eƒ kosmologii Arystotelesa, w tym podstawowego, ˝e Ziemia jest g∏ównym Êrodkiem ruchów planet. Krytyka rozwiàzaƒ aleksandryjskiego astronoma rozwin´∏a si´ w wiekach XI i XII w obszarze nauki islamu, na krótko przed okresem, w którym ∏aciƒski Za- chód zaczà∏ przyswajaç sobie szczytowe osiàgni´cia astronomii staro˝ytnej. Europa Zachodnia pozna∏a oba systemy w XIII wieku – Arystotelesa po- przez przek∏ady z arabskiego i greki, Ptolemeusza przede wszystkim dzi´- ki t∏umaczeniom opracowaƒ przygotowanych przez uczonych islamu. Z systematycznym opisem modelu Ptolemeusza wt∏oczonego w uk∏ad sfer niebieskich nauka europejska zapozna∏a si´ mniej wi´cej w latach szeÊçdziesiàtych XIII wieku za sprawà prac Rogera Bacona (ok. 1219–ok. 9 T. Heath, op. cit., s. 235. 19 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:48 Page 20 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku 1292), franciszkanina z Oksfordu. Rycina 1.1 przedstawia model sfer Ksi´- ˝yca z Opus tertium Bacona. Ârodkiem uk∏adu jest Ziemia w t, stanowiàca równie˝ centrum dwóch powierzchni: zewn´trznej ab i wewn´trznej pq. Ograniczajà one przestrzeƒ, w której znajdujà si´ dwie powierzchnie mi- moÊrodowe agfe i hnkm, majàce Êrodek w v (po∏o˝enie v wyznacza kieru- nek ksi´˝ycowego apogeum). Mi´dzy tymi powierzchniami w∏aÊnie wyst´- puje mimoÊrodowa sfera, obejmujàca deferent i epicykl Ksi´˝yca. Ten ostatni mo˝na traktowaç albo jako glob (wed∏ug terminologii Bacona spe- ricum convexum, czyli sfera wypuk∏a), albo jako pierÊcieƒ, ograniczony przez powierzchni´ wypuk∏à klf i powierzchni´ wkl´s∏à θry. Glob Ksi´˝y- ca (luna) jest styczny od strony wewn´trznej do powierzchni wypuk∏ej epi- cyklu, który porusza si´ w sferze mimoÊrodowej. Bacon ostatecznie odrzuci∏ mo˝liwoÊç istnienia materialnych sfer mi- moÊrodowych i epicyklicznych, niemniej jego opis zosta∏ zaakceptowany przez wielu Êredniowiecznych filozofów przyrody dos∏ownie i w ten sposób sta∏ si´ êród∏em fundamentalnych kontrowersji. Na temat prób zmodyfi- kowania rozwiàzaƒ Ptolemeusza tak, by pozostawa∏y w zgodzie z postu- latami Arystotelesa, jak równie˝ akceptacji odst´pstw od tych postulatów w astronomii i kosmologii wieków Êrednich napisano ju˝ wiele. Dlatego podà˝ajàc za interesujàcym nas wàtkiem, ograniczymy si´ do przed- stawienia roli Ksi´˝yca w tych dyskusjach, zw∏aszcza ˝e i tak wià˝e si´ ona z jednym z centralnych zagadnieƒ tamtych dysput – realnoÊci i natu- ry epicykli10. 10 Zob. np. E. Grant, Medieval Departures from Aristotelian Natural Philosophy, [w:] Stu- dies in Medieval Natural Philosophy, pod red. S. Carotiego, Florencja 1989, s. 237–256; idem, Planets, Stars, and Orbs. The Medieval Cosmos, 1200–1687, Cambridge 1994, s. 299– –302 i 463–466; M.-P. Lerner, Le monde des sph¯res, t. 1: Gen¯se et triomphe d’une représentation cosmique, Pary˝ 1996, s. 111–130. W j´zyku polskim sporadyczne odniesie- nia do tego problemu mo˝na znaleêç w: M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikaƒskim, „Studia Copernicana”, 2 (1971); idem, Filozofia przyrody w pierwszej po∏owie XV wieku (Dzieje filozofii Êredniowiecznej w Polsce, pod red. Z. Kuksewicza, t. IV), Wroc∏aw 1976. 20 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 21 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Ryc. 1.1. Model ruchu Ksi´˝yca w systemie sfer niebieskich Ptolemeusza, przed- stawiony w Opus tertium Bacona. MimoÊrodowy deferent i epicykl zawierajà si´ w przestrzeni ograniczonej przez dwie koncentryczne powierzchnie: zewn´trznà ab i wewn´trznà pq, majàce wspólny Êrodek w Ziemi t. Szczegó∏y w tekÊcie. Bi- blioth¯que nationale de France, rkp. BNF lat. 10264, f. 204v. 21 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 22 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku W pierwszej po∏owie XIV wieku problem Ksi´˝yca zwracajàcego ku Zie- mi stale t´ samà stron´ sk∏oni∏ Lewiego ben Gersona (1288–1344) oraz Je- ana Buridana (ok. 1300–ok. 1358) do wyeliminowania z astronomii ptole- mejskiej epicyklu. ˚ydowski lekarz, filozof i astronom Lewi ben Gerson, zwany te˝ Gersonidesem, pracowa∏ na po∏udniu Francji. W jego g∏ównym dziele Milchamot Adonaj (Ksi´ga o wojnach Pana) astronomii jest poÊwi´- cona ksi´ga piàta, której rozdzia∏ 75 zawiera dyskusj´ na temat widoczno- Êci ksi´˝ycowych plam11. Lewi ben Gerson traktuje te rozwa˝ania jako je- den z dodatkowych dowodów na rzecz w∏asnej teorii Ksi´˝yca, w której nie ma miejsca na epicykl. ˚ydowski astronom zauwa˝y∏, ˝e gdyby Ksi´˝yc by∏ sztywno zwiàzany z epicyklem – a wi´c wed∏ug arystotelesowskiej de- finicji ruchu tego cia∏a niebieskiego – podczas jego obrotu musielibyÊmy widzieç, jak plamy na tarczy zmieniajà swoje po∏o˝enie wzgl´dem jej brze- gów; a po przebyciu po∏owy obwodu epicyklu powinniÊmy wr´cz straciç je z oczu i oglàdaç drugà stron´ ksi´˝ycowego globu. B´dàc przy tym wy- trawnym obserwatorem, Gersonides zwróci∏ uwag´, ˝e rozwa˝ania te od- noszà si´ do orientacji tarczy Ksi´˝yca wzgl´dem ekliptyki, a nie horyzon- tu, gdy˝ w tym drugim przypadku w ró˝nych warunkach widzimy odmienne usytuowanie plam (choç wcià˝ tych samych) wobec ziemskiego obserwatora12. Ta ostatnia uwaga, jakkolwiek dziÊ mo˝e si´ wydaç niepotrzebna, bo oczywista, najwyraêniej nie zosta∏a uczyniona przez Lewiego ben Gersona bez podstaw. Otó˝ pos∏ugujàc si´ takà samà argumentacjà i w tym samym celu, Buridan, rektor Uniwersytetu Paryskiego, w swych komentarzach do 11 Dzie∏o to zachowa∏o si´ w hebrajskich r´kopisach, zosta∏o równie˝ prze∏o˝one na ∏aci- n´ przez wspó∏czesnego Gersonidesowi Piotra z Aleksandrii (w pó∏nocnej Italii). Podstawowe opracowanie na ten temat to: B. R. Goldstein, The Astronomy of Levi ben Gerson (1288–1344), Nowy Jork–Berlin 1985. Wyczerpujàce omówienie kwestii plam na Ksi´˝ycu wraz z t∏umaczeniem na angielski odpowiednich fragmentów tekstu Lewiego ben Gersona zawiera: B. R. Goldstein, The Physical Astronomy of Levi ben Gerson, „Perscpectives on Scien- ce”, 5 (1997), s. 1–30. 12 B. R. Goldstein, op. cit., s. 22–23. 22 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 23 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Metafizyki i O niebie Arystotelesa dowodzi∏, ˝e nie powinno zak∏adaç si´ istnienia epicyklu Ksi´˝yca. W przeciwnym razie w plamie ksi´˝ycowej, wyglàdem przypominajàcej cz∏owieka, którego stopy znajdujà si´ w dolnej cz´Êci tarczy Srebrnego Globu, czasami stopy pojawia∏yby si´ u góry tarczy. Dzia∏oby si´ tak w dwóch skrajnych po∏o˝eniach Ksi´˝yca na epicyklu, mianowicie w apogeum i perygeum. Tymczasem wiemy z doÊwiadczenia, ˝e plama ta zawsze zajmuje takie samo po∏o˝enie wzgl´dem nas13. Buri- dan, w przeciwieƒstwie do Lewiego ben Gersona, najwyraêniej mia∏ k∏o- poty z opisaniem geometrii ruchu Ksi´˝yca, po arystotelesowsku sztywno zwiàzanego z epicyklem. Nie to jest jednak najwa˝niejsze. Francuz wzmocni∏ swoje rozumowanie dodatkowym argumentem. Naj- pierw stwierdzi∏, ˝e istnieje sposób na zachowanie epicyklu: gdyby Ksi´˝yc posiada∏ ruch obrotowy, odbywajàcy si´ w kierunku przeciwnym do obro- tu epicyklu i z takà samà pr´dkoÊcià, mimo ˝e unoszony na epicyklu, przez ca∏y czas ukazywa∏by Ziemi te same plamy. Nast´pnie odwo∏a∏ si´ do za- sady przyj´tej przez Arystotelesa14: poniewa˝ wszystkie planety tak jak Ksi´˝yc sà cia∏ami sferycznymi, równie˝ i one musia∏yby obracaç si´ wokó∏ swoich Êrodków. To zaÊ jest niemo˝liwe. Planety bowiem nie tylko w´dru- jà po niebie, lecz tak˝e wywierajà wp∏yw na Êwiat podksi´˝ycowy; tak wi´c zwracajàc si´ ró˝nymi stronami ku niemu, musia∏yby powodowaç ró˝ne efekty, gdy˝ w innym razie ich ruch obrotowy by∏by zbyteczny. A tego nie obserwujemy. Buridan przywo∏a∏ te˝ przyk∏ad S∏oƒca – skoro jest jednoli- tym i jednorodnym cia∏em, jego ruch wirowy by∏ zb´dny, gdy˝ ka˝da stro- na S∏oƒca i tak wywiera∏aby taki sam wp∏yw na cia∏a sublunarne. „Ale je- ˝eli S∏oƒce nie ma takiego ruchu, nie wydaje si´ sensowne, by mia∏ go 13 E. Grant, A Source Book in Medieval Science, Cambridge, Mass. 1974, s. 525. Buridan powtarza tu b∏àd, który znajdujemy ju˝ w traktacie oksfordczyka Richarda z Middleton (zm. ok. 1300), powsta∏ym oko∏o dwóch dziesi´cioleci po Opus tertium Bacona; zob. P. Duhem, Le syst¯me du monde: histoire des doctrines cosmologiques de Platon ∫ Copernic, t. 3, Pary˝ 1954, s. 487–488. 14 Zob. powy˝ej, przyp. 7. 23 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 24 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku Ksi´˝yc, gdy˝ S∏oƒce jest znacznie szlachetniejsze ni˝ on”15. Tak wi´c Ksi´- ˝yc nie wiruje, a zatem nie istnieje jego epicykl. Odmienny poglàd wyra˝a∏ Albert z Saksonii (ok. 1316–1390), kolejny przedstawiciel szko∏y paryskiej. W komentarzu do O niebie Arystotelesa przyjà∏, ˝e podczas w´drówki po epicyklu Ksi´˝yc obraca si´ wokó∏ swego Êrodka – w sposób opisany hipotetycznie przez Buridana. Nie oznacza∏o to wed∏ug Alberta z Saksonii, ˝e ruch taki jest dany innym planetom, gdy˝ przypisywa∏ im natur´ odmiennà od natury Ksi´˝yca. W tym wypadku Al- bert z Saksonii wybra∏ najprostszy sposób wyjaÊnienia obserwowanego zja- wiska, poÊwi´cajàc zasad´ spójnego opisu zachowania si´ wszystkich pla- net, do której odwo∏ywa∏ si´ Buridan16. Zwróçmy w tym miejscu uwag´, ˝e w dyskusji nad ewentualnym ru- chem obrotowym Ksi´˝yca na epicyklu istotnà rol´ odgrywa∏o uznanie, i˝ obserwowane plamy sà immanentnà cechà Srebrnego Globu. Poglàdy ta- kie odnajdujemy ju˝ wÊród filozofów staro˝ytnych, si´gajà one presokra- tyków, ale Êredniowieczne przekonanie o tym, ˝e „plama widziana na Ksi´˝ycu jest z ca∏à pewnoÊcià czymÊ w ciele Ksi´˝yca w dok∏adnie okre- Êlonym miejscu”, jak z naciskiem podkreÊla∏ Lewi ben Gerson17, wynika z niemal powszechnej w tamtym okresie akceptacji teorii budowy Ksi´˝y- ca wed∏ug Awerroesa (1126–1198)18. Powo∏ujàc si´ na opini´ Arystotele- sa, wyra˝onà w O rodzeniu si´ zwierzàt19, astronom andaluzyjski skonstru- owa∏ teori´, wed∏ug której g∏adka powierzchnia Srebrnego Globu nie odbija bezpoÊrednio Êwiat∏a s∏onecznego, lecz je wch∏ania i reemituje; plamy ksi´˝ycowe obserwujemy dlatego, ˝e w ciele Ksi´˝yca znajdujà si´ 15 E. Grant, op. cit., s. 526. Argumentacja Buridana zosta∏a omówiona w: E. Grant, Pla- nets, Stars, and Orbs. The Medieval Cosmos, 1200–1687, s. 300–301 i 464–465. 16 E. Grant, op. cit., s. 301–302. 17 B. R. Goldstein, op. cit., s. 23. 18 Zob. R. Ariew, Galileo’s Lunar Observations in the Context of Medieval Lunar Theory, „Studies in History and Philosophy of Science”, 15 (1984), s. 213–226. 19 Wydaje si´, ˝e chodzi o fragment z rozdz. 11 w ks. III. O dyskusji na ten temat, doty- czàcej równie˝ Kopernika, zob.: R. Ariew, op. cit., s. 215–216; E. Grant, op. cit., s. 459. 24 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 25 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? obszary o ró˝nej g´stoÊci, a tym samym o odmiennej zdolnoÊci do reemi- sji Êwiat∏a. Odwo∏ujàc si´ do komentarza Awerroesa do O niebie Arystote- lesa, Albert z Saksonii pisa∏: Komentator [Awerroes] formu∏uje trzecià opini´, która, jak sàdz´, jest praw- dziwa. Plama wynika z ró˝norodnoÊci cz´Êci Ksi´˝yca; cz´Êci te sà bardziej lub mniej rzadkie albo bardziej lub mniej g´ste ni˝ inne. Cz´Êci, w których widzimy plam´, sà najrzadsze, przez co majà najmniejszà zdolnoÊç do ja- rzenia si´. Cz´Êci obok nich sà najbardziej g´ste i dlatego jarzà si´ bardziej. [...] Ksi´˝yc jest w rzeczywistoÊci cia∏em prostym, lecz nie przeszkadza to, by wykazywa∏ ró˝nice w g´stoÊci i rzadkoÊci mi´dzy swymi cz´Êciami20. Dodajmy, ˝e akceptacja teorii Awerroesa przez nauk´ scholastycznà nie oznacza∏a braku wàtpliwoÊci drobniejszej natury. Na przyk∏ad nie osiàgni´- to jednomyÊlnoÊci w kwestii, czy ciemniejsze cz´Êci Ksi´˝yca majà wi´kszà czy mniejszà g´stoÊç. Odnotujmy równie˝, ˝e przynajmniej w jednym wy- padku dla wyt∏umaczenia zachowania si´ plam ksi´˝ycowych podczas obiegu orbitalnego zaproponowano specyficznà budow´ Srebrnego Glo- bu. Pod koniec XIII stulecia w dziele Tractatus super totam astrologiam fran- ciszkanin Bernard z Verdun sporo miejsca poÊwi´ci∏ wyk∏adowi kosmolo- gicznemu w duchu Bacona. Zastanawia∏ si´ te˝ nad rozwiàzaniem problemu Ksi´˝yca. Wspomnia∏, ˝e byç mo˝e doÊwiadcza on dodatkowe- go ruchu poprzez specjalny system sfer, ale nie przedstawi∏ ˝adnych szcze- gó∏ów21. W drugiej propozycji dopuszcza∏, ˝e w centrum ksi´˝ycowego globu, obdarzonego du˝à przejrzystoÊcià, znajduje si´ plama – w zwiàzku z tym jest zawsze widoczna, je˝eli nawet Ksi´˝yc podczas w´drówki po or- bicie si´ nie obraca22. 20 Albertus de Saxonia Quaestiones de Caelo et Mundo, Rzym 1516, f. CXVI (kwestia XXII); cyt. za: R. Ariew, op. cit., s. 221. 21 P. Duhem, op. cit., s. 455. 22 E. Grant, op. cit., s. 464. 25 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 26 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku JeÊli jednak pominiemy akcydentalnie pojawiajàce si´ egzotyczne próby rozwiàzania problemu plam ksi´˝ycowych, to b´dziemy musieli przyznaç, ˝e gdy w wiekach XIV i XV filozofia przyrody, a czasami równie˝ astronomia, podejmowa∏y dyskusj´ na ten temat, sz∏y drogà wytyczonà przez Buridana oraz Alberta z Saksonii. Opini´ tego drugiego, zak∏adajàcà istnienie epicyklu i w∏asnego ruchu obrotowego Ksi´˝yca – „idealnie g∏adkiego sferycznego glo- bu” – wspar∏ zresztà inny znany przedstawiciel szko∏y paryskiej, Miko∏aj z Oresme (ok. 1320–1382), w dziele Le livre du ciel et du monde23. Teksty wymienionych autorów by∏y studiowane i komentowane w uni- wersyteckim Êrodowisku Krakowa, tak wi´c równie˝ problem obrotu Ksi´- ˝yca i opisu jego ruchu za pomocà epicyklu, a Questiones super quattuor libros „De caelo et mundo” Aristotelis Alberta z Saksonii stanowi∏y wr´cz podstawowe wprowadzenie do kosmologii arystotelesowskiej w kszta∏tujà- cej si´ szkole krakowskiej XV wieku – czy to bezpoÊrednio, czy jako wzór dla innych komentarzy24. Ciekawy przyk∏ad rozwa˝aƒ dotyczàcych obrotu Ksi´˝yca znajdujemy w Quaestiones Cracovienses super quattuor libros „De caelo et mundo” Aristotelis redactae a Ioanne de Slupcza z 1433 roku. Autor traktatu, Jan ze S∏upczy (1408–1488), wyrazi∏ w nim poglàd, ˝e S∏oƒ- ce poza jednostajnym ruchem po kole wokó∏ Ziemi wiruje prawdopodob- nie wokó∏ w∏asnej osi, gdy˝ jest doskonalszà planetà od obdarzonego ta- kim ruchem Ksi´˝yca25. W Êrodowisku krakowskim koƒca XV stulecia formowa∏y si´ kosmolo- giczne poglàdy Miko∏aja Kopernika (1473–1543). Fromborski astronom, który, jak wielokrotnie podkreÊlano, tradycji szko∏y paryskiej, rozwini´tej przez Miko∏aja z Kuzy (1401–1464), zawdzi´cza∏ do pewnego stopnia no- 23 Nicole Oresme, Le livre du ciel et du monde, pod red. A. D. Menuta i A. J. Denomy’ego, Madison 1968, s. 458–461 (ks. 2, rozdz. 16). 24 Zob. np. M. Markowski, Kszta∏towanie si´ krakowskiej szko∏y astronomicznej, s. 69–72, [w:] Historia astronomii w Polsce, t. I, pod red. E. Rybki, Wroc∏aw 1975, s. 57–86; idem, Szczyt rozkwitu krakowskiej szko∏y astronomicznej, s. 111–112, [w:] ibidem, s. 107–126. 25 M. Markowski, Filozofia przyrody w pierwszej po∏owie XV wieku, s. 165 i 179. 26 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 27 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? we spojrzenie na problem unifikacji ruchów w obszarach ziemskim oraz niebieskim26 i który obrót Ziemi wokó∏ osi ze scholastycznych dysput prze- niós∏ do zaawansowanej teorii astronomicznej, nie podjà∏ zagadnienia ru- chu wirowego Ksi´˝yca. Hipotetycznym Êladem rozwa˝aƒ nad tà kwestià jest jednozdaniowa uwaga, jakà Kopernik umieÊci∏ w rozdziale III ksi´gi czwartej O obrotach. Astronom wprowadzi∏ w tym miejscu swój model ru- chu Ksi´˝yca (ryc. 1.2). Wykorzysta∏ w nim nie deferent i biegnàcy po nim epicykl, lecz par´ epicykli – wi´kszy i mniejszy. Ârodek E1 wi´kszego epi- cyklu okrà˝a Ziemi´ Z z jednostajnà pr´dkoÊcià V. Ârodek E2 epicyklu mniejszego biegnie po obwodzie epicyklu wi´kszego w kierunku przeciw- nym do kierunku ruchu tego ostatniego. Wreszcie Ksi´˝yc K w´druje po obwodzie mniejszego epicyklu z pr´dkoÊcià 2V w kierunku zgodnym z kie- runkiem obiegu Êrodka du˝ego epicyklu wokó∏ Ziemi27. Kopernik przedstawi∏ taki mechanizm ruchu Ksi´˝yca ju˝ w swoim wcze- snym Zarysie podstaw astronomii (znanym pod tytu∏em Commentariolus), natomiast w O obrotach model zosta∏ rozwini´ty, a przede wszystkim za- opatrzony w odpowiednie parametry, opisujàce ruchy kó∏. Istotnà dla nas cechà modelu jest to, ˝e z∏o˝enie dwóch ruchów z pr´dkoÊciami V i 2V po- woduje, i˝ przyjmujàc sztywne (arystotelesowskie) umocowanie Ksi´˝yca do mniejszego epicyklu, otrzymujemy zgodnoÊç z obserwacjami: Srebrny Glob ca∏y czas zwraca ku Ziemi t´ samà stron´. To móg∏ mieç Kopernik na myÊli, stwierdzajàc na marginesie swych matematycznych rozwa˝aƒ: 26 Zob. np. J. Dobrzycki, Miko∏aj Kopernik, s. 129–130, [w:] Historia astronomii w Polsce, t. I, pod red. E. Rybki, Wroc∏aw 1975, s. 127–156; M. Markowski, Filozofia przyrody na Uni- wersytecie Krakowskim w drugiej po∏owie XV wieku (Dzieje filozofii Êredniowiecznej w Polsce, pod red. Z. Kuksewicza, t. X), Wroc∏aw 1983, s. 156–157; M. Wolff, Impetus Mechanics as a Physical Argument for Copernicanism: Copernicus, Benedetti, Galileo, „Science in Context”, 1 (1987), s. 215–256; M. Kokowski, Copernicus’s Originality: Towards Integration of Contem- porary Copernican Studies, Warszawa–Kraków 2004, s. 56 i 218–231. 27 Szczegó∏y modelu: M. Kopernik, O obrotach (Dzie∏a wszystkie, t. II), t∏um. M. Bro˝ek i S. OÊwiecimski, pod red. A. Birkenmajera i J. Dobrzyckiego, Warszawa–Kraków 1976, s. 173 oraz s. 388 (Komentarz). 27 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 28 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku I widocznà stanie si´ przyczyna, dlaczego tak˝e bry∏a ksi´˝ycowa wydaje si´ poniekàd podobna do siebie, i tak te˝ wypadnie wszystko inne, co si´ spo- strzega w biegu Ksi´˝yca28. Na mo˝liwy zwiàzek tej enigmatycznej uwagi z obszernym przedstawie- niem krytyki kó∏ mimoÊrodowych i epicykli, przeprowadzonej przez Awer- roesa i Buridana, zawartym w dziele Wojciecha z Brudzewa (1446–1495) Commentariolum super Theoricas novas planetarum Georgii Purbachii..., zwróci∏ ju˝ uwag´ Ludwik Antoni Birkenmajer29. Komentarz Wojciecha z Brudzewa, na którego wyk∏ady Kopernik ucz´szcza∏, powsta∏ w 1482 ro- ku (a ukaza∏ si´ drukiem w 1492 roku w Mediolanie), rok po immatryku- lacji Miko∏aja na krakowskiej uczelni. Brudzewczyk zaÊ wspomina w scho- lium do swoich rozwa˝aƒ o drugim epicyklu Ksi´˝yca i o tym, ˝e móg∏by on rozwiàzaç problem ksi´˝ycowej tarczy, zwracajàcej si´ stale ku Ziemi. Jednak˝e równie usprawiedliwione wydaje si´ przypuszczenie, ˝e za po- mocà zacytowanych przed chwilà s∏ów chcia∏ Kopernik podkreÊliç podsta- wowà zalet´ – w stosunku do ksi´˝ycowego modelu Ptolemeusza – swojej konstrukcji: znosi∏a ona obecnà w AlmageÊcie du˝à zmiennoÊç odleg∏oÊci Ksi´˝yca od Ziemi, a wi´c i rozmiarów kàtowych jego tarczy, co pozosta- wa∏o w ewidentnej niezgodnoÊci z obserwacjami. W modelu Ksi´˝yca wed∏ug Kopernika splata si´ kilka interesujàcych wàtków. Wiadomo, ˝e wykorzystany przez fromborskiego astronoma podwójny epicykl zosta∏ wczeÊniej zaproponowany do opisu ruchu Ksi´˝yca przez Ibn asˇ-Sˇa-tira (1304–1376) z Damaszku30. Pozostawmy na boku nierozwià- 28 Ibidem, s. 173. 29 L. A. Birkenmajer, Stromata Copernicana, Kraków 1924, s. 88. Zob. tak˝e: J. Dobrzyc- ki, Kszta∏towanie si´ za∏o˝eƒ systemu Kopernikowskiego, „Przeglàd Zachodni”, 9 (1953), s. 575; M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikaƒskim, s. 250–251. 30 V. Roberts, The Solar and Lunar Theory of Ibn ash-Sha-tir: A Pre-Copernican Copernican Model, „Isis”, 48 (1957), s. 428–432. 28 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 29 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Ryc. 1.2. Model Kopernika, majàcy opisywaç ruch Ksi´˝yca wokó∏ Ziemi. Szczegó- ∏y w tekÊcie. 29 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 30 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku zany po dziÊ dzieƒ problem transmisji tej konstrukcji geometrycznej do na- ukowych oÊrodków europejskich prze∏omu XV/XVI wieku lub ewentualne- go niezale˝nego jej opracowania przez Kopernika31. Zauwa˝my natomiast, ˝e astronom z Damaszku by∏ przedstawicielem tej szko∏y w nauce islamu, która próbowa∏a zachowaç epicykle i ko∏a mimoÊrodowe w systemie sfer niebieskich. NiezmiennoÊç plam ksi´˝ycowych, jak zosta∏o powiedziane wczeÊniej, sk∏oni∏a Lewiego ben Gersona do odrzucenia epicyklu Ksi´˝yca. Nie wiemy, czy u pod∏o˝a rozwiàzania przedstawionego przez Ibn asˇ-Sˇa-tira le˝a∏a równie˝ ch´ç wyjaÊnienia tak˝e i tego powszechnie znanego zjawi- ska. Mog∏o tak byç, gdy˝ obaj astronomowie, podobnie jak Kopernik, udo- skonalali model ruchu Ksi´˝yca po to, by wyeliminowaç zeƒ niezgodne z obserwacjami przewidywania znacznych wahaƒ Êrednicy kàtowej tarczy Srebrnego Globu32. Kopernik przyzna∏ Ziemi ruch wirowy w jej obiegu dooko∏a S∏oƒca, ale nie wiemy, czy bra∏ pod uwag´ taki ruch w odniesieniu do innych cia∏ niebieskich, w tym Ksi´˝yca. Rozwa˝ania fromborskiego astronoma bieg∏y nast´pujàcym torem33. Przypisa∏ cia∏om niebieskim naturalnà dà˝noÊç, zwanà ci´˝koÊcià, która sprawia, ˝e przybierajà one kszta∏t kulisty34. Natu- ralnym ruchem sfery jest jednostajny i nieustanny obrót35. Poniewa˝ Zie- mia „zamkni´ta jest biegunami i kulistà powierzchnià” – wiruje. WÊród cia∏ niebieskich, które za sprawà ci´˝koÊci majà kszta∏t kulisty, Kopernik 31 Literatura na temat zwiàzków rozwiàzaƒ matematycznych Kopernika z osiàgni´ciami astronomii islamu staje si´ coraz obszerniejsza, choç wcià˝ brak jednoznacznych konkluzji. Zob. np.: W. Hartner, Ptolemäische Astronomie im Islam und zur Zeit des Regiomontanus, [w:] Regiomontanus-Studien, pod red. G. Hamanna, Wiedeƒ 1980, s. 109–124; M. di Bono, Copernicus, Amico, Fracastro and Tu-sı-’s Device: Observations on the Use and Transmission of a Model, „Journal for the History of Astronomy”, 26 (1995), s. 133–154; J. Dobrzycki, R. L. Kremer, Peurbach and Mara-gha Astronomy? The Ephemerides of Johannes Angelus and Their Implications, „Journal for the History of Astronomy”, 27 (1996), s. 187–237. 32 B. R. Goldstein, op. cit., s. 10–11. 33 Ich analiz´, ∏àcznie z krytykà analiz wczeÊniejszych, zawiera M. Wolff, op. cit., s. 219–231. 34 M. Kopernik, op. cit., s. 18 (ks. I, rozdz. 9). 35 Ibidem, s. 10 (ks. I, rozdz. 4) i 16 (ks. I, rozdz. 8). 30 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 31 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? umieszcza∏ równie˝ Ksi´˝yc. Nie mo˝na jednak na tej podstawie wniosko- waç, ˝e automatycznie przyjmowa∏ obrót Ksi´˝yca wokó∏ w∏asnej osi, gdy˝ ruch obrotowy wokó∏ osi cia∏a kulistego traktowa∏ jako mo˝liwà do zreali- zowania potencj´, a nie koniecznoÊç – przecie˝ w jego systemie sfera gwiazd pozostawa∏a nieruchoma. Kopernik nie wspomnia∏ te˝ o ruchach wirowych innych planet. Mo˝na zaryzykowaç doÊç oczywistà odpowiedê, dlaczego nie zag∏´bi∏ si´ chocia˝by w problem obrotu Ksi´˝yca, mimo ˝e wykona∏ decydujàcy krok, jednoczàcy ruchy cia∏ Uk∏adu S∏onecznego. Przede wszystkim temat ten nie le˝a∏ w obszarze zainteresowaƒ klasycznej astronomii matematycznej. Poza tym w systemie Kopernika cenà za umieszczenie wirujàcej Ziemi na orbicie oko∏os∏onecznej by∏o wprowa- dzenie „trzeciego ruchu Ziemi”, który mia∏ zapewniaç utrzymanie (niemal, bo z dok∏adnoÊcià do precesji) sta∏ego po∏o˝enia jej osi wzgl´dem sfery gwiazd w rocznej w´drówce wokó∏ S∏oƒca: Z kolei zatem idzie ruch nachylenia jako trzeci ruch Ziemi, równie˝ o rocz- nym okresie, lecz przeciwny porzàdkowi zodiaku, to jest idàcy w kierunku odwrotnym ni˝ ruch Êrodka Ziemi. W ten sposób, dzi´ki temu, ˝e oba te ru- chy sà wzajemnie prawie równe a zarazem sobie przeciwne, oÊ Ziemi i naj- wi´kszy na niej równole˝nik, czyli równik, zwrócone sà prawie stale w jed- nà i t´ samà stron´ Êwiata, zupe∏nie tak jakby pozostawa∏y bez ruchu36. Wed∏ug dzisiejszego sformu∏owania sta∏oÊç osi obrotu Ziemi wzgl´dem gwiazd wynika z zasady zachowania momentu p´du ziemskiego globu. Jednak˝e w czasach Kopernika planecie przypisywano ruch, o czym ju˝ wspominaliÊmy, jakby pozostawa∏a nieruchoma wzgl´dem promienia wo- dzàcego, ∏àczàcego Êrodek ruchu z jej Êrodkiem. W wypadku Ksi´˝yca stàd w∏aÊnie wzià∏ si´ problem, który na odmienne sposoby próbowali rozwià- zaç przedstawiciele szko∏y paryskiej. Podwójny epicykl Kopernika rozstrzy- 36 Ibidem, s. 24 (ks. I, rozdz. XI). 31 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 32 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku ga∏ zachowanie Srebrnego Globu w dawnym, arystotelesowsko-ptolemej- skim stylu. Byç mo˝e astronom wybra∏ to rozwiàzanie dlatego, ˝e trzeci ruch Ziemi nie tylko stanowi∏ istotny element nowej filozofii przyrody, lecz tak˝e – sk∏adnik wa˝nej dla proponowanego systemu Êwiata, szczegó∏owo pod wzgl´dem matematycznym opracowanej teorii precesji37. Tymczasem nie by∏o powodu i mo˝liwoÊci, by implantowaç do systemu trzeci ruch Ksi´˝yca (lub innych planet)38. Podwójny epicykl Ksi´˝yca z De revolutionibus nie wniós∏ niczego istot- nego do dalszej dyskusji na temat przyczyn niezmiennego wyglàdu tarczy Srebrnego Globu (chocia˝, jak si´ przekonamy, „trzeci ruch Ziemi” zapew- ne mia∏ swój udzia∏ w siedemnastowiecznej debacie o zachowaniu si´ Ksi´˝yca na orbicie oko∏oziemskiej39). Rozwiàzanie to zdà˝y∏o si´ jednak spotkaç z krytykà, i to wynikajàcà z niezrozumienia konsekwencji mecha- nizmu, wprowadzonego przez Kopernika. Boloƒski matematyk i astronom Giovanni Magini (1555–1617) w kilku swoich pracach próbowa∏ zaadap- towaç teori´ precesji, przedstawionà w O obrotach, do geocentrycznego modelu Êwiata, wykorzystujàcego podstawowe elementy teorii Ptoleme- usza. W opublikowanym w 1589 roku traktacie Novae coelestium orbium theoricae congruentes cum observationibus N. Copernici Magini zapropo- nowa∏ teori´ Ksi´˝yca, odtwarzajàcà jego ruch za pomocà szeÊciu sfer mi- moÊrodowych, argumentujàc, ˝e podwójny epicykl powodowa∏by zmien- noÊç (sic!) wyglàdu tarczy Srebrnego Globu, obserwowanej z Ziemi. Pozwoli∏o mu to podzieliç cia∏a niebieskie na dwie grupy ze wzgl´du na mechanizm ruchu: epicykle sà zarezerwowane dla planet, które doÊwiad- 37 Zwarte przedstawienie teorii precesji Kopernika w kontekÊcie jego systemu Êwiata da- je: J. Dobrzycki, Teoria precesji w astronomii Êredniowiecznej, „Studia i Materia∏y z Dziejów Nauki Polskiej”, ser. C, z. 11 (1965), s. 32–39. 38 Kopernik, prezentujàc za∏o˝enia modelu Ksi´˝yca w rozdz. III ksi´gi czwartej O obro- tach, wspomina, ˝e jego ruch mo˝na równie˝ opisaç za pomocà kó∏ mimoÊrodowych, ale nie przedstawia tego rozwiàzania (M. Kopernik, op. cit., s. 173). 39 Zob. rozdz. 2, s. 76–78. 32 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 33 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? czajà na niebie ruchu wstecznego; Ksi´˝yc (i S∏oƒce) w´drujà wy∏àcznie ru- chem prostym, wi´c nale˝à do cia∏ innej kategorii40. W literaturze scholastycznej drugiej po∏owy XVI wieku i w pierwszych dziesi´cioleciach wieku XVII mo˝na znaleêç obie wersje Ksi´˝yca: bez epi- cyklu i pozbawionego ruchu wirowego oraz obracajàcego si´ na epicyklu i wokó∏ w∏asnej osi. Druga z nich by∏a bodaj bardziej rozpowszechniona, przede wszystkich dlatego, ˝e przedstawia∏ jà w swoich popularnych i ma- jàcych liczne wydania komentarzach do Traktatu o sferze Johannesa de Sa- crobosco wp∏ywowy jezuicki astronom Christoph Clavius (1538–1612) 41. Typowà dyskusj´ na ów temat w tamtych czasach mo˝na zilustrowaç za pomocà dwóch fragmentów: cytatów z dzie∏a Claviusa oraz z traktatu Ho- mocentrica, sive de stellis Girolama Fracastora (1478–1553), lekarza z We- rony, zwolennika astronomii wspó∏Êrodkowych sfer, którego jezuicki astro- nom obra∏ w swym komentarzu za g∏ównego adwersarza w tej kwestii. W wydanym w 1538 roku w Wenecji dziele Fracastoro pisa∏: Jest oczywiste, ˝e Ksi´˝yc nie obraca si´ na epicyklu, równie˝ z tego powo- du, który by∏ podnoszony przez Arystotelesa i wielu innych. Gdyby Ksi´˝yc obraca∏ si´ na epicyklu, po∏o˝enia tak zwanych plam powinny nieustannie si´ zmieniaç na naszych oczach w taki sposób, ˝e to, co u góry, jest widocz- ne poni˝ej i tak dalej. Tymczasem stàd, ˝e po∏o˝enie [plam] pozostaje za- wsze to samo, naprawd´ wynika, i˝ Ksi´˝yc nie biegnie po epicyklu. A prze- cie˝ wiem, ˝e sà tacy, którzy zauwa˝ajàc t´ trudnoÊç, mówià, i˝ Ksi´˝yc nie tylko doÊwiadcza ruchu, w którym jest unoszony przez epicykl, lecz ma w∏a- sny ruch, przeciwny do ruchu epicyklu: spowodowane przez epicykl prze- suni´cie plamy w jednà stron´ sam Ksi´˝yc kompensuje w∏asnym ruchem 40 J. M. Lattis, Between Copernicus and Galileo: Christoph Clavius and the Collapse of Pto- lemaic Cosmology, Chicago 1994, s. 161–162. 41 E. Grant, op. cit., s. 301 i 465. Pierwsze wydanie In Sphaeram Ioannis de Sacro Bosco commentarius Claviusa ukaza∏o si´ w 1570 roku, ostatnie, nad którym mia∏ kontrol´, w 1611 roku. Obszernà analiz´ kolejnych edycji tego podr´cznika przedstawia J. M. Lattis, op. cit., passim. 33 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 34 (Black plate) Ksi´˝yc w nauce XVII wieku w przeciwnà stron´, tak ˝e zawsze widzimy niezmienne plamy. Nie ulega jednak wàtpliwoÊci, ˝e gdyby tak si´ dzia∏o, epicykl mia∏by odmiennà natu- r´ od swej sfery i jej obcà i podobnie Ksi´˝yc by∏by obcy wobec swojego epicyklu; w ten sposób w jednym najprostszym i nieÊmiertelnym ciele tkwi- ∏yby trzy ró˝ne natury, co w przypadku tych boskich i wiecznych cia∏ do- prawdy wydaje si´ absurdalne42. Odpowiedê Claviusa brzmia∏a tak: Wreszcie w sprawie epicyklu Ksi´˝yca Fernel odpowiada w swej ksià˝ce, ˝e Ksi´˝yc na epicyklu posiada w∏asny ruch wokó∏ swojego Êrodka, ale w kie- runku przeciwnym. Ruch ten sprawia, ˝e Ksi´˝yc zawsze zwraca ku nam te same plamy na powierzchni. Nie nale˝y tego uwa˝aç za cud czy rzecz ab- surdalnà, mimo ˝e Arystoteles odmawia∏ gwiazdom w∏asnych ruchów. Ponie- wa˝ zjawiska pokazujà nam, ˝e Ksi´˝yc jest unoszony na epicyklu i ˝e zawsze zwraca ku nam t´ samà twarz, musi obracaç si´ wokó∏ swojego Êrodka w∏a- snym ruchem, pozostajàc przez ca∏y czas w pewnym stabilnym po∏o˝eniu43. Jezuicki uczony wskaza∏ Jeana Fernela (1497–1558), wspó∏czesnego Fraca- storowi, jako êród∏o informacji o du˝o przecie˝ starszym rozwiàzaniu z Ksi´˝ycem wirujàcym na swym epicyklu, ale nie to jest wa˝ne. Clavius by∏ Êwiadom, ˝e powo∏ywanie si´ na Arystotelesa jest ahistoryczne, gdy˝ ko∏a mimoÊrodowe z epicyklami pojawi∏y si´ w astronomii staro˝ytnej po Êmierci tego filozofa. Co wi´cej, Clavius nie mia∏ wàtpliwoÊci, ˝e je˝eli zgo- dzimy si´, i˝ matematyczna konstrukcja Ptolemeusza dobrze opisuje inne zjawiska dotyczàce Ksi´˝yca, to dla wyjaÊnienia niezmiennoÊci jego tarczy nale˝y przyjàç ruch obrotowy Srebrnego Globu – chocia˝ godzi to w auto- rytet Arystotelesa. 42 G. Fracastoro, Homocentrica, Wenecja 1538, f. 69v; cyt. za: J. M. Lattis, Homocentrics, Eccentrics and Clavius’s Refutation of Fracastoro, „Physis”, 28 (1991), s. 721–722. 43 C. Clavius, In Sphaeram Ioannis de Sacro Bosco commentarius, Lyon 1596, s. 457; cyt. za: J. M. Lattis, op. cit., s. 722. 34 Ksiezyc sklad 25/08/2005 19:49 Page 35 (Black plate) Czy Ksi´˝yc si´ obraca? Równolegle z dysputà na temat ksi´˝ycowego epicyklu na prze∏omie XVI i XVII stulecia coraz wi´kszà popularnoÊç zacz´∏a zdobywaç koncep- cja, która – jeszcze w uk∏adzie geocentrycznym – odrzuca∏a model sztyw- nych sfer niebieskich i która uznawa∏a, ˝e planety unoszà si´ w p∏ynnym oÊrodku, wype∏niajàcym niebiosa44. Jeden ze zwolenników tej hipotezy, jezuita Robert Bellarmin (1542–1621), roztacza∏ na poczàtku lat siedem- dziesiàtych XVI wieku wizj´: [...] je˝eli chcemy utrzymywaç, ˝e istnieje tylko jedno niebo gwiazd [...], co jest bli˝sze Pismu Âwi´temu, musimy powiedzieç, i˝ gwiazdy nie sà przeno- szone przez ruchy nieba, lecz poruszajà si´ samodzielnie jak ptaki w powie- trzu i ryby w wodzie45. Do wsparcia takich poglàdów silnymi argumentami wydatnie przyczyni∏y si´ obserwacje komety z 1577 roku, której paralaksa nie pozostawia∏a wàt- pliwoÊci, ˝e cia∏o to porusza∏o si´ dalej od Ziemi ni˝ Ksi´˝yc, przecinajàc ptolemejskie sfery Merkurego i Wenus. Tacy obserwatorzy komety, jak Mi- chael Mästlin (1550–1631) i Tycho Brahe (1546–1601), odrzucili na tej podstawie model sztywnych sfer, co otworzy∏o drog´ geo-heliocentryczne- mu systemowi Êwiata. Wed∏ug Edwarda Granta do roku 1630, a niewyklu- czone, ˝e wczeÊniej, sztywne sfery niebieskie, niezale˝nie od tego, w jakim uk∏adzie Êwiata by∏y rozwa˝ane, sta∏y si´ w nauce maszynerià niepopular- nà46. Mia∏o to istotny wp∏yw na wyobra˝enia o ruchu Ksi´˝yca. Srebrny Glob, unoszàcy si´ wokó∏ Ziemi „jak ptaki w powietrzu i ryby w wodzie”, nie potrzebowa∏ epicyklu, a tym samym – obrotu wokó∏ osi47. 44 Histori´ tych poglàdów, ich zaplecze filozoficzno-teologiczne i przeglàd przedstawia E. Grant, op. cit., s. 324–370. 45 U. Baldini, G. V. Coyne, The Louvain Lectures (Lectiones lovanienses) of Bellarmine and the Autograph Copy of His 1616 Declaration to Galileo, Watykan 1984, s. 18–19. 46 E. Grant, op. cit., s. 349. 47 R. Aversa, Philosophia metaphysicam physicamque complectens quaestionibus conte- xta, t. 2, Rzym 1627, s. 154. 35
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Księżyc w nauce XVII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: