Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00159 007266 12257790 na godz. na dobę w sumie
Kształtowanie się klasy polskich przyimków wtórnych - ebook/pdf
Kształtowanie się klasy polskich przyimków wtórnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 124
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2746-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

W prezentowanej książce przedstawiony został zarys problematyki ewolucji przyimków wtórnych w polszczyźnie. Różnorodne podłoże genetyczne zadecydowało o tym, że przyimki stanowią grupę niejednolitą i trudną do scharakteryzowania. Toteż – choć wiele już ukazało się prac poświęconych rozwojowi tej klasy – w dalszym ciągu jest to zagadnienie wymagające dopełnienia. Zadaniem monografii było nie tylko zebranie dotychczasowego stanu badań, ale przede wszystkim w wielu wypadkach zaproponowanie innego spojrzenia na opisywane zjawiska.

Autorce zależało na wskazaniu najważniejszych kierunków ewolucji tej klasy, przedstawieniu mechanizmów, które pozwalają przejść wyrazowi z jednej klasy leksemów do drugiej. Szczególne miejsce zajmuje w pracy analiza związków zachodzących między przyimkami a przysłówkami i rzeczownikami.

Nieco odrębnym zagadnieniem poruszanym w monografii jest problem rozbudowywania form przyimkowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kształtowanie się klasy polskich przyimków wtórnych NR 3396 Aleksandra Janowska Kształtowanie się klasy polskich przyimków wtórnych Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Językoznawstwo Polonistyczne Bożena Witosz Recenzent Czesław Lachur Monografia mieści się w projekcie badawczym pt. Polskie wyrażenia funkcyjne w ujęciu diachronicznym. Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/B/HS2/04643. Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Status przyimka. Granice klasy przyimków wtórnych . . . . . . . 1.1. Uwagi wstępne . . 1.2. Status przyimka . . 1.3. Znaczenie przyimka . . 1.4. Metody wyodrębnienia przyimków wtórnych we współczesnym języku . 1.5. Klasa przyimków wtórnych w historii. Problemy interpretacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Uwagi wstępne . 2.2. Wokół przysłówkowej genezy przyimków wtórnych . . 2. Podłoże kształtowania się przyimków wtórnych. Przyimki a inne części mowy . . . . . . . . . . . 2.2.1. Typy podstaw przysłówkowych . . 2.2.2. Mechanizmy przekształcenia przysłówka w przyimek . 2.2.3. Dyskusyjna pochodność adwerbialna . . . . . . . . . . 2.4. Związki genetyczne przyimków z innymi częściami mowy . . . 2.3.1. Formy przypadkowe rzeczowników . . 2.3.2. Przyimki powstałe od wyrażeń przyimkowych . . 2.3. Przyimki wtórne o proweniencji rzeczownikowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Uwagi wstępne . . 3.2. Rozszerzanie składu przyimków wtórnych . . . . 3.2.1. Konstrukcje synonimiczne . . 3.2.2. Rozbudowane przyimki wtórne o nowych znaczeniach . 3. Procesy rozbudowywania przyimków wtórnych w polszczyźnie . . . . . 3.3. Kształtowanie się przyimków złożonych typu znad, popod, spod . . . . . 3.3.1. Zasób przyimków złożonych w polszczyźnie . 3.3.2. Czas powstania . . . 3.3.3. Mechanizmy kształtowania przyimków złożonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 15 15 15 18 20 26 35 35 42 43 48 59 63 64 68 71 77 77 79 79 89 90 91 93 97 6 Spis treści Zakończenie . Bibliografia . Summary . . Резюме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 113 119 120 Wstęp Przyimki doczekały się sporego już zainteresowania zarówno ze strony ba- daczy współczesnego języka, jak i historyków języka. Literatura przedmiotu, nawet jeśli weźmie się pod uwagę tylko językoznawstwo polskie, wydaje się tak obszerna, że można odnieść wrażenie, iż ta część mowy została już wszech- stronnie opisana. Prace obejmują kilka kręgów tematycznych, skupiają się wokół zagadnień teoretycznych i opisów wybranych faktów językowych na płaszczyź- nie synchronicznej i diachronicznej. Dyskusje teoretyczne na temat istoty przyimków, ich niejasnego statusu czy semantyki trwają od dziesiątków lat; włączyło się do nich wielu językoznawców, podejmując te zagadnienia czasem ubocznie wobec innych opisywanych proble- mów semantycznych czy składniowych. Do najważniejszych prac o nachyleniu teoretycznym zaliczyć należy monografię Z zagadnień teorii przyimka Tomasza Wójcika (1979), a także opracowania Haliny ZgółkoWej Funkcje syntaktycz- ne przyimków i wyrażeń przyimkowych we współczesnej polszczyźnie mówio- nej (1980) oraz Janusza aNusieWicZa Konstrukcje analityczne we współczesnym języku polskim (1978), z najnowszych zaś — Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej Renaty PRZybylskiej (2002). To, oczywiście, zaledwie kilka wybranych pozycji; nie wymieniam licznych artykułów poświę- conych tej tematyce. Teoretyczne problemy związane z opisem przyimków nadal wywołują spo- re zainteresowanie językoznawców. Świadczą o tym m.in. badania prowadzo- ne w ramach rosyjskiego projektu badawczego „Przyimki słowiańskie w syn- chronii i diachronii: morfologia i składnia”, rozpoczętego jeszcze na przełomie XX/XXI wieku; projektu, który z czasem przybrał charakter międzynarodowy. Wspominam o nim nie bez przyczyny. Prowadzona przez ten zespół dyskusja dotycząca podstawowych zasad opisu przyimków częściowo toczy się także — dzięki pracom Czesława Lachura, uczestnika badań — na gruncie językoznaw- stwa polskiego. Zadanie, jakie sobie stawia ów zespół, ma co prawda głównie charakter praktyczny, ale tak zakrojone badania wymagają bardzo szczegóło- 8 Wstęp wych uzgodnień teoretycznych. Jak wskazuje Cz. Lachur: „Specyfika podejścia do obiektu badań polega na tym, że uczestnicy projektu za podstawowy cel przyjęli nie analizę semantyki określonych grup przyimków, a sporządzenie dla analizowanych języków maksymalnie pełnego korpusu jednostek, które mogą pełnić funkcję przyimka w każdym lub określonym kontekście, stanowiąc tym samym jego ekwiwalenty” (lachuR 2010: 86—87). W wypadku prac poświęconych przyimkowi trudno oddzielić opracowania dotyczące współczesnych faktów językowych od analiz diachronicznych. Czę- sto bowiem opis synchroniczny wspierany jest uwagami historycznymi, z kolei dzieła historyczne — co wydaje się naturalne — nawiązują do współczesności. Zdarza się też tak, iż analiza współczesnego materiału służy do wyciągania wniosków natury diachronicznej (por. np. ToPolińska 2010). Znacznie łatwiejsze do zastosowania jest kryterium innego typu, związane z wewnętrznym podziałem analizowanej części mowy. Przyimki bowiem nie stanowią klasy jednolitej, są zbiorem o heterogenicznej naturze. Ze względu na genezę i semantykę rozbijają się na dwie wyraźnie odrębne grupy: przyimki właściwe i przyimki wtórne. Podział ten mocno odzwierciedla się w badaniach. Najczęściej opracowania naukowe poświęcone są tylko jednej z tych dwóch grup. Bardzo to znaczące kryterium, które już na wstępie pokazuje pewną nie- kompatybilność opisu klasy. Według tego podziału warto zatem omówić po- krótce stan badań. Ze względu na bardzo bogatą literaturę jest to, oczywiście, z konieczności wybiórczy, subiektywny opis1. Przyimki pierwotne doczekały się kilku ważnych opracowań, choć zwykle dotyczących wybranego typu semantycznego (np. przyimki lokatywne). Myślę przede wszystkim o dwóch pracach, które na stale wpisały się do kanonu lektur językoznawcy: Barbary klebaNoWskiej Znaczenia lokatywne polskich przyim- ków właściwych (1971) i Adama WeiNsbeRga Przyimki przestrzenne w języku polskim, niemieckim i rumuńskim (1973). Łączy je nie tylko czas powstania, ale również tematyka, związana — jak już wskazują same tytuły książek — z przy- imkami właściwymi przestrzennymi. Nie sposób wymienić wszystkich nowszych, często drobnych prac poświęco- nych poszczególnym przyimkom lub wybranym grupom. Przede wszystkim jed- nak należy przypomnieć dwa opracowania najnowsze, mające charakter ogólny, choć znacznie różniące się między sobą i materiałem, i zastosowaną metodolo- gią. Pierwszym z nich jest kilkutomowa, wydawana przez kilkanaście lat, praca Zdzisławy kRążyńskiej Staropolskie konstrukcje z przyimkami (2000—2012). Opracowanie zawiera pełny i bardzo szczegółowy opis semantyczny przyim- ków najdawniejszej polszczyzny. Autorka starała się wypracować metodę opisu 1 W książce nie podaję pełnej bibliografii prac poświęconych problemom przyimka. Bardzo obszerną informację bibliograficzną można odnaleźć w pracach Beaty MileWskiej (2003) i Re- naty PRZybylskiej (2002). Wstęp 9 znaczeń leksemów niesamodzielnych semantycznie, uwzględniając w badaniach szeroki kontekst dystrybucyjny, a więc znaczenie czasowników i rzeczowników związanych z przyimkiem. Druga monografia — Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej Renaty PRZybylskiej (2003) — poświęcona jest przyimkom współczesnym, które badaczka poddaje analizie kognitywnej. To pierwsza w językoznawstwie polskim praca podejmująca się opisu klasy leksemów z konsekwentnym wykorzystaniem wspomnianej metodologii. Pod względem metodologicznym zatem obie prace bardzo się różnią. Łączy je na- tomiast — z jednej strony — poszukiwanie adekwatnych narzędzi badawczych do opisu semantyki przyimków właściwych, z drugiej — przekonanie o pierw- szorzędnej roli znaczeń przestrzennych przyimków. Od nich też wywodzone są pozostałe sensy leksemów. Przyimki wtórne stanowią klasę otwartą i trudną do oglądu naukowego. Być może to właśnie jest przyczyną sporego zainteresowania nimi, a tym sa- mym dużej liczby tekstów im poświęconych. Oprócz badań teoretycznych w ostatnich latach pojawiło się sporo opisów semantycznych wybranych przy- imków, dodajmy — opisów wykorzystujących najnowsze metodologie. Prym w tym względzie wiedzie ośrodek toruński, w którym prowadzi się badania nad wyrażeniami funkcyjnymi. Wymienić można przykładowo prace Macieja gRo- choWskiego (1995, 1997), Izabeli cZeRWińskiej (1998), Małgorzaty beRy (1997), ale trzeba także wspomnieć o badaczach z innych ośrodków, np. o Tomaszu NoWaku (2008). Badania konfrontatywne prowadził Czesław lachuR, który jest autorem książki Semantyka przestrzenna polskich przyimków prefigowanych na tle rosyjskim (1999). Co ważniejsze jednak, powstały również opracowania ogólniejszej natury, prace poświęcone całej klasie przyimków wtórnych. Są to dwie monografie, ana- lizujące co prawda głównie współczesny materiał, ale także — co nie jest tu bez znaczenia — mocno akcentujące diachroniczność. Istotę pracy Marii lesZ-Duk dobrze ujmuje podtytuł: Przyimki wtórne w języku polskim. Stan współczesny i ewolucja (2011). Autorka opisuje materiał z perspektywy współczesnej, stano- wi to jednak punkt wyjścia do dalszych diachronicznych analiz. W książce zna- leźć można dokumentację dawniejszych użyć przyimków, określenie ich genezy i wieku powstania, a także przedstawienie przyimków nieznanych współcześnie (należałoby jednak mówić o pewnym wyborze jednostek). Badaczkę interesuje zasób przyimków we współczesnej i dawnej polszczyźnie, zamieszcza zatem wyliczenia liczbowe pokazujące skalę zachodzących w tym względzie zmian w polszczyźnie i dokumentujące czas nasilenia tendencji do tworzenia nowych jednostek przyimkowych. Można dyskutować na temat wskazanego w pracy zbioru przyimków, chyba zbyt wąskiego, niewątpliwie jednak książka ta dobrze ilustruje zjawisko rozrostu klasy przyimków w polszczyźnie. Druga monografia autorstwa Beaty MileWskiej Przyimki wtórne we współ- czesnej polszczyźnie (2003a), tworząca całość wraz ze Słownikiem polskich przy- 10 Wstęp imków wtórnych, poświęcona została przyimkom współczesnym, choć z wyra- zistym odwoływaniem się do przeszłości, zarówno we wstępnych rozważaniach, jak i w opisach poszczególnych leksemów. Obie prace różnią się nie tylko pewną perspektywą opisu, ale także anali- zowanym zasobem leksykalnym, co wynika z nieco odmiennej koncepcji wy- znaczania granicy klasy przyimków. Liczba zebranych jednostek jest jednak po- równywalna — w jednym i drugim przypadku to około 250 form. Obie prace, dzięki przedstawionemu w miarę kompletnemu materiałowi, pozwalają określić, jak duży jest zbiór przyimków wtórnych we współczesnej polszczyźnie, i dają — co niezwykle ważne — ogólny obraz ich funkcjonowania w języku polskim. Zwłaszcza opracowanie B. Milewskiej stanowi dobry punkt wyjścia do dalszych badań, także diachronicznych. Mamy bowiem do czynienia, z jednej strony, ze zwartą propozycją opisu i selekcji materiału, z drugiej — z wyodrębnionymi i opisanymi jednostkami przyimkowymi. Opracowanie to, jeśli chodzi o stan współczesny, uznałam za podstawę moich dalszych rozważań. Jeszcze jedna praca wymaga odrębnego omówienia. To dzieło Ignacego WąToRa, prekursora badań nad przyimkami wtórnymi. Jego książka Rozwój funkcji wyrazów i wyrażeń polskich od przysłówkowej do przyimkowej (1976), która ukazała się prawie czterdzieści lat temu, do dziś stanowi podstawową lekturę każdego badacza tej części mowy. Jest to praca szczególna, pierwsza, która poruszała zagadnienia kształtowania się przyimków wtórnych w polsz- czyźnie, choć zawężała nieco pole badawcze do wyrażeń przyimkowych i nie obejmowała badaniem wszystkich typów przyimków wtórnych. Mimo iż moż- na polemizować z przedstawioną w niej interpretacją faktów językowych czy z propozycjami teoretycznymi, trudno byłoby obejść się bez odwołania się do ustaleń jej autora, a przede wszystkim nie sposób zrezygnować z prezentowa- nego w książce zbioru jednostek leksykalnych. Monografia bowiem zaskakuje bogactwem zebranych przykładów, bogactwem materiału, który ekscerpowany był z dużej liczby tekstów. Warto przypomnieć, że opracowań leksykograficz- nych nie było wtedy zbyt wiele. Książka I. Wątora poświadcza też, że prace materiałowe nigdy „nie starzeją się”, stanowią zawsze wartościową podstawę dalszych badań. Gdy mowa o przyimkach wtórnych, nie można nie wspomnieć też o innych opracowaniach, na przykład o książce Anny Pasoń syntaktyczne sposoby wyra- żania przyczyny historii języka polskiego (1976) czy dziele Zdzisława keMPfa Próba teorii przypadków (1978). Duże znaczenie miały bez wątpienia cykliczne artykuły Danuty Buttlerowej, zwłaszcza z lat 1966—1967 (por. np. buTTleR 1967), a także artykuły Mieczysława kaRasia (1971), Tadeusza bRajeRskiego (1957), Joanny okoNioWej (1976), Marii fRaNkoWskiej (1990). Do tego wyli- czenia dodałabym jeszcze jedną pracę, w moim przekonaniu ważną — artykuł Zdzisławy kRążyńskiej (2006), dotyczący przyimków wtórnych w staropolsz- czyźnie. Do tego tekstu często w mojej pracy nawiązuję. Wstęp 11 Wbrew pozorom — mimo obszernej literatury poświęconej historii przy- imków — niewiele jeszcze wiadomo, to pewien paradoks, o ewolucji tej części mowy. Odczuwa się niedosyt szczegółowych analiz, ale przede wszystkim bra- kuje całościowego ujęcia, które objęłoby historię całej klasy przyimków zarów- no pierwotnych, jak i wtórnych. Domyślać się bowiem można, że rozwój obu grup jest uzależniony od siebie, mocno ze sobą sprzężony, zwłaszcza w wypad- ku ewolucji semantycznej. Na takie opracowanie jest jednak zapewne jeszcze za wcześnie. Nie doczekaliśmy się bowiem do tej pory diachronicznego opisu funkcji przyimków pierwotnych, tak jak nie mamy pełnego opisu rozwoju przy- imków wtórnych. Dokonanie ogólnej charakterystyki nie jest zadaniem łatwym, co najmniej z kilku względów. Przyczynia się do tego i brak jednolitego opisu synchronicz- nego, i przede wszystkim trudna do uchwycenia materia językowa, zwłaszcza w ujęciu historycznym. Zagadnienie jest skomplikowane do opisu, ale dla badań ewolucji leksyki i składni niezbędne. W prezentowanej książce przedstawiony zostanie zarys problematyki ewo- lucji przyimków wtórnych, nie pretenduję zatem do pełnego opisu zagadnie- nia. Podkreślam, że jest to ujęcie w pełni diachroniczne. Nie badam zasobu przyimków w poszczególnych epokach, ale analizuję procesy, które powodują wykształcenie się i rozrost owej klasy. Inaczej mówiąc, zależy mi na ukaza- niu najważniejszych kierunków rozwoju przyimków wtórnych, mechanizmów ich kształtowania się. W literaturze spotkamy opisy ogólne, często jednak bez weryfikacji materiałowej, lub oceny szczegółowe, rozproszone w różnych ar- tykułach, czasem sprzeczne ze sobą. Wydaje się, że z jednej strony brakuje uporządkowania dotychczasowej wiedzy, z drugiej — istnieje głęboka potrzeba jej weryfikacji. Moim zadaniem jest nie tylko zebranie dotychczasowego stanu badań, ale przede wszystkim w wielu wypadkach zaproponowanie innego spojrzenia na opisywane zjawiska. W analizach biorę pod uwagę zarówno przyimki wtórne wykrystalizowane z innych części mowy, jak i przyimki, które określam jako złożone, typu popod, spod, wszystkie zatem jednostki wtórne. Nieco z boku pozostają w tym ujęciu zagadnienia semantyczne, nie dlatego, że uważam je za mało ważne, wręcz przeciwnie — stanowią istotę zmian i wymagają odrębnego, dokładnego omówienia, omówienia jednak już w obrębie poszczególnych grup semantycznych. Traktuję więc swoją monografię jako wstęp do dalszych badań historycznych. W pracy zastosowałam najprostszy podział opisu materiału. Rozdział pierwszy z konieczności dotyczy problemów natury podstawowej: uzgodnień teoretycznych, zasad wyróżniania przyimków wtórnych, a przede wszystkim problemów interpretacyjnych materiału historycznego. Rozdział drugi — naj- ważniejszy i najobszerniejszy w tej pracy — poświęcony został relacjom gene- tycznym przyimków z innymi częściami mowy. Interesuje mnie, z jakiej materii 12 Wstęp językowej wykształcają się przyimki wtórne i jakie mechanizmy te przekształ- cenia powodują. W ostatnim rozdziale poruszam zagadnienie rozbudowywania form przyimkowych. Chodzi o takie przykłady, jak: w poprzek, popod, a więc różnego typu rozszerzenia już istniejących przyimków. Problem to ciekawy i charakterystyczny nie tylko dla tej części mowy. Szczególne miejsce w tym rozdziale zajmuje analiza przyimków złożonych. Historyk języka opiera swoje sądy na udokumentowanych faktach języko- wych. Może je różnie interpretować, może je również rekonstruować, ale zawsze to uzależnienie od dokumentacji istnieje. Badacz współczesnego języka oprócz zebranej bazy materiałowej dysponuje własną kompetencją językową, która sta- je się jego „narzędziem pracy”. To zasadnicza różnica. Szczególnie wyraziście dostrzec ją można w analizach semantycznych. Nic więc dziwnego, że decyzja co do sposobu zbierania materiału stanowi dla historyka kwestię podstawową. Od tego zależą również wysuwane wnioski. Kilka zatem słów o ekscerpcji materiału językowego, który wykorzystu- ję w monografii, wydaje się koniecznych. Wraz z coraz bardziej rozbudowaną bazą internetową zmienia się sposób zbierania materiału historycznego. Większe możliwości penetracji tekstów sprzyjają nowemu spojrzeniu na wiele zagadnień historycznych, także związanych z ewolucją przyimków. Jest to istotne, zwłasz- cza gdy mamy do czynienia ze słownictwem rzadkim, przy którym tradycyjne sposoby wydobywania potrzebnych faktów językowych nie zdają w pełni eg- zaminu. A do takiego właśnie typu leksyki zazwyczaj należy wiele przyimków wtórnych. W takim wypadku docenić należy możliwości korzystania z elek- tronicznych wersji słownikowych wraz z udostępnianymi wyszukiwarkami, ale także dostęp do internetowych zbiorów bibliotecznych, w których odnaleźć można zabytki językowe, często przystosowane do nowych narzędzi ekscerpcji2. Zbiór internetowych baz materiałowych dopełniają kartoteki dwóch słowników: Słownika polszczyzny XVII i I połowy XVIII wieku oraz Słownika polszczyzny XVI wieku. Oba źródła leksykograficzne nie są jeszcze ukończone, toteż kar- toteki stanowią ważne uzupełnienie. Zwłaszcza w pierwszym wypadku wgląd w zbiory słownikowe jest niezwykle cenny, wszak leksyka SXVII / początku XVIII wieku opracowana została do tej pory w niewielkim stopniu. To wszystko daje zupełnie inne możliwości badawcze niż wcześniej. Ła- twość dostępu do materiałów powinna sprzyjać rozwojowi badań historycznych, które do tej pory wymagały żmudnego i niezwykle pracochłonnego zbierania odpowiednich przykładów. Nie jest to metoda poszukiwań bezbłędna. Różnice w zapisach, różnej jakości druk dygitalizowanych źródeł znacznie utrudniają 2 Zob. np. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, Zie- lonogórska Biblioteka Cyfrowa, Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona, Polska Biblioteka In- terentowa. Ważny jest również Korpus GT projektu IMPACT, 1570—1756, który pozwala, co istotne, na odczyt oryginału, wreszcie przydatne są również popularne, ogólne wyszukiwarki, choćby Google książka (chodzi oczywiście jedynie o w pełni udostępnione oryginalne druki). Wstęp 13 właściwą ekscerpcję, nie przesłania to jednak korzyści płynących z takich na- rzędzi badawczych. W monografii podstawę stanowi materiał słownikowy, zebrany często za pomocą odpowiedniej wyszukiwarki. Pełny spis wykorzystanych słowników wraz ze stosowanymi skrótami umieszczam na końcu książki. Tak skompleto- wany zbiór leksykalny został dodatkowo wzbogacony przez przykłady wybrane z tekstów również w większości dostępnych w bazach internetowych. Źródła tego typu stanowią jednak jedynie uzupełnienie, toteż brak precyzyjnej ich se- lekcji nie powinien dziwić. Kwestia doboru źródeł tekstowych jest istotna, gdy ekscerpcja materiału służy do opisu chronologicznego i geograficznego. Prace Ireny Bajerowej i Aliny Kowalskiej, mistrzyń językoznawczej szkoły śląskiej, charakteryzowały się pietyzmem pod tym względem. Odpowiednie bowiem ze- branie tekstów-źródeł gwarantowało właściwą ocenę opisywanych zjawisk. Za- mierzenia badawcze jednak były inne. Chodziło o osadzenie faktów językowych w czasie i przestrzeni, o wyjaśnienia frekwencyjne zachodzących zmian. Niniej- szej pracy przyświeca inny cel. Ważne są kierunki, mechanizmy zachodzących zmian, czas i przestrzeń mają tu znaczenie drugorzędne, choć odwołanie się to tych dwóch parametrów opisu jest czasami niezbędne. Zatem i w sposobie zbierania materiału, i w postawionym celu widać pewne zawężenie pola badaw- czego, zawężenie jednak konieczne. Pełny ogląd języka nie jest możliwy, zawsze zmuszeni jesteśmy do dokonania wyboru: z jednej strony — opisywanych zja- wisk językowych, z drugiej — sposobu patrzenia na nie. Na zakończenie kilka uwag technicznych. Ponieważ większość przytacza- nych w pracy przykładów zaczerpniętych zostało ze słowników historycznych, podaję informację (w postaci skrótu), z jakiego opracowania leksykograficzne- go dany cytat wyekscerpowałam oraz za słownikiem powtarzam skróty źródeł. Jeśli natomiast egzemplifikacja pochodzi z dodatkowego źródła, umieszczam pełną notkę bibliograficzną. Ze słowników również pochodzą zazwyczaj defini- cje znaczeniowe leksemów. Zdecydowałam się też na transkrypcję cytatów, która ułatwia odczytania dawnych zapisów, różnorodnych pod względem ortograficznym. Aleksandra Janowska The formation of the class of Polish secondary prepositions Sum mar y The present book contains an outline of the problems associated with the evolution of the secondary prepositions. The author’s aim was to present the most important directions of the development of this part of speech and the mechanisms of its formation. However, the aim of the work was not only to summarise the state of research that was conducted heretofore but above all and in many cases to suggest a different approach to the phenomena that are described. For in the literature there are general descriptions which frequently lack a verification in the material or there are detailed evaluations, scattered in various articles, which sometimes contradict each other. It seems that on the one hand there is a lack of the ordering of the information that was gleaned heretofore, on the other hand there is an urgent need of verification of this information. The analysis takes into account both secondary prepositions which were formed from other parts of speech as well as complex prepositions such as popod. The basic question concerned on the one hand the matter from which the prepositions arose, and on the other hand the mechanisms which enabled a word to pass from one class of lexemes to the other. Special attention has been devoted to the relations between prepositions and adverbs adverbs and nouns — the most crucial relations in the development of secondary prepositions. The remaining parts of speech play a considerably lesser role in the evolution of the class that is discussed. The prepositions which arose from them constitute the frontier of the class; their sta- tus may be relatively easily questioned (cf. participles). A varied genetic background conditioned the fact that the prepositions constitute a class which is both varied and difficult to characterise. There is not one model according to which the processes of the prepositionalisation of autose- mantic words would proceed. These processes were influenced by a series of various factors, both syntactic and lexical ones. A considerable role was played by various kinds of analogies (cf. w pobliżu, w podle), whose provenance is usually difficult to establish. A slightly different problem which is explored in the work was associated with the elabo- ration of the prepositional forms. The author has the following examples in mind: w poprzek, popod, therefore various kinds of extensions of the existing prepositions. There were various reasons for the emergence of the extensions which are discussed. On the one hand they resulted from the need of expressing new senses (cf. znad, zmiędzy), on the other hand — there are proc- esses of a tautological nature. Special attention has been devoted to the evolution of the particular complex units such as: spod, popod, spopod. Key words: Secondary prepositions, diachrony, lexicalisation, the history of the Polish language Александра Яновска Формирование класса польских вторичных предлогов Резюме В настоящей книге представлен очерк проблематики эволюции вторичных предлогов. Целью автора было показать самые важные направления развития этой части речи и меха- низмы ее формирования. Задачей работы было однако не только сделать экскурс в историю вопроса, но также во многих случаях предложить другой взгляд на описываемые явления. Это связано с тем, что в литературе предмета встречается либо общее описание, часто без вери- фикации материала, либо даются находящиеся в разных статьях подробные оценки, иногда противоречащие друг другу. Кажется, что, с одной стороны, не хватает упорядочения полу- ченных знаний, а с другой, существует настоятельная потребность их верификации. В анализе учитываются как вторичные предлоги, созданные на базе других частей речи, так и сложные предлоги типа popod. Основной вопрос касается как материи, из которой образовались предлоги, так и меха- низмов, позволяющих слову перейти из одного класса лексем в иной. Особенное внимание обращается на связи предлогов с наречиями и существительными; на самые существенные связи в развитии вторичных предлогов. Остальные части речи играют гораздо меньшую роль в эволюции рассматриваемого класса. Образованные от них предлоги находятся на пери- ферии класса, их статус часто также довольно легко можно подорвать (ср. деепричастия). Разнообразные генетические основы предопределили то, что предлоги составляют диффе- ренцированный и трудный с точки зрения характеристики класс. Здесь нет единой схемы, согласно которой проходили бы процессы опредложивания автосемантических слов. На эти процессы влиял целый ряд разных факторов, как синтаксических, так и лексических. Важную роль играли аналогии различного типа (ср. w pobliżu, w podle), обычно с нелегким для уста- новления просихождением. Несколько поодаль стоит разрабатываемый в работе вопрос разрастания предложных форм. Речь идет о таких примерах, как: w poprzek, popod, т.е. о различного типа расшире- ниях уже существующих предлогов. Разными были причины описываемых расширений. Во-первых, они вытекали из потребности выражения новых смыслов (ср. znad, zmiędzy), во- вторых, их появление вызвано процессами тавтологического характера. Пристальное внима- ние уделяется эволюции специфических сложных единиц типа: spod, popod, spopod. Ключевые слова: Вторичные предлоги, диахрония, лексикализация, история польского языка Redaktor: Olga Nowak Projektant okładki: Małgorzata Pleśniar Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Lidia Szumigała Łamanie: Grażyna Szewczyk Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-745-6 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-746-3 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 7,75. Ark. wyd. 9,5. Papier offset. kl. III, 90 g Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, Spółka Jawna ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kształtowanie się klasy polskich przyimków wtórnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: