Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00928 013416 17014728 na godz. na dobę w sumie
Kształtowanie środków penalnych a prawo pokrzywdzonego i sprawcy do samostanowienia - ebook/pdf
Kształtowanie środków penalnych a prawo pokrzywdzonego i sprawcy do samostanowienia - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 267
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-898-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia koncentruje się wokół dwóch zasadniczych kwestii:

Udzielając odpowiedzi na te pytania, autorki poszukują przestrzeni dla uwzględniania autonomii stron w różnych modelach prawa karnego; śledzą historyczny rozwój roli, jaką odgrywają w prawie karnym sprawca i pokrzywdzony; analizują poszczególne środki penalne w świetle aktualnych unormowań, by w końcu sięgnąć także po przepisy prawa karnego procesowego, stanowiące nieodzowne uzupełnienie dla materialnoprawnych regulacji. W swych rozważaniach nie pomijają norm konstytucyjnych i międzynarodowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego i sprawcy jako dwóch stron konfliktu Rozważania dotyczące wpływu pokrzywdzonego i sprawcy przestępstwa na wybór i kształt środków karnoprawnej reakcji poprzedzone być muszą próbą zarysowania istoty i znaczenia szeroko rozumianego prawa każdego człowieka do samostanowienia. Nie jest to pojęcie stałe i niezmienne, wręcz przeciwnie – w rozwoju historycznym można zaobserwować jego ewolucję i wzrastające znaczenie. W obszarze tych zagadnień mieszczą się takie pojęcie jak: godność, wolność, prywatność, życie prywatne, autonomia oraz podmio- towość prawna1. Odrębną kwestią jest także prawo do sądu każdego człowieka. Należy przy tym podkreślić, że wskazane wartości nie są pojęciami całkowicie odrębnymi – ich zakresy się częściowo pokrywają, a granice są płynne i – osta- tecznie – mało czytelne. Jednak prawo do samostanowienia jest elementem każdego z nich. Nie ma wątpliwości, że podstawową wartością, źródłem wszelkich innych praw jest godność człowieka. Wolność, autonomia człowieka, czy szerzej rzecz ujmując – podmiotowość człowieka wywodzona jest z godności człowieka (art. 30 Konstytucji RP)2. W piśmiennictwie podkreśla się, że godność ludzka 1 W naszych wypowiedziach zasadniczo rezygnujemy z określenia „dyspozycyjny” oraz „dys- pozycyjność” jako synonimów pojęcia autonomia, sprawczość itp. W świetle bowiem SJP, „dyspo- zycyjny to 1. «o pracowniku: gotów pełnić swe obowiązki w dowolnym czasie i miejscu, w zależ- ności od potrzeb firmy», 2. «taki, którym można dowolnie dysponować», 3. «o instytucji: wydający dyspozycje», 4. «o wypowiedzi lub piśmie: mający charakter dyspozycji»”; natomiast „dyspozycyj- ność” to „gotowość w każdej chwili do podjęcia czynności” – https://sjp.pwn.pl/sjp/dyspozycyj- ny;2555800.html oraz https://sjp.pl/dyspozycyjno C5 9B C4 87 (dostęp 6.2.2019 r.). Właściwsze wydaje nam się określenie „dyspozytywność”, m.in. jako „względnie wiążący” – https://sjp.pl/dyspozytywny (dostęp 6.2.2019 r.). Inaczej B. Bieńkowska, Dyspozycyjność stron w procesie karnym na tle zasady kontradykto- ryjności, PS 1994, Nr 6, s. 34. 2 Por. przykładowo A. Sakowicz, Prawnokarne gwarancje prywatności, Warszawa 2006, s. 20; ale też wyr. TK z 14.7.2001 r., SK 42/01, OTK ZU 2003, Nr 6A, poz. 63. 1 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... nie jest uznana za prawo, tylko za cechę każdego człowieka i rację, dla której każda istota ludzka jest podmiotem praw i wolności3. Pojęcie to pojawiło się w czasach starożytnych – po raz pierwszy użył go rzymski filozof Cyceron4. W historii filozofii, pojęcie godności było różnie in- terpretowane i ujmowane, jednak ściśle związane z przekonaniem o wolno- ści i rozumności istoty ludzkiej5. M. Środa wskazuje, że synonimem godności człowieka może być „człowieczeństwo”6. Warto w tym miejscu przytoczyć po- glądy austriackiego konstytucjonalisty H. Schambecka. Jego zdaniem, wartość człowieka wywodzi się z pojęcia dignitas humana, które wyraża się w przyzna- niu osobowości każdemu człowiekowi i uznaniu jego prawa do wolnego roz- woju tej osobowości; godność i wolność człowieka pozostają ze sobą w ści- słym związku. Uznanie godności i osobowości człowieka stwarza więc po jego stronie – kontynuuje autor – roszczenie do określonego zachowania ze strony państwa i do odpowiedniego ukształtowania jego ustroju7. Wydaje się, że w po- dobnym duchu wypowiedział się TK, mówiąc, że przedmiotem prawa do god- ności jest, w najogólniejszym ujęciu, stworzenie (zagwarantowanie) każdemu człowiekowi takiej sytuacji, by miał możliwość autonomicznego realizowania swojej osobowości, ale przede wszystkim, by nie stawał się przedmiotem dzia- łań ze strony innych (zwłaszcza władzy publicznej) i nie stanowił tylko instru- mentu w urzeczywistnianiu ich celów8. W innym wyroku TK wskazał, że po- jęcie godności człowieka „nie daje się sprowadzić do jednego aspektu znacze- niowego. Może ono występować w rozmaitych kontekstach i przenikać różne koncepcje polityczne, filozoficzne, religijne”9. Zdaniem K. Complaka godność „oznacza, że jednostka jest wyróżniona jako najważniejsza i wzorcowa wartość 3 A. Młynarska-Sobaczewska, w: D. Górecki (red.), Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2012, s. 86. 4 M. Środa, Etyka dla myślących, Warszawa 2016, s. 155. 5 Por. np. M. Środa, Idea godności w etyce i kulturze, Warszawa 1993. Krótki przegląd pól znaczeniowych dignitas humana przedstawiła np. A. Podolska, Krótka refleksja na temat godności na tle orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości z 14.10.2004 r., w spra- wie C-36/02 Omega Spielhallen-und Automatenaufstellungs-GmbH przeciwko Oberbürgermeister der Bundesstadt Bonn, Aequitas 2013, Nr 1, s. 25–30. 6 M. Środa, Etyka, s. 155. 7 H. Schembeck, O prawach podstawowych człowieka w austriackim prawie konstytucyjnym, w: K. Complak (red.), Godność człowieka jako kategoria prawa, Wrocław 2001, s. 129. 8 Wyr. TK z 9.7.2009 r., SK 48/05, http://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?cid=1 dokumen- t=1289 sprawa=3898 (dostęp 21.7.2018 r). 9 Wyr. TK z 4.4.2001 r., K 11/00, OTK ZU 2001, Nr 3, poz. 54. 2 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... dla innych wartości oraz ich ostateczny sprawdzian”. I dodaje, że można je w skrócie określić jako homo noumenom10. Jak wskazuje D. Fleszer, zakaz naruszania godności człowieka ma charak- ter bezwzględny i dotyczy wszystkich. Natomiast obowiązek poszanowania i ochrony godności nałożony został na władze publiczne państwa. W konse- kwencji wszelkie działania tych władz powinny z jednej strony uwzględniać istnienie pewnej sfery autonomii, w ramach której człowiek może się w pełni realizować społecznie, a z drugiej działania te nie mogą prowadzić do tworze- nia sytuacji prawnych lub faktycznych odbierających jednostce poczucie god- ności. Dodaje równocześnie, że zasada godności człowieka pojawia się jako uznająca „traktowanie osoby ludzkiej nie jako środka do realizacji celów za- kładanych przez państwo, ale jako punktu odniesienia dla działań władz pu- blicznych, dla działań państwa”11. Prawo do samostanowienia przede wszystkim realizuje się w wolności każ- dego człowieka. Są autorzy, zdaniem których, wolność jest pierwotną, imma- mentną cechą, którą człowiek nabywa w chwili urodzenia12. Definicje wolności są różnorodne. Jak wskazuje L. Wiśniewski, filozofowie tak daleko sięgają „do odległych miejsc mających związek z wolnością i tak bardzo chcą ująć zjawisko wolności w sposób wyczerpujący, że trudno ustalić definicję wolności przy- datną dla praktyki, zwłaszcza w dziedzinie prawa”13. W piśmiennictwie przy- wołuje się tezy B. Constanta i J.S. Milla, którzy stworzyli fundamenty „indy- widualizmu jednostki” (czy inaczej: „indywidulanej odrębności jednostki”)14. Jak pisał J.S. Mill, człowiek jest panem swojej duszy i swego ciała, co nie obej- muje tylko dzieci i barbarzyńców15. Ostatecznie, jak wskazuje L. Wiśniewski, 10 K. Complak, Zasada ochrony godności człowieka normatywnym nakazem obowiązującym prawodawców i organy stosujące prawo, w: L. Wiśniewski (red.), Wolności i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, Warszawa 2006, s. 7. Noumenon w metafizyce oznacza „rzecz samą w sobie”. K. Complak w sowim artykule przywołuje słowa I. Kanta „postępuj tak, abyś zawsze ludzkość w twojej osobie, jak i osobie każdego innego, traktował jako cel, nigdy tylko jako środek”. 11 D. Fleszer, Godność i prywatność osoby w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Roczniki Administracji i Prawa Nr XV(1), s. 22–23. 12 M. Kazimierczuk, Pojęcie, istota oraz źródło wolności i praw człowieka, SPrawn. 2014, Nr 26, s. 101. 13 L. Wiśniewski, Prawo a wolność człowieka – pojęcie i konstrukcja prawna, w: L. Wiśniew- ski (red.), Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, s. 51. 14 Por. J. Braciak, Prawo do prywatności, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 17 oraz A. Sakowicz, Prawnokarne, s. 27. 15 Za: M. Ossowska, Normy moralne, Warszawa 2000, s. 76. 3 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... w XVIII w. wykształciła się, do dziś aktualna koncepcja wolności jednostki, którą tworzą trzy przesłanki: 1) wolność wyboru (decydowania); 2) nieszkodzenie innym w toku realizacji własnych decyzji; 3) ograniczoność władzy państwowej nad jednostką16. W doktrynie nie ma wątpliwości, że – analizując pojęcie wolności – najczę- ściej przywoływany jest właśnie aspekt możliwości świadomego wyboru17. Po- twierdzeniem tego stanu rzeczy stała się już Deklaracja Praw Człowieka i Oby- watela z 1789 r., gdzie w art. 4 postanowiono „Wolność polega na tym, aby móc czynić wszystko, co nie szkodzi innemu (...)”. Jak wskazuje L. Wiśniewski, nosicielem i dysponentem wolności jest czło- wiek, a nie państwo. I dodaje: „państwo oraz wszystkie inne podmioty dyspo- nujące władztwem państwowym wobec obywateli i osób prawnych (np. samo- rządy) nie kierują się już zasadą wolności, lecz zasadą legalizmu – mogą podej- mować decyzje władcze tylko na podstawie zezwolenia konstytucji lub ustawy, z powołaniem się na to zezwolenie i w granicach tam wyznaczonych”18. Wydaje się więc, że pojęcie „wolny człowiek” to w obecnych czasach tau- tologia – immamentną cechą każdego człowieka jest wolność, stanowi wręcz o jego człowieczeństwie. Wolność to możliwość podejmowania decyzji doty- czących jego samego, a czasem świata zewnętrznego. Tak rozumianej wolności odebrać nikt nie jest w stanie, a jedynie ograniczyć – czasem w bardzo istotny sposób (lub czynią to okoliczności – choroba). Równocześnie wolność nie jest bezgraniczna i absolutna – nie oznacza całkowitej dowolności, samowoli, moż- liwości decyzji bez limitacji. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograni- czenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycz- nym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Interesujący nas obszar wolności wchodzi też w zakres szeroko rozumia- nego prawa do prywatności. Jest to jedna z najnowszych odsłon wieloaspekto- wego pojęcia wolności. W opinii P. Sarneckiego, jako prawo tzw. trzeciej gene- racji, prawo do prywatności swą wyraźną regulację konstytucyjną znajduje do- piero po II wojnie światowej, przy czym nastąpiło to po upływie kolejnych lat 16 L. Wiśniewski, Prawo a wolność, s. 53. 17 Por. przykładowo A. Sakowicz, Prawnokarne, s. 25–31. 18 L. Wiśniewski, Prawo a wolność, s. 59. 4 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... od wprowadzenia ochrony prywatności w drodze ustawodawstwa zwykłego. I chociaż wiele państw przewiduje dla tego prawa regulacje o randze konstytu- cyjnej (przykładowo: Hiszpania, Szwajcaria, Rumunia, Portugalia), to jednak wiele z nich pozostało przy regulacji w drodze ustaw zwykłych (przykładowo Niemcy, Francja, Włochy, USA)19. Pojęcie „prawo do prywatności” pojawiło się w literaturze prawniczej nieco ponad 100 lat temu, w artykule S.D. Warrena oraz L.D. Brandeis’a, zatytuło- wanym „The right to Privacy”20. Zdaniem M. Safjana, prywatność w sensie normatywnym to uprawnienia jednostki do takiego kształtowania sfery życia prywatnego, aby była ona niedostępna dla innych i – co istotne z perspektywy niniejszej pracy – wolna od ingerencji21. Jak zauważa A. Sakowicz, przy opi- sie prywatności pojawiają się wyrażenia odwołujące się do takich wartości jak samotność, odosobnienie, tajemnica i autonomia22. Innymi słowy, pojęcie to można definiować jako przestrzeń wolnego poruszania się, domena autono- micznej aktywności, która wolna jest od kontroli innych podmiotów23. Pod- kreśla się także, że jednostka nie musi „udowadniać” czy „uzasadniać” celów i powodów zakazu ingerencji w swą prywatność. Prywatność bowiem podlega ochronie właśnie i „tylko” dlatego, że przyznaje się każdej osobie prawo do wyłącznej kontroli tej sfery życia, która nie dotyczy innych24. Odnotować też należy, że sama jednostka wyznacza granice swej prywat- ności i dlatego – zdaniem M. Safjana – nie mogą się w konsekwencji powieść próby enumeratywnego i precyzyjnego wyliczenia elementów prywatności, a wszelkie definicje mają charakter ogólny i kierunkowy, wskazując bardziej 19 P. Sarnecki, Komentarz do art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, LEX. 20 S. D. Warren, L. D. Brandeis, The right to Privacy, Harvard Law Review 1890, s. 193–200, https://www.cs.cornell.edu/~shmat/courses/cs5436/warren-brandeis.pdf (dostęp 12.1.2019 r.). Podkreślić jednak należy, że w literaturze amerykańskiej pojawiają się głosy odmawiające prawu do prywatności odrębnego statusu – por. Stanford Encyclopedia of Philosophy – Privacy, https://plato.stanford.edu/entries/privacy/ (dostęp 22.1.2019 r.). 21 M. Safjan, Prawo do ochrony życia prywatnego, w: L. Wiśniewski (red.), Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, s. 128. O innych sposobach rozumienia prywat- ności zob. M. Ossowska, Normy, s. 96–107. 22 A. Sakowicz, Prawnokarne, s. 46–51; tam też szerzej o relacjach między autonomią a prawem do prywatności. 23 M. Pryciak, Prawo do prywatności, Studia Erasmiana Wratislaviensia, 2010, Nr 4, s. 212, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/37379/011.pdf. 24 M. Safjan, Prawo do ochrony, s. 127. O kształcie norm, które mają służyć ochronie ludzkiej prywatności zob. M. Ossowska, Normy, s. 107. 5 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... na metodologię wyznaczania obszaru prywatności niż na pozytywną treść sa- mego pojęcia25. W myśl zatem art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawo- wych Wolności (z 1950 r.), każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. Zgod- nie z ust. 2 tego artykułu, niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpie- czeństwo państwa, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralno- ści lub ochronę praw i wolności innych osób. Z kolei przepis art. 47 Konsty- tucji RP stanowi, iż każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu oso- bistym. Trybunał Konstytucyjny o tak rozumianej prywatności rozstrzygał jeszcze pod rządami poprzedniej Konstytucji (z 1952 r.). Stwierdził on, że na prywat- ność składają się zasady i reguły odnoszące się do różnych sfer życia jednostki, a ich wspólną cechą jest przyznanie jednostce prawa „do życia własnym życiem układanym według własnej woli z ograniczeniem do niezbędnego minimum wszelkiej ingerencji zewnętrznej”26. W wyroku z 2013 r. TK podkreślił, iż w art. 47 Konstytucji RP uregulo- wane zostały dwie odrębne sytuacje: po pierwsze, prawo jednostki do praw- nej ochrony wskazanych w pierwszej części przepisu sfer jej życia, po drugie – co wprost nawiązuje do przedmiotu naszych badań – wolność decydowania w sprawach określonych w końcowej jego części. Ten ostatni aspekt oznacza zakaz ingerencji w wolność kształtowania przez jednostkę jej życia osobistego. Wolność ta jest również jeszcze jednym z przejawów ogólnej wolności czło- wieka (art. 31 ust. 1) oraz wolności osobistej sensu stricto, zagwarantowanej przez art. 41 ust. 1 Konstytucji RP27. Jak wskazuje D. Fleszer, powołując się na wypowiedź M. Filara, życie pry- watne, które autor utożsamia z prawem do szczęścia, odznacza się wolno- ścią działania i kierowania swoim postępowaniem, które jednostka uważa za słuszne w stosunku do swoich możliwości28. W piśmiennictwie często przy- 25 M. Safjan, Prawo do ochrony, s. 128. 26 Wyr. TK z 24.6.1997 r., K 21/96, OTK 1997, Nr 2, poz. 23. 27 Wyr. TK z 5.3.2013 r., U 2/11, OTK-A 2013, Nr 3, poz. 24. 28 M. Filar, Ochrona jednostki w nowym kodeksie karnym, PiP 1998, Nr 9–10, s. 79 za: D. Fle- szer, Godność, s. 22. 6 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... woływana jest też wcześniejsza myśl A. Kopffa – „Dobrem osobistym w postaci życia prywatnego jest to wszystko, co ze względu na uzasadnione odosobnienie się jednostki od ogółu służy jej do rozwoju fizycznej i psychicznej osobowo- ści oraz zachowania osiągniętej pozycji społecznej”. Autor ten uznał także, że każda jednostka powinna mieć możliwość samodzielnego kształtowania swo- jej osobowości oraz swojego losu według własnej woli29. Jeszcze silniej zwią- zek prawa do prywatności z autonomią widzi A. Mednis, który konstatuje, iż w przepisie art. 47 Konstytucji RP można odczytać dążenie ustrojodawcy do potwierdzenia, że przedmiotem ochrony jest szeroko rozumiana autonomia woli jednostki. Przy czym dodaje, że przepis ten wyraźnie wskazuje na wą- skie rozumienie pojęcia życia prywatnego, ograniczonego raczej do ochrony tajemnicy sfery najbliższej jednostce. Zdaniem autora, „życie prywatne” nie obejmuje więc swobody decydowania o swoim życiu osobistym, która została wymieniona jako odrębna wartość. Autonomia woli jednostki, zdaniem au- tora „przejawia się obroną przed decydowaniem za nas lub wtrącaniem się w nasze działania”30. Wynikająca z art. 47 Konstytucji RP prawna ochrona i możliwość decydowania obejmuje wszelkie przejawy zachowania się osoby we wskazanych relacjach, takie jak: wypowiedzi, wyrażanie opinii, światopo- gląd, życzenia, przekonania, czynności faktyczne i prawne, zawieranie i kon- tynuowanie znajomości, wykonywanie zawodu, nauka i inne. Ochrona polega na ustanawianiu gwarancji prawnych, które zapobiegają ingerowaniu czynni- ków zewnętrznych w sferę życia prywatnego31. Prawo do prywatności w perspektywie analiz prawnokarnych konfronto- wane jest zazwyczaj na płaszczyźnie kryminalizacji32. Przywoływany jest po- gląd J.S. Milla, że „jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. Nie można zmuszać do uczy- nienia lub zaniechania czegoś, ponieważ tak będzie dla niego lepiej, ponie- waż go to uszczęśliwi, ponieważ zdaniem innych osób będzie to mądrym lub 29 A. Kopff, Koncepcja praw do intymności i do prywatności życia osobistego (zagadnienia konstrukcyjne), Studia Cywilistyczne, t. XX, Kraków 1972, s. 3. 30 A. Mednis, Prawo do prywatności a interes publiczny, Warszawa 2006, s. 113–115. 31 P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 3, Warszawa 2003, art. 47, s. 2–4. s. 224. 32 Por. przykładowo A. Sakowicz, Prawnokarne, s. 177–318; M. Pryciak, Prawo do prywatności, 7 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... nawet słusznym postępkiem”33. W naszych rozważaniach chcemy pójść w in- nym nieco kierunku – zadajemy bowiem pytanie, czy i na ile prawo do pry- watności wciąż się aktualizuje po popełnieniu przez sprawcę przestępstwa. W jakim zakresie fakt popełnienia przestępstwa odbiera sprawcy i pokrzyw- dzonemu prawo decydowania o swoim życiu osobistym? Przywołane już zo- stały wcześniej inne słowa J.S. Milla, że wolność osobista nie odnosi się do dzieci i barbarzyńców. Jednak szczególnego znaczenia w tym kontekście na- bierają tezy I. Kanta, uznającego człowieczeństwo (godność) zbrodniarzy i nie- wykluczającego kary. Jego zdaniem, kara jest wyrazem szacunku dla godności osoby. I. Kant wskazywał, że „człowieczeństwo” wyraża się w wolności i odpo- wiedzialności i gdybyśmy zaniechali kary, odebralibyśmy człowiekowi, który popełnił przestępstwo owe atrybuty człowieczeństwa34. Wszystkie aspekty autonomii człowieka – wolność, prywatność, życie pry- watne, prawo do samostanowienia muszą doznawać i doznają ograniczeń (po części wcześniej już sygnalizowanych). W obecnym stanie prawnym punktem odniesienia tych ograniczeń jest oczywiście art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Zgod- nie z jego treścią, ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wol- ności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko- nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Oznacza to, że ograniczenie prawa lub wol- ności może nastąpić tylko wtedy, gdy przemawia za tym inna norma, zasada lub wartość konstytucyjna, a stopień tego ograniczenia musi pozostać w od- powiedniej proporcji do rangi interesu, któremu ograniczenie to ma służyć35. Prawo do samostanowienia, jak wskazuje się w piśmiennictwie, najczęściej jest w kolizji z takimi wartościami, jak bezpieczeństwo i odpowiedzialność36. Ich znaczenie społeczne w pełni uzasadniają ograniczenie prawa do samostano- wienia sprawcy popełnionego przestępstwa. Wspomniane w Konstytucji bez- pieczeństwo i porządek publiczny stanowią rację do pozbawienia skazanego prawa do decydowania o własnym życiu, w szerszym lub węższym zakresie, jednorazowo lub przez pewien okres, w zależności od grożącej i wymierzonej 33 J.S. Mill, Utylitaryzm. O wolności, Warszawa 1959, s. 129. 34 I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, Warszawa 1984, s. 69 cyt. za: H. Wantuła, Abolicjonizm więzień – podejście racjonalne i humanistyczne. O karze pozbawienia wolności, o jej skutkach i możliwościach ograniczania, Kraków 1997, s. 21. 35 D. Fleszer, Godność, s. 28. 36 Stanford Encyclopedia of Philosophy – Privacy, https://plato.stanford.edu/entries/privacy/ (dostęp 22.1.2019 r.). 8 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... kary. Do pewnego stopnia ograniczenia te mogą odnosić się do pokrzywdzo- nego przestępstwem, który nie ma – właśnie z racji bezpieczeństwa i porządku publicznego – swobody reagowania na doznaną od sprawcy krzywdę. Konsta- tacje te muszą być uzupełnione o dość oczywiste stwierdzenie, że ograniczenie prawa do samostanowienia sprawcy i ofiary przestępstwa nie może oznaczać całkowitego zniesienia tego prawa i każdorazowo, na płaszczyźnie stanowie- nia prawa i jego stosowania, musi wymienione w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wartości uwzględniać. Zatem, czy gdy mowa o wolności, czy o prawie do prywatności i autono- mii, ograniczeniem ich zawsze jest wolność, prywatność, autonomia drugiej osoby. Ich naruszenie uprawnia do naruszenia wolności (i jej pochodnych) sprawcy przez państwo. Takim naruszeniem jest zawsze popełnienie przestęp- stwa. Ograniczenie prawa do prywatności ze strony państwa ma charakter dwojaki: 1) generalny, poprzez zakazanie określonych zachowań oraz 2) indy- widualny, poprzez wymierzenie kary za naruszenie wolności innych. Zakres i stopień dozwolonego naruszenia wolności i prywatności – w perspektywie reakcji na popełnione przestępstwo – określa Konstytucja i zasada proporcjo- nalności oraz ustawy materialne, zaś tryb orzekania o państwowym przymu- sie – ustawy proceduralne. Nie ma zatem wątpliwości, że u źródeł ograniczeń wolności leży odpowiedzialność i – wspomniane wcześniej – bezpieczeństwo37. Autonomię człowieka, realizowaną każdego dnia, w obszarze stosunków prawnych nazwać można podmiotowością prawną. Dość oczywistą tezę, że świat dzieli się na podmioty i przedmioty prawa, M. Benio uzupełnia szeroko uzasadnianą tezą, iż podział ten nie jest jedno- znaczny, stały, odwieczny ani trwały. Jak przy tym zauważa, podmioty nadają sens prawom (w znaczeniu uprawnieniom), ale podmiotowość prawna jest za- uważalna dopiero, gdy podmiot ma prawo38. W polskim systemie prawnym nie ma legalnej definicji podmiotowości prawnej. W doktrynie najczęściej pojęcie to występuje jako synonim zdolno- ści prawnej albo służy do wyjaśnienia tej zdolności39. Najważniejsze ustalenia 37 Odrębną natomiast kwestią są ograniczenia wolności uzasadniane bezpieczeństwem i prze- ciwdziałaniem przestępczości (i dobrem wymiaru sprawiedliwości polegające na naruszaniu pry- watności podczas postępowań karnych) por. przykładowo A. Mednis, Prawo do prywatności a in- teres publiczny, Warszawa 2006, s. 226–237 oraz 237–238. 38 M. Benio, Podmiotowość jako kategoria prawna, Zarządzanie Publiczne 2014, Nr 3(29), s. 153–154, https://r.uek.krakow.pl/bitstream/123456789/2740/1/171351445.pdf (dostęp 22.1.2019 r.). 39 Ibidem, s. 154. 9 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... dotyczące podmiotowości prawnej poczyniła doktryna prawa cywilnego, cho- ciaż pojęcie to znane jest w prawie administracyjnym, karnym, konstytucyj- nym i międzynarodowym40. Z pewnością do tego katalogu dodać można prawo pracy i prawo gospodarcze. Pogłębione rozważania na temat podmiotowości prawnej przeprowadził T. Pietrzykowski. Jego zdaniem, podmiotowość prawna jest w pewnym stop- niu technicznym narzędziem porządkowania regulacji prawnej, swego rodzaju „uosobieniem” zbioru regulacji prawnych, zgodnie z którymi pewne skutki prawne zostają komuś „zarachowane”. Można więc, jak kontynuuje T. Pietrzy- kowski, w pewnym uproszczeniu powiedzieć, że o ile z perspektywy zewnętrz- nego obserwatora status podmiotu danego porządku prawnego ma charak- ter konwencjonalny i zależny od decyzji poszczególnych prawodawców, to z subiektywnej perspektywy każdego prawodawcy (oraz zanurzonych w da- nej kulturze prawnej uczestników i obserwatorów porządku prawnego) pod- miotowość prawna jest niejako bezpośrednią konsekwencją istnienia takich czy innych racji pozaprawnych wymagających takiego właśnie ukształtowa- nia prawodawstwa. Zdaniem autora, na poziomie poszczególnych dogmatyk prawniczych mamy bowiem do czynienia z postrzeganiem podmiotowości przez pryzmat pewnych dość ściśle określonych ról, jakie mogą one odgrywać w danego typu stosunkach prawnych. Rozumienie podmiotowości ulega za- tem pewnemu dalszemu rozszczepieniu w kształtowane w ramach przepisów określonego obszaru regulacji prawnej i normowanych nim stosunków praw- nych. Z podmiotowości prawnej, wynikają m.in. instytucjonalne role prawne podmiotów prawnych. Jak wskazuje T. Pietrzykowski, normujące powstawa- nie i treść tych stosunków przepisy wyznaczają (i nazywają) pozycje, jakie zaj- mować może podmiot prawa w danego rodzaju stosunku prawnym, zakreśla- jąc zarazem wiązkę uprawnień i obowiązków konstytuujących daną rolę pod- miotu prawa41. W odniesieniu do interesującego nas obszaru prawa karnego te wspomniane przez autora role to z jednej strony podejrzany, oskarżony i skazany oraz z drugiej – pokrzywdzony, oskarżyciel posiłkowy i oskarżyciel prywatny, przybierający określone znaczenia i zakresy na poszczególnych eta- pach postępowania karnego. T. Pietrzykowski wyróżnia czynną i bierną pod- miotowość prawną. Pisze: „Również w pojmowaniu podmiotowości prawnej odróżniać należałoby jej bierne i czynne aspekty. Na bierny wymiar podmio- 40 Ibidem, s. 154–155. 41 T. Pietrzykowski, Podmiotowość prawa – ujęcie teoretyczne, w: A. Bielska-Brodziak (red.), O czym mówią prawnicy, mówiąc o podmiotowości, Katowice 2015, s. 21–23. 10 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... towości składają się zdolności do posiadania prawnie chronionych interesów, przybierających postać uprawnień danego podmiotu prawa, za naruszenie których inne podmioty prawne (o ile posiadają zdolności czynne) ponosić mogą odpowiedzialność. W prawie karnym ten aspekt podmiotowości praw- nej przejawia się w zdolności do posiadania statusu pokrzywdzonego (ofiary) przestępstwa, w prawie cywilnym – poszkodowanego deliktem lub uprawnio- nego z tytułu określonych zdarzeń prawnych. Posiadanie statusu podmiotu określonych uprawnień oznacza, że naruszenie odpowiadających im obowiąz- ków traktowane jest jako bezprawny uszczerbek w sferze dóbr i interesów da- nej osoby, której przysługują z tego tytułu określone roszczenia i środki prawne służące ich realizacji. Stronę czynną podmiotowości prawnej stanowi nato- miast zdolność do posiadania obowiązków i ponoszenia odpowiedzialności z tytułu ich niewykonania. Podmiotowość czynna wyraża się w zdolności do sprawstwa – traktowania jako odpowiedzialnego za popełnienie czynu zabro- nionego czy deliktu (sprawcę) lub za wykonanie własnych zobowiązań i in- nych powinności prawnych”42. Zdaniem M. Benio, tak jak dla prawa cywilnego centralnym pojęciem – z perspektywy podmiotowości prawnej – jest stosunek cywilny, to dla prawa karnego jest nim przestępstwo. Jak kontynuuje autor, podmiotem pozostającym w sferze zainteresowań prawa karnego jest zwykle sprawca przestępstwa, a w postępowaniu karnym – podejrzany, oskarżony ska- zany. Nawiązując zaś do literatury karnistycznej, autor podkreśla, że w prawie karnym podmiotem może być jedynie człowiek – osoba fizyczna. Dalej jednak dostrzega fakt, „że ofiara przestępstwa to także podmiot”, którym może być osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości praw- nej43. W niniejszym opracowaniu chciałybyśmy spojrzeć na podmiotowość w prawie karnym nieco inaczej. W naszym przekonaniu zagadnienie prawa do samostanowienia wymaga dokonania jeszcze innego rozróżnienia pojęcia podmiotowości prawnej. Nieodzowne w naszej analizie stają się pojęcia: mate- rialna i procesowa podmiotowość prawna. Kryterium rozróżnienia tych sfor- mułowań to obszar, w którym prawo do samostanowienia realnie lub poten- cjalnie jest realizowane. Materialna podmiotowość prawna, w takim uję- ciu to zdolność stron konfliktu do kształtowania lub współkształtowania karnoprawnej reakcji na przestępstwo. Procesowa podmiotowość prawna to zdolność stron procesu karnego do udziału w nim w sposób mniej lub bar- 42 Ibidem, s. 25. 43 M. Benio, Podmiotowość, s. 159. 11 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... dziej aktywny. W obszarze naszych zainteresowań znajdować się będzie przede wszystkim materialna zdolność prawna. Już w tym miejscu należy odnotować rosnącą sprawczość człowieka – jego podmiotowość, rozumianą jako zwiększanie zakresu decyzyjnego w relacji państwo−obywatel, urząd−obywatel, a nawet lekarz−obywatel. Relacje pater- nalistyczne zastępowane są relacjami, przynajmniej po części, partnerskimi i człowiek staje się podmiotem współdecydującym o ważnych dla niego spra- wach. Proces ten zaobserwować można, chociaż w dużo mniejszym zakre- sie, w postępowaniu karnym. Represyjny charakter tego postępowania, będą- cego reakcją na popełnione przestępstwo nie stoi na przeszkodzie przydawaniu stronom pewnego zakresu sprawczości. Dalsza analiza poszczególnych insty- tucji pozwoli na pełniejsze odtworzenie tej ewolucji, a co ważniejsze – jej obec- nego zakresu. Na tle tak zarysowanych zagadnień związanych z prawem do samostano- wienia poruszyć jeszcze należy kwestię prawa do sądu. Nie ma bowiem wątpli- wości, że istnieje pewien funkcjonalny związek między prawem do samosta- nowienia a prawem do sądu. Rozważyć jednak należy wzajemne relacje tych pojęć, a przede wszystkim, czy prawo do samostanowienia warunkuje lub jest warunkowane przez prawo do sądu. Prawo do sądu pełni rolę subsydiarną wobec innych praw i wolności44. W orzecznictwie i doktrynie podkreśla się, że na prawo do sądu składają się: realny dostęp do sądu (organizacja terytorialna sądu, umiarkowane opłaty itd.); 1) 2) procedura zapewniająca poszanowanie praw uczestnika (rzetelny i pu- bliczny, co oznacza sprawiedliwy i jawny proces); 3) uzyskanie w rozsądnym terminie rozstrzygnięcia sprawy orzeczeniem sądu. Sam zaś organ sądowy powinien mieć umocowanie w ustawie oraz być niezawisły, niezależny, bezstronny, wyposażony w gwarancje przeprowadze- nia rzetelnego postępowania45. W tak zarysowanym schemacie prawa do sądu w pełni realizuje się, lub przynajmniej powinna realizować się, materialna podmiotowość prawnokarna. Innymi słowy, przedmiotem konstytucyjnego 44 P. Hofmański, Prawo do sądu w ujęciu konstytucji i ustaw oraz standardów prawa między- narodowego, w: L. Wiśniewski (red.), Wolności i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, Warszawa 2006, s. 267. 45 P. Pogonowski, Rola, s. 13 i wskazana tam literatura. 12 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... roszczenia jednostki jest żądanie rozpatrzenia sprawy46. Nieco inaczej jednak wygląda podmiotowość procesowa. Poszczególne elementy prawa do sądu poręczają i zapewniają sprawczość podmiotu o charakterze inicjującym postę- powanie. Jak wskazuje m.in. P. Hofmański, dzięki niemu obywatel może po- szukiwać ochrony nie tylko przed ingerencjami ze strony władzy (płaszczyzna wertykalna), ale także przed ingerencjami, na jakie jest narażony ze strony in- nych podmiotów (płaszczyzna horyzontalna)47. Nie stanowią jednak jeszcze gwarancji sprawczości na dalszym etapie postępowania – tzn. wpływu na osta- teczny kształt orzeczenia czy nawet jego unicestwienia. Zatem instytucja prawa do sądu jako pewien konglomerat wolności człowieka w sferze egzekwowania odpowiedzialności nie odpowie na pytanie, czy oznacza to rzeczywiste upraw- nienie, czy obowiązek uczestniczenia w postępowaniu karnym. Problem zakresu sprawczości i podmiotowości materialnej stron w spra- wach karnych jest zatem odrębną – od prawa do sądu – płaszczyzną praw czło- wieka. Ostatecznie rola sądu i co za tym idzie rola woli stron zależeć będzie od przyjętego modelu wymiaru sprawiedliwości, a zwłaszcza roli państwa, w imie- niu którego sąd orzeka o ustalaniu istoty sporu i reakcji na niego. Na płaszczyź- nie prawa cywilnego tego rodzaju pytania zadawał P. Pogonowski, pisząc: „Jest rzeczą niewątpliwą, że odpowiedź na pytania dotyczące statusu sędziego i jego roli w załatwianiu sprawy cywilnej – jej wszechstronnym wyjaśnieniu w ra- mach kontradyktoryjnego postępowania cywilnego – uświadamia zarazem ko- nieczność odpowiedzi na pytanie o charakter procesu (postępowania) cywil- nego – czy jest ono jedynie instrumentarium zapewniającym ochronę praw prywatnych, czy też jest w nim silnie akcentowany pierwiastek publiczny. Ko- nieczne jest także zdefiniowanie celu procesu – czy jest nim wydanie słusz- nego orzeczenia, czy też ocena materiału przedstawionego przez strony. Czy orzeczenie takie może zapaść w sytuacji bierności sędziego pomimo oczywistej nieporadności strony, czy prowadzenia fikcyjnych sporów. Odpowiedź na po- wyższe pozwala na właściwe usytuowanie zasad procesowych (prawdy, dyspo- zycyjności, kontradyktoryjności) i – na ich bazie – całego postępowania”48. 46 A. Kubiak, Konstytucyjna zasada prawa do sądu w świetle orzecznictwa Trybunału Kon- stytucyjnego, Łódź 2006, s. 197. Autorka wnikliwie przedstawia ewolucję prawa do sądu, począw- szy od zakazu zamykania drogi sądowej, poprzez dodatkowe prawo do odpowiednio ukształtowa- nej procedury sądowej i prawa do wyroku sądowego, aż do (w obecnych czasach) – możliwości przewidzenia rozstrzygnięcia (co wiąże się z zasadą zaufania do państwa i stanowionego prawa) – s. 303. 47 P. Hofmański, Prawo do sądu, s. 267. 48 P. Pogonowski, Rola, s. 21. 13 Rozdział 1. Prawo do samostanowienia pokrzywdzonego... W naszej pracy podejmujemy próbę poszukania odpowiedzi na pytanie, czy i na ile prawo karne (materialne) przewiduje decyzyjność i sprawczość stron w procesie wymierzania sprawiedliwości. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kształtowanie środków penalnych a prawo pokrzywdzonego i sprawcy do samostanowienia
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: