Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00317 006114 14490840 na godz. na dobę w sumie
Kształtowanie zysków podmiotów sprawozdawczych w Polsce. MSR/MSSF a ustawa o rachunkowości - ebook/pdf
Kształtowanie zysków podmiotów sprawozdawczych w Polsce. MSR/MSSF a ustawa o rachunkowości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 228
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5316-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Analizując sprawozdanie finansowe, zdajemy sobie sprawę z tego, że odzwierciedla ono skutki transakcji gospodarczych podmiotu. Jednak nie zawsze uwzględniamy, w jakim stopniu może być ono wynikiem stosowanych metod i szacunków przyjętych w rachunkowości, a w szczególności jak metody i szacunki mogą wpływać na wynik finansowy netto.  Powstaje zatem pytanie: jak można analizować, mierzyć i oceniać procesy ingerencji zarządów w sprawozdanie finansowe (earnings management)?

Oddajemy w ręce Czytelników opracowanie, które pomoże odpowiedzieć na następujące pytania:

Książka adresowana jest w pierwszej kolejności do tych, którzy wykorzystują sprawozdania finansowe w celu podejmowania decyzji lub je analizują, a w szczególności: analityków finansowych, inwestorów giełdowych, inwestorów instytucjonalnych, audytorów, członków zarządów spółek i specjalistów z zakresu rachunkowości i finansów.

Opracowanie będzie również bardzo pomocne studentom studiów magisterskich i doktoranckich z zakresu rachunkowości i finansów.

 

(…) książka jest dla Polski dziełem nowatorskim, wzorcowym i bardzo potrzebnym. Jest bardzo nowoczesna i przez to otworzy nowy etap badań w zakresie teorii rachunkowości. (…) Jest odpowiednia dla studiów magisterskich, zwłaszcza seminariów o tematyce pomiaru zysku. Jest znakomita dla studiów doktoranckich, nie tylko w zakresie rachunkowości, także finansów i zarządzania. Nieodzowna dla kształcących się na różnego rodzaju audytorów, w szczególności biegłych rewidentów.

Prof. dr hab. Mieczysław Dobija

Katedra Rachunkowości

Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Autorzy – dr. hab. prof. UE Andrzej Piosik, dr Anna Kuzior, dr Małgorzata Rówińska, dr Marzena Strojek-Filus – są pracownikami Katedry Rachunkowości Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Prof. Piosik jest dziekanem Wydziału Finansów i Ubezpieczeń tej uczelni.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KSZTA¸TOWANIE SZTA¸TOWANIE ZYSKÓW PODMIOTÓW ZYSKÓW PODMIOTÓW SPRAWOZDAWCZYCH SPRAWOZDAWCZYCH W POLSCE W POLSCE MSR/MSSF A USTAWA MSR/MSSF A USTAWA O RACHUNKOWOÂCI O RACHUNKOWOÂCI Redakcja naukowa Andrzej Piosik Kulki_Piosik_str 7/12/13 1:45 PM Page 1 KSZTA¸TOWANIE ZYSKÓW PODMIOTÓW SPRAWOZDAWCZYCH W POLSCE MSR/MSSF A USTAWA O RACHUNKOWOÂCI Kulki_Piosik_str 7/12/13 1:45 PM Page 2 AUTORZY: Anna Kuzior 2.1, 2.2.1, 2.3.1, 2.3.3 Andrzej Piosik 1.1*, 1.2, 1.3*, 1.4, 3, 5, 6 Marzena Strojek-Filus 1.1*, 1.3*, 2.2.2, 2.3.6, 4 Ma∏gorzata Rówiƒska 2.3.2, 2.3.4, 2.3.5 *wspó∏autorstwo Kulki_Piosik_str 7/12/13 1:45 PM Page 3 KSZTA¸TOWANIE ZYSKÓW PODMIOTÓW SPRAWOZDAWCZYCH W POLSCE MSR/MSSF A USTAWA O RACHUNKOWOÂCI Redakcja naukowa Andrzej Piosik WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Jadwiga Witecka Recenzent: prof. dr hab. Mieczysław Dobija Projekt okładki i stron tytułowych: Maryna Wiśniewska Ilustracja na okładce: © Can Stock Photo Inc./theeart Seria: Rachunkowość Publikacja dofinansowana ze środków projektu badawczego własnego N N 113 256539 pt. „Związek wdrożenia MSR/MSSF w Polsce z jakością sprawozdań finansowych oraz kształtowaniem wyników bilansowych podmiotów gospodarczych”. Jednostka realizująca: Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Wydział Finansów i Ubezpieczeń © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski, Warszawa Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-5315-9 ISBN e-book 978-83-255-5316-6 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 1. Procesy kształtowania wyników bilansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.1. Procesy kształtowania wyników bilansowych i ich podstawowe cele (Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. Instrumenty kształtowania wyników bilansowych (Andrzej Piosik) . . . . . . . . . . . . . . 21 1.3. Instrumenty kształtujące wyniki grupy kapitałowej (Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.4. Jakość sprawozdań finansowych (Marzena Strojek-Filus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 1.4.1. Pomiar użyteczności decyzyjnej informacji finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.4.2. Wyniki badań dotyczących jakości sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . 41 Rozdział 2. Instrumenty kształtowania wyników bilansowych a systemy sprawozdawczości finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 2.1. Stosowanie MSSF w Polsce (Anna Kuzior) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 2.2. Podstawowe obszary różnic między regulacjami Ustawy o rachunkowości i MSSF w zakresie jednostkowych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2.2.1. Różnice w zakresie sprawozdań jednostkowych (Anna Kuzior) . . . . . . . . . . . . . . . 45 2.2.2. Różnice między rozwiązaniami Ustawy o rachunkowości i MSSF w obszarze konsolidacji sprawozdań finansowych (Marzena Strojek-Filus) . . . . . . . . 56 2.3. Wybrane instrumenty kształtowania wyników bilansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2.3.1. Wycena i transakcje dotyczące operacyjnych aktywów trwałych (Anna Kuzior) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2.3.2. Odpisy z tytułu utraty wartości (Małgorzata Rówińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.3.3. Wycena elementów kapitału obrotowego (Anna Kuzior) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2.3.4. Kategorie i modele wyceny aktywów finansowych (Małgorzata Rówińska) . . . . 94 2.3.5. Wycena inwestycji niefinansowych (Małgorzata Rówińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 2.3.6. Kształtowanie wyników przez nabycie jednostki (Marzena Strojek-Filus) . . . . . . 108 5 Spis treści Rozdział 3. Kształtowanie wyników bilansowych w świetle dotychczasowych badań (Andrzej Piosik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 3.1. Metodyka badania nieuznaniowych zmian niepieniężnych aktywów obrotowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 3.2. Postulaty pod adresem określania nieuznaniowych zmian niepieniężnych aktywów obrotowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 3.3. Ocena modeli kształtowania nieuznaniowych zmian niepieniężnych zmian aktywów obrotowych netto na podstawie badań empirycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 3.4. Wnioski z badań empirycznych nad kształtowaniem wyników bilansowych w przekroju międzynarodowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Rozdział 4. Determinanty kształtowania wyników bilansowych w Polsce na podstawie badań ankietowych (Marzena Strojek-Filus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.1. Cele badań ankietowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.2. Charakterystyka próby badawczej i struktura ankiety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 4.3. Wyniki badań ankietowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Rozdział 5. Analiza związku wdrożenia MSR/MSSF z kształtowaniem wyników bilansowych. Badanie empiryczne (Andrzej Piosik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.1. Projekt badania oraz tezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.2. Źródła danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 5.3. Metody badawcze i testy statystyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5.3.1. Częstotliwość występowania małych zysków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 5.3.2. Częstotliwość występowania małych przyrostów zysków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.3.3. Analiza częstotliwości występowania dużych strat (LNEGt) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.3.4. Pomocnicze indykatory kształtowania wyników finansowych . . . . . . . . . . . . . . . 146 5.3.5. Zmiany niepieniężnych aktywów obrotowych netto TAI/At, TAII/At . . . . . . . . . . 147 5.3.6. Determinanty uznaniowych zmian niepieniężnych aktywów obrotowych . . . . . 149 5.3.7. Analiza wygładzania wyników finansowych netto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 5.3.8. Związek wyników netto z przepływami pieniężnymi z działalności operacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 5.3.9. Analiza związku nieoczekiwanych zmian zysku z uznaniowymi zmianami niepieniężnych aktywów obrotowych netto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.4. Wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.4.1. Częstotliwość występowania małych zysków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.4.2. Częstotliwość raportowania małych przyrostów zysków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.4.3. Częstotliwość występowania dużych strat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 5.4.4. Pomocnicze indykatory kształtowania wyników finansowych . . . . . . . . . . . . . . . 164 5.4.5. Zmiany niepieniężnych aktywów obrotowych netto TAI/At, TAII/At . . . . . . . . . . 169 5.4.6. Determinanty uznaniowych zmian niepieniężnych aktywów obrotowych netto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 5.4.7. Analiza wygładzania wyników finansowych netto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 6 Spis treści 5.4.8. Związek wyników netto z przepływami pieniężnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5.4.9. Analiza związku nieoczekiwanych zmian zysku z uznaniowymi zmianami niepieniężnych aktywów obrotowych netto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Rozdział 6. Wdrożenie MSR/MSSF a wybrane instrumenty (Andrzej Piosik) . . . . . 201 6.1. Odpisy amortyzacyjne rzeczowych i niematerialnych aktywów trwałych jako instrument kształtowania wyników bilansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 6.2. Wycena niepieniężnych składników aktywów obrotowych netto jako instrument kształtowania wyniku a wdrożenie MSR/MSSF . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Wstęp Celem opracowania jest analiza związków, jakie zachodzą między wdrożeniem Mię- dzynarodowych Standardów Rachunkowości/Międzynarodowych Standardów Spra- wozdawczości Finansowej (MSR/MSSF) i  jakością informacji generowanych przez sprawozdawczość finansową oraz procesami kształtowania wyników bilansowych spó- łek wskutek stosowania narzędzi polityki bilansowej. Wdrożenie MSR/MSSF stanowi ważną zmianę systemową w  sprawozdawczości finansowej w  Polsce. Implementacja MSR/MSSF jest krytykowana przez część przedstawicieli praktyki gospodarczej oraz środowisk naukowych. Powoduje to konieczność badań nad tą problematyką. W ra- mach pracy autorzy zamierzają odpowiedzieć na następujące pytania: 1. Czy istotne są różnice jakości raportowanych wyników bilansowych oraz rozmia- rów kształtowania wyników bilansowych w  przekroju podmiotów stosujących MSSF oraz Ustawę o rachunkowości? 2. Czy stosowanie ważniejszych narzędzi polityki bilansowej z  punktu widzenia wpływu na wyniki bilansowe różni się w przypadku podmiotów sporządzających sprawozdania według MSSF oraz według regulacji krajowych? W badaniu stosuje się różne metody badawcze, zależnie od etapu badania. W rozdziale 1 analizowano koncepcje kształtowania wyniku bilansowego opisane w literaturze przedmiotu, możliwe cele tego procesu oraz jego instrumenty (w szczegól- ności wygładzanie zysków, „wielką kąpiel”, klasyfikację operacji wynikowych). Rozdział 2 stanowi porównawczą analizę rozwiązań zawartych w Ustawie o ra- chunkowości i Międzynarodowych Standardach Sprawozdawczości Finansowej, które są związane z możliwością kształtowania wyników bilansowych. W pierwszej części rozdziału opisano zasady stosowania MSR/MSSF w Polsce, wskazano podmioty zo- bowiązane i uprawnione do sporządzania sprawozdań finansowych na ich podstawie. Następnie w sposób syntetyczny nakreślono podstawowe obszary różnic występujących między polskim i międzynarodowym prawem bilansowym. Skupiono się na zasadach klasyfikacji składników sprawozdania, ich wycenie, prezentacji w  sprawozdaniu fi- nansowym. Wskazano też różnice w obszarze konsolidacji sprawozdań finansowych. Zasadniczą część tego rozdziału poświęcono charakterystyce wybranych instrumen- tów kształtowania wyników bilansowych przez jednostki stosujące Ustawę o rachun- kowości i MSR/MSSF. Przeprowadzono ją na podstawie stosownych norm prawnych. 9 Wstęp W opracowaniu opisano możliwości kształtowania wyników bilansowych przez wybór odpowiednich metod wyceny operacyjnych aktywów trwałych, elementów kapitału ob- rotowego i inwestycji. W rozdziale 3 przeprowadzono analizę podstawowego nurtu metodycznego po- miaru procesów kształtowania wyników bilansowych, tj. estymację nieuznaniowych i uznaniowych zmian niepieniężnych aktywów obrotowych netto. Przedstawiono zarys historyczny rozwoju tej metodyki oraz oceniono jej główne odmiany. Sformułowano postulaty pod kątem konstrukcji modeli nieuznaniowych zmian niepieniężnych ak- tywów obrotowych netto oraz oceniono alternatywne podejścia estymacji zmian nie- uznaniowych na podstawie badań empirycznych. W rozdziale 4 przedstawiono wyniki badań ankietowych dotyczących postrzega- nej intensywności stosowania wybranych instrumentów kształtowania wyników bilan- sowych. Analizowano w szczególności czynniki związane intensywnością stosowania ważniejszych instrumentów kształtowania wyników bilansowych. W rozdziale 5 przeprowadzono analizę związku wdrożenia MSR/MSSF z kształ- towaniem wyników bilansowych podmiotów sprawozdawczych na podstawie prób z czterech populacji obserwacji: obserwacji pochodzących ze sprawozdań finansowych sporządzonych zgodnie z MSR/MSSF od 2005 r., obserwacji pochodzących ze sprawoz- dań finansowych opracowanych zgodnie z Ustawą o rachunkowości (UoR) od 2005 r., obserwacji pochodzących ze sprawozdań finansowych sporządzonych według UoR do 2004 r. dla spółek, które po 2004 r. opracowywały sprawozdania według MSR/MSSF oraz obserwacji otrzymanych na podstawie sprawozdań finansowych opracowanych według UoR do 2004 r. spółek, które po 2004 r. sporządzały sprawozdania finansowe również według UoR. Celem ogólnym tych badań jest odpowiedź na pytanie, czy wdro- żenie MSR/MSSF ma związek ze zmianą „jakości” wyników bilansowych oraz zmianą intensywności procesów kształtowania wyników. W tym celu testowano serię hipotez statystycznych i przeprowadzono analizę syntetyczną otrzymanych wyników. W rozdziale 6 przeprowadzono analizę porównawczą intensywności stosowania wybranych instrumentów kształtowania wyniku bilansowego przy stosowaniu MSR/ MSSF na przykładzie odpisów amortyzacyjnych oraz wyceny niepieniężnych aktywów obrotowych netto. 10 Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus Rozdział 1 Procesy kształtowania wyników bilansowych 1.1. Procesy kształtowania wyników bilansowych i ich podstawowe cele Proces kształtowania wyników w  jednostkach gospodarczych wymaga od zarządów odpowiedniego łączenia strategii i  technik zarządzania oraz wykorzystania systemu rachunkowości. Uwieńczeniem tych działań jest sprawozdanie finansowe, w którym są prezentowane zyski (straty) netto osiągnięte przez jednostkę w  roku obrotowym. Z punktu widzenia menedżerów wynik finansowy, raportowany w sprawozdaniu fi- nansowym, jest odzwierciedleniem rezultatów prowadzonej działalności gospodarczej i stanowi sumę cząstkowych wyników, które jednostka osiągnęła na różnych odcin- kach działalności. Jednocześnie jest to obiekt podejmowanych decyzji i skutek polityk przyjmowanych w  zarządzaniu podmiotem. Kształtowanie wyników jest koncepcją, która zrodziła się wraz ze wzrostem znaczenia informacji prezentowanych w sprawoz- daniach finansowych. Jedną z najważniejszych dla inwestorów informacji finansowych jest informacja o osiągniętym przez jednostkę gospodarczą wyniku finansowym oraz, w szerszym ujęciu, o dochodach całkowitych. Reakcją na wzrost znaczenia istotności informacji płynącej ze sprawozdawczości i jej związku z kapitalizacją spółek (value rele- vance) było rozwinięcie praktyk menedżerskich, które dzięki zastosowaniu instrumen- tów polityki rachunkowości oraz działań operacyjnych skutkowały zmianami w pozy- cjach sprawozdań finansowych w zamierzonym kierunku. P.M. Dechow i D.J. Skinner [2000] słusznie zauważają, że kształtowanie wyników bilansowych (earnings management) jest związane z zasadą memoriałową w rachun- kowości. Zgodnie z tą zasadą skutki finansowe operacji gospodarczych są ujmowane w sprawozdaniach finansowych w okresie sprawozdawczym, w którym zdarzenia te mają miejsce, a nie w okresie, w którym otrzymuje się lub wypłaca aktywa pienięż- ne [Świderska, 2003, s.  2– 7]. Zasada ta, stanowiąc jedną z  nadrzędnych zasad ra- 11 Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus chunkowości, wymaga w szczególności realizacji zasady współmierności (matching principle), zgodnie z  którą zakłada się merytoryczną i  czasową zgodność kosztów (ekspirowanych), strat i podobnych kategorii wynikowych z przychodami, zyskami i podobnymi kategoriami wynikowymi, uwzględnianymi przy ustalaniu wyniku fi- nansowego osiągniętego przez jednostkę gospodarczą w danym okresie [Gmytrasie- wicz, Karmańska, Olchowicz, 1996, s. 33]. Oznacza to, że uznanie przychodów i kosz- tów za dany okres nie jest zdeterminowane wpłatą lub wypłatą aktywów pieniężnych. Ogólne zasady identyfikacji i raportowania wyników finansowych podmiotów spra- wozdawczych są regulowane przez prawo bilansowe lub standardy sprawozdawczości poszczególnych krajów, a w zakresie regulacji międzynarodowych przez Międzyna- rodowe Standardy Rachunkowości/Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSR/MSSF), a w szczególności przez MSR 1 „Prezentacja sprawozdań finansowych”. Zgodnie z tym standardem podmioty sprawozdawcze są zobowiązane do opracowania sprawozdania z całkowitych dochodów (statement of comprehensi- ve income). W zestawieniu tym przedstawia się przychody, zyski, koszty ekspirowa- ne, straty, zyski lub stratę netto, a dodatkowo uwzględnia się skutki przeszacowań wartości aktywów lub zobowiązań do wartości godziwej, nieodnoszone wynikowo, i prezentuje się dochód całkowity. Sprawozdanie z dochodów całkowitych obowiązu- je podmioty opracowujące sprawozdania finansowe według MSR/MSSF od 2009 r., w konsekwencji opublikowane rezultaty badań empirycznych nad procesami kształ- towania wyników koncentrowały się dotychczas głównie na wyniku finansowym netto, nie na dochodzie całkowitym. Realizacji zasady memoriałowej oraz wynikającej z niej zasady współmierności to- warzyszy pewien zakres swobody, jaką mają zarządzający podmiotami sprawozdaw- czymi w uznawaniu przychodów i zysków oraz kosztów i strat, a tym samym w okre- ślaniu wyniku bilansowego. Wykazane przychody i zyski oraz koszty i straty są ściśle związane z wyceną wielu pozycji aktywów i kapitałów, a wycena jest związana z uży- ciem określonych metod i szacunków. W konsekwencji możemy obserwować proce- sy kształtowania wyniku bilansowego. Powstaje pytanie istotne z teoretycznego oraz utylitarnego punktu widzenia, w jaki sposób można analizować proces kształtowania wyniku i oceniać, jak zarządy spółek gospodarują pewną przestrzenią decyzyjną (uzna- niowością) w kształtowaniu memoriału, a następnie, jak możemy analizować wpływ kształtowania wyników bilansowych na ostateczną postać sprawozdań finansowych. Jeśli z samego założenia zasadę współmierności wprowadza się, aby odnosić wyniki do właściwego okresu, np. nie wliczając do wyniku okresu kosztów dotyczących następ- nych okresów, to od kiedy zaczyna się kształtowanie wyniku (np. jego wygładzanie) i od jakiego poziomu zaczyna się manipulacja. Problem nie jest czysto „akademicki”. Już w latach 80. przewodniczący SEC, A. Levitt [1998], wskazywał na zjawisko „przesad- nego kształtowania wyników bilansowych” (over earnings management), wymieniając jego podstawowe instrumenty: rezerwy restrukturyzacyjne, zasady uznawania przy- chodów i odpisy z tytułu utraty wartości aktywów. Według K.  Schipper [1989, s.  92] kształtowanie wyników bilansowych pod- miotów sprawozdawczych stanowi interwencję w  proces opracowania sprawozda- 12 Rozdział 1. Procesy kształtowania wyników bilansowych nia finansowego, z intencją otrzymania określonych „prywatnych” korzyści, w od- różnieniu od takiego sposobu opracowywania sprawozdań, które zakłada podejście „neutralne”. Autorka podkreśla, że kształtowanie wyników bilansowych może przy- jąć formę wyboru określonej metody spośród większej puli metod dopuszczalnych (np. wybór metody amortyzacji). Można je też realizować przez szacunki przy za- stosowaniu określonej metody, np. w wyniku ustalenia okresu użyteczności ekono- micznej środka dla celów amortyzacji. Badaczka stwierdza, że analizy kształtowania wyników bilansowych są zwykle prowadzone z perspektywy informacyjnej, a sam proces kształtowania wyników jest związany z asymetrią informacji i wynika z tego, że opracowujący sprawozdania finansowe mają bardziej szczegółowe informacje niż pozostali interesariusze. Analizując zjawisko kształtowania wyników bilansowych, zakłada się zwykle, że warunki kształtowania są stałe, a korzyści z jego stosowania nie zmieniają się. Przykład stanowią modele premiowania zarządu za wyniki wy- kazywane w  sprawozdaniu finansowym. Często rozpatruje się również działania właścicieli w celu wpłynięcia na zachowania i decyzje potencjalnych lub przyszłych właścicieli oraz kredytodawców. Przykładowo efekty procesu wygładzania wyników netto mogą być bardzo pozytywnie ocenione przez kredytodawców. Trudności wy- krywania praktyk kształtowania wyników bilansowych wynikają zwykle z faktu, że osoby analizujące sprawozdania finansowe bazują wyłącznie na zbiorach informacji, które w części mogą być wynikiem kształtowania zysków. P.M.  Healy i  J.M.  Wahlen [1999] twierdzą, że kształtowanie wyników bilanso- wych podmiotów sprawozdawczych występuje, gdy zarządzający wykorzystują osąd (szacunki, judgement) w sprawozdaniu finansowym, określone metody rachunkowości oraz strukturalizują transakcje gospodarcze (structuring transactions), z intencją takiej zmiany sprawozdania finansowego, aby: • wprowadzić pewnych interesariuszy w błąd odnośnie do dokonań ekonomicznych podmiotu, lub • wpłynąć na realizację kontraktów, które zależą od wyników bilansowych lub in- nych danych sprawozdawczych. Szacunki obejmują w szczególności okresy użyteczności ekonomicznej, wartości rezydualne aktywów oraz wycenę świadczeń dla pracowników. Instrumentem kształ- towania zysków mogą być też metody rachunkowości, takie jak metody amortyzacji oraz metody wyceny rozchodu zapasów (np. FIFO, średniej ważonej). Strukturalizacja transakcji gospodarczych daje możliwość takiego ich „projektowania”, aby zawczasu kształtować ujęcie skutków transakcji w księgach. Przykładowo istnieją możliwości kształtowania umowy leasingowej w  taki sposób, aby dla celów sprawozdawczości była ujęta jako leasing finansowy lub operacyjny w zależności od celów sprawozdaw- czych. Jak podkreślają J. Ronen i V. Jaari [2010], słabością definicji P.M. Healy i J.M. Wah- len [1999] jest brak wyraźnego rozróżnienia kształtowania wyników bilansowych od zwykłych działań, których skutkiem są wyniki bilansowe. Kolejną kwestią jest fakt, że nie zawsze kształtowanie wyników musi wprowadzać w błąd. Autorzy proponują inną definicje kształtowania wyników, stwierdzając, że obejmuje ono zbiór decy- 13 Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus zji zarządczych, które skutkują brakiem wykazania w sprawozdawaniu finansowym „prawdziwych” (true) wyników krótkoterminowych i „maksymalizujących wartość” (value maximizing earnings), jakie są znane zarządowi. Kształtowanie może być ko- rzystne i polega na sygnalizowaniu czynników wpływających na wartość w dłuższym terminie. Może być szkodliwe, jak w przypadku ukrywania czynników wpływają- cych negatywnie na wartość podmiotu w dłuższym i krótkim terminie. Neutralne podejście odzwierciedla właściwe dokonania krótkoterminowe. Autorzy przyznają, że kształtowanie wyników odbywa się przez działania produkcyjne, inwestycyjne oraz wybór metod rachunkowości, które mają konsekwencje sprawozdawcze, a tym samym interpretacyjne. Słabą stroną tej definicji jest założenie, że istnieje coś takiego jak „obiektywny” czy też „prawdziwy” wynik netto znany zarządowi. Autorzy po- nadto nie precyzują, co rozumieją przez wynik maksymalizujący wartość oraz to, jaką wartość mają na myśli. Autorzy posługują się podejściem neutralnym. Pewną pozytywną stroną definicji jest akcentowanie możliwego korzystnego w  skutkach kształtowania wyniku bilansowego, wykazywanego również w badaniach empirycz- nych. Przykładowo R.M.  Bowen, S.  Rajgopal i  M.  Venkatachalam [2005] analizują możliwe korzystne skutki kształtowania wyników bilansowych, wskazując na związ- ki skutków uznaniowości w  sprawozdawczości finansowej (np.  uznaniowe zmiany niepieniężnych aktywów obrotowych netto) z przepływami pieniężnymi z działalno- ści operacyjnej w następnych okresach. Ważną, zdaniem autorów, monografią w  języku polskim dotyczącą komplekso- wo ujętej problematyki kształtowania wyników bilansowych jest praca P. Wójtowicza [2010]. Autor neguje możliwość stosowania „neutralnego” podejścia do opracowywania sprawozdań, ale podkreśla, że procesy kształtowania wyniku bilansowego mogą mieć zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje. Zdaniem T.E.  McKee [2005, s.  1] kształtowanie wyników oznacza uzasadniony, umiarkowany (reasonable) i zgodny z prawem proces podejmowania decyzji sprawoz- dawczych w celu uzyskiwania stabilnych i przewidywalnych rezultatów finansowych. Proces ten nie powinien być utożsamiany i mylony z działaniami nielegalnymi w celu manipulowania sprawozdaniami finansowymi i  raportowaniem wyników, które nie odzwierciedlają realiów. W tabeli 1.1 przedstawiono przykładowe definicje kształtowa- nia wyników prezentowane w literaturze przedmiotu. Z  przytoczonych definicji wynika dość zróżnicowane postrzeganie koncepcji kształtowania wyników. W niektórych definicjach podkreśla się działania menedże- rów, które są legalne i których celem jest uzyskanie określonego obrazu sytuacji finan- sowej jednostki gospodarczej za pomocą instrumentów rachunkowości. Inne definicje podkreślają interwencje menedżerów w dane sprawozdawcze z powodu własnych, indy- widualnych interesów, nie zawsze zgodnych z interesami akcjonariuszy, co ściśle wiąże się z teorią agencji. 14 Rozdział 1. Procesy kształtowania wyników bilansowych Tabela 1.1. Wybrane definicje kształtowania wyników (earnings management) Autor P.M. Healy, J.M.Wahlen (1999) T.E. Mckee (2005) M. Bagnoli, S.G. Watts (2001) K. Schipper (1989) A. Levitt (1998) P. Wójtowicz (2010) Definicja Za kształtowanie wyników uznaje się działanie menedżerów, którzy za pomocą odpo- wiednio dobranych i zastosowanych metod i szacunków doprowadzają do zmian w po- zycjach sprawozdaniach finansowych i skutkach transakcji, tworząc odpowiedni obraz sytuacji finansowej jednostki, a przez to oddziałując na użytkowników tych sprawozdań. Earnings management occurs when managers use judgment in financial reporting and in structuring transactions to alter financial reports to either mislead some stateholders about the underlying economic performance of the company or to influence contractual outcomes that depend on reported accounting numbers. Kształtowanie wyników oznacza uzasadniony, umiarkowany (reasonable) i zgodny z prawem proces podejmowania decyzji sprawozdawczych w celu uzyskiwania stabil- nych i przewidywalnych rezultatów finansowych. Earnings management is defined as reasonable and legal management decisions making and reporting intended to achieve stable and predictable financial results. Kształtowanie wyników jest celową interwencją w proces sporządzania sprawozdania finansowego z intencją osiągnięcia własnych, indywidualnych (prywatnych) celów. Earnings management is a purposeful intervention in the external financial reporting process, with the intent of obtaining some private gain. Kształtowanie wyników jest celowa interwencją zarządu w proces sporządzania spra- wozdań finansowych z intencją realizacji własnych (prywatnych) interesów, naruszają- cych neutralność tego procesu. Earnings management is a purposeful intervention in the external financial reporting process, with the intent of obtaining some private gain as opposed to, say, merely facilitat- ing the neutral operation of the process. Kształtowanie wyników „szarą przestrzenią” działalności menedżerów, którzy wyko- rzystują rachunkowość w celu prezentacji w sprawozdaniach finansowych wyników pożądanych przez menedżerów, a nie wyników, które są rzeczywistym rezultatem dzia- łalności jednostki gospodarczej. Earnings management is a gray area where the accounting is being perverted, where man- agers are cutting corners; and, where earnings reports reflect the desires of management rather than the underlying financial performance of the company. Krytyce poddano możliwość określenia neutralnego podejścia opracowania sprawoz- dania finansowego. Wynika to z konieczności stosowania profesjonalnego osądu przy opracowaniu sprawozdań finansowych, a zakres kształtowania wyników może zwięk- szać się przy przyjęciu standardów sprawozdawczości opartych na zasadach (a nie na regułach). Autor przyjmuje pogląd dynamiczny, zgodnie z którym rachunkowość nie tylko odzwierciedla rzeczywistość, lecz także ją tworzy. Źródło: opracowanie na podstawie [Strojek-Filus, 2012, s. 331]. 15 Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus W skrajnych podejściach mówi się o świadomej manipulacji danymi prezentowa- nymi w sprawozdaniach finansowych, przez co zostaje naruszona ich rzetelność. Zróż- nicowane podejście do definiowania pojęcia kształtowania wyników może być efektem m.in. różnej intensywności tego zjawiska. K.  Schipper pogrupowała rozumienie procesów kształtowania wyników według stopnia ingerencji zarządu w sprawozdanie finansowe, wskazując trzy sposoby postrze- gania tych praktyk, co przedstawia tabela 1.2 [1989, s. 92]. Tabela 1.2. Klasyfikacja definicji kształtowania wyników Poziom biały Poziom szary Poziom czarny Kształtowanie wyników jest to proces uzupełniania uściślania danych wykazywanych w sprawozdaniu finansowym przez menedżerów za pomocą wyboru odpowiednich metod i procedur rachunkowości, zgodnie z ich dodatkową wiedzą o jednostce gospodarczej lub przyszłych przepływach pieniężnych. Takie działanie nie narusza rzetelności sprawozdania finansowego, a nawet podnosi jego jakość. Kształtowanie wyników to takie działanie w ramach sprawozdawczości finansowej, które prowadzi przede wszystkim do realizacji interesów i korzyści zarządu bez naruszenia prawa. Kształtowanie wyników oznacza praktyki zarządu sprowadzające się do stosowania odpowiednich „trików”, których celem jest zmiana danych sprawozdawczych i w efekcie, wprowadzenie interesariuszy (szczególnie potencjalnych inwestorów) w błąd. Skutkiem tak rozumianego kształtowania jest naruszenie rzetelności sprawozdania finansowego. Źródło: opracowanie własne na podstawie [Schipper, 1989, s. 91– 92]. T.E. Mckee podaje za P.M. Dechow i D.J. Skinner [2000] kontinuum intensywności kształtowania wyników w rachunkowości od podejścia konserwatywnego przez neu- tralne do agresywnego. Rachunkowość fałszywa (fraudulent accounting) jest klasyfiko- wana poza działaniami legalnymi, zatem poza kształtowaniem wyników. Ilustrując proces kontinuum kształtowania wyników od podejścia konserwatywne- go przez neutralne do agresywnego, można posłużyć się szacunkiem wyceny ważnego elementu niepieniężnych aktywów obrotowych netto, jakimi są bierne rozliczenia mię- dzyokresowe kosztów związanych z naprawami gwarancyjnymi. Jeżeli podmiot spra- wozdawczy realizuje sprzedaż wyrobów objętych gwarancją, wówczas obciąża się kosz- ty sprzedaży kwotą szacowanych przyszłych wydatków związanych z realizacją napraw gwarancyjnych. Koszty te zwiększają bierne rozliczenia międzyokresowe kosztów ope- racyjnych, a tym samym redukują wartość niepieniężnych aktywów obrotowych netto. Stosowanie przez podmiot sprawozdawczy podejścia innego niż neutralne wywołuje określone obciążenie szacunków kosztów przez pewien okres w górę (w przypadku po- dejścia konserwatywnego) lub w dół (w przypadku podejścia agresywnego). Po pew- nym czasie nastąpi jednak naturalne odwrócenie wynikowe skutków tych działań. Załóżmy, że koszt jednostkowy zmienny sprzedaży w zakresie napraw gwarancyj- nych wynosi średnio 4,25 zł na sprzedaną sztukę wyrobu. Realizacja kosztu wykazu- je jednak wahania związane ze zmianami wydatków, stopnia wadliwości i odsetkiem wyrobów, które wymagały napraw gwarancyjnych. Zakładamy, że realizacja kosztu 16 Rozdział 1. Procesy kształtowania wyników bilansowych zmiennego napraw podlega rozkładowi normalnemu o  odchyleniu standardowym równym 0,28 zł i średniej 4,25 zł za jedną sprzedaną sztukę. W przypadku przyjęcia szacunku rezerwy na koszty napraw gwarancyjnych np. w wysokości 3,95 zł można mówić o podejściu agresywnym podmiotu sprawozdawczego w kształtowaniu wyni- ku. O podejściu agresywnym możemy jednak mówić wtedy, gdy nie mamy do czynie- nia z działaniami nielegalnymi. Uwzględniając założenia z naszego przykładu, można sprawdzić, na ile uprawdopodobniony może być przyjęty szacunek kosztów związanych z naprawami gwarancyjnymi. Możemy w tym przypadku posłużyć się zmienną zestan- daryzowaną Z: Z = szacunek_kosztów średnia_kosztów odchylenie_standardowe = 3,95 zł/szt. 4,25 zł/szt. 0,28 zł/szt. = 1,07. Odczytany z tablic dystrybuanty rozkładu normalnego przedział prawdopodobień- stwa nie pozwala odrzucić hipotezy, że faktyczne koszty napraw gwarancyjnych nie będą wynosiły 3,95 zł (rys. 1.1). Rysunek 1.1. Podejście agresywne kształtowania wyniku finansowego P 0,14 3,95 zł/szt. 4,25 zł/szt. Koszty napraw gwarancyjnych (zł/szt.) Źródło: opracowanie własne. Wynika to z faktu, że przyjęto szacunek kosztów napraw gwarancyjnych odchyla- jący się in minus od średniej, w przybliżeniu o jedno odchylenie standardowe. Zatem przyjęty szacunek przy tworzeniu rezerwy nie odbiega istotnie od średniego kosztu na- praw gwarancyjnych i został tym samym uprawdopodobniony. W przypadku przyjęcia szacunku kosztu np. w wysokości 4,55 zł/szt. można mówić o podejściu konserwatywnym podmiotu sprawozdawczego przy kształtowaniu wyni- ku finansowego. Działania nielegalne zaczynają się wtedy, gdy trudno uprawdopodob- nić przyjęty szacunek kosztów napraw. Przykładowo sprawdzimy szacunek kosztów w kwocie 4,85 zł/szt. 17 Andrzej Piosik, Marzena Strojek-Filus Posługujemy się zmienną zestandaryzowaną Z: Z = szacunek_kosztów średnia_kosztów odchylenie_standardowe = 4,85 zł/szt. 4,25 zł/szt. = 2,14. 0,28 zł/szt. Odczytane z tablic dystrybuanty rozkładu normalnego prawdopodobieństwo po- niesienia kosztów napraw średnio 4,85 zł/szt. lub więcej jest mniejsze od 0,025 (rys. 1.2). Rysunek 1.2. Niedopuszczalne podejście podmiotu sprawozdawczego przy kształtowaniu wyniku finansowego P 0,021 4,25 zł/szt. 4,85 zł/szt. Koszty napraw gwarancyjnych (zł/szt.) Wynika to z faktu, że przyjęto szacunek kosztów napraw gwarancyjnych odchyla- jący się in plus od średniej o ponad 2 odchylenia standardowe. Nastąpiło istotne prze- szacowanie kosztów napraw gwarancyjnych, które wymagałoby szczególnego uzasad- nienia. Posługiwanie się rozkładami prawdopodobieństwa nie zawsze jest jednak zalecane i nie zawsze jest możliwe. Przyczyną mogą być planowane zmiany w polityce podmiotu lub przeprojektowanie realizowanych procesów. Korzystając z przykładu dotyczącego szacunku rozliczeń międzyokresowych kosztów napraw gwarancyjnych, przyjmijmy, że podmiot sprawozdawczy przyjmie szacunek w kwocie 3,71 zł/szt. Ustalamy wartość zmiennej zestandaryzowanej Z: Z = szacunek_kosztów średnia_kosztów odchylenie_standardowe = 3,71 zł/szt. 4,25 zł/szt. = 1,93. 0,28 zł/szt. Prawdopodobieństwo poniesienia faktycznego kosztu napraw w kwocie 3,71 zł lub mniejszego jest bardzo małe. Jednak podmiot może planować zmiany technologiczne lub przeprojektować pewne procesy i tym samym uprawdopodobnić, że w przyszłości 18 Rozdział 1. Procesy kształtowania wyników bilansowych koszty napraw gwarancyjnych się obniżą. Brak jest podstaw do negowania takiego szacunku. W literaturze jako podstawowe są wskazywane następujące cele w zakresie kształ- towania wyników (np. Spohr [2005]): • wygładzanie wyników (income smoothing), polegające na raportowaniu bardziej stabilnego zysku, • • • unikanie wykazywania straty (avoidance of accountig loss), polegające na podej- mowaniu działań mających na celu wykazanie zamiast straty nawet najmniejsze- go zysku, • unikanie zmniejszania zysku (avoidance of earnings reduction), polegające na uni- kaniu wykazywania niższego poziomu zysku niż w roku poprzednim, intensywne zwiększanie zysku, dążenie do wykazywania wyższego poziomu zysku w stosunku do roku poprzedniego, znaczna redukcja wyniku/zwiększenie straty (big bath). Inwestorzy często uważają za bardziej ryzykowne pod względem inwestycyjnym jednostki o „rozchwianym” wyniku finansowym rozpatrywanym w horyzoncie kilku- letnim, a więc wyniku, w którym są skokowe (gwałtowne) wzrosty lub spadki zysku lub zwiększenie straty [Schneider, Sheikh, Simione, 2012, s. 4– 6]. Wygładzanie zysków polega na dążeniu zarządu do wykazywania stabilnego zy- sku, często połączonego z wykazywaniem stałego trendu wzrostowego zysków, nawet przy zachowaniu niewielkiej dynamiki wzrostu w średnim okresie. W ramach wygła- dzania zysków może nastąpić celowe ich niedoszacowanie w latach korzystnych oraz ich przeszacowanie w  latach gorszych, czego rezultatem ma być wykazanie bardziej stabilnego wyniku. Skutkiem tego jest przeniesienie zysku wypracowanego w danym okresie sprawozdawczym do okresów następnych w celu poprawienia raportowanych dokonań. Taki efekt można uzyskać np. przez tworzenie i rozwiązywanie rezerw na zo- bowiązania. Powstaje w konsekwencji w raportach finansowych obraz jednostki o sta- bilnym wzroście, bezpieczniejszej do inwestowania, co redukuje koszty kapitału, a tym samym zwiększa wartość rynkową akcji [Healy, Whalen, 1999, s. 366]. Skłonność pod- miotów sprawozdawczych w Polsce do wygładzania wyniku była badana przez Wójto- wicza [2010]. Autor odrzucił hipotezę mówiącą o tym, że zakres wygładzania wyników finansowych jest w Polsce większy niż w wybranych krajach UE. W literaturze analizuje się często kolejny cel kształtowania wyniku finansowego, jakim jest unikanie straty lub unikanie małej straty. Badane były w  tym zakresie również doświadczenia polskie. Wójtowicz [2010] nie znajduje podstaw do odrzucenia hipotezy o tym, że zakres kształtowania wyniku w celu unikania strat jest w Polsce większy niż w 13 innych krajach UE. W przypadku znaczącego powiększania wykazywanych zysków mówi się już o ra- chunkowości agresywnej (aggressive accounting). W literaturze przedmiotu prezento- wane są wyniki badań, z których wynika, że wygładzaniem zysków oraz rachunkowo- ścią agresywną często są zainteresowani członkowie zarządów jednostek gospodarczych ze względu na swoje wynagrodzenia, premie i bonusy. Stabilny wzrost gospodarczy, wynikający z raportów finansowych, jest często warunkiem wzrostu ich wynagrodzeń 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kształtowanie zysków podmiotów sprawozdawczych w Polsce. MSR/MSSF a ustawa o rachunkowości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: