Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00398 006376 12231270 na godz. na dobę w sumie
Ku harmonii? Poetyckie style słuchania muzyki w wierszach polskich autorów po 1945 roku - ebook/pdf
Ku harmonii? Poetyckie style słuchania muzyki w wierszach polskich autorów po 1945 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 219
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9329-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Na książkę tę składają się interpretacje literackich przedstawień muzyki w wybranych utworach polskich poetów z drugiej połowy wieku XX i początku następnego stulecia. O jej powstaniu zdecydowała fascynacja dwoma odrębnymi dziedzinami twórczości artystycznej – poezją oraz muzyką. Książka składa się z trzech części. W pierwszej zamieszczono teksty poświęcone Jarosławowi Iwaszkiewiczowi, Mironowi Białoszewskiemu i Aleksandrowi Watowi. W części drugiej znalazły się interpretacje utworów Julii Hartwig, Wojciecha Wencla, Bolesława Taborskiego oraz tekst o poetyckim dialogu Adama Zagajewskiego ze Zbigniewem Herbertem, natomiast w trzeciej – studia o wierszu Witolda Wirpszy i o utworach Wisławy
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jerzy Wiśniewski – Katedra Literatury Polskiej XX i XXI wieku Uniwersytet Łódzki, al. Kościuszki 65, 90-514 Łódź RECENZENT Piotr Łuszczykiewicz SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org REDAKCJA I KOREKTA Paulina Kierzek-Trzeciak PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06157.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-847-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-329-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Harmonia jest zjednoczeniem rzeczy różnorodnie zmieszanych i zestrojeniem różnie nastrojonych. pitagorejczyk Filolaos Spis treści Wprowadzenie I Heroiczny śpiew w obliczu śmierci. Arietta Jarosława Iwaszkiewicza Bach Mirona Białoszewskiego Muzyka słuchana ciałem i umysłem. Nieszpory w Notre-Dame Aleksandra Wata II Barokowa muzyka z Wenecji w wierszach Julii Hartwig O inspiracjach muzycznych dwu wierszy Wojciecha Wencla Muzyka „prawdziwa” i „jazgot” według Bolesława Taborskiego W obronie muzyki. Adam Zagajewski (Wiolonczela) w rozmowie ze Zbigniewem Herbertem (Skrzypce) III Teoryjka Witolda Wirpszy Wisława Szymborska o muzykach i muzyce Zamiast zakończenia Nota bibliograficzna Wybrana bibliografia Indeks nazwisk Summary Od Redakcji 9 25 45 80 101 114 123 146 159 174 191 197 199 209 215 219 Wprowadzenie 1 Na książkę tę składają się interpretacje literackich przedstawień mu- zyki w wybranych utworach polskich poetów z drugiej połowy XX wieku i początków XXI stulecia. O jej powstaniu zdecydowała fascynacja dwoma odrębnymi dziedzinami twórczości artystycznej, poezją i muzyką, które w swych początkach stanowiły jedność i które, stopniowo usamodzielnia- jąc się, nie przestały na siebie wielorako oddziaływać1. Obecność muzyki 1 Muzyka i poezja w połączeniu z tańcem tworzyły w archaicznym okresie historii sta- rożytnej Grecji „trójjedyną choreję” – sztukę opartą na ekspresji, przeciwstawną do in- nej, opartej na konstrukcji, będącej połączeniem architektury, rzeźby i malarstwa (zob. W. Tatarkiewicz, Historia estetyki, Estetyka starożytna, Warszawa 1985, s. 28). Zakres znaczeniowy pojęcia „muzyka” ulegał w historii naszej kultury wielu istotnym zmia- nom (przegląd wybranych „definicji” tego pojęcia, funkcjonujących w różnych epo- kach, przedstawia m. in. Hans Heinrich Eggebrecht w artykule Czy istnieje muzyka „po prostu”?, [w:] C. Dahlhaus, H. H. Eggebrecht, Co to jest muzyka?, przeł. D. Lachowska, wstęp M. Bristiger, Warszawa 1992, s. 24–34). W starożytności muzyką nazywano wszel- ką sztukę i naukę będącą pod opieką muz. Współczesne znaczenie tego terminu zaczę- ło kształtować się w średniowieczu między innymi dzięki przyswojeniu platońskiego twierdzenia, że elementami składowymi tej sztuki są: harmonia, rythmos i logos (uporząd- kowanie systemowe relacji dźwięków, porządek czasowy wyrażany w rytmie i tempie oraz język jako wyraz ludzkiego rozumu). Platońskie rozumienie muzyki – jako sumy tych trzech elementów – obowiązywało do wieku XVII, w którym rozpoczęła się stop- niowa emancypacja i autonomizacja muzyki instrumentalnej – pozbawionej słów. Jed- nak zasady barokowej retoryki muzycznej nadal wiązały wszystkie rozwiązania struk- turalne muzyki ze słowem; Johann Mattheson stwierdzał, że muzyka instrumentalna jest mową dźwięków – „językiem dźwiękowym czy też mową brzmieniową” – i sugero- wał równouprawnienie muzyki instrumentalnej i wokalnej (zob. C. Dahlhaus, Co ozna- cza termin „pozamuzyczny?”, [w:] C. Dahlhaus, H. H. Eggebrecht, dz. cyt., s. 56–57 ). Prze- łom wieków XVIII i XIX przyniósł powstanie idei muzyki absolutnej jako najwyższej formy sztuki. Ernst Theodor Amadeus Hoffman w 1810 roku stwierdzał: „Jeśli mówimy o muzyce jako samoistnej sztuce, to powinniśmy rozumieć przez to wyłącznie muzykę 10 Ku harmonii w poezji (szerzej: w literaturze) to oczywiście tylko jeden z możliwych wa- riantów powiązań obu tych sztuk; literatura uobecnia się także w muzyce (w jej formach programowych), natomiast obie dziedziny współdziałają ze sobą na równych prawach w gatunkach twórczości wokalnej (np. w pie- śni czy piosence)2. Wybrane przeze mnie teksty ukazują przede wszyst- kim rozmaite formy tematyzowania muzyki: odniesienia do gatunków, dzieł oraz instrumentów muzycznych, nawiązania do twórczości i bio- grafii kompozytorów, sylwetki muzyków. Poetyckie tematyzacje muzyki nie są oczywiście jedynymi sposobami przejawiania się sztuki dźwięków w dziele literackim. Jej funkcjonowanie w sferze przedmiotów przedsta- wionych jest jednak kluczowe dla muzycznego kwalifikowania innych instrumentalną, która wzgardziwszy wszelką pomocą, wszelkimi domieszkami innych sztuk, wyraża czysto osobliwą, tylko w niej się objawiającą istotę tej sztuki” (cyt. za: tamże, s. 57). „Idea autonomii estetycznej […] przeniesiona na teren estetyki muzycznej, znalazła swój właściwy przedmiot w muzyce instrumentalnej – absolutnej – wolnej od jakichkolwiek programów i funkcji […]” (tenże, Idea muzyki absolutnej i inne studia, przeł. A. Buchner, Kraków 1988, s. 13). W wieku XIX w twórczości Richarda Wagnera rozwinę- ła się koncepcja syntetycznego dzieła sztuki, w którym słowo i muzyka, stworzone przez tego samego artystę, łączą się w integralny dramat sceniczny; „zapładniającą mocą jest słowo; na nim jeszcze może się oprzeć muzyka, gdyż tylko ono zdolne jest nadać pełny i doskonały sens jej ekspresji” (E. Fubini, Historia estetyki muzycznej, przeł. Z. Skowron, Kraków 1997, s. 315). Natomiast wiek XX przyniósł dekonstrukcję systemu tonalnego (stanowiącego od połowy XVII stulecia podstawowy sposób organizowania materiału dźwiękowego muzyki europejskiej), narodziny atonalności i dodekafonii oraz poszerze- nie zakresu tworzywa muzycznego, do którego zostały włączone dźwięki konkretne, nieujmowane wcześniej w kategoriach muzycznych skal i rozstrzygnięć estetycznych. Muzyka, definiowana współcześnie, to sztuka, której budulcem (tworzywem) jest spe- cyficznie uporządkowany materiał dźwiękowy prezentowany w czasie, a elementami składowymi są: rytm, metrum, melodia, harmonia, kolorystyka dźwiękowa, dynamika, agogika, architektonika, artykulacja (zob. Z. Lissa, Zarys nauki o muzyce, Warszawa–Rze- szów 2007, s. 14–21). 2 Związki muzyki i literatury oraz sposób prowadzenia badań obejmujących obie te dziedziny sztuki przejrzyście ukazuje schemat stworzony przez Stevena Paula Schera, eksponujący literacką perspektywę tychże badań, opublikowany w jego rozprawie Lite- rature and Music, [w:] Interrelations of Literature, red. J.P. Barricelli, J. Gibaldi, New York 1982, s. 237). Schemat ten został przedrukowany w książce Andrzeja Hejmeja Muzycz- ność dzieła literackiego, Wrocław 2002, s. 11. Obecność muzycznych odniesień na różnych poziomach tekstu dzieła literackiego sprawia, że konieczne staje się przeprowadzenie terminologicznych uszczegółowień. Andrzej Hejmej wyróżnił „trzy muzyczności dzie- ła literackiego”: „muzyczność I”, która obejmuje „wszelkie przejawy odnoszone do sfery instrumentacji dźwiękowej i prozodii” (tamże, s. 52), ukształtowane świadomie w związku z muzyką; „muzyczność II”, ograniczającą się „do poziomu tematyzowa- nia muzyki, sposobów prezentowania (zwłaszcza deskryptywnych) aspektów dzieła muzycznego w utworze literackim, ale także – akcydentalnie – przedstawiania muzyki w stanie natury” (tamże); „muzyczność III”, która „dotyczy interpretacji form i technik muzycznych w dziele literackim” (tamże). Wprowadzenie 11 elementów dzieła – jego warstwy brzmieniowej albo planu kompozycyj- nego3. W kilku przypadkach wybrane przez mnie utwory przedstawiają także próby transponowania (odtwarzania) struktur muzycznych środka- mi właściwymi poezji. Każdy tekst, ukazujący muzykę sposobami literackimi, stanowi bez wątpienia interesujący, wręcz atrakcyjny przedmiot interpretacyjnych eksploracji. Decyduje o tym chociażby pojedynczość (niepowtarzalność) przedstawień muzyki w literaturze, wynikająca z braku literackich kon- wencji prezentowania tej sztuki4, a jednocześnie inspirująca dla inter- pretatora, zobowiązująca go do inwencji, ale i wymagająca cierpliwości w poszukiwaniach sensu odczytywanego utworu. Osobliwość przed- stawień muzyki w literaturze jest niestety również źródłem kłopotów. W przypadku każdego studium musiałem wypracowywać w istocie osobną metodę interpretacji, podyktowaną zarówno niepowtarzalnością badanego przedstawienia5, jak i doborem materiału tekstowego; przed- miotem moich lektur stały się bowiem rzeczy różne: motto, jeden wiersz, dwa wiersze, zbiór poezji, serie powiązanych tematycznie utworów. Tym wielogłosem metodologicznym, odzywającym się w mojej książce, rządzi 3 Na uwarunkowanie to zwrócił uwagę Michał Głowiński w artykule Literackość muzyki – muzyczność literatury, komentując tezę Tadeusza Szulca, że muzyka może być „jedy- nie tylko przedmiotem wchodzącym w zakres rzeczywistości dzieła literackiego, którą dzieło to tworzy właściwym sobie literackim materiałem i dyrektywami” (Szulc, Muzy- ka w dziele literackim, Warszawa 1937, s. 87). Głowiński stwierdził: „muzyczność dzieła literackiego wiąże się z mówieniem o muzyce, która staje się przedmiotem wypowiedzi. Ujmując rzecz w innej nieco terminologii, powiedzieć można, iż warunkiem muzyczno- ści literatury jest tematyzacja muzyki w wypowiedzi literackiej. […] Warunkiem, a więc punktem wstępnym, koniecznym, ale nie wyczerpującym zjawiska” (Głowiński, Lite- rackość muzyki — muzyczność literatury, [w:] Pogranicza i korespondencje sztuk. „Z dziejów form artystycznych w literaturze polskiej” LVI, red. T. Cieślikowska i J. Sławiński, Wro- cław 1980, s. 79; [przedr. w:] Muzyka w literaturze. Antologia polskich studiów powojennych, red. A. Hejmej, Kraków 2002, s. 119–120). 4 O braku tych konwencji pisał Michał Głowiński w artykule Muzyka w powieści, przypo- minając, że w przypadku dzieł plastycznych „istnieje osobny gatunek literacki – ekfraza – którego tradycje sięgają głębokiej starożytności […]. Nie ma muzycznego odpowiedni- ka ekfrazy, co świadczy o tym, że literatura w tej dziedzinie przejawiała dużo mniejszą inicjatywę, że nie ukształtowały się wyraziste konwencje” (Głowiński, Muzyka w powie- ści, [w:] Muzyka w literaturze…, s. 286. Pierwodruk: „Teksty” 1980, nr 2). Zauważa to także Andrzej Hejmej: „nie istnieją literackie konwencje prezentowania muzyki – osiąga się zaledwie niepowtarzalny, jednorazowy efekt w konkretnym utworze literackim” (Hejmej, Muzyczność dzieła literackiego, s. 13). 5 Wyjątkowość i pojedynczość tych przedstawień stanowi konsekwencję wielowymiaro- wości samej muzyki. Michał Głowiński, omawiając zagadnienie przedstawiania muzyki w prozie, stwierdził: „jeśli nie uformował się muzyczny odpowiednik ekfrazy, to nie dlatego, że ów osobliwy przedmiot [muzyka] nie miał cech swoistych, ale że – przeciw- nie – miał ich zbyt wiele” (Głowiński, Muzyka w powieści, s. 286). 12 Ku harmonii jednak podwójny modus. Z jednej strony, korzystam – w sposób elemen- tarny – z narzędzi służących do badania muzyczności dzieła literackie- go, z drugiej, czytam wybrane do interpretacji teksty hermeneutycznie. Te dwa tryby organizujące metodę mojej pracy nad wybranym tekstem (tekstami) działają jednak niesymetrycznie. Pierwszy – nazwijmy go (po- sługując się propozycją Andrzeja Hejmeja) zasadą „trzech muzyczności dzieła literackiego” – funkcjonuje przede wszystkim w początkowych fazach analizy, jednocześnie wytyczając zasadniczy kierunek dalszych działań interpretacyjnych. Umożliwia on rozpoznanie rodzaju (rodzajów) muzyczności w danym utworze: czy przejawia się ona przez tematyzację („muzyczność II”), czy objawia się przez znaczące ukształtowanie war- stwy brzmieniowej („muzyczność I”), czy też uwidacznia się w konstruk- cyjnych ekwiwalentach technik lub struktur muzycznych („muzyczność III”)6? Te wyjściowe badania przedstawień muzyki otwierają drogę do ich funkcjonalizacji. Drugi tryb – czyli zasada hermeneutycznego tłumacze- nia tekstu (tekstów) – organizuje tok interpretacyjnych narracji zawartych w tej książce. Stawiając sobie za cel zrozumienie utworu literackiego7, nie ograniczałem się tylko do rozszyfrowywania pojedynczych sensów wpisanych w muzyczne motywy. Ważne jest również określenie ich roli w utworze – powiązanie ich sensów ze znaczeniami ukrytymi w innych jego elementach. W ten sposób mogła się rozpocząć pasjonująca „rozmo- wa” z poetą oraz jego dziełem8 i tym samym – jak to wyraził Hans-Georg Gadamer – przezwyciężanie „obcości” literackiego tekstu9. Słowo „ob- cość” wydaje się dość trafnie charakteryzować tekst wiersza zawierają- cego muzyczne odniesienia. To bowiem ich obecność potęguje wrażenie osobliwości języka utworu, tym silniej uzasadniając potrzebę ustanowie- 6 Umieszczenie w tej „kontrolnej liście startowej” na pierwszym miejscu pytania o tema- tyzacje wynika z kluczowej roli właśnie tej odmiany muzyczności w rozpoznawaniu innych jej przejawów. 7 Założenie to stanowi podstawę hermeneutycznej „metody”, opisywanej przez Hansa - -Georga Gadamera: „Hermeneutyka to nie tyle metoda, co postawa człowieka, który chce zrozumieć innego człowieka, albo – jako słuchacz bądź czytelnik – chce zrozumieć językową wypowiedź” (Gadamer, Kim jestem Ja i kim jesteś Ty? Komentarze do cyklu wier- szy Celana Atemkristall (1986), [w:] tegoż, Czy poeci umilkną?, wybór i oprac. J. Margań- ski, tłum. M. Łukasiewicz, wstęp K. Bartoszyński, Bydgoszcz 1998, s. 160). 8 „Wiersz zaprasza do długiego wsłuchiwania się i do dialogu, w którym dokonuje się zrozumienie” (tenże, Wiersz i rozmowa, [w:] tegoż, Poetica. Wybrane eseje, tłum. M. Łuka- siewicz, Warszawa 2001, s. 135). 9 „Obcość czyniąca tekst niezrozumiałym powinna być zniesiona przez interpretatorów. Interpretator mówi pomiędzy, jeśli tekst (mowa) nie jest w stanie spełnić swego po- wołania bycia słuchanym i rozumianym” (tenże, Tekst i interpretacja, [w:] tegoż, Język i rozumienie, wybór, tłum. i posłowie P. Dehnel, B. Sierocka, Warszawa 2003, s. 128). Wprowadzenie 13 nia tłumacza, którego mowa przybliżyłaby nie tylko ich sens, ale także zapoczątkowała porozumienie z całym dziełem. Odwołanie do podsta- wowych założeń Gadamerowskiej hermeneutyki nie tylko ukształtowało dyskursywną narrację studiów zawartych w mej książce. Powodowało także zawężenie pola interpretacyjnych poszukiwań do pojedynczych utworów10; trzy z umieszczonych tu dziewięciu rozdziałów to teksty o uję- ciach przekrojowych, w pozostałych przedmiotem analizy są jeden lub dwa wiersze. W studiach poświęconych większej liczbie tekstów (połą- czonych tematyką czy zbieżnością motywów, albo zaczerpniętych z tego samego zbioru wierszy) perspektywa hermeneutyczna została zachowa- na; z konieczności jednak interpretacje stały się tu mniej szczegółowe, ce- lem tych studiów było bowiem opowiedzenie dłuższych historii na temat przygód poetów z muzyką. Pojedynczość literackich przedstawień muzyki wprawia w zakło- potanie w związku z innym jeszcze zagadnieniem: czy ze względu na niepowtarzalność tych prezentacji właściwsze jest tworzenie ich synte- tycznego opisu (katalogu?), czy też koncentrowanie się na ich jednost- kowości? Jedno i drugie wydaje się pożyteczne, choć w perspektywie moich badań za ciekawsze i cenniejsze poznawczo uważam przygląda- nie się pojedynczym fenomenom. W oglądzie podporządkowanym kla- syfikacyjnym rygorom albo przeglądowym ujęciom mogą bowiem ginąć istotne dla ich obrazu szczegóły (a wtedy „rozmowa” z tekstem, w któ- rym funkcjonują, może okazać się tylko pozorna). Dlatego studia zawarte w tej książce nie ukazują w panoramicznym ciągu (np. historycznolite- rackim) wielości przedstawień muzyki w polskiej poezji po 1945 roku. Są „punktowymi oświetleniami” wybranych zjawisk, uwidaczniających się w utworach dziesięciu twórców, należących do różnych generacji: Jarosława Iwaszkiewicza, Aleksandra Wata, Witolda Wirpszy, Julii Hartwig, Mirona Białoszewskiego, Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta, Bolesława Taborskiego, Adama Zagajewskiego, Wojciecha Wencla. Można by oczywiście poszerzać skład tej reprezentacji lub kon- struować inne jej warianty. Wyraźne i drobne ślady muzycznych inspi- racji można bowiem odnaleźć na przykład w wierszach: Jana Lechonia11, 10 To rezultat zastosowania się do następującej wskazówki: „Ale zawsze chodzi o rozszy- frowanie tego jednego człowieka, tego jednego tekstu. Interpretator, który faktycznie opanował wszystkie naukowe metody, zastosuje je tylko po to, by umożliwić doświad- czenie wiersza przez lepsze zrozumienie. Nie będzie na ślepo posługiwał się tekstem, by zastosować metody” (tenże, Kim jestem Ja…, s. 160). 11 Wiersze z muzycznymi odniesieniami można odnaleźć w powojennych tomach Lechonia (Aria z kurantem oraz Marmur i róża), np. Aria z kurantem, Nokturn, B-moll, Skowronek, Harfa w nocy, *** [Chorału Bacha słyszę dźwięki…], Preludium, Sarabanda dla Wandy Landowskiej. 14 Ku harmonii Kazimierza Wierzyńskiego12, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego13, Sta- nisława Swena Czachorowskiego14, Stanisława Grochowiaka15, Jarosława Marka Rymkiewicza16, Stanisława Barańczaka17, Macieja Woźniaka18. Gło- sy poetów z obu tych list, przytaczane w monografii o przedstawieniach muzyki w ich twórczości, mogłyby tworzyć masywnie brzmiący chór. Nie czuję się jednak powołany do napisania takiej rozprawy. Nie śmiałbym – gdyby użyć muzycznego porównania – komponować wielogłosowego motetu według matematycznych zasad franko-flamandzkiej polifonii, ści- słego i doskonałego, głoszącego pochwałę uczoności sztuki dźwięków. Chciałbym raczej, by moje studia były jak zbiór kameralnych barokowych capriccii, które różnią się od siebie długością i stopniem komplikacji, choć stanowią odzwierciedlenie tych samych reguł tworzenia i ukazują reali- 12 Motywy muzyczne pojawiają się w pojedynczych wierszach z emigracyjnych zbiorów Wierzyńskiego (Korzec maku, Kufer na plecach, Sen Mara), np. Koncert zimowy, Ballada o Haydnie, Koncert, Dyrygent, Wiersz dla Romana Palestra. 13 Motywów muzycznych w wierszach należących do powojennej twórczości Gałczyń- skiego jest wiele. Najbardziej znane utwory zawierające tematyzacje muzyki to np.: Przed zapaleniem choinki, Dziewczyna z Centrali Instrumentów Muzycznych, Wielkanoc Jana Sebastiana Bacha, Grób Beethovena, Pieśń V. Muzyczne pojęcia figurują w podtytułach czę- ści wiersza Zaczarowana dorożka (Allegro, Allegro sostenuto, Allegretto, Allegro ma non trop- po, Allegro cantabile, Allegro furioso alla pollaca) i poematu Niobe (np. Uwertura, Chacona, Ostinato, Mały koncert skrzypcowy, Duży koncert skrzypcowy). 14 Motywy te można zauważyć w np. wierszach: Salome, Harfiarka, Portret ptaka, Kartki przypadkiem odczytane, Preghiera do nasturcji, Koncerty brandenburskie, Katedra, Fiolet bez pejzażu, Bieżnia Apollina (z tomu Klęczniki oriońskie). 15 W poezji Grochowiaka zwracają uwagę muzyczne tytuły wierszy, np. Menuet (ze zbioru Menuet z pogrzebaczem), Nokturn i Requiem (ze zbioru Rozbieranie do snu), Fuga (ze zbioru Agresty), Kanon (ze zbioru Kanon), Grave (z tomu Polowanie na Cietrzewie). 16 Motywy muzyczne w poezji Rymkiewicza odnajdujemy np. w wierszach: Schubert, Schumann, Mozart, Moje dzieło pośmiertne, Franz Schubert, O mój Mozarcie, Rok 1887, Alle- gro ma non troppo, Chopin pisze fantazję f-moll; Ogród w Milanówku, arietta; Piękna młynar- ka, Październikowy wierszyk dla Józefiny Czermakowej i Antonina Dworzaka, Kathleen Ferrier umiera w młodości na raka, Ktoś śpiewa pieśń Schuberta, Arietta zimowa (na temat z sonaty f-moll na skrzypce i fortepian Sergiusza Prokofiewa), Kosmiczny walc Johannesa Brahmsa, Wę- druj – ländler pogrzebowy, Upiór pojawiający się podczas wykonania sonaty B-dur D960 (ostat- niej) (z tomów: Thema regium; Znak niejasny, baśń półżywa; Zachód słońca w Milanówku). 17 Motywy muzyczne w twórczości Barańczaka można wskazać w wierszach: Kontrapunkt, Hi-Fi, Bist Du bei mir, Madrygał probabilistyczny, Aria: awaria, Blues przy odgarnianiu śniegu za ścieżki przed domem; Serenada, szeptana do ucha przy wtórze szmeru klimatyzatora (z to- mów Widokówka z tego świata oraz Chirurgiczna precyzja. Elegie i piosenki…). Natomiast tom Podróż zimowa zawiera wiersze pisane do melodii cyklu pieśni Winterreise Franza Schuberta. 18 To np. wiersze: Scherzo, „The Turning Point”, Drugi list na Dieu Restant, „Kind of Blue” (z tomu Obie strony świata), Biedna Klara Schumann; Mahler, czarna skrzynka; Jesień 1950. Dinu Lipatti w Besançon, Debussy (z tomu Wszystko jest cudze). Wprowadzenie 15 zacje kompozytorskich pomysłów, mogących zainteresować innego mu- zyka lub słuchacza. Są jednak i tacy poeci, którzy raczej milczą o muzyce albo mówią o niej niewiele – jak Tadeusz Różewicz19 lub Czesław Miłosz20. Ich powściągliwość w tym zakresie z pewnością zasługuje na uwagę i mo- głaby stać się przedmiotem odrębnych rozważań. Czym może być po- wodowane to milczenie? Jego znaczenie wydaje się niebagatelne i może budzić skojarzenia z nieodzowną w muzyce „grą ciszy” – z koniecznymi pauzami, oddechami frazowymi i antraktami, pozwalającymi wybrzmieć urwanym przed chwilą dźwiękom. Dlaczego jednak na liście wybranych przeze mnie poetów znaleźli się właśnie Iwaszkiewicz, Wat, Wirpsza, Hartwig, Białoszewski, Szymborska, Herbert, Taborski, Zagajewski oraz Wencel? Najczęściej trudno dociec fas- cynacji takim lub innym rodzajem sztuki. Muzyka wydaje się ważnym tematem twórczości tych poetów, choć nie zawsze pierwszoplanowym. Zainteresował mnie sposób mówienia o niej – w każdym przypadku inny, niewątpliwie stanowiący wyzwanie dla interpretatora poezji i dodatkowo dający możliwość rozważania kwestii: jak sztuka dźwięków była przez nich postrzegana i wartościowana? Przedstawienia muzyki w utworach tych autorów są bowiem także reprezentacją ich przekonań, ocen, upodo- bań czy uprzedzeń. 2 Lektura tekstu, ukazującego muzykę sposobami literackimi, jest intere- sująca nie tylko ze względu na jego „potencjał interpretacyjny”. Moim zda- niem istnieje przynajmniej jeszcze jeden powód: pobudza ona do rozważań o „etiologii” i „teleologii” funkcjonującej w nim muzyczności. Sięgając po teksty różnych autorów trudno nie stawiać pytań o przyczynę i cel poja- wiających się w nich tematycznych, brzmieniowych czy konstrukcyjnych nawiązań do sztuki dźwięków. Jedno z takich pytań chcę postawić poprzez lekturę wybranych tekstów. Dotyczy ono słuchania muzyki – czynności, 19 Istnieją chyba tylko dwa wiersze, które w całości zostały poświęcone przez Różewi- cza tej sztuce: I pomyśleć z tomu Zawsze fragment, poświęcony Beethovenowi, oraz Zła muzyka (uwagi na marginesie festiwalu piosenki), opublikowany w zbiorze Szara strefa. 20 Niektóre z tych nawiązań do muzyki w wierszach Miłosza trudno pominąć. Na przy- kład niezwykle sugestywne opisy dźwięków, pojawiające się w Bramach arsenału z tomu Trzy zimy, albo tematyzacje w wierszach ze zbioru Dalsze okolice: W muzyce i Dalsze okolice. Odniesienia muzyczne w twórczości tego poety interpretował Wojciech Ligęza w studium Trwanie dźwięku. Muzyka i muzyczność w poezji Czesława Miłosza, [w:] Interse- miotyczność. Literatura wobec innych sztuk (i odwrotnie), Studia pod red. S. Balbusa, A. Hej- meja, J. Niedźwiedzia, Kraków 2004, s. 329–338. 16 Ku harmonii której można by nadać miano „pierwszej przyczyny” każdej literackiej mu- zyczności21. Nie chcę jednak pytać o realny – wpisany w biografię autora – akt, ale o jego literackie konsekwencje, konkretyzujące się w obrazie (au- toportrecie) poety, wyłaniającym się z jego utworu. A zatem: w jaki sposób poeta, reprezentowany w wierszu przez liryczne „ja”, słuchał muzyki? Po- wiedzmy to jeszcze inaczej: jak „słuchał tekstowo” muzyki? Czym charak- teryzował się praktykowany przez niego styl odbioru tej sztuki? Dociekanie to dookreśliło metodologię i wyznaczyło kompozycyjne ramy mojej książki. Przyjąłem, że dla rozwinięcia spekulacji o interesu- jącym mnie docelowo stylu odbioru muzyki, nie jest konieczne przepro- wadzanie systematycznego i całościowego oglądu muzycznych odniesień w twórczości każdego z autorów; za wystarczające uznałem skoncentro- wanie się na kilku wybranych lub pojedynczych utworach, mogących zawierać zobrazowanie aktu (aktów) słuchania muzyki lub pośrednio przekazujących informacje o sposobie jej odbioru. W trzech przypadkach sięgnąłem jednak po większą liczbę tekstów (w studiach o Mironie Biało- szewskim, Bolesławie Taborskim i Wisławie Szymborskiej), chcąc przed- stawić – obok spekulacji o stylach słuchania – trzy „opowieści” o bliskich relacjach poetów z muzyką. W rezultacie tak zaprojektowanej lektury mogłem stwierdzić, że style słuchania muzyki, ukazywane w wybranych tekstach, są warunkowane przez dwa, zazwyczaj krzyżujące się czynniki. Po pierwsze, są to indy- widualne przekonania, doświadczenia i predyspozycje poetów. Po dru- gie – akceptowane i elementarnie przyswajane przez nich idee oraz teorie muzyczno-estetyczne (dawne lub dwudziestowieczne). Mogłem też prze- konać się, że style te są w istocie niepowtarzalne (pojedyncze i osobne)22, co komplikuje lub wręcz uniemożliwia przeprowadzenie ich zestawień i klasyfikacji, podyktowanych na przykład wymogami kompozycyjnymi książki. Dlatego zaproponowany przeze mnie układ rozdziałów – a więc porządek koncepcyjno-kompozycyjny całego studium – jest rezultatem kompromisów i uproszczeń. Książka składa się z trzech części. W pierwszej umieściłem teksty poświęcone Jarosławowi Iwaszkiewiczowi, Mironowi Białoszewskiemu i Aleksandrowi Watowi. W części drugiej znalazły się interpretacje utwo- 21 Literackie przedstawienia muzyki stanowią zawsze rezultat jej słuchowego odbioru. Zwrócił na to uwagę Michał Głowiński, omawiając zagadnienie muzyczności prozy powieściowej: „W powieściach, czy – ogólnie – wszelkiego typu utworach literackich, mówi się o dziełach muzycznych tak, jak są odbierane. Zasadniczo więc jest to język percepcji. […] Opowiadanie o muzyce jest w literaturze opowiadaniem o słuchaniu, o procesach słuchowego postrzegania, o tym, co odbierana kompozycja w słuchaczu wyzwala, jakie budzi skojarzenia itp.” (Głowiński, Muzyka w powieści, s. 291–292). 22 Tak jak pojedyncze są – co do sposobu konstruowania – literackie przedstawienia muzyki. Wprowadzenie 17 rów Julii Hartwig, Wojciecha Wencla, Bolesława Taborskiego oraz tekst o poetyckim dialogu Adama Zagajewskiego ze Zbigniewem Herbertem, natomiast w trzeciej – studia o wierszu Witolda Wirpszy i utworach Wi- sławy Szymborskiej. Wyznacznikami tego podziału stały się trzy idee mu- zyczno-estetyczne, a dokładniej trzy zespoły idei i teorii, których ślady pojawiały się w utworach wspomnianych poetów. Te trzy części prezen- tują zatem interpretacyjne studia o wierszach, w których zaznaczyły swą obecność: (I) romantyczne idee muzyczne, (II) najdawniejsze teorie mu- zyki, (III) dwudziestowieczne idee estetyczne23. W każdej z tych części na pierwszym miejscu znalazły się interpretacje utworów (w pierwszej – dwa, w drugiej – trzy, w trzeciej – jeden), w których wspomniane idee i teorie stały się przedmiotem wyraźnie widocznych odniesień; na drugim miejscu – niejako w funkcji suplementu czy glosy – umieściłem po jednym tekście, wiążącym się z pozostałymi (pozostałym) dygresyjnie. Pierwszą część książki tworzą studia poświęcone Arietcie Jarosła- wa Iwaszkiewicza, serii utworów Mirona Białoszewskiego o Bachu oraz wierszowi Nieszpory w Notre-Dame Aleksandra Wata. W tekstach Iwaszkiewicza i Białoszewskiego można odnaleźć odniesienia do dwu dopełniających się idei muzycznych, ukształtowanych w początkach romantyzmu. W przypadku pierwszego poety sposób odbioru muzyki został uwarunkowany przez przekonanie o wyższości sztuki dźwięków nad innymi dziedzinami twórczości artystycznej. Natomiast dla stylu słuchania praktykowanego przez Białoszewskiego czynnikiem istotnym 23 Rozważania poświęcone recepcji romantycznych idei muzycznych w tekstach poetów dwudziestowiecznych nie przypadkiem znalazły się na pierwszym miejscu w kom- pozycji tej książki. Wiele elementów dziewiętnastowiecznej kultury zachowywało pa- radoksalną żywotność w stuleciu awangard artystycznych; spośród nich wyjątkowo trwałe okazywały się składniki kultury muzycznej i to one miały niekiedy decydują- cy wpływ na kształtowanie się sposobów wartościowania i odbioru muzyki w wieku dwudziestym. Na przykład muzyczne dziedzictwo romantyzmu (poszerzane o dzieła wcześniejsze, traktowane jako antycypacja romantycznych idei) kształtowało dwudzie- stowieczne rozumienie pojęcia „muzyka”, stanowiącego element typologicznej triady: „muzyka dawna — muzyka — nowa muzyka. Muzyka stanowiąca środkowy element tej triady, muzyka pozbawiona przymiotnika, to muzyka «XIX wieku», a dokładnie mu- zyka od Haydna, Mozarta, Beethovena po Brahmsa, Mahlera, Straussa i Regera. Ma ona następujące cechy: harmonika funkcyjna i związany z nią system norm, skierowanie ku publiczności, łatwość recepcji — w zasadzie nie wie ona, co to «brak odbioru». […] To ona stanowi wszędzie i dziś jeszcze standardowy repertuar sal koncertowych. Mówiąc słowami Handschina, «stanowi ona po prostu oczywisty dla nas rodzaj muzycznego bytu»” (H. H. Eggebrecht, Muzyka dawna i nowa, [w:] C. Dahlhaus, H. H. Eggebrecht, dz. cyt., s. 100). Opowieść o poetyckich stylach słuchania muzyki w wierszach poetów dwudziestowiecznych warto więc zacząć właśnie od interpretacji utworów kryjących ślady romantycznych idei muzycznych. 18 Ku harmonii wydaje się idea przedstawiająca muzykę jako sztukę absolutną (będącą wyrazem Absolutu). Z tymi dwoma sposobami odbioru koresponduje styl reprezentowany przez Wata, oparty na subiektywnym przeświadczeniu (skądinąd wpisanemu także w wiersze Iwaszkiewicza i Białoszewskie- go), że muzyka może skutecznie uspokajać i prowadzić do nadzwyczaj- nych doznań. W drugiej części książki znalazły się studia poświęcone utworom Ju- lii Hartwig (Podziękowanie i Na cześć Monteverdiego), tekstom Wojciecha Wencla (Srebrne i złote oraz Oda na dzień św. Cecylii), a także wierszom Bolesława Taborskiego (ze zbioru Nowa Era Big Brothera…); została tu również umieszczona interpretacja poetyckiego dialogu Adama Zaga- jewskiego (Wiolonczela) ze Zbigniewem Herbertem (Skrzypce). Utwory Hartwig, Wencla i Taborskiego zawierają elementarne nawiązania do naj- dawniejszych zapatrywań na muzykę – do teorii pitagorejskich i platoń- skich (a także do ich historycznych ponowień oraz kontynuacji). Zwrot w stronę tych idei, determinujących style odbioru muzyki, warunkowały jednak w każdym przypadku inne czynniki. Po pierwsze, były to niepo- koje późnego wieku, które mogłaby skutecznie uleczyć barokowa mu- zyka, słuchana podczas bezsennych nocy (wiersze Hartwig). Po drugie, kultywowanie przeświadczeń o trwałości rzeczy dawnych i symbolicznej jedności czasu, który przez słuchaną muzykę powraca z przeszłości, by wraz z teraźniejszością osiągnąć przyszłość i stamtąd ponownie wrócić do przeszłości (wiersze Wencla). Po trzecie, potrzeba perswazyjnego od- działywania na ludzi młodych, których charaktery mogłaby przeobrazić słuchana przez nich muzyka „prawdziwa” (zbiór wierszy Taborskiego). Do tych trzech wizerunków odbiorców muzyki został dołączony podwój- ny portret, ukazujący dyskurs o sztuce dźwięków poety-melomana (Za- gajewskiego) z poetą dotkniętym amuzją (Herbertem – skądinąd pełnym dystansu wobec najdawniejszych muzycznych teorii). Na część trzecią książki składają się: interpretacja wiersza Teoryjka Wi- tolda Wirpszy oraz studium o utworach Wisławy Szymborskiej. Wyrazistą determinantą stylu odbioru muzyki, sugerowanego w wierszu Wirpszy, stały się awangardowe postulaty racjonalnego odbioru dzieła sztuki, prze- ciwstawne ideom romantycznym. Według poety istotę przeżycia estetycz- nego stanowi wyrafinowana, intelektualna zabawa, której mogą sprzyjać muzyczne formy polifoniczne, szczególnie predestynowane do analitycz- nego słuchania. Natomiast w utworach Szymborskiej (przedstawiających portrety muzyków i refleksje o muzyce) zostało wyrażone przekonanie, że muzyka, niezależnie od swego stylu czy gatunku, powinna być blisko spraw ludzkich, a jej słuchanie – godzić z życiem i po prostu pocieszać. Wprowadzenie 19 3 Lektura dzieł literackich ukazujących muzykę bywa też interesująca ze względu na ich historyczny kontekst. Specyfika okresu, z którego wywo- dzą się te utwory, może również skłaniać do stawiania pytań o przyczynę i cel ich muzyczności. Trudno w sposób wyczerpujący i zarazem zwięzły określić charakter czasów, w których powstawały wiersze interpretowane w tej książce. Okres minionego półwiecza można jednak bez większych zastrzeżeń nazywać epoką przewlekłego kryzysu aksjologicznego, któ- rego początek stanowiła druga wojna światowa. Literackie reprezentacje muzyki mogły więc w tych okolicznościach stawać się nośnikiem dodat- kowych sensów – być gestem symbolicznym, związanym ze znaczeniami przypisywanymi sztuce dźwięków w naszej kulturze. Jedno z tych zna- czeń, ukształtowanych jeszcze w czasach antycznych, głosiło, że muzyka jest ucieleśnieniem harmonii (emanacją głębszego ładu, ukrytego w budo- wie rzeczy i wszechświata) i że ma zdolność wpływania na ludzkie wnę- trze (na duszę)24. Możliwe było jednak również dystansowanie się od tych teorii oraz kontestowanie dawnych idei – wobec ogromu zła, destrukcji 24 To teorie sformułowane przez Pitagorasa w VI w. p.n.e. (i rozwijane w jego szkole w V– IV w. p.n.e.). Głosiły one, że muzyka jest odzwierciedleniem harmonii wszechświata (harmoniae mundi); jej dźwiękowymi konstrukcjami rządzą bowiem – tak jak całym ko- smosem – relacje liczbowe. Piękno muzyki jest zatem sprawą proporcji i miary, a wiec w konsekwencji panującego w niej porządku (jej harmonijne współbrzmienia są oparte na prostych stosunkach matematycznych). Pitagorejczycy, założywszy, „że każdy ruch prawidłowy wydaje harmonijny dźwięk, sądzili, że wszechświat cały dźwięczy, wy- daje «muzykę sfer», symfonię, której jeśli nie słyszymy, to dlatego, że dźwięczy stale” (W. Tatarkiewicz, Historia estetyki. Estetyka starożytna, s. 89). W ich teorii pojawiają się trzy odmiany muzyki, które – używając późniejszych nazw, wprowadzonych przez Bo- ecjusza – „można określić, jako: musica instrumentalis, czyli zwykłą, słyszalną muzykę uzyskiwaną przez grę na lirze czy flecie; musica humana – nieustającą, lecz niesłyszalną muzykę wytwarzaną przez każdy ludzki organizm, a wyrażająca się przede wszystkim w harmonijnym (lub nieharmonijnym) współbrzmieniu między ciałem a duszą; oraz musica mundana – muzykę samego kosmosu, która wkrótce miała zasłynąć jako muzyka sfer” (J. James, Muzyka sfer. O muzyce, nauce i naturalnym porządku wszechświata, przeł. M. Godyń, Kraków 1996, s. 37). Pitagorejczycy twierdzili również, że muzyka wpły- wa zarówno na swego wykonawcę, jak i słuchacza; jej dźwięki są wyrazem emocji, ale też je powodują. A „wywołując uczucia, działają na dusze. Dźwięki znajdują w duszy oddźwięk, ona współdźwięczy z nimi” (W. Tatarkiewicz, Historia estetyki. Estetyka sta- rożytna, s. 90). Muzyka może mieć zatem zdolność doskonalenia duszy, ale także jej niszczenia; może „wprowadzać dusze w dobry lub zły ethos. Na tym tle wytworzyła się nauka o […] jej psychagogicznym i wychowawczym działaniu […]. W imię tej nauki pitagorejczycy, a potem ci liczni, co utrzymali ich myśl, kładli szczególny nacisk na od- różnienie dobrej muzyki od złej […]” (tamże). 20 Ku harmonii i dysharmonii, które urzeczywistniły się w historii dwudziestowiecznej25. Jak zatem w latach owego kryzysu aksjologicznego mogła być postrze- gana muzyka przez poetów? Czy bez zastrzeżeń było przyjmowane jej dawne rozumienie? Czy prowadziła ku harmonii? Odpowiedzi na te py- tania może dostarczyć lektura tekstów zawierających jej przedstawienia, powstałych w drugiej połowie XX wieku, a więc także tych, które stały się przedmiotem analiz w mojej książce. Jako preludium proponuję lekturę przedostatniego fragmentu au- tobiograficznego wiersza Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Przed zapaleniem choinki (opublikowanego w 1947 roku). Poeta przedstawił w nim receptę na złagodzenie traumatycznych lęków, będących następ- stwem wojny: Zamieć, zamieć na bożym świecie, na całym świecie zamieć. Śnieg, powiadacie? A cóż wy wiecie, co to jest zamieć? Strach? A cóż wy możecie poradzić na taki strach? 25 Krytyczny stosunek do wszystkich sztuk (w tym i do muzyki) charakteryzował postawę młodego Tadeusza Różewicza, planującego po rozpoczęciu studiów w Krakowie (na hi- storii sztuki) napisanie poematu o odbudowie kościoła Mariackiego, który choć realnie nie został zniszczony, jawił się mu jako rumowisko dawnych idei i wartości. Wspominał on ten niezrealizowany zamiar w szkicu Do źródeł (1965), przyznając, że wszystkie gałęzie sztuki darzył wówczas zarówno podziwem, jak i nieufnością: „«…przechodnie myślą, że kościół Mariacki stoi nienaruszony, nie widzą, że jest to wielka pryzma cegieł i kamie- ni. Kościół leży w gruzach. Kościół jest zniszczony w moim wnętrzu. Ten budynek, na który patrzę, nie jest kościołem, nie jest zabytkiem architektury, nie jest dziełem sztuki, jest spustoszoną, rozwaloną budą, jest kupą gruzu…» […] W tamtym okresie mieszkało we mnie jakby dwóch ludzi. W jednym był podziw i szacunek dla sztuk «pięknych», dla muzyki, literatury i poezji – w drugim nieufność do wszystkich sztuk. Polem, na którym toczyła się walka między tymi osobami, była moja praktyka poetycka. Byłem pełen na- bożnego podziwu dla dzieł sztuki (przeżycie estetyczne wstąpiło na miejsce przeżycia religijnego), ale równocześnie rosła we mnie pogarda dla wszelkich wartości «estetycz- nych». Czułem, że coś skończyło się na zawsze dla mnie i dla ludzkości. Coś, czego nie uchroniła ani religia, ani nauka, ani sztuka…” (Różewicz, Przygotowanie do wieczoru au- torskiego, wyd. II rozszerzone, Warszawa 1977, s. 90). Można zapytać: co się skończyło? I wyrazić przypuszczenie, że poeta bezpowrotnie stracił wiarę w harmonię jako ukrytą, wewnętrzną własność świata. Natomiast Zbigniew Herbert, początkowo przywołujący bez krytycznych akcentów pi- tagorejską teorię „muzyki sfer niebieskich” w wierszu *** [„Powietrze mieszka w instru- mentach…”] (sprzed debiutu książkowego), podjął z nią dyskurs w wierszach Głos, Pieśń o bębnie, Mały ptaszek z tomu Hermes, pies i gwiazda (1957). Zagadnienie demuzykalizacji świata w poezji Zbigniewa Herberta zostało omówione przez Ryszarda Przybylskiego w pierwszej części eseju Między cierpieniem a formą, [w:] tegoż, To jest klasycyzm, Warsza- wa 1978, s. 124–131. Wprowadzenie 21 Na śnieżnej chmurze jak na białym byku sadzi tłusty Sebastian Bach. Liryka, muzyka coraz to wyższa, do nieba by się szło, właśnie tak, gdym Bacha w zamieć słyszał w Paryżu, w PALAIS CHAILLOT: Organy w chmury, w chmurach cherubin chmurom krzyczący: „Grajcie” ………………………………….........................................………… Wszystko, coś stracił, wszystko, coś zgubił, w Bachu, bracie, odnajdziesz26. Antidotum na psychiczne urazy okazuje się muzyka Jana Sebastia- na Bacha. Jej wyjątkową skuteczność terapeutyczną ukazuje groteskowy obraz kompozytora, który dosiadł śnieżnej chmury, symbolizującej wo- jenny strach („tłusty Sebastian Bach” ujarzmia ją jak niepozwalającego się poskromić byka). Muzyka ta uzdrawia słuchacza, wprowadzając go w błogie uniesienie („do nieba by się szło”) i jednocześnie oszałamia po- lifonicznymi brzmieniami („Organy w chmury, w chmurach cherubin / chmurom krzyczący: «Grajcie»”27). Wywołuje wielką radość. Jest figurą doskonałości, skoro kontakt z nią może rekompensować wszelkie straty. W powojennej rzeczywistości, zdaniem poety, muzyka może nadal pełnić swoje od dawna znane funkcje: przypominać, że świat jest harmonijny i porządkować rzeczywistość. $ 26 K. I. Gałczyński, Wybór poezji, oprac. M. Wyka, BN I 189, Wrocław–Warszawa–Kraków 2003, s. 166–171. Pierwodruk: „Przekrój” 1947, nr 142. Wiersz został opublikowany kilkanaście miesięcy po powrocie poety do kraju z obozu przejściowego dla dipisów w Höxter. 27 Wydaje się, że gra słów zawartych w tym zdaniu (poliptoton), stanowiącym deskrypcję muzyki usłyszanej przez poetę w Palais Chaillot, ma przedstawić zarówno surowe (szu- miąco-warczące) brzmienia organów, jak i techniki imitacyjne (cykliczne powtórzenia fragmentów melodycznych) występujące np. w fudze.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ku harmonii? Poetyckie style słuchania muzyki w wierszach polskich autorów po 1945 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: