Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00447 007880 15700023 na godz. na dobę w sumie
Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu - ebook/pdf
Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 206
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-005-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Głównym celem badań prezentowanych w niniejszej monografii jest wypracowanie teoretycznych podstaw stochastycznego paradygmatu ekonomii dobrobytu. Jako bazę tego paradygmatu postulujemy – w sposób aksjomatyczny – uporządkowaną trójkę (X, u, W), w której X jest zmienną losową opisującą rozkład dochodów (wydatków) danego społeczeństwa, u jest społeczną funkcją oceniającą rozkład dochodów (SFOD), natomiast W = u(X) jest zmienną losową opisującą rozkład dobrobytu przypisany rozkładowi dochodów w tym społeczeństwie. W ogólnym przypadku rozważane zmienne losowe będą mieć rozkłady ciągłe, co nie wyklucza posługiwania się rozkładami skokowymi, zwłaszcza w odniesieniu do rozkładów w próbie.

Zaproponowana w pracy koncepcja stochastycznych skal ekwiwalentności pozwala na efektywne porównywanie dobrobytu w przypadku heterogeniczności populacji gospodarstw domowych, bez przyjmowania krępujących założeń. Pokonanie choćby już tylko tych dwóch „niemożności” paradygmatu dotychczasowego sprawia, że proponowany paradygmat stochastyczny może się okazać ważną ofertą metodologiczną.

W niniejszej pracy autor zaproponował kierunek badań, które według przekonania mogą doprowadzić do wypracowania nowego paradygmatu badawczego ekonomii dobrobytu. Zasadnicze pytanie, jakie się tu pojawia, to czy istnieje potrzeba zmiany dotychczasowego paradygmatu tej dziedziny?

Całość pracy podzieliliśmy na dwie części: teoretyczną i empiryczną. Część teoretyczna obejmuje rozdziały od I do IV. Na część empiryczną składają się rozdziały V i VI.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Stanisław Maciej Kot K u s t o c h a s t y c z n e m u p a r a d y g m a t o w i Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzent: prof. dr hab. Teresa Słaby Korekta: Małgorzata Miller Opracowanie typografi czne: Anna Bugaj-Janczarska Projekt okładki: Andrzej Augustyński Praca powstała dzięki częściowemu dofi nansowaniu przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (grant nr N N111 114134) ISBN 978-83-7850-005-6 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2012 S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Wstęp  .........................................................................................  9 Część I Podstawy teoretyczne Rozdział I Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu  ..................  15 1.1. Uwagi wprowadzające ...........................................................................  15 1.2. Ekonomia a etyka  .................................................................................  17 1.2.1. Ekonomia pozytywna (deskryptywna) a ekonomia normatywna  ............................................................  17 1.2.2. Ekonomia normatywna a fi lozofi a polityczna  .............................  19 1.3. Etyczne aspekty nierówności ekonomicznych i ubóstwa  ......................  20 1.4. Ekonomia dobrobytu  ............................................................................  24 1.4.1. „Stara” i „nowa” ekonomia dobrobytu  ........................................  24 1.4.2. Funkcja dobrobytu społecznego Bergsona–Samuelsona  .............  26 1.4.3. Twierdzenia Harsanyiego  ...........................................................  27 1.5. Teoria wyboru społecznego  ..................................................................  29 1.5.1. Twierdzenie Arrowa „o niemożliwości” ......................................  30 1.5.2. Podstawy informacyjne  ...............................................................  31 1.5.3. Teoria wyboru społecznego a utylitaryzm  ...................................  32 1.6. Uwagi końcowe   ...................................................................................  34 Rozdział II Praktyczne aspekty pomiaru dobrobytu społecznego  ....  35 2.1. Informacje o indywidualnych funkcjach użyteczności a funkcja dobrobytu społecznego  ..........................................................  35 2.2. Pomiar dobrobytu w ramach mikroekonomicznej teorii rynku  .............  43 S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 6 Spis treści 2.3. Pomiar dobrobytu w ekonomicznej teorii rozkładów dochodów  ..........  46 2.3.1. Dobrobyt społeczny a nierówności w rozkładzie dochodów  .......  46 2.3.2. Funkcja dobrobytu społecznego a nierówności w rozkładzie dochodów  ..............................................................  51 2.3.3. Pomiar awersji do nierówności  ...................................................  55 2.3.4. Uproszczone funkcje dobrobytu społecznego  .............................  56 Rozdział III Stochastyczne ujęcie dobrobytu społecznego  ..............  61 3.1. Podejście stochastyczne a deterministyczne  ..........................................  61 3.2. Baza stochastycznego paradygmatu badań dobrobytu  ..........................  63 3.3. Parametryczne rozkłady dobrobytu  ......................................................  66 3.4. Wyznaczanie parametrów rozkładu dobrobytu na podstawie parametrów rozkładu dochodów  .....................................  72 3.4.1. Wyznaczanie parametrów rozkładu dobrobytu przy założeniu  = 1  ...................................................................  72 3.4.2. Wyznaczanie parametrów rozkładu dobrobytu przy założeniu  = 1  ...................................................................  73 3.4.3. Wyznaczanie parametrów rozkładu dobrobytu przy założeniu ograniczeń na parametr  awersji do nierówności  ...........................................................................  77 oceniającej dochód  ................................................................................  82 do nierówności   1  .............................................................................  84 3.5. Problem wyboru parametrycznego wariantu społecznej funkcji 3.6. Kalibracja społecznej funkcji oceny dochodu z parametrem awersji Rozdział IV Stochastyczne skale ekwiwalentności  ..............................  87 4.1. Deterministyczne skale ekwiwalentności  ..............................................  87 4.1.1. Sformułowanie problemu skal ekwiwalentności  .........................  87 4.1.2. Parametryczne skale ekwiwalentności stosowane w praktyce  .....  92 4.1.3. Arbitralność deterministycznych skal ekwiwalentności i problem ważenia  ......................................................................  95 4.2. Koncepcja stochastycznych skal ekwiwalentności  .................................  98 4.3. Statystyczne aspekty stochastycznych skal ekwiwalentności  ................. 103 4.3.1. Identyfi kacja stochastycznych skal ekwiwalentności  ................... 103 4.3.2. Estymacja stochastycznych skal ekwiwalentności  ....................... 105 4.3.3. Estymacja stochastycznych skal ekwiwalentności na podstawie teoretycznych modeli rozkładu dochodów  ............ 113 S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Część II Zastosowania 7 Rozdział V Stochastyczne skale ekwiwalentności dla Polski  ............ 123 5.1. Materiał statystyczny  ............................................................................ 123 5.2. Wyniki estymacji nieparametrycznych skal ekwiwalentności dla Polski w 2005 roku  ......................................................................... 125 5.3. Wyniki estymacji parametrycznych skal ekwiwalentności dla Polski w 2005 roku  ......................................................................... 140 5.4. Zmiany stochastycznych skal ekwiwalentności dla Polski w latach 1993–2005  ............................................................. 145 5.5. Zmiany rozkładów wydatków ekwiwalentnych w Polsce w latach 1993–2005  ............................................................... 153 Rozdział VI Rozkłady dobrobytu w Polsce  ............................................. 163 6.1. Teoretyczny rozkład wydatków  ............................................................ 163 6.2. Rozkład dobrobytu przy założeniu  = 1  ............................................. 167 6.3. Rozkład dobrobytu przy założeniu  = 1  .............................................. 171 6.4. Rozkład dobrobytu dla ε szacowanego metodą „środka przedziału”  ..... 183 6.5. Zastosowanie kalibrowanych funkcji SFOD do porównywania dobrobytu  ............................................................................................. 193 Zakończenie  ............................................................................. 197 Literatura  ................................................................................... 201 S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp Głównym celem badań prezentowanych w niniejszej monografi i jest wypracowanie teoretycznych podstaw stochastycznego paradygmatu ekonomii dobrobytu. Jako bazę tego paradygmatu postulujemy – w sposób aksjomatyczny – uporządkowaną trójkę (X, u, W), w której X jest zmienną losową opisującą roz- kład dochodów1 (wydatków) danego społeczeństwa, u jest społeczną funkcją oceniającą rozkład dochodów (SFOD), natomiast W = u(X) jest zmienną losową opisującą rozkład dobrobytu przypisany rozkładowi dochodów w tym społeczeń- stwie. W ogólnym przypadku rozważane zmienne losowe będą mieć rozkła- dy ciągłe, co nie wyklucza posługiwania się rozkładami skokowymi, zwłaszcza w odniesieniu do rozkładów w próbie. Na gruncie proponowanego paradygmatu będziemy poszukiwać prawidło- wości o charakterze stochastycznym, a nie deterministycznym, jak to ma miej- sce w „indywidualistycznym” paradygmacie dotychczasowym. Innymi słowy, X, u oraz W odnoszą się do populacji (społeczeństwa) jako całości, a nie pojedynczych osób. W naszym podejściu rozkład dochodów X traktujemy jako „dany”, tzn. nie wnikamy, w jaki sposób poszczególne osoby generują swoje indywidualne do- chody czy wydatki. Na podobnej zasadzie traktujemy też funkcję u(x) jako „daną” dla rozważanego społeczeństwa, jako całości, nie wnikając w to, w jaki sposób ona powstaje. Aksjomatycznie zadane własności tej funkcji wyrażają „etyczne” aspekty oceny rozkładu dochodów. Jeden z tych aksjomatów wyraża to, że spo- łeczeństwo przedkłada dochody wyższe nad niższymi. Inny zaś aksjomat, precy- zujący „krzywiznę” funkcji SFOD, ujmuje społeczną postawę wobec nierówności dochodowych (awersję do nierówności). Trzeci aksjomat ma charakter „tech- niczny”, gwarantujący matematyczną poprawność przekształcenia ciągłego roz- kładu dochodów X w ciągły rozkład W dobrobytu w rozważanym społeczeństwie. Potrzeba sformułowania nowego paradygmatu badawczego ekonomii dobro- bytu była motywowana wieloma poważnymi ograniczeniami dotychczasowego 1 Terminy „wydatki” i „dochód” będziemy tu traktować zamiennie. Doprecyzowanie będzie przedstawione w dalszych częściach tekstu. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 10 Wstęp paradygmatu indywidualistycznego. W tym miejscu zwrócimy uwagę tylko na dwa ograniczenia, które ilustrują główne słabości paradygmatu dotychczasowego. W paradygmacie dotychczasowym ekonomii dobrobytu punktem wyjścia są indywidualne funkcje użyteczności reprezentujące indywidualne relacje preferencji członków społeczeństwa. Za etyczne kryterium oceny rozkładów dochodów przyj- muje się tu tzw. funkcję dobrobytu społecznego, która z matematycznego punk- tu widzenia jest funkcjonałem agregującym indywidualne funkcje użyteczności. Pierwsze ze wzmiankowanych ograniczeń paradygmatu dotychczasowego ujawnia znane twierdzenie Arrowa „o niemożliwości”, z którego wynika, że taka funkcja dobrobytu społecznego nie istnieje. Pokonanie tej niemożliwości wyma- ga przyjęcia dodatkowych założeń, takich jak kardynalny pomiar użyteczności i możliwość dokonywania porównań interpersonalnych. Przy spełnieniu tych założeń funkcja dobrobytu społecznego przyjmuje postać utylitarystycznej sumy użyteczności – w przypadku stałej wielkości populacji, lub średniej arytmetycznej użyteczności indywidualnych – w przypadku zmiennej wielkości populacji. Jed- nakże dla wielu ekonomistów powyższe założenia są nie do przyjęcia. Drugie z omawianych ograniczeń wiąże się z niemożnością jednoznacznego oszacowania skal ekwiwalentności na podstawie obserwowanego popytu w usta- lonym układzie cen. Skale ekwiwalentności są zdefi niowane jako indeksy, za po- mocą których przekształca się heterogeniczną populację gospodarstw domowych w populację homogeniczną, pozwalającą na stosowanie standardowych miar opi- sowych rozkładu dochodów lub wydatków (np. miary nierówności czy ubóstwa). Pokonanie wspomnianej niemożności wymaga przyjęcia dodatkowego założe- nia (np. tzw. IB), które jednak nie jest spełnione dla wielu ważnych systemów popytu. Tymczasem praktyka jest zmuszona dokonywać porównań dobrobytu gospodarstw domowych niejednorodnych z uwagi na rozmaite atrybuty. Wy- pracowano tu wiele rozmaitych „pragmatycznych” skal ekwiwalentności, które są jednak uznawane za arbitralne z punktu widzenia dotychczasowej teorii. Jeśli jednak teoria nie nadąża za praktyką, to taką teorię należy po prostu zmienić. Paradygmat stochastyczny oferuje skuteczne pokonanie ograniczeń paradyg- matu dotychczasowego, zarówno tych wspomnianych wyżej, jak i innych tutaj niewzmiankowanych. W ramach proponowanego w pracy paradygmatu możliwe jest uzyskanie parametrycznego opisu rozkładu dobrobytu, w szczególności war- tości średniej E[W], która jest odpowiednikiem utylitarystycznej funkcji dobro- bytu społecznego. Dodatkowo można uzyskać miary nierówności w rozkładzie dobrobytu, co okazuje się niemożliwe na gruncie paradygmatu dotychczasowe- go. Zaproponowana w pracy koncepcja stochastycznych skal ekwiwalentności pozwala na efektywne porównywanie dobrobytu w przypadku heterogeniczno- ści populacji gospodarstw domowych, bez przyjmowania krępujących założeń. Pokonanie choćby już tylko tych dwóch „niemożności” paradygmatu dotych- czasowego sprawia, że proponowany paradygmat stochastyczny może się okazać ważną ofertą metodologiczną. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp 11 Całość pracy podzieliliśmy na dwie części: teoretyczną i empiryczną. Część teoretyczna obejmuje rozdziały od I do IV. Na część empiryczną składają się roz- działy V i VI. Zawartość poszczególnych rozdziałów przedstawia się następująco. W rozdziale I omówiliśmy podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu. For- ma prezentacji w tym rozdziale ma charakter opisowy. Nakreśliliśmy rozwój tej dziedziny i jej aspekty normatywne związane z etycznymi rozstrzygnięcia- mi fi lozofi i polityki. Dla ekonomii dobrobytu szczególnego znaczenia nabierają ustalenia teorii wyboru społecznego, a zwłaszcza kluczowe twierdzenie Arrowa „o niemożliwości”. Omówiliśmy próby pokonania tej niemożliwości. Rozdział II poświęcony jest praktycznym aspektom pomiaru dobrobytu spo- łecznego. Wywody w tym rozdziale mają z konieczności charakter sformalizo- wany. Ukazaliśmy kierunki, którymi podążały próby pokonania negatywnych konsekwencji twierdzenia Arrowa. Arrow posługiwał się formalizmem relacji preferencji. W świetle alternatywnego formalizmu funkcji użyteczności, repre- zentujących relacje preferencji, okazało się, że przyczyną nieistnienia funkcji dobrobytu społecznego jest zbyt uboga podstawa informacyjna formalizmu re- lacji preferencji, z którego korzystał Arrow. Następnie przedstawiliśmy sposób pomiaru dobrobytu społecznego w ramach mikroekonomicznej teorii zacho- wań konsumenta. W kolejnych częściach tego rozdziału znalazły się też sposo- by pomiaru dobrobytu społecznego w ramach „ekonomicznej teorii rozkładów dochodów”. Twierdzenia Kolma–Atkinsona i Atkinsona–Shorrocksa ukazały związek (nieobserwowalnego) dobrobytu społecznego z nierównościami dochodo- wymi. Ostatnia część omawianego rozdziału poświęcona jest tzw. uproszczonym funkcjom dobrobytu społecznego, które wykorzystują tylko dwie charakterystyki rozkładu dochodów: wartość średnią i miarę nierówności. W rozdziale III przedstawiliśmy teoretyczne podstawy stochastycznego para- dygmatu ekonomii dobrobytu. Dla pewnej klasy funkcji u(x) oceny dochodów – funkcji o stałej awersji do nierówności – oraz pewnej parametrycznej postaci rozkładu dochodów X (typu uogólnionego rozkładu beta drugiego rodzaju) udowodniliśmy twierdzenia pozwalające uzyskać rozkłady dobrobytu W = u(X). Pokazaliśmy, że parametry rozkładu dochodów zawierają pełną informację o parametrach rozkładu dobrobytu i parametrze funkcji u(x). Okazało się, że w ogólnym przypadku nie jest możliwe jednoznaczne wyznaczenie parametrów nieobserwowalnego rozkładu dobrobytu na podstawie obserwowalnego rozkładu dochodów. Zaproponowaliśmy kilka rozwiązań tego problemu, przyjmując „sen- sowne” założenia co do niektórych parametrów rozkładu dobrobytu. W szcze- gólności uzyskaliśmy ocenę awersji do nierówności – jedynego parametru funkcji u(x). Ponieważ funkcja ta, wyrażająca dobrobyt dochodu x, przyjmuje wartości ujemne dla parametru awersji do nierówności większego od jedności, zapropo- nowaliśmy sposób kalibracji tej funkcji. Skalibrowana funkcja oceny dochodów przyjmuje wartości ujemne dla dochodów poniżej linii ubóstwa, a wartości do- datnie powyżej tego progu ubóstwa. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 12 Wstęp W rozdziale IV przedstawiliśmy koncepcję stochastycznych skal ekwiwalent- ności. Idea tej koncepcji polega na takim przekształceniu rozkładu dochodów analizowanej grupy gospodarstw domowych, aby w rezultacie otrzymać rozkład dochodów w grupie gospodarstw odniesienia. Korzystaliśmy tu z oczywistego założenia, że dwa rozkłady dochodów identyczne są społecznie indyferentne. Oznacza to, że rozkład dobrobytu powstały z transformacji rozkładu dochodów analizowanych gospodarstw domowych jest równy rozkładowi dobrobytu w gru- pie gospodarstw odniesienia. Zaproponowaliśmy statystyczny test, pozwalający na weryfi kowanie hipotezy o równości rozkładów dobrobytu. Kryterium staty- styczne, bazujące na teście Smirnowa–Kołmogorowa, pozwoliło na opracowa- nie metody estymacji (parametrycznej i nieparametrycznej) stochastycznych skal ekwiwalentności. Metodę estymacji tych skal zilustrowaliśmy kilkoma przykła- dami empirycznymi. W ostatniej części tego rozdziału przedstawiliśmy metodę ustalania stochastycznych skal ekwiwalentności na podstawie teoretycznych roz- kładów dochodów. Rozdział VI, będący pierwszym rozdziałem części empirycznej pracy, zawie- ra wyniki estymacji stochastycznych skal ekwiwalentności dla Polski w okresie 1993–2005. Podstawę statystyczną stanowiły dane o rozkładach wydatków po- chodzące z budżetów gospodarstw domowych. Oszacowaliśmy zarówno niepara- metryczne skale ekwiwalentności, jak i wybrane skale parametryczne. Uzyskane wyniki świadczą o tym, że skale ekwiwalentności nie są stałe w czasie. Zaobser- wowaliśmy też, że kierunki zmian tych skal są w przybliżeniu paralelne. Rozdział VI poświęcony jest empirycznej analizie rozkładu dobrobytu w Pol- sce w latach 1993–2005. Przedstawiliśmy oceny parametrów tych rozkładów, uzyskane na podstawie oszacowanych parametrów rozkładu wydatków ekwiwa- lentnych (z zastosowaniem wybranej skali ekwiwalentności). Zgodnie z usta- leniami rozdziału III wykorzystaliśmy tu cztery wersje związków parametrów rozkładu wydatków z parametrami rozkładu dobrobytu. Okazało się, że para- metr awersji do nierówności nie jest stały w czasie, a zatem również zmienną w czasie jest funkcja u(x) oceny dochodów. Na podstawie kalibrowanej funkcji u(x) uzyskaliśmy rezultat świadczący o malejącej tendencji dobrobytu społecz- nego, odnoszonego do standardu ubóstwa w postaci minimum egzystencji. Ta malejąca tendencja może być w części wyjaśniona rosnącą tendencją minimum egzystencji. Pracę zamyka Zakończenie, w którym podsumowaliśmy uzyskane wyniki i przedstawiliśmy najważniejsze wnioski oraz zalecenia co do dalszych kierun- ków badań. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Część I Podstawy teoretyczne S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 1.1. Uwagi wprowadzające Dla nakreślenia ogólnej perspektywy rozważań niniejszego rozdziału pożyteczne będzie wstępne rozróżnienie dwóch dziedzin ekonomii. Pierwszą z nich nazwiemy roboczo „Ekonomiczną teorią rozkładów dochodów”, nato- miast drugą „Ekonomiczną teorią dobrobytu społecznego” (w skrócie „Ekono- mia dobrobytu”). Pierwsza z nich ma status nauki deskryptywnej (pozytywnej, opisowej) i formułuje zdania typu „jak jest”. Druga dziedzina jest nauką norma- tywną i formułuje zdania typu „jak być powinno”. Te dwie, metodologicznie od- mienne dziedziny łączy wspólny przedmiot badań, jakim są rozkłady dochodów wśród członków społeczeństwa. Ekonomiczna teoria rozkładów dochodów zajmuje się opisem ekonomicz- nych własności statystycznych rozkładów dochodów wśród członków społeczeń- stwa, traktowanego jako pewna populacja (por. m.in. Lambert, 2001). Dziedzina ta korzysta obfi cie z metod statystyki opisowej i matematycznej, które posługują się matematycznym pojęciem rozkładu prawdopodobieństwa, abstrahującym od merytorycznego znaczenia dziedzinowego. Nota bene niektóre z matematycznych miar opisowych rozkładów prawdopodobieństwa utworzono z pobudek czysto ekonomicznych, np. wskaźniki nierówności czy ubóstwa. Ekonomiczna teoria rozkładów dochodów nadaje znanym abstrakcyjnym parametrom (miarom) opi- sowym rozkładu prawdopodobieństwa treść ekonomiczną. Bada też ekonomicz- ne mechanizmy tworzenia dochodów pojedynczych członków społeczeństwa oraz mechanizmy generujące rozkłady dochodów na etapie podziału pierwotne- go i wtórnego (redystrybucji). Dla rozważań niniejszego rozdziału etap redystrybucji okazuje się szczegól- nie ważny, gdyż zasadniczą rolę odgrywają tu normatywne systemy podatków S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 16 Część I. Podstawy teoretyczne i rozmaitych transferów społecznych. Tutaj bowiem analiza rozmaitych własno- ści rozkładów dochodów po opodatkowaniu i transferach społecznych wkracza w dziedzinowy obszar ekonomii dobrobytu z uwagi na to, że elementy opisowe przeplatają się tu z normatywnymi w sposób trudny do rozdzielenia. Ekonomię dobrobytu można ogólnie określić jako normatywną dziedzinę ekonomii zajmującą się etyczną oceną rozkładów dochodów z punktu widze- nia „dobra” społeczeństwa jako całości („dobrobytu społecznego”). Na przykład dwa systemy opodatkowania: progresywny i liniowy, prowadzą do dwóch róż- nych rozkładów dochodów po opodatkowaniu. Powstaje problem natury etycz- nej: „który z tych dwóch rozkładów jest społecznie lepszy?”, ujmowany też jako: „z którym z tych dwóch rozkładów dochodów wiąże się większy dobrobyt spo- łeczny?”. Etyczna norma dobrobytu społecznego wskaże więc, jak powinien być podzielony łączny dochód pomiędzy członków społeczeństwa. Aby móc tego dokonać, należy uzgodnić po pierwsze, co to jest dobrobyt społeczny, i po dru- gie, w jaki sposób należy go mierzyć. Ekonomia dobrobytu stara się rozwiązać ten problem za pomocą narzędzia zwanego społeczną funkcją dobrobytu (SWF) oraz wskaźników mierzących poziom dobrobytu „zawarty” w danym rozkładzie dochodów. Istotę SWF dobrze oddaje następująca uwaga Champernowne’a i Cowella (1998, s. 88): Funkcja dobrobytu społecznego jest terminem na określenie koheren- tnego i zgodnego uporządkowania stanów społecznych w kategoriach ich słuszności (desirability). Używamy przymiotnika ‘społeczna’, ponieważ zwy- kle odnosi się ona [SWF] do całej rozważanej społeczności, co nie oznacza, że dane uporządkowanie zostało w jakiś sposób ustalone przez całą spo- łeczność. Może istnieć tak wiele społecznych funkcji dobrobytu, jak wiele jest opinii utrzymywanych [na ten temat]. W podobnym duchu wyraża się Deaton (1997): Społeczna funkcja dobrobytu powinna być rozumiana, jako pewien ‘agregator’ statystyczny, który przypisuje rozkładowi dochodów jedną licz- bę, która dostarcza ogólnego osądu tego rozkładu i która wymusza na nas koherentne myślenie o dobrobycie i jego rozkładzie. Mimo różnych punktów widzenia na proces podejmowania decyzji politycznych, zawsze wskazane jest myśleć o polityce w terminach jej efektów co do sprawności i co do równości, a funkcja dobrobytu społecznego powinna być rozumiana jako instrument systematyzowania naszego myślenia w sposób koherentny. Ekonomia dobrobytu nie cieszy się dobrą opinią wśród współczesnych eko- nomistów. Większość z nich uważa nawet, że ta teoria należy już do przeszłości, co, ich zdaniem, słusznie jej się należy z uwagi na koncepcyjną wadliwość. Fleurbaey i Mongin (2005) wykazują jednak, że lament nad „dziwnym znik- nięciem ekonomii dobrobytu” (Atkinson, 2001) wydaje się przedwczesny. Para- S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 17 frazując znaną wypowiedź Marka Twaina o jego śmierci, nadali swojemu esejowi optymistycznie brzmiący tytuł: Wiadomość o śmierci ekonomii dobrobytu jest gru- bo przesadzona. Cytowani autorzy podzielają wiele zastrzeżeń, zwłaszcza wobec funkcji dobrobytu Bergsona–Samuelsona z uwagi na „twierdzenie o niemożli- wości” Arrowa (1951). W swojej pracy autorzy ci starają się jednak wykazać, że kontrowersje wokół tej funkcji nie oznaczają końca ekonomii dobrobytu. W niniejszej części przedstawimy skrótowy przegląd głównych problemów ekonomii dobrobytu. Chodzi nam zwłaszcza o normatywne elementy ekonomii dobrobytu, które odwołują się do zasady (a raczej do zasad) sprawiedliwości dys- trybutywnej. Nasza prezentacja będzie mieć charakter opisowy1. Przy wyborze ukazywanych treści i ich układu kierowaliśmy się głównie opracowaniem Fleur- baeya (2008a). 1.2. Ekonomia a etyka 1.2.1. Ekonomia pozytywna (deskryptywna) a ekonomia normatywna Rola etyki w teoretycznych rozważaniach ekonomicznych pozostaje ciągle przedmiotem dyskusji. Mimo niechęci wielu ekonomistów wobec nor- matywnych „wtrętów” w ekonomii, ekonomia normatywna może się poszczycić wieloma znakomitymi osiągnięciami. Można też zaobserwować zacieranie się granic pomiędzy obszarami ekonomii normatywnej a fi lozofi ą polityczną. Nie- mniej obie wymienione dziedziny są odrębne, jednakże czerpią z siebie wiele elementów choćby tylko w charakterze inspiracji. W pierwszej połowie dwudziestego wieku wielu prominentnych ekonomi- stów, takich jak: Pigou, Hicks, Kaldor, Samuelson czy Arrow, poświęciło znaczą- cą część swoich wysiłków badawczych zagadnieniom normatywnym, zwłaszcza przy defi niowaniu kryteriów oceny działań („polityk”) sfery publicznej2. Obecnie sytuacja jest odmienna. Jak zauważa Atkinson (2001) Ekonomiści nie poświęcają zbyt wiele czasu na badania wartości, które leżą u podłoża ich analiz. Od współczesnych studentów nie oczekuje się poznawania problemów ekonomii dobrobytu. 1 Współczesny dyskurs ekonomii dobrobytu i powiązanych z nią takich dziedzin, jak teoria wyboru społecznego, ma charakter wysoce sformalizowany i korzysta się tu z wielu zaawan- sowanych teorii matematycznych. 2 Chodzi tu o termin public economics, który bywa tłumaczony jako „ekonomia sektora publicz- nego” (Stiglitz, 2004). S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 18 Część I. Podstawy teoretyczne Za ten stan rzeczy częściową winą można obarczyć samą ekonomię dobro- bytu. Wynika to z jej licznych porażek w rozwiązaniu pewnych kluczowych za- gadnień3, a także upartego skupiania się na „twierdzeniach o niemożliwości”, o których będzie tu jeszcze mowa. Ponadto istnieją nieustanne wątpliwości, co do statusu twierdzeń normatywnych w ekonomii. Natura zagadnień ekonomicz- nych i ich ścisłego związku z zaleceniami politycznymi sprawiają, że unikanie osądów wartościujących wydaje się prawie niemożliwe. Niemniej potrzeba odse- parowania stwierdzeń pozytywnych (deskryptywnych) od normatywnych często przekłada się na iluzję, że ekonomia może być uznana za naukę tylko wtedy, kiedy skupi się na tych pierwszych stwierdzeniach. Ten zwrot ku elementom deskryptywnym w ekonomii zapoczątkował Rob- bins (1932). Stanowisko Robbinsa tak ujął Samuelson w swoim wywiadzie dla czasopisma „Social Choice and Welfare”, [...] (wg Robbinsa) nie jest możliwe wydedukowanie kryteriów normatyw- nych za pomocą nauki, np. przez pomiar elastyczności popytu (i) przez jaką- kolwiek obiektywną obserwację i konstruowane modele. Aby uzyskać teorię normatywną, należy sformułować aksjomaty normatywne. [...] Większość ekonomistów sprzeciwiała się Robbinsowi, gdyż uważali, że (tym sposobem) niczego nie można doradzać politykom. Jednakże Robbins niczego takiego nie powiedział. On powiedział: ‘Jako uczony nie mogę tego powiedzieć. Jednakże jako wyborca mogę powiedzieć, który ze sposobów bym wybrał’ (por. Suzumura, 2005). Robbins (1981) wyjaśniał, że jego intencją nie było dyskredytowanie elemen- tów normatywnych, lecz jedynie objaśnienie normatywnego statusu interperso- nalnych porównań dobrobytu. Wyraźnie był on pod wpływem fi lozofi i Hume’a (2009), który sformułował „prawo”, „[...] że nie można wysnuwać wniosków nor- matywnych z przesłanek deskryptywnych”. Zamiary ekonomistów dobrobytu idą jakby wbrew temu „prawu”. Nadają oni bowiem „etyczną” treść niektórym czysto deskryptywnym miarom rozkładu dochodów. Z drugiej strony ekonomiści zaj- mujący się teorią rozkładów starają się formułować niektóre miary opisowe roz- kładu, aby można było łatwo nadać im etyczną treść. Temu celowi mają służyć systemy „aksjomatów”, jakie powinny spełniać te miary. Warto podkreślić, że wiele rezultatów ekonomii normatywnej ma postać twierdzeń matematycznych. Wyposażenie tych twierdzeń w treść normatywną może być mylące, ponieważ służą one do precyzyjnego ujęcia wartości etycznych i same z siebie bynajmniej nie implikują, że te wartości muszą być akceptowane. Samuelson (1947, s. 220) jest zdania, że: 3 Na przykład w kwestii „skal ekwiwalentności” służących porównywaniu dobrobytu pomiędzy heterogenicznymi gospodarstwami domowymi, o czym będzie mowa w dalszej części opra- cowania. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 19 Uprawnionym dla analizy ekonomicznej zagadnieniem jest ocenianie konsekwencji różnych sądów wartościujących (value judgements) niezależ- nie od tego, czy te osądy są podzielane lub nie przez teoretyka. Więcej informacji na temat roli osądów etycznych w ekonomii można znaleźć m.in. w pracach: Sen (1987), Hausman i McPherson (1996). 1.2.2. Ekonomia normatywna a  lozo a polityczna Od dawna można zauważyć wzajemne wpływy ekonomii normatyw- nej i fi lozofi i politycznej. Na przykład zasada różnicy Rawlsa (1971) okazała się szczególnie użytecznym instrumentem w ekonomicznych analizach działań re- dystrybutywnych. W szczególności dużo uwagi poświęca się tu kryterium mak- syminu Rawlsa, które nadaje absolutny priorytet osobom najgorzej sytuowanym, w odróżnieniu od utylitarystycznego maksymandu w postaci sumy użyteczności. Warto dodać, że ekonomiści dość późno zauważyli, że zasada różnicy Rawlsa stosuje się do dóbr podstawowych a nie do użyteczności. Z drugiej strony wiele koncepcji używanych przez fi lozofów politycznych ma swój rodowód w wielu obszarach ekonomii normatywnej. Fleurbaey (2008a) zauważa, że ekonomia normatywna i fi lozofi a politycz- na różnią jednak zarówno pod względem przedmiotu, jak i metodologii badań. Filozofowie polityczni skupiają się na ogólnych zagadnieniach sprawiedliwości społecznej, podczas gdy ekonomiści normatywni skupiają się na makroekono- micznych problemach alokacji zasobów i ocenach publicznych działań w społe- czeństwie niesprawiedliwym. Filozofowie polityczni skupiają się na argumentach i zasadach podstawowych, natomiast ekonomiści normatywni koncentrują się bardziej na efektywnym rangowaniu stanów społecznych niż na argumentach le- żących u podstaw określonego rankingu. Z tego powodu różnice pomiędzy fi lo- zofi ą polityczną a ekonomią normatywną są bardzo subtelne, ponieważ aksjoma- tyczne analizy w ekonomii normatywnej można interpretować, jako dokonywanie nie tylko logicznej dekompozycji danego rankingu czy zasady, ale też jako wyja- śnianie podstawowych zasad czy argumentów leżących u podstaw tego rankingu. Jako przykład rozważmy zastrzeżenia wobec zasady „równania w dół” (level- ing-down objection). Parfi t (1995) utrzymuje, że egalitaryzm jest pod tym wzglę- dem błędny, ponieważ zakłada implicite, że równanie w dół jest dobrem samym w sobie, nawet wówczas, gdy ranking egalitarny ujawnia, że – biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności – równanie w dół jest złe. W tego rodzaju argumentacji mamy do czynienia z powodami leżącymi u podstaw oceny społecznej a nie z samą treścią tych „wszystkich rozważanych okoliczności” branych pod uwagę w samym ocenianiu. Trudno sobie wyobrazić, czy i w jaki sposób można by uwzględnić tę obiekcję wobec równania w dół w modelach ekonomii norma- tywnej. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 20 Część I. Podstawy teoretyczne Ostatnia z różnic pomiędzy ekonomią normatywną a fi lozofi ą polityczną ma charakter narzędziowy. Ekonomia normatywna posługuje się formalnym apara- tem ekonomii, który pozwala wysnuwać wnioski, nawet o charakterze nieintu- icyjnym, z prostych argumentów. Jednakże badacz jest tu pozbawiony możliwo- ści analizy zjawisk, które są trudne do formalizacji4. 1.3. Etyczne aspekty nierówności ekonomicznych i ubóstwa Chociaż rozwój teorii rozkładów dochodów, zwłaszcza w odniesieniu do nierówności ekonomicznych i ubóstwa jest stosunkowo świeżej daty (w po- równaniu np. z ekonomią dobrobytu), to dla przejrzystości dalszych rozważań korzystne wydaje się omówienie w tym miejscu pewnych kluczowych zagad- nień5. Analiza nierówności i ubóstwa za pomocą indeksów ma swoje korzenie w sta- -tystyce. Ostatnie badania dostarczyły jednak wielu ważnych i interesujących rezultatów. Okazało się, że możliwe jest powiązanie indeksów nierówności z funkcjami dobrobytu społecznego, co nadało tym indeksom klarowny kontekst etyczny. Zasadniczą ideą jest uznanie indeksów nierówności nie tylko za czysto opisowe miary statystyczne, ale także za miary odzwierciedlające straty dobro- bytu społecznego z tytułu nierówności. Pionierskie osiągnięcie stanowiła praca Kolma (1969), spopularyzowana przez Atkinsona (1970) i Sena (1973). Niech funkcja dobrobytu społecznego będzie zdefi niowana na rozkładach do- chodów i symetryczna6. Dla danego rozkładu dochodów wykazującego nierów- ności ekonomiczne można ustalić egalitarny rozkład dochodów, który będzie się charakteryzować takim samym poziomem dobrobytu społecznego, co wyjściowy rozkład dochodów z nierównościami. Ten nowy rozkład dochodów jest nazywa- ny „rozkładem dochodów ekwiwalentnych egalitarnemu”. Dla ilustracji rozważmy społeczeństwo składające się tylko z dwóch osób. 4 Więcej informacji na temat ekonomii normatywnej i jej związków z fi lozofi ą polityczną moż- na znaleźć w następujących pracach przeglądowych: Arrow, Sen, Suzumura (1997, 2002), Fleurbaey (1996), Hausman, McPherson (2006), Kolm (1969), Moulin (1988, 1995), Roe- mer (1996), Young (1994). 5 Powstało wiele doskonałych prac przeglądowych na omawiany temat, np.: Chakravarty (1990), Cowell (2000), Dutta (2002), Lambert (2001), Sen, Foster (1997), Silber (1999). 6 To znaczy, że permutacja dochodów dwóch osób nie zmienia funkcji dobrobytu społecznego. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 21 Wykres 1.1. Dochód ekwiwalentny egalitarnemu (odcinek DE) i dochód średni (odcinek BF), C – faktyczny podział dochodu A 2 y b o s o d ó h c o D Dochód egalitarny B D O E F Dochód osoby 1 C G Źródło: opracowanie własne. Na wykresie 1.1 oś pozioma oznacza dochody osoby pierwszej a oś piono- wa dochody osoby drugiej. Wszelkie możliwe podziały łącznego dochodu tych dwóch osób reprezentuje odcinek AG. Prosta OB o nachyleniu 45° i wycho- dząca z początku układu współrzędnych obrazuje egalitarny podział dochodu. W szczególności punkt B reprezentuje egalitarny podział rozważanego tu łącz- nego dochodu, tj. taki podział, w którym osoba 1 otrzymuje taki sam dochód jak osoba 2, i oczywiście jest to dochód średni. Niech faktyczny podział łącznego dochodu reprezentuje punkt C na odcinku AG. Ponieważ punkt C nie pokrywa się z punktem B, to ten faktyczny podział dochodu jest nierówny. Poprowadźmy teraz przez punkt C krzywą indyferencji (jednakowej użytecz- ności dochodów), charakteryzującą się dodatnią awersją do nierówności7. Krzy- wa indyferencji wyznaczy punkt D, który oznacza egalitarny podział dochodu o takiej samej użyteczności, jaką charakteryzuje faktyczny podział (punkt C). In- nymi słowy, gdyby każda z rozważanych tu dwóch osób otrzymała dochód równy odcinkowi DE, to w tym nowym podziale zniknęłyby nierówności a dobrobyt społeczny pozostał dokładnie taki sam, jak w podziale faktycznym. Wielkość równa odcinkowi DE nazywana jest „dochodem ekwiwalentnym egalitarnemu” (equally distributed equivalent income, w skrócie EDEI). Zauważmy, że w przypadku dodatniej awersji do nierówności EDEI jest za- wsze mniejszy od dochodu średniego (odcinek BF). Przez porównanie dochodu 7 W tym miejscu wystarczy wspomnieć, że dodatnia awersja do nierówności wyraża kształt krzywej indyferencji jak na wykresie 1.1. Szersze objaśnienie stosowanych tu pojęć będzie przedstawione w dalszych częściach opracowania. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 22 Część I. Podstawy teoretyczne średniego z dochodem ekwiwalentnym egalitarnemu uzyskuje się interesujące indeksy nierówności ekonomicznych. Absolutna miara nierówności będzie rów- na różnicy dochodu średniego (długość odcinka BF) i dochodu EDEI (długość odcinka DE). Dzieląc tę absolutną miarę przez dochód średni, otrzymamy rela- tywną miarę nierówności. Relatywny indeks nierówności, zwany indeksem Kolma–Atkinsona, może służyć do zobrazowania dekompozycji dobrobytu społecznego. Rzeczywiście, dobrobyt społeczny, mierzony na skali porządkowej, można wyrazić, jako iloczyn dochodu średniego razy 1 minus indeks nierówności. Powyższą metodę konstrukcji indeksu nierówności ekonomicznych często określa się jako „etyczne podejście do pomiaru nierówności”. Podejście to oka- zuje się szczególnie użyteczne, gdy argumentem funkcji dobrobytu społeczne- go oraz obiektem pomiaru nierówności jest dobrostan (well-being) osoby, który może być mierzony lub nie za pomocą dochodów8. Wówczas funkcja dobroby- tu społecznego jest faktycznie symetryczna [z uwagi na wymóg bezstronności (impartiality)], a jej awersja do nierówności odzwierciedla leżące u jej podstaw zasady etyczne. W innym kontekście powyższa metoda okazuje się bardziej problematycz- na. Niech funkcja dobrobytu społecznego zależy od indywidualnego dobrostanu, a ten dobrostan zależy od dochodu, z możliwymi wariacjami z uwagi na zróż- nicowanie potrzeb. Wówczas równość dochodów przestaje być celem wartym zabiegów. Korzystanie z tej metody do konstrukcji indeksu nierówności dobro- stanu wydaje się poprawne. Jednakże zastosowanie tej metody do konstruowania indeksu nierówności dochodowych może nasuwać wątpliwości. Nierówności do- chodowe nie zawsze okazują się „złe”, np. gdy ma miejsce kompensacja z uwagi na nierówne potrzeby. Dla pogłębienia powyższego spostrzeżenia rozważmy przypadek utylitary- stycznej funkcji dobrobytu społecznego, będącej sumą (lub wartością średnią) indywidualnych użyteczności dochodów, przy założeniu, że każda osoba charak- teryzuje się taką samą ściśle wklęsłą funkcją użyteczności9. Wówczas omawiana tu metoda konstrukcji indeksu nierówności dochodowych może być interpreto- wana w różny sposób. Indeks ten nie odzwierciedla awersji do nierówności funk- cji dobrobytu społecznego, ponieważ funkcja dobrobytu społecznego nie wyraża żadnej awersji do nierówności użyteczności. Odzwierciedla ona tylko fakt em- piryczny w postaci stopnia wklęsłości (krzywizny) indywidualnych funkcji uży- teczności. Zdaniem Fleurbaeya (2008a) odwoływanie się w tym przypadku do „podejścia etycznego” wydaje się nieporozumieniem. 8 Por. uwagi w pracy Kota, Malawskiego, Węgrzeckiego (2004, rozdz. IV) na temat stosowanej tu terminologii (dobrobyt, dobrostan etc.) 9 Wklęsłość (wypukłość ku górze) funkcji użyteczności oznacza malejącą użyteczność krańcową. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 23 Inny ważny wkład w omawianą problematykę stanowi alternatywne, etyczne podejście, w którym analizuje się własności indeksów nierówności w sposób ak- sjomatyczny. Podstawowe aksjomaty etyczne dotyczą transferów. I tak, zasada transferów Pigou–Daltona powiada, że nierówności maleją (lub dobrobyt spo- łeczny wzrasta), gdy dokonywany jest jednakowych rozmiarów transfer od osoby bogatszej do biedniejszej, niezmieniający dotychczasowego rankingu tych dwóch osób (choć może się zmienić ranking tych dwóch osób względem pozostałych osób). Ponieważ warunek ten dotyczy równych transferów, jest on aksjomatem bardzo słabym. Dlatego są proponowane dodatkowe aksjomaty, np. wzmacnia- jące priorytet osób będących w najgorszej sytuacji. Zasada malejących transferów powiada, że transfer typu Pigou–Daltona ma tym większy wpływ, im niższych dochodów dotyczy (Kolm, 1976). Z kolei zasada proporcjonalnych transferów (Fleurbaey, Michel, 2001) powiada, że dobrobyt społeczny wzrasta, gdy transfer, w którym to, co otrzymuje obdarowywany, i to, co przekazuje donator, jest pro- porcjonalne do ich pozycji wyjściowych. Podobnego rodzaju aksjomaty są proponowane w odniesieniu do miar ubó- stwa. Na przykład Sen (1997) proponuje warunek mówiący o tym, że ubóstwo wzrasta, gdy ma miejsce jakikolwiek jednakowy transfer od osoby ubogiej (poni- żej linii ubóstwa) do osoby bogatszej (poniżej lub powyżej linii ubóstwa). Pozostałe aksjomaty, przyjmowane dla indeksów nierówności lub ubóstwa, mają mniej wyraźny wydźwięk etyczny. Chodzi tu np. o aksjomaty dekompono- walności indeksów, niezmienności skali itp. Ekonomiści korzystają głównie z indeksów nierówności wyprowadzanych z funkcji Lorenza. Z uwagi na wielość tych indeksów zaproponowano syste- my aksjomatów postulujących pewne „pożądane” własności. Tutaj też ustalono związki tych indeksów nierówności z funkcjami dobrobytu społecznego (por. Kolm, 1969; Atkinson, 1970). Statystyczna koncepcja dominacji stochastycz- nej pozwala rangować rozkłady dochodów z punkty widzenia dobrobytu spo- łecznego. Zatem te, z początku czysto opisowe, statystyczne miary nierówności bazujące na funkcji Lorenza okazały się mieć również odniesienie do zagadnień wartościowania etycznego. Z drugiej strony zainteresowanie fi lozofów politycznych problematyką po- miaru nierówności jest raczej umiarkowane (por. m.in. Temkin, 1993). Więk- szość autorów opracowań fi lozofi cznych skupia się głównie na defi niowaniu „poprawnych” zasad dla awersji do nierówności. W szczególności Parfi t (1995) proponuje, aby dać priorytet najgorzej sytuowanym nie tyle z powodu ich niższej pozycji wobec osób lepiej sytuowanych, ile dlatego, że one mają się najgorzej. Problemowi temu odpowiada defi niowanie dobrobytu społecznego za pomocą funkcji separowanej addytywnie z malejącą społeczną użytecznością krańcową10. 10 Funkcja dobrobytu społecznego jest separowana addytywnie, gdy jest sumą niezależnych składników, z których każdy zależy tylko od dobrostanu indywidualnej osoby. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 24 Część I. Podstawy teoretyczne Interesujące jest, że gdy egalitaryzm zdefi niujemy jako przeciwieństwo do po- wyższego podejścia „priorytetowego”, to stąd wynika, iż oceny egalitarne nie mogą być poprawnie odzwierciedlone za pomocą separowanej funkcji dobrobytu społecznego. Na temat znaczenia i ważności rozróżnienia pomiędzy egalitary- zmem a „priorytaryzmem” toczą się spory (por. m.in. Tungodden, 2003; Holtug, Lippert-Rasmussen, 2007). Warto też podkreślić, że fi lozofowie często posłu- gują się terminem dobrobytu społecznego (lub dóbr społecznych czy nierówno- ści) jako liczbami wyrażonymi w sposób kardynalny, podczas gdy ekonomiści ograniczają swoje interpretacje dobrobytu społecznego czy nierówności do czysto porządkowego rangowania stanów społecznych. 1.4. Ekonomia dobrobytu Tradycyjnie nazwa „ekonomia dobrobytu” bywa używana na określenie ekonomii normatywnej. Jednakże można obecnie zauważyć tendencję do uży- wania tej nazwy na oznaczenie pewnych subdyscyplin ekonomii normatywnej. Być może jest to rezultat rozwoju podejść „niewelfarystycznych” oraz podejść o ogólniejszym charakterze, np. teoria wyboru społecznego. 1.4.1. „Stara” i „nowa” ekonomia dobrobytu Przedstawiciele „starej” ekonomii dobrobytu (Marshall, Pigou, Lerner) akceptowali ideę oceniania dobrobytu społecznego bazującą na interpersonal- nych porównaniach użyteczności. Przedstawiciele „nowej” ekonomii dobrobytu (Hicks, Kaldor, Scitovsky) porzucili tę ideę. W braku jakichkolwiek możliwości porównań interpersonalnych uznali oni, że jedyną podstawą umożliwiającą oce- nianie dobrobytu powinna być zasada Pareto. Zgodnie z jednym ze sformułowań tej zasady, o poprawie globalnej mówimy wówczas, gdy oznacza ona poprawę dla każdego członka rozważanego społeczeństwa. Należy zaznaczyć, że zasada Pareto bywa formułowana rozmaicie, w zależności od tego, jak defi niuje się po- prawę indywidualną, np. w kategoriach preferencji lub tak czy inaczej rozumia- nego dobrostanu (well-being), oraz w zależności od tego, czy ta poprawa dotyczy wszystkich członków społeczeństwa czy też niektórych z nich. Tak rozumiana zasada Pareto wymagała jednak modyfi kacji. Zauważmy bo- wiem, że większość zmian spowodowanych działaniami w sektorze publicznym powoduje poprawę sytuacji pewnych osób kosztem innych osób, a stąd tak sfor- mułowana zasada Pareto jest „martwa”. Kaldor (1939) i Hicks (1939) zapro- ponowali rozszerzenie zasady Pareto o „kryterium kompensacyjne”. Zgodnie z kryterium Kaldora dana sytuacja może być uznana za poprawę globalną, jeśli osoby ex post zyskujące są w stanie skompensować stratę innych osób. Z kolei S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Podstawowe dylematy ekonomii dobrobytu 25 Hicks zaproponował kryterium, według którego osoby stratne ex ante nie są w stanie dokonać rekompensaty osobom zyskującym. Innymi słowy, zmiana sy- tuacji A na B jest akceptowana przez kryterium Hicks, jeśli zmiana z B na A nie spełnia kryterium Kaldora. Oba powyżej zdefi niowane kryteria kompensacyjne nie są jednak pozbawione wad. Wprawdzie są one dużo mniej „cząstkowe” niż zasada Pareto, jednakże zawodzą przy rangowaniu wielu par alternatyw. Nie to jest jednak główną wadą tych kryteriów. Ważniejsze wydają się następujące dwa ograniczenia. Po pierwsze, dla możliwych do zaakceptowania sposobów obliczania transfe- rów kompensacyjnych oba kryteria mogą prowadzić do niezgodnych ocen spo- łecznych: to samo kryterium może wskazywać jednocześnie, że sytuacja A jest lepsza niż sytuacja B i vice versa. Z tego powodu Scitovsky (1941) zaproponował, aby posługiwać się kombinacją obu kryteriów, ale nawet to rozwiązanie nie zapo- biega pojawianiu się nieprzechodnich osądów społecznych11. Po drugie, oba testy kompensacyjne mają wątpliwą wartość etyczną. Gdy transfery kompensacyjne spełniają kryterium Kaldora, wówczas wystarczy samo kryterium Pareto, ponieważ po kompensacji wszyscy zyskują. Jeśli jednak nie dokona się transferów kompensacyjnych, przegrani pozostaną przegranymi i nie- wielką dla nich pociechą jest tylko sama możliwość otrzymania rekompensaty. Oba rozważane tu kryteria faworyzują przy tym bogatych, których gotowość do zapłaty jest na ogół duża. Innymi słowy, bogaci są gotowi oddać dużo w celu uzy- skania wszystkiego, czego tylko pragną, i dlatego mogą chętnie zrekompensować się przegranym. Jednakże jeśli bogaci nie dokonają faktycznej rekompensaty, to mogą zarówno „mieć ciastko, jak i samemu je zjeść” (por. Fleurbaey, 2008a). Bardziej współczesne kryteria bazują na analizie kosztów i korzyści (cost- -benefi t analysis). Różnią się one niewiele od siebie i podlegają sumowaniu – po całej populacji-gotowości płacenia do rekompensat. Pomimo wielu głosów kry- tycznych (Arrow, 1951; Boadway, Bruce, 1984; Sen, 1979a; Blackorby, Donald- son, 1990) kryteria te są chętnie stosowane zarówno przez praktyków, jak i teo- retyków z niektórych obszarów ekonomii (organizacje przemysłowe, ekonomia międzynarodowa). Bardziej wyrafi nowane warianty analizy kosztów i korzyści (Layard, Glaister, 1994; Dreze, Stern, 1978) pozwalają na uniknięcie niektórych zarzutów przez zastosowanie ważonej sumy gotowości do płacenia lub nawet przez odwołanie się do funkcji dobrobytu społecznego. Jednak wielu specjalistów z zakresu eko- nomii sektora publicznego, np. Stiglitz (1987), jest zdania, że rdzeniem zasad etycznych jest kryterium Pareto i na takim fundamencie ekonomiści powinni formułować swoje osądy społeczne. W ramach ekonomii dobrobytu można też wyróżnić obszar, w obrębie którego dokonuje się osądów dobrobytu społecznego na podstawie dochodu narodowego. 11 Chodzi tu o to, że relacja preferencji może być nieprzechodnia. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 26 Część I. Podstawy teoretyczne Wzrost dochodu narodowego może być odzwierciedleniem wzrostu dobrobytu społecznego, jednakże przy pewnych bardzo restrykcyjnych założeniach. Najbar- dziej wątpliwe jest założenie, że rozkład dochodów jest społecznie optymalny. Można nawet mówić tu o powstaniu „szkoły wskaźników społecznych”, czego wyrazem jest czasopismo „Social Indicators Research”. Stosuje się tu również inne wskaźniki, np. wskaźniki szczęścia, prawdziwego postępu, zdrowia pub- licznego, dobrostanu itp. (por. m.in. Miringoff , Miringoff , 1999; Frey, Stutzer, 2002; Kahneman et al., 2004; Gadrey, Jany-Catrice, 2006). 1.4.2. Funkcja dobrobytu społecznego Bergsona–Samuelsona Na osobne potraktowanie zasługują Bergson (1938) i Samuelson (1947, 1981), których można uznać za reprezentantów „trzeciej drogi” pomiędzy starą i nową ekonomią dobrobytu. Wspomniani autorzy wyznaczyli sobie za cel dokonywanie kompletnych i zgodnych osądów dobrobytu społecznego za pomo- cą funkcji dobrobytu społecznego. Formuła w(x) = w[u1(x),…,un(x)] nazywana bywa „funkcją dobrobytu społecznego Bergsona–Samuelsona”, w której x jest stanem społecznym, natomiast ui(x), i = 1,…,n, są indywidualnymi funkcjami użyteczności tego stanu. Bergson i Samuelson podzielają przy tym pogląd, że dla wyrażenia indywidualnych preferencji wystarczy tylko informacja o charakterze nieporównywalnym i porządkowym (non-comparable ordinal information). Wspomniany pogląd jest jednak sprzeczny z formułą funkcji dobrobytu spo- łecznego, w której występują indywidualne funkcje użyteczności. Ponadto ist- nieją poważne kontrowersje co do możliwości skonstruowania funkcji dobrobytu społecznego Bergsona–Samuelsona wyłącznie na podstawie indywidualnych, nieporównywalnych i porządkowych preferencji (por. m.in. Arrow, 1951; Kemp, Ng, 1976; Samuelson, 1977, 1981; Sen, 1986; Fleurbaey, Mongin, 2005). Fleurbaey (2008a) jest zdania, że choć Samuelsona i jego obrońców uważa się za „przegranych”, to można mniemać, iż ich oponenci nie do końca ich zro- zumieli. W rzeczy samej, według Bergsona i Samuelsona indywidualne funkcje użyteczności w formule w(x) = w[u1(x),…,un(x)] są skonstruowane na podstawie uporządkowań (orderings) indywidualnych preferencji, przy spełnieniu zasady uczciwości (fairness)12. Logiczną możliwość takiej konstrukcji wykazał nie tyl- ko Samuelson (1977), ale także inni autorzy, np. Pazner (1979) czy Mayston (1974, 1982). Fakt, że taka konstrukcja nie wymaga innych informacji niż tylko preferencje porządkowe i nieporównywalne, nie podlega już dyskusji. Bergson 12 W polskim wydaniu dzieła Rawlsa (1991) (w 1994 roku) tłumacz posłużył się terminem „bezstronność”. Naszym zdaniem termin „bezstronność” bardziej odpowiada terminowi Rawlsa impartiality niż fairness. S. M. Kot, Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-005-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ku stochastycznemu paradygmatowi ekonomii dobrobytu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: