Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00323 007006 19024288 na godz. na dobę w sumie
Kuba. Rewolucja w rytmie rumby. Wydanie 1 - książka
Kuba. Rewolucja w rytmie rumby. Wydanie 1 - książka
Autor: Liczba stron: 336
Wydawca: Bezdroża Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-283-4327-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> przewodniki >> przewodniki turystyczne po krajach
Porównaj ceny (książka, ebook (-35%), audiobook).

Kuba to prawdziwy turystyczny fenomen. Dawna kolonia hiszpańska ostatecznie zapisała się na kartach historii jako matecznik zwycięskiej rewolucji. To tu, w żarze karaibskiego słońca, w scenerii piaszczystych plaż, porośniętych kaktusami i zamieszkanych przez legwany sawann, palm i plantacji tytoniu, lasów namorzynowych (gdzie łatwo spotkać krokodyla) i dusznych bagien, pod czujnym okiem partii komunistycznej realizował się eksperyment równikowego socjalizmu. Zaniedbane kolonialne zabytki, sędziwe amerykańskie krążowniki szos, niezmordowani uliczni muzycy i tancerze - mistrzowie habanery, rumby i salsy, najlepsze na świecie cygara i rum, czerpiąca z tradycji karaibskich, afrykańskich i europejskich kuchnia, a nawet legendarny rewolucjonista Che Guevara, dziś nieco zawłaszczony przez popkulturę - to tylko niektóre elementy kalejdoskopu symboli, z którymi dziś nierozłącznie kojarzy się Kuba. Egzotyczna przyroda, wielokulturowa historia, dekady izolacji i nieco siermiężna codzienność stworzyły tu jedyną w swoim rodzaju mozaikę, której koloryt zaintryguje i oszołomi każdego podróżnika.

Lubisz podróżować samodzielnie? Chciałbyś poznać historię, kulturę i przyrodnicze atrakcje odwiedzanych krajów, regionów i miast? Seria Bezdroża Classic powstała z myślą o Tobie! Ten przewodnik pomoże Ci zaplanować wyjazd, stanie się Twoim wiernym towarzyszem podróży i zapewni pasjonującą lekturę także po powrocie!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Autor przewodnika: Krzysztof Dopierała Redaktor prowadzący: Maciej Żemojtel Redakcja: Monika Orłowska Korekta: Aurelia Hołubowska Opracowanie kartograficzne: Magdalena Kroczak, DAKA – Studio Graficzne Źródło pochodzenia danych kartograficznych: © OpenStreetMap contributors; www.opendatacommons.org/licenses/odbl Zdjęcie na okładce: © Anton_Ivanov | Shutterstock.com Opieka techniczna: Katarzyna Leja Skład: Jan Szczurek Projekt okładki: hotmedia Jan Paluch Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz wydawnictwo Helion dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz wydawnictwo Helion nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo Helion ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice tel.: 32 2309863 e-mail: redakcja@bezdroza.pl księgarnia internetowa: http://bezdroza.pl Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres: http://bezdroza.pl/user/opinie/?bekuw1 Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Wydanie I ISBN: 978-83-283-4327-6 Copyright © Helion, 2018 • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! Nasza społeczność Krzysztof Dopierała Kuba Rewolucja w rytmie rumby a ł i a r e p o D . K . t o f Na Kubie wszystko wydawało się tymczasowe, zniekształcone przez słońce. Cristina García, Dreaming in Cuban przekł. K. Dopierała Kup książkę Poleć książkę Niezbędnik turysty zawsze pod ręką Ważne telefony Nr kierunkowy: +53 Pogotowie: 104 Straż pożarna: 105 Policja: 106 Polskie placówki dyplomatyczne Ambasada RP w Hawanie (Embajada de la República de Polonia en La Habana), Calle G 452, esq. a 19 (skrzyżowanie z Calle 19), Vedado 10400; ( +53 78 332439/440, +53 52 805770 (telefon alarmowy); @ www.hawana.msz.gov.pl Przydatne języki Jedynym językiem urzędowym na Kubie jest hiszpański. Lokalne dialekty i język potoczny mogą różnić się nieznacznie od mowy z Półwyspu Iberyjskiego oraz innych krajów Ameryki Łacińskiej. Język angielski jest mało przydatny, choć pracownicy branży turystycznej znają zwykle podstawowe frazy i zwroty. Strefa czasowa Strefa czasowa na Kubie zmienia się w zależności od pory roku: w porze suchej (zimą) jest to UTC –5 , a w porze deszczowej (latem) UTC –4. Daty przestawiania zegarków są elastyczne, ale przypadają zwykle na marzec oraz przełom października i listopada. Zdarzały się sezony, podczas których przez cały rok funkcjonował czas letni. Ustalając, jaka godzina jest na Kubie, od polskiego czasu trzeba przeważnie odjąć 6 godz., choć ta liczba może być inna, w zależności od dokładnych dat przestawiania tamtejszych zegarków. Elektryczność Przejściówka do gniazdek elektrycznych jest przydatna podczas podróży na Kubę. W większości przypadków występują gniazdka typu A (dwa płaskie bolce), choć stosunkowo często można się też natknąć na stosowany w Polsce typ C. Charakterystyka napięcia to 110 V lub 220 V (gniazdka bywają opisane) / 60 Hz. Oznaczenia toalet Toalety publiczne to w języku hiszpańskim baños públicos. Płcie opisuje się natomiast jako damas (kobiety) oraz caballeros (mężczyźni, a dosłownie „rycerze”). W wielu miejscach można się też spotkać z powszechnie rozumianymi piktogramami. Kup książkę Poleć książkę Turystyczny savoir-vivre Warto wiedzieć Ô Podczas pobytu w casa particular w dobrym tonie jest nienaruszanie prywatnej prze- strzeni właścicieli gościńca, np. salo- nu czy kuchni, chyba że zostaniemy tam zaproszeni. Ô Nie należy otwarcie krytykować partii komunistycznej, a zwłaszcza związanych z nią postaci otoczonych kultem, np. Fide- la Castro. Choć na Zachodzie słyszy się na jego temat różne opinie, wielu Kubań- czyków darzy El Comandante ogromnym szacunkiem. Ô Nie warto eksponować swoich kosztowności nie tylko ze strachu przed kradzieżą. Z dala od dużych miast i ośrodków turystycz- nych Kuba jest ubogim rolniczym krajem, gdzie pozowanie na „bogatego turystę” nie jest oznaką dobrego smaku. Ô Napiwki są mile widziane w branżach zwią- zanych z obsługą ruchu turystycznego. Pen- sje ich pracowników bywają niezmiernie niskie i każde peso ma tutaj duże znaczenie. Ô Kubańczycy są bardzo otwarci w fizycznych kontaktach z ludźmi, zwłaszcza już pozna- nymi. Pocałunki na przywitanie czy drzemka na czyimś ramieniu podczas podróży auto- busem nie są zachowaniami odstającymi od normy. Ô Ostentacyjne i głośne wycieranie nosa jest uważane za niegrzeczne. Warto powstrzy- mać się od tego w zatłoczonych miejscach, nawet jeśli mamy katar. Ô Mimo dużej liberalizacji życia publicznego, w odniesieniu do odzieży warto stosować zasady oparte na zdrowym rozsądku. Strój kąpielowy jest mile widziany tylko na plaży i na terenie ośrodków wypoczynkowych. Ô Nie należy fotografować obiektów militar- nych, a także niektórych publicznych. Może się to skończyć pouczeniem ze strony służb porządkowych. Kup książkę Ô Kuba swoim kształtem przypomina kroko- dyla, dlatego kraj bywa nazywany po hisz- pańsku El Cocodrilo lub El Caiman. Ô Najlepszy okres na podróż przypada mię- dzy listopadem a kwietniem, w trakcie pory suchej. Wrzesień i październik to z kolei mie- siące o największym zagrożeniu cyklonami. Ô Turyści nie mogą korzystać z niektórych usług skierowanych tylko do Kubańczyków, np. z oferty głównego przewoźnika autobu- sowego Ómnibus Nacionales. Ô Dostęp do internetu jest słaby i stosunkowo drogi. Umożliwiają go specjalne karty-zdrapki sprzedawane w punktach firmy telekomu- nikacyjnej ETECSA (1 CUC/godz.). Z sieci można korzystać w wybranych miejscach publicznych, drogich hotelach i nielicznych gościńcach. Ô Większość Kubańczyków jest katolikami, ale wierzenia chrześcijańskie przenikają się tu z obrzędami, które mają swe korzenie w kultu- rze dawnych czarnoskórych niewolników. Przelicznik walut* Wymiana USD na CUC w kubańskich kantorach jest obciążana prowizją w wysokości 10 wartości transakcji. Ponadto zakup CUP jest możliwy jedynie z użyciem CUC, a poniższe odniesienia do obcych walut podano tylko orientacyjnie. Peso wymienialne (CUC) Peso kubańskie (CUP) 1 PLN = 0,27 CUC 1 EUR = 1,17 CUC 1 USD = 1 CUC 1 GBP = 1,31 CUC 1 PLN = 6,8 CUP 1 EUR = 29,3 CUP 1 USD = 25 CUP 1 GBP = 32,8 CUP *stan z dnia 27.09.2018; 1 CUC = 25 CUP Poleć książkę . m o c s o t o h p t i s o p e D | l 4 3 o e y © 3 Brukowane aleje Trinidadu To unikatowe miasteczko niewiele zmieniło się od ery baronów cukrowych, którzy budowali w nim swoje wystawne pałace. Uroku dodaje mu bliskość znanej plaży Ancón i malowniczych gór Escambray. Więcej zob. s. 222. Kup książkę Poleć książkę . m o c s o t o h p t i s o p e D | 2 1 r i m n a d © m o c . k c o t s r e t t u h S | r a d a K a h t a g A © 4 Dolina Viñales Wapienne mogoty na wschodzie Kuby przyjmują fantazyjne kształty, a ich wnętrza są pełne rozległych jaskiń. Tę dziką scenerię najlepiej podziwiać z końskiego grzbietu, kultura kowbojska ma się bowiem dobrze w tej części kraju. Więcej zob. s. 168. Kup książkę Poleć książkę 8 Flamingi na bagnach Zapata Rozległe mokradła w pobliżu znanej z amerykańskiej inwazji Zatoki Świń są domem dla tysięcy flamingów. Te smukłe, różowe ptaszyska w trakcie lotu wyglądają jak przeroś­ nięte ważki, co dobrze widać przez lornetkę. Więcej zob. s. 196. Kup książkę © GUDKOV ANDREY | Shutterstock.com Poleć książkę Kup książkę Poleć książkę Kup książkę . c a r p o Poleć książkę e n z c fi a r i G o d u t S – A K A D Środkowa Kuba Centralna część Kuby to świat pełen ciągną­ cych się wzdłuż wybrzeża archipelagów i lagun, zabytkowych kolonialnych miast z epoki boomu cukrowniczego i pomniej­ szych pasm górskich, które mimo niewielkich rozmiarów fascynują przyrodniczym rozma­ chem. To tutaj znajduje się Trinidad, jedno z najczęściej odwiedzanych kubańskich mia­ steczek, którego wąskie brukowane uliczki nie zmieniły się od stuleci. Tylko w jego oko­ licy można spędzić wiele dni, odkrywając przyrodę gór Escambray i zabytkowe plan­ tacje w słynnej Valle de los Ingenios. W środkowej części kraju rozegrało się wiele wydarzeń istotnych dla jego rewolucyjnych dziejów. Santa Clara, niepisana stolica kultu­ ralna centralnej Kuby, to miasto, nad którym wisi duch Che Guevary, legendarnego kom­ pana Fidela Castro (zob. ramka Dowódca i przyjaciel – s. 103). Organizowane tu wystawy sztuki i wydarzenia muzyczne są dowodem na to, że współczesna scena artystyczna Perły Karaibów dynamicznie się rozwija. Turystyczny rdzeń tej części kraju stano­ wią też plaże północnego wybrzeża. Choć archipelag Jardines del Rey ucierpiał moc­ no w trakcie niedawnego huraganu Irma (zob. ramka Wyspa w oku cyklonu – s. 79), takie wyspy jak Cayo Coco czy Cayo Gui­ llermo od lat pozostają wizytówką Kuby jako egzotycznego raju na ziemi. Prowincje opisywane w niniejszym rozdzia­ le oferują też sporo smaczków z dala od utartych szlaków, a rzadziej odwiedzane Kup książkę ™ Camagüey (s. 246) – trzecie co do wielkości miasto Kuby z zabytkowym centrum wpisanym na listę UNESCO ™ Cienfuegos (s. 202) – miasto założone przez kolonistów z Francji ze starówką pod kuratelą UNESCO ™ Góry Escambray (s. 231) – liczne szlaki wędrówkowe, wodospady i zbocza górskie łagodnie opadające w stronę Morza Karaibskiego ™ Jardines del Rey (s. 243) – malowniczy archipelag u północnych wybrzeży Kuby, znany z różowych flamingów, rajskich plaż i luksusowych ośrodków wypoczynkowych ™ Playa Santa Lucía (s. 255) – duma prowincji Camagüey i tańsza od archipelagu Jardines del Rey alternatywa dla plażowiczów ™ Remedios (s. 217) – kolonialna wizytówka kubańskiej prowincji ™ Santa Clara (s. 211) – „miasto rewolucji” oraz prężny ośrodek współczesnej kultury kubańskiej ™ Trinidad (s. 222) – jedno z najpiękniejszych miasteczek Kuby; nad parterową zabudową i kolonialną starówką góruje tu pamiętająca czasy hiszpańskie barokowa katedra ™ Valle de los Ingenios (s. 229) – dolina, w której rozwijał się przemysł cukrowniczy, a bogacący się tu przedsiębiorcy stawiali w Trinidadzie okazałe pałace kolonialne miasta – jak Remedios czy Sancti Spíritus – są świetną alternatywą dla atrak­ cji ze szczytu podróżniczej listy. Jedno jest pewne – w środkowej Kubie z pewnością nie wieje nudą. Poleć książkę 202 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i Cienfuegos . 147 tys. Nazywanie Cienfuegos „kubańskim Pary­ żem” jest lekką przesadą, ale w powietrzu z  pewnością znajdziemy tu odrobinę francuskiej atmosfery. Nie ma bowiem drugiego miasteczka na wyspie, gdzie idealnie zaparzone espresso można wypić przy stoliku z widokiem na… łuk triumfalny. Cienfuegos należy do naj­ ciekawszych miast środkowej Kuby, ale ze względu na niewielką odległość od Trinidadu jest systematycznie pomijane przez podróżnych. Ośrodek położony jest nad zatoką Jagua. Jest tak rozległa, że ma się wrażenie, jak­ by całe centrum miasta było usytuowa­ ne nad wodą. Atrakcje turystyczne cze­ kają na wszystkich brzegach owej zatoki. Tak jak w Trinidadzie nie brakuje tu moż­ liwości krótkiego plażowania czy wypadu w góry stanowiące zachodni kraniec pasma Escambray. Nie bez znaczenia jest też głów­ na atrakcja Cienfuegos, czyli zabytkowe budownictwo. Punta Gorda, wysunięty na południe miejski cypel, urzeka willami i pałacami, których detale architektoniczne wprawiają w zachwyt nawet laików w dzie­ dzinie sztuki. Prowincja dzieląca nazwę z miastem aż do 2011 r. była najmniejszym regionem Kuby (z wyłączeniem Hawany i  wyspy Juventud), jednak tego statusu pozbawiły ją nowo wydzielone regiony Artemisa oraz Mayabeque (zob. ramka W cieniu Hawany – s. 161). Historyczne cen­ trum Cienfuegos w 2005 r. zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Z miasta wywodzi się popularny kubański piosenkarz, Benny Moré (zob. ramka Gigan- tyczna banda – poniżej). Historia Okolice strategicznie ukształtowanej zatoki Jagua już w XVIII w. zainteresowały Hiszpanów, którzy na południowym krań­ cu akwenu wybudowali fortecę. Ośrodek miejski zaczął się jednak rozwijać dopiero w pierwszych dekadach XIX w. po przy­ byciu tu francuskich imigrantów z regio­ nu Bordeaux oraz amerykańskiego stanu Gigantyczna banda Nazwisko Benny’ego Morégo oraz jego zespół La Banda Gigante znają w Cienfuegos wszystkie pokolenia Kubańczyków. Choć od największych sukcesów artysty minęło ponad pół wieku, pomnik piosenkarza i cytaty z jego utworów zdobią tutejsze miejskie krajobrazy. Moré śpiewał rozpoznawalnym melodyjnym tenorem, a jego rytmiczna ekspresja przyniosła mu nawet przydomek El Bárbaro del Ritmo (dosłownie: „barbarzyńca rytmu”). Tworzył on muzykę w takich klimatach gatunkowych jak bolero czy mambo. Po­ chodził z biednej rodziny, a pierwsze kroki ku popularności stawiał w rozrywkowym programie radio­ wym, gdzie został zauważony przez osoby z branży muzycznej. Przez pierwsze lata swojej twórczości zdobył rozpoznawalność głównie w Meksyku i innych krajach Ameryki Łacińskiej, ale po powrocie na Kubę w 1952 r. skradł również serca tutejszych słuchaczy. Założona przez niego La Banda Gigante nie schodziła podczas tej dekady z list przebojów, a Moré otrzymywał nawet propozycje koncertów w Euro­ pie (odrzucał je ze względu na strach przed lataniem). Artysta zmarł młodo, w wieku 43 lat, zmagał się bowiem z problemami alkoholowymi. O jego życiu nakręcono w 2006 r. film pt. El Benny (reż. J.L. Sán­ chez). Spacerując wzdłuż Maleconu w Cienfuegos można dostrzec planszę ze słowami jednej z pio­ senek Morégo, który miał wyraźną słabość do tego miasta (urodził się w pobliskim Santa Isabel de las Lajas): Cienfuegos es la ciudad que más me gusta a mí. Kup książkę Poleć książkę 203 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i a ł i a r e p o D . K . t o f Jedyny łuk triumfalny na Kubie Luizjana (stanowił on w tych czasach zamor­ ską kolonię Francji). Było to jedno z ostat­ nich osiedli założonych na Kubie w epoce kolonialnej, które przez kolejne dekady rozwijało się jako centrum portowo­han­ dlowe. Co ciekawe, jego nazwa nie ma nic wspólnego ze znanym rewolucjonistą Camilem Cienfuegosem, ale nawiązuje do noszącego takie samo nazwisko dawnego zarządcy Kuby. W czasach XIX­wiecznych wojen przeciwko Hiszpanom okolice mia­ sta kilkakrotnie stanowiły miejsce potyczek. Niedługo przed rewolucją kubańską (1957) spadły tu bomby w odwecie za rewoltę wszczętą przeciwko rządom prezydenta Fulgencia Batisty. W 2005 r. miasto ucier­ piało w  wyniku pustoszącego wybrzeże Kuby huraganu Dennis. Warto zobaczyć Topografia Cienfuegos jest osobliwa ze względu na położenie nad zatoką Jagua. Centrum miasta znajduje się na półwyspie Kup książkę wrzynającym się w jej wody od zachodu,, jednak równie istotny jest cypel Punta Gorda usytuowany kilka kilometrów na południe stąd. Mimo to większość odle­ głości w mieście jest spacerowa, a w razie potrzeby można skorzystać z autobusu miejskiego. Plac José Martíego Ten plac nazwany od imienia wielkiego kubańskiego poety (zob. ramka Ojczyzna jest ołtarzem – s. 118) z pewnością mógłby startować w konkurencji o tytuł najbardziej urokliwego kubańskiego skweru. Sprzy­ jają temu pięknie odnowione kolonialne budynki, duża ilość zieleni i leniwa mało­ miasteczkowa atmosfera, którą można się rozkoszować, popijając kawę w kawiarni El Palatino (zob. Wyżywienie). W zachodniej części placu wznosi się powstały w 1902 r. łuk triumfalny. Jego rozmiary nie mają wiele wspólnego z pary­ skim odpowiednikiem, ale jest to jedyna taka konstrukcja na Kubie. Poleć książkę Warto rzucić okiem na Teatr Tomása Ter- ry’ego (północna pierzeja placu; ) 9.00– 18.00; 2 CUC). Jest to pięknie odnowiony eklek­ tyczny gmach nazwany na cześć zamożnego kubańskiego przedsiębiorcy, który częścio­ wo sfinansował jego budowę. Teatr odda­ no do użytku w 1889 r., a jego imponująca sala widowiskowa może pomieścić niemal 1000 osób i posiada zdobiony freskami sufit. Aby w pełni poczuć klimat miejsca, najlepiej wybrać się tu na dowolne przedstawienie. Znajdująca się tuż obok katedra Niepo- kalanego Poczęcia (wschodnia pierzeja placu; wstęp wolny) jest starsza (początek 204 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i e n z c fi a r Kup książkę . c a r p o Poleć książkę i G o d u t S – A K A D 205 a b u K a w o k d o r Ś i s o g e u n e C f XIX w.), choć jej bryła nie przypomina już oryginału, który wielokrotnie rozbudowywa­ no. W jej wnętrzu zachwyca ołtarz z witra­ żami przedstawiającymi 12 apostołów. Pod­ czas pisania tego przewodnika kościół był w kiepskim stanie i prowadzono tu prace renowacyjne. Kup książkę Sporo reprezentacyjnych budynków zdo­ bi południową ścianę placu José Martíe­ go, choć nie można zajrzeć do wszystkich. Palacio de Gobierno pełni funkcję siedzi­ by władz miejskich, ale odwiedzający są za to mile widziani w gmachu Muzeum Pro- wincji () wt.–sb. 10.00–18.00, nd. do 13.00; 2 CUC), który w dawnych czasach mieścił hiszpańskie kasyno. Wystawy poruszają tu takie wątki jak rozwój architektoniczny miasta czy dzieje jego regionu. Ciekawym budynkiem jest też neoklasyczny Palacio de Ferrer (zachodnia pierzeja placu) z narożni­ kową wieżą, gdzie funkcjonuje dziś miejska instytucja kulturalna. Powstała w 1918 r. rezy­ dencja zachowała nazwisko pierwszych wła­ ścicieli, ale kilka razy przechodziła z rąk do rąk między zamożnymi rodami Cienfuegos. Muzea W promieniu kilkuset metrów od placu José Martíego znajduje się kilka mniejszych obiektów muzealnych, które są warte krót­ kiej wizyty podczas spaceru po Cienfuegos. Warto zajrzeć na wystawy Historycznego Muzeum Morskiego (zachodni kraniec Calle 60; ) wt.–nd. 9.00–17.00; 2 CUC), któ­ re wbrew swojej nazwie mało ma wspólne­ go z kubańską marynarką wojenną. Obiekt znajduje się w portowej części miasta, gdzie w 1957 r. doszło do rewolty przeciwko pre­ zydentowi Batiście. Udział brali w niej rów­ nież marynarze i właśnie na tym zdarzeniu skupiają się ekspozycje. Pobliskie Muzeum Lokomotyw (Calle 19; wstęp wolny) nie jest obiektem muzealnym w ścisłym rozumieniu tego terminu, ale można się tutaj przyjrzeć kilku zabytkowym pojazdom szynowym (w różnym stanie technicznym). Cmentarz la Reina Ta rozległa nekropolia (Calle 7, ok. 1,5 km na zachód od placu José Martíego; ) 8.00– 17.00) funkcjonuje od 1839 r., a powstała, by Poleć książkę 206 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i zastąpić wcześniejszy cmentarz, na którym zaczynało brakować miejsc na pochówki. Wiele tutejszych nagrobków i mauzoleów to istne dzieła sztuki. Zdobią je neoklasyczne kolumny i pompatyczne rzeźby. To bogac­ two podpowiada, że grzebano tutaj głów­ nie miejską elitę – włodarzy czy baronów cukrowych. Na miejscu jest możliwe wyna­ jęcie przewodnika, który chętnie przedstawi ich barwne życiorysy. Gmach urzędu celnego Spacerując deptakiem Santa Isabel (to daw­ na nazwa ulicy nr 29) na południe, dotrzemy do ładnie zagospodarowanego fragmentu nabrzeża zatoki Jagua, gdzie z długiego pomostu rozpościera się widok na jej spo­ kojne wody. Wznosi się tutaj błękitny gmach e n z c fi a r i G o d u t S – A K A D Kup książkę . c a r p o urzędu celnego. W połowie XIX w. był on jedną z pięciu najbardziej dochodowych instytucji tego typu na Kubie, co świadczy o dużej ówczesnej roli portu w Cienfuegos. Przed budynkiem często parkują konne bryczki, których woźnice oferują przejażdżki w stronę Punta Gorda. Punta Gorda Nie chcąc być gorsze od Hawany, Cienfue­ gos sprawiło sobie własny Malecón (Ca ­ lle 37) i właśnie wzdłuż tej nabrzeżnej ulicy warto przespacerować się w kierunku Pun­ ta Gorda. Po drodze mija się rozległą Pla- za de Actos, gdzie organizowane są zwy­ kle miejskie imprezy masowe, a tuż za nią (po prawej stronie Maleconu) warto zwró­ cić uwagę na wielką tablicę ku pamięci Benny’ego Morégo, piosenkarza pocho­ dzącego z regionu Cienfuegos (zob. ramka Gigantyczna banda – s. 202). Punta Gorda ma charakter ekskluzyw­ nej mariny, a kilka tutejszych budynków to prawdziwe perełki architektoniczne nawią­ zujące do francuskiej ery w dziejach miasta. Z zewnątrz można podziwiać gmach Pala- cio Azul (Calle 37 #1201), który dziś działa jako ekskluzywny hotel. Wzniesiono go w 1921 r. według projektu włoskiego archi­ tekta Alfreda Fontany. Początkowo służył on jako rezydencja przedsiębiorcy z branży tytoniowej, a po rewolucji kubańskiej swoją siedzibę miały tu różne instytucje państwo­ we. Goście hotelowi mogą wdrapać się na wieżę tej neoklasycznej budowli, by podzi­ wiać panoramę zatoki Jagua. Spacerując dalej na południe, dotrze­ my wkrótce do jeszcze bardziej okazałego Palacio de Valle (skrzyżowanie Calle 37 z Avenida 0), który jest szczególnie znany ze swych misternych zdobień (zarówno w  środku, jak i  na zewnątrz). Ten odda­ ny do użytku w  1917  r. pałac łączy wiele stylów architektonicznych – od inspiracji Poleć książkę 207 a b u K a w o k d o r Ś i s o g e u n e C f barokiem i gotykiem po detale czerpiące z budownictwa mauretańskiego. Nad jego budową czuwali ponoć specjaliści z wielu różnych krajów, aby mieć pewność, że owa fuzja gatunków będzie w dobrym guście. W latach 50. obiekt został wykupiony przez firmę, która zamierzała uruchomić w nim kasyno, ale plany te pokrzyżowała rewolu­ cja kubańska. Dziś działa tu restauracja, któ­ ra – biorąc pod uwagę historyczną wartość pałacu – prezentuje niezłą relację jakości do ceny. Jadalnie mają tu postać wysokich sal, których ściany i sufity zdobione są sztukate­ rią oraz mozaikami. Nad drzwiami znajdują się z kolei wielobarwne witraże. Po drodze na cypel Punta Gorda mija się jeszcze wiele przykładów pięknej architek- tury mieszkalnej. Niektóre drewniane wil­ le zdają się żywcem wyjęte z czasów, gdy na Kubie tworzył Ernest Hemingway. Na samym końcu półwyspu znajduje się nie­ wielki park z barem, gdzie można orzeźwić się zimnym piwem. Cmentarz Tomas Acea To kolejna nekropolia w  Cienfuegos (wschodnia część Avenida 5 de Septiem­ bre, ok. 3  km na wschód od centrum; ) 8.00–17.00; 1 CUC) warta wizyty. Otwarto ją w 1926 r. i w założeniu miał to być cmentarz dla biednych obywateli, ale nie odzwiercie­ dlają tego tutejsze pomniki. Spoczywa tu wiele postaci związanych z historią miasta, m.in. aktorka Luisa Martínez Casado. Warto też zwrócić uwagę na mauzoleum poświę­ cone uczestnikom powstania przeciwko prezydentowi Batiście. Ze względu na dużą ilość zieleni miejsce bywa nazywane niekie­ dy cmentarnym ogrodem. Komunikacja Cienfuegos leży z dala od autostrady przecinającej Kubę na osi wschód–zachód i nie wszędzie da się stąd dojechać bezpośrednio autobusami Viazul. Kursują one z dworca autobusowego (skrzyżowanie Calle 56 i 49, ok. 1 km na wschód od placu José Martíego) m.in. do Hawany (20 CUC, ok. 5 godz.), Playa Girón (7 CUC, ok. 1,5 godz.), Santa Clara (6 CUC, ok. 1,5 godz.), a ł i a r e p o D . K . t o f Bryczki przed gmachem urzędu celnego Kup książkę Poleć książkę 208 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i Trinidadu (6 CUC, ok. 1,5 godz.) i Varadero (16 CUC, ok. 5 godz.). Podróż do większości miast środkowej i wschodniej Kuby wymaga przesiadki w Santa Clara lub Trinidadzie, dokąd z tego samego dworca można dotrzeć, wsiadając do camiones (20–30 CUP, ale turyści są często proszeni o więcej). Pod koniec 2017 r. linia Viazul nie zapewniała połączeń stąd do Pinar del Río i Viñales, ale takie autobusy kursowały wcześniej, warto więc śledzić bieżące rozkłady w internecie (@ www.viazul.com). Tuż obok działa też dworzec kolejowy, ale – jak na całej Kubie – transport szynowy nie jest polecany podróżnym. Teoretycznie pociągiem można się stąd dostać m.in. do Hawany, Santa Clara i Sancti Spíritus, ale rozkłady są niewiarygodne i należy je sprawdzać o poranku bezpośrednio na stacji. Lotnisko im. Jaime Gonzáleza (ok. 4 km na wschód od centrum) obsługuje nieliczne loty czarterowe, Kawiarenki jak z Montmartre Choć nazywanie Cienfuegos stolicą kubańskich kawiarni jest lekką przesadą, to z pewnością można tu znaleźć lokale, które urzekną miło­ śników tego kofeinowego napoju. Aby je od­ wiedzić, najlepiej przejść się wzdłuż biegnącej z północy na południe Paseo del Prado (Cal­ le 37). Większość jest zamknięta w godzinach porannych, Kubańczycy nie stronią bowiem od kawy także późnym popołudniem. Najcie­ kawsze z lokali to: Ô MM Café (Calle 37 #5204). Jeśli jakieś miej­ sce w Cienfuegos można nazwać hipster­ skim, to z pewnością będzie to ta kawiar­ nia z artystycznym klimatem. Część krzeseł zastąpiły tu stare fotele kinowe, a rozsiąść można się też na szerokich parapetach. Ô Gato Verde (Calle 37 #4808). W „Zielonym kocie” można nie tylko skosztować znako­ mitej małej czarnej, ale też zagryźć ją róż­ nymi rodzajami tapas, np. z ośmiorniczek. Ô Mon Petit Café (Calle 37 #4031). Nie­ wielki narożny lokal szczególnie popu­ larny wieczorem. Lista dostępnych kaw wywołuje zawrót głowy, ale nic tak nie cieszy jak filiżanka rzadko dostępnej na Kubie latte. ale żadnych liniowych tras krajowych. Jego strona internetowa (@ www.cienfuegosinternational.com) wyróżnia się na tle innych portali tego typu. Cienfuegos jest idealnym miejscem na spacery, jednak w stronę nieco odległego Punta Gorda można się dostać np. autobusem miejskim nr 1, który kursuje wzdłuż Calle 37. Do fortecy Jagua można dopłynąć dwa razy dziennie (8.00 i 13.00, ale rozkłady bywają zmienne) z przystani promowej przy Avenida 46 (na zachód od gmachu celnego; poniżej 1 CUC). $ Noclegi Oferta noclegowa Cienfuegos jest bogata, a casas particulares można znaleźć zarówno wokół głównego placu José Martíego, jak i w dzielnicy willowej Punta Gorda. Pierwsze rozwiązanie jest znacznie bardziej komfortowe, w okolicy znajduje się bowiem uży­ teczna infrastruktura, m.in. restauracje czy agencje turystyczne. Ulice wzdłuż osi północ–południe noszą nazwę Calle, a prostopadłe do nich – Avenida. Ô Casa Pedro y Tita, Avenida 62 #3116A; ( +43 550782. Wynajem pojedynczych łóżek dla osób podróżujących w pojedynkę (10 CUC) to nieje­ dyna zaleta tego gościńca. Śniadania są niedro­ gie (3 CUC) i obfite. Ô Hostal Marisela Pedro, Calle 31 #5416E; ( +43 510511, +53 668056 (kom.); @ ariannacolina@ nauta.cu. Jeden z wielu gościńców w najbliż­ szej okolicy placu José Martíego. Jeśli nie ma tu wolnych pokoi, można skorzystać z kilku obiek­ tów zlokalizowanych „drzwi w drzwi”. Tuż obok jest biuro ETECSA. Ô Hostal Cienfuegos Center, Avenida 50 #3320; ( +43 519370, +53 380622 (kom.); @ www. hostalcienfuegoscenter.wordpress.com; Po dłu­ gim dniu w Cienfuegos relaks na tarasie tego gościńca jest dobrym zakończeniem dnia. Dostęp­ ne prywatne wi­fi. Ô Hostal Ksalinda, Calle 25 #5421; ( +43 534390, +52 973457 (kom.), @ yosley@nauta.cu. Bardziej centralnie już być nie może – ten spokojny gości­ niec znajduje się bezpośrednio przy placu José Martíego, a dokładnie na jego zachodniej pierzei. Ô Villa Teresa, Avenida 1 #3502; ( +43 517039, +58 261346 (kom.), @ www.villateresacfg.blog­ spot.com. Jedna z wielu opcji noclegowych na Punta Gorda. Ta znajduje się bezpośrednio za pięknym Palacio de Valle. Kup książkę Poleć książkę 209 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i Wyżywienie Najwięcej lokali znajduje się w okolicy placu José Martíego i wzdłuż biegnącej w stronę Punta Gorda głównej ulicy Paseo del Prado (Calle 37). Niedrogo można zjeść w urządzonej ze smakiem La Lonja (Calle 29 #4801; od 2–3 CUC). Menu składa się tutaj jedynie z kilku pozycji (drób i wieprzowina), co ułatwia wybór. Restauracja Las Mamparas (Calle 37 #4004; od 3–5 CUC) zapełnia się wieczorami dość szybko. Oferta jest bogata – od dań kuchni włoskiej po curry z kurczaka (rzadkość na Kubie). Krewetek i innych owoców morza można skosztować w El Campesi- no (Calle 37 #4824; od 6–9 CUC), a na drinka – jak podpowiada nazwa – warto wybrać się do położonej nad brzegiem zatoki kafeterii Piñacolada (południo­ wy kraniec Calle 29). W ofercie Cienfuegos jest też kilka ciekawych kawiarni (zob. ramka Kawiarenki jak z Montmartre – str. 208). # Informator Centrum informacyjne Infotur oraz filie kubańskich agencji turystycznych (m.in. Cubanacan i Havanatur) znajdują się naprzeciwko siebie na początku deptaku Avenida 54, który rozpoczyna się w południowo­ ­wschodniej części placu José Martíego. Można tu wykupić zorganizowane wycieczki, m.in. do El Nicho (ok. 30–40 CUC/os.) lub laguny Guanaroca (ok. 10–15 CUC/os.). Sporo ciekawostek można znaleźć na stronie internetowej @ www.cienfuegoscity.org Główny oddział ETECSA znajduje się przy skrzyżo­ waniu Calle 31 z deptakiem Avenida 54. Pieniądze można wymienić w oddziale CADECA przy Aveni­ da 56 #3316. Okolice Region Cienfuegos jest wart wydłużenia pobytu tutaj o dzień lub dwa. Chcąc poje­ chać stąd w stronę Trinidadu, warto zrobić to wynajętą taksówką, by móc zatrzymywać się przy punktach widokowych. Po lewej stronie drogi można podziwiać tutaj pasmo górskie Escambray, a po prawej spienionych fal Morza Karaibskiego – to jedna z najbar­ dziej widowiskowych dróg na Kubie. Forteca Jagua To najciekawsza wycieczka, jaką można urządzić sobie z  Cienfuegos, a  wybiera­ jąc się tu o poranku, łatwo jest połączyć ją z odpoczynkiem na pobliskiej plaży Rancho Luna. Pełna nazwa tej zabytkowej fortecy (na południowym brzegu zatoki Jagua; ) 8.00– 18.00; 5 CUC) to Castillo de Nuestra Señora de los Ángeles de Jagua. Zbudowano ją w połowie XVIII w. ponoć na rozkaz samego Energia z Moskwy Plany budowy elektrowni jądrowej Juragua kremlowscy włodarze kreślili jeszcze w epoce zimnej wojny. Miała ona uniezależnić Kubę od drogiego importu ropy naftowej. Radzieckim zwyczajem obok kom­ pleksu powstało też minimiasto robotnicze, które do dziś na mapach okolic Cienfuegos figuruje pod nazwą Ciudad Nuclear. To miasteczko z  „wielkiej płyty” uroczyście oddano do użytku w 1982 r., gdy budowa elektrowni trwała jeszcze w najlepsze. Niestety prace przerwano wraz z upadkiem Związku Radzieckiego, kiedy strumień pieniędzy płynących z Moskwy przykręcono z dnia na dzień. Rząd Fidela Castro przez kolejne lata próbował na własną rękę kontynuować ten projekt, ale w czasach tzw. okre­ su specjalnego (zob. Historia – s. 105) miał on na głowie poważniejsze sprawy. W 1996 r. wznowiono rozmowy z Rosją, ale ostatecznie zdecydowano się odpuścić ten temat, m.in. ze względu na sprzeciw Stanów Zjednoczonych. Choć elektrownia nigdy nie rozpoczęła działalności, Ciudad Nuclear rozwija­ ło się w międzyczasie jak najzwyklejsze przedmieście Cienfuegos. Choć w pewnym sensie może ono przypominać ukraińskie miasto Prypeć przy reaktorze w Czarnobylu, tutaj życie toczy się na normalnych kubańskich obrotach. Miłośnicy industrialnej atmosfery z pewnością będą zachwyceni wizytą w tym miejscu. Spod fortecy Jagua należy udać się tylko kilkaset metrów na południe. Kup książkę Poleć książkę 210 a b u K a w o k d o r Ś s o g e u n e C f i króla Hiszpanii Filipa V, aby chronić tutejszą zatokę przed atakami piratów. Była to jedy­ na tego typu budowla obronna wzdłuż tej części wybrzeża Kuby, a kolejną hiszpańską fortecę można znaleźć dopiero w Santiago de Cuba. Zamek powstał na naturalnym podłożu skalnym i zawiera elementy charak­ terystyczne dla architektury obronnej swo­ ich czasów, m.in. wieżę obserwacyjną, fosę czy most zwodzony zachowany w świetnym stanie. Według lokalnych podań miejsce to jest nawiedzane przez ducha żony jed­ nego z komendantów fortu, która zginęła w tajemniczych okolicznościach. Podczas prac renowacyjnych w XX w. znaleziono tu zresztą wiele fragmentów ludzkich kości, zwłaszcza pod podłogą kaplicy. Dziś moż­ na odwiedzić tutaj muzeum przedstawia­ jące historię kompleksu, a także rzucić na okiem na zabytkowe działa i przekąsić coś w zamkowej restauracji. Kilka kilometrów na zachód od fortecy znajduje się nieukoń­ czona elektrownia jądrowa Juragua, której dzieje sięgają czasów sowieckich (zob. ram­ ka Energia z Moskwy – s. 209). # Informator Promy do fortecy Jagua odchodzą dwa razy dzien­ nie (rano i po południu) z przystani miejskiej przy Avenida 46 (poniżej 1 CUC). # Informator Po przedostaniu się promem spod fortecy na drugi brzeg ujścia wód zatoki Jagua do morza dobrze jest złapać taksówkę w stronę plaży (do 5 CUC, odle­ głość to ok. 6 km). Podmiejskie autobusy odchodzą z dworca w Cienfuegos 2–3 razy dziennie (ok. 1 CUP). Taksówka z Cienfuegos to koszt ok. 10–15 CUC. Laguna Guanaroca Jeśli nie wybieramy się na bagna Zapata (zob. s. 196), ta niewielka laguna (ok. 15 km na południe od Cienfuegos; ) 8.00–15.00; 10 CUC, wstęp z obowiązkowym przewod­ nikiem) jest niezłym miejscem do obserwa­ cji różowych flamingów i innych ptaków charakterystycznych dla kubańskiej fau­ ny, m.in. pilika czerwonodziobego, który jest uważany za symbol kraju. W obrębie mokradeł działa też farma krewetek, a kraj­ obrazy urozmaicone są lasami namorzy­ nowymi. Najwięcej ptactwa można tu zaobserwować w godzinach porannych, dlatego lepiej nie odkładać wizyty na póź­ ne popołudnie. # Informator Lagunę można zwiedzać w formie zorganizowanej (10–15 CUC) lub dotrzeć tu podobnie jak na plażę Rancho Luna i na miejscu dołączyć do oprowadza­ nych wycieczkowiczów. Wizyta trwa zwykle 2–3 godz. Plaża Rancho Luna Choć nie jest to najbardziej malownicza z kubańskich plaż, Rancho Luna (ok. 19 km na południe od Cienfuegos, po przeciwnej stronie ujścia wód zatoki Jagua) jest dobrym miejscem na krótki odpoczynek po zwiedza­ niu fortecy Jagua (można tu także dotrzeć bezpośrednio z Cienfuegos). W tutejszych wodach możliwy jest snorkelling (działa tu centrum nurkowe), a słoneczne kąpie­ le warto uzupełnić smacznym obiadem z owoców morza. Chętni mogą pozostać na noc w jednej z kilku casas particulares. Kup książkę Ogrody Botaniczne Ten dendrologiczny raj (ok. 18 km na wschód od Cienfuegos, przy miasteczku Pepito Tey, ) 8.00–17.00; 3 CUC) znajduje się w ścisłej czołówce tego typu obiektów na Kubie. Instytut roślin tropikalnych funkcjonował tutaj już na początku XX w., a swoje prace prowadzili tu badacze z kluczowych uniwer­ sytetów zachodniej półkuli, m.in. z Harvar­ du. Jego założycielem był Edwin Atkins, któ­ ry dorobił się na Kubie fortuny w przemyśle cukrowym. Na prawie 100 ha można tu zna­ leźć dziesiątki gatunków palm, bambusów Poleć książkę Spis treści NIEZBĘDNIK TURYSTY ................................................2 ZOBACZ KONIECZNIE ...................................................5 ZAPLANUJ PODRÓŻ ................................................... 17 Trasa 1. Kubańska klasyka ............................................19 Trasa 2. Wschodnie klimaty ..........................................21 Trasa 3. Tytoń, świnie i flamingi...................................23 Niestety możesz też się rozczarować… ....................25 WYDARZENIA KULTURALNE ................................... 26 10 ZASAD ODPOWIEDZIALNEGO PODRÓŻOWANIA .................................................... 28 INFORMACJE PRAKTYCZNE ...............................29 Przed wyjazdem ..............................................................29 Wybór czasu podróży ..................................................................... 29 Formalności wizowo-paszportowe .......................................... 30 Ubezpieczenie ................................................................................... 31 Zabezpieczenia medyczne ........................................................... 33 Pieniądze .............................................................................................. 41 Źródła informacji o kraju ............................................................... 44 Co zabrać? ............................................................................................ 48 W co się spakować? ......................................................................... 52 Planowanie budżetu ....................................................................... 53 Przelot ...............................................................................57 Na miejscu ........................................................................58 Poruszanie się po kraju ................................................................... 58 Noclegi .................................................................................................. 69 Wyżywienie ......................................................................................... 74 Informacje A–Z ................................................................77 KRAJ W PIGUŁCE ......................................................... 92 INFORMACJE KRAJOZNAWCZE ..........................93 Charakterystyka geograficzno-przyrodnicza ..........93 Historia ..............................................................................96 Demografia ................................................................... 108 Społeczeństwo i obyczaje.......................................... 110 Religia ............................................................................. 114 Kultura i sztuka ............................................................. 116 Kup książkę Symbole Kuby............................................................... 124 Kuchnia .......................................................................... 126 ZWIEDZANIE KUBY ..........................................133 HAWANA I ZACHODNIA KUBA .............................135 Hawana .......................................................................... 136 Habana Vieja .....................................................................................137 Casablanca i Park Historyczno-Militarny Morro-Cabaña 147 Habana Centro .................................................................................149 Vedado ................................................................................................153 Zewnętrzne dzielnice Hawany .................................................157 Pinar del Río .................................................................. 164 Plantacja tytoniu Alejandra Robainy ................................167 Viñales ............................................................................ 168 Jaskinia św. Tomasza ................................................................174 Archipelag Colorados ..............................................................174 Półwysep Guanahacabibes ....................................... 175 Wyspa Juventud........................................................... 177 Las Terrazas ................................................................... 181 Matanzas........................................................................ 183 Varadero ......................................................................... 188 Cárdenas .......................................................................................194 Zatoka Świń .................................................................. 195 Bagna Zapata ..............................................................................196 Boca de Guamá ..........................................................................199 ŚRODKOWA KUBA ...................................................201 Cienfuegos .................................................................... 202 Forteca Jagua ..............................................................................209 Plaża Rancho Luna....................................................................210 Laguna Guanaroca ...................................................................210 Ogrody Botaniczne ...................................................................210 El Nicho ..........................................................................................211 Santa Clara .................................................................... 211 Remedios ....................................................................... 217 Caibarién .......................................................................................219 Cayo Santa María ......................................................... 220 Poleć książkę 326 326 i c ś e r t s i p S Trinidad .......................................................................... 222 Valle de los Ingenios ................................................................229 Topes de Collantes ....................................................................231 Plaża Ancón .................................................................................233 Sancti Spíritus ............................................................... 233 Ciego de Ávila ............................................................... 238 Morón ............................................................................. 241 Laguna de Leche .......................................................................242 Loma de Cunagua ....................................................................242 Jardines del Rey ........................................................... 243 Camagüey ..................................................................... 246 Playa Santa Lucía ......................................................... 255 Nuevitas.........................................................................................256 Cayo Sabinal ................................................................................257 WSCHODNIA KUBA...........................................259 Las Tunas ........................................................................ 260 Puerto Padre ................................................................................262 Bayamo .......................................................................... 263 Park Narodowy Sierra Maestra ................................. 266 Manzanillo ..................................................................... 270 Muzeum La Demajagua .........................................................271 Media Luna ..................................................................................271 Park Narodowy Desembarco del Granma ......................272 Cabo Cruz .....................................................................................272 Pilón i Marea del Portillo ........................................................272 Trasa z Marea del Portillo do Santiago de Cuba ..........274 Holguín .......................................................................... 274 Gibara ............................................................................. 279 Silla de Gibara .............................................................................281 Park Monumento Nacional Bariay .....................................281 Guardalavaca ................................................................ 282 Wschodnia prowincja Holguín ................................. 285 Santiago de Cuba ........................................................ 287 Forteca San Pedro de la Roca ..............................................299 El Cobre..........................................................................................299 Plaża Siboney ..............................................................................301 Park Baconao ...............................................................................302 Guantánamo ................................................................. 304 Droga do Punta de Maisí .......................................................307 Baracoa ........................................................................... 309 Góra El Yunque ...........................................................................314 Rzeka Toa.......................................................................................314 Park Narodowy Alexandra von Humboldta...................315 SŁOWNICZEK POLSKO-HISZPAŃSKI ...................316 AUTOR PRZEWODNIKA ..........................................324 SPIS TREŚCI ................................................................325 SPIS MAP I PLANÓW MIAST .................................327 SPIS RAMEK...............................................................328 INDEKS ........................................................................330 LEGENDA ....................................................................334 Kup książkę Poleć książkę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kuba. Rewolucja w rytmie rumby. Wydanie 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: