Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00507 009823 10436471 na godz. na dobę w sumie
Kultura literacka Wilna (1323-1655) - ebook/pdf
Kultura literacka Wilna (1323-1655) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 502
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1855–4 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka opowiada o tekstach i ich funkcjonowaniu w średniowiecznym i wczesnonowożytnym Wilnie, które między XIV a XVII wiekiem osiągnęło status największego ośrodka miejskiego na Litwie i jednej z dwóch stolic państwa litewsko-polskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jakub Niedźwiedź KULTURA LITERACKA WILNA (1323–1655) ) 5 5 6 1 – 3 2 3 1 ( A N L I W A K C A R E T I L A R U T L U K ź d e i w ź d e i N b u k a J Książka opowiada o tekstach i ich funkcjonowaniu w średnio- wiecznym i wczesnonowożytnym Wilnie, które między XIV a XVII wiekiem osiągnęło status największego ośrodka miejskiego na Lit- wie i jednej z dwóch stolic państwa litewsko-polskiego. Przedsta- wione tu rozważania poparte są przekonaniem, że sukces tego dynamicznie rozwijającego się, wieloetnicznego i wielowyznanio- wego miasta był oparty na piśmienności (literacy) i posługiwaniu się tekstem. Dlatego w centrum zainteresowania autora znalazły się właśnie teksty: nie tylko te „literackie” (jak ody Sarbiewskiego lub dialogi Górnickiego), ale też „użytkowe” (np. inskrypcje na monetach czy testamenty), a także różne okoliczności ich pro- dukcji i użycia. Retoryka rządziła użyciem tekstów w Wilnie. Zgodnie z jej regułami działał wileński teatr władzy, w którym role były ściśle określone przez dostęp do tekstów, a zatem uwarunko- wane przez piśmienność. W książce zostały omówione takie zagadnienia jak: współistnienie wielu alfabetów, ograniczenia związane z wielojęzycznością wileń- skiej literatury, możliwości wytwarzania tekstów rękopiśmiennych i drukowanych, magazynowanie ich w archiwach i bibliotekach, szkolnictwo i edukacja literacka oraz wykluczanie i włączanie kobiet w obręb wspólnoty osób piśmiennych. Wywód ilustrowany jest tekstami zapisanymi po łacinie, rusku, hebrajsku, litewsku, polsku, w jidysz i po niemiecku, niegdyś będącymi retorycznymi narzędziami pomagającymi tworzyć i modelować rzeczywistość, a dziś stanowiącymi podstawowy i często jedyny ślad po posługu- jących się nimi ludziach żyjących w Wilnie kilkaset lat temu. 37,00 zł z VAT ISBN 978-83-242-1659-8 www.universitas.com.pl 9 788324 216598 universitas KULTURA LITERACKA WILNA (1323–1655) RETORYCZNA ORGANIZACJA MIASTA Biblioteka Literatury Pogranicza Tom 20 seria pod redakcją Andrzeja Romanowskiego Jakub Niedźwiedź KULTURA LITERACKA WILNA (1323–1655) RETORYCZNA ORGANIZACJA MIASTA Kraków Publikacja dofinansowana przez Wydział Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego © Copyright by Jakub Niedźwiedź and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 97883–242–1855–4 TAiWPN UNIVERSITAS Recenzenci: Prof. dr hab. Andrzej Borowski (Uniwersytet Jagielloński) Dr Grzegorz Franczak (Universitŕ degli Studi di Milano) Opracowanie redakcyjne Katarzyna Kościuszko-Dobosz Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce Fragment gotyckiej polichromii z kościoła bernardynów pw. św. Franciszka i Bernardyna w Wilnie, ok. 1530 roku (fot. Jakub Niedźwiedź) www.universitas.com.pl Wstęp Głosy dawnych mieszkańców Wilna są dla nas bezpowrotnie stra- cone. Możemy się ich doszukiwać w tekstach pisanych, lecz w rzeczy- wistości nie przemawiają w nich dawni wilnianie. Oni zostawili po so- bie jedynie materialny ślad w postaci zapisu, równie fizyczny jak Ostra Brama albo gotycki klucz wykopany w fundamentach Zamku Dolnego. Ślady te są nieme, dopóki to m y ich nie zinterpretujemy, nie przeczy- tamy i nie przełożymy na n a s z współczesny język i n a s z e współ- czesne zrozumienie. Z tego powodu głos, którym będą one do nas przemawiać, będzie n a s z y m głosem. Mimo to teksty – jeśli spoj- rzymy na nie w perspektywie diachronicznej – należą nie tylko do na- szego świata: napisane kilka wieków temu, stanowiły część świata na długo, zanim się na nim pojawiliśmy. Konkretny arkusz czerpanego pa- pieru zapisany cyrylicą trzymał kiedyś w rękach pisarz grodzki Jan Ko- lenda, który złożył na nim swoją sygnaturę (każdy, kto ją widział, wie, że jest autentyczna, gdyż jej podrobienie wydaje się zupełnie niepraw- dopodobne); dlatego dziś, po prawie czterystu latach, możemy spróbo- wać zaufać temu arkuszowi, spróbować uwierzyć, że jest „pasem trans- misyjnym” pomiędzy naszym tu i teraz a światem ludzi żyjących kilka epok temu. Co więcej, wierzymy, że przekaźnikiem jest nie tylko auten- tyczny siedemnastowieczny papier zapisany rzędami czarnych znaków, lecz również znaczenie słów i zdań, które zostały w tych znakach za- kodowane. Na tej wierze opiera się wszystko, co zostało zapisane w tej książce. Wstęp  1. Podpis Jana Kolendy, pisarza grodzkiego wileńskiego, pod dokumentem z 11 lipca 1611 1 Książka, którą Czytelnik trzyma w ręce, mówi o tekstach oraz o ich użyciu w średniowiecznym i wczesnonowożytnym mieście Wilnie. Kie- dy dziewięć lat temu przystępowałem do gromadzenia i porządkowania zawartych w tej pracy materiałów, zamierzałem napisać historię litera- tury w stolicy Litwy. Z czasem ten plan się zmienił. Zastanawiając się nad listą książek, którymi powinienem się zająć, umieszczałem na niej utwory należące do gatunków opisanych przez szesnastowieczne poetyki i retoryki. Zarazem jednak znamy dziś szereg nie tyle i nie tylko pojedynczych utworów, lecz gatunków, których szes- nastowieczni humaniści nie zaliczyliby do literatury, a które od dawna zajmują poczesne miejsce w naszym kanonie. Mam na myśli nie tylko Wstęp  pamiętniki, ale np. zretoryzowane testamenty, protestacje lub przywile- je. O utworach tych mówi się niekiedy jako o tekstach użytkowych lub z pogranicza literatury i „piśmiennictwa”. Jednak epitafia lub listy były gatunkami użytkowymi w nie mniejszym stopniu niż testamenty. Cha- rakter „użytkowy” miała mowa, którą witano Zygmunta Augusta w cza- sie sejmów wileńskich, lub ody śpiewane w dniu translacji relikwii św. Kazimierza. Przy pomocy kryterium użytkowości trudno byłoby zatem oddzielić literaturę piękną od zapisów do niej nienależących. Zawiedzie nas w tym usiłowaniu prawdopodobnie większość innych cech przypi- sywanych literaturze pięknej, jak fikcja, wewnętrzne uporządkowanie, perswazja retoryczna, naśladowanie, walory estetyczne itp. Nawet jeśli założymy, że testamenty czy inskrypcje na monetach leżą na pograni- czu literatury i nieliterackich form piśmiennictwa, grupa tekstów po- granicznych może okazać się na tyle duża, że utwory literackie i „inne zapisy” będą stanowić jedynie jej wąski margines i skrajny przypadek użycia tekstu. O ile w ogóle taki margines istnieje: w dawnym Wilnie wszystkie zapisy – od drukowanego eposu Jana Radwana po kopię wy- roku sędziego Naborowskiego – miały, przynajmniej potencjalnie, wa- lor praktyczny i pozaestetyczną funkcję społeczną. Załóżmy jednak, że dałoby się z morza różnych zapisów wyłowić utwory literackie. Dla kogoś, kto zetknął się z szerokim korpusem źró- deł o zróżnicowanym charakterze, operacja „wyławiania” oznacza odci- nanie literatury od naturalnego tekstowego zaplecza, czyli preparowanie kanonu utworów literackich. Tymczasem wszystkie teksty – włączając również te „nieliterackie” – wzajemnie się oświetlają. I choć mógłbym przyjąć założenie, że w moich obserwacjach ograniczę się tylko do eli- tarnego klubu literatury pięknej, nie zmieni to faktu, że zapisy, które do niego nie weszły, są głęboko z literaturą piękną spokrewnione już choć- by przez fakt swojego materialnego, tekstowego charakteru. Ten wyraźny związek zachodzący między tekstami „literackimi” i „nieliterackimi” okazuje się jeszcze silniejszy, kiedy przyglądamy się funkcjom ich różnych odmian. Jak już wspomniałem, większość teks­ tów (o ile nie wszystkie) miała swoje określone przeznaczenie i służyła do czegoś wilnianom żyjącym w XVI lub XVII w. Nawet jeśli chcieli- byśmy mówić o obecności w dawnym mieście tylko literatury pięknej, bonae litterae, czyli np. literatury wyróżnianej według kryteriów ów- czesnych poetyk normatywnych, nie udałoby się uniknąć odwołań do utworów „nieliterackich”, np. pamiętników i diariuszy. Innymi słowy, gdybym pisząc o literaturze w Wilnie, ograniczył się tylko do utworów Wstęp  literackich, abstrahując od tekstów innego typu, obraz, który bym stwo- rzył, nie byłby dla mnie przekonujący, ponieważ zbyt radykalnie i me- chanicznie musiałbym go uprzednio „przykroić”. Trafniejszym wybo- rem wydaje się zatem zrezygnowanie z konceptu „literatura w Wilnie” na rzecz innego: „teksty w Wilnie”. W książce będę się zatem częściej posługiwał słowem tekst niż utwór lub dzieło. Takiemu spojrzeniu na piśmiennictwo można wiele zarzucić: że ujmuje je zbyt jednostronnie, że redukuje jego walory estetyczne, że pomija wreszcie to, co w literaturze najważniejsze, czyli jej wymiar du- chowy oraz intelektualny. Są to po części słuszne obiekcje, zwłaszcza że np. estetyka również wchodzi w obręb komunikacji społecznej. Nie od- żegnując się zupełnie od estetycznego czy moralnego przekazu tekstów, chcę się jednak skupić na ich wymiarze socjologicznym. 2 Dawne teksty można badać w oderwaniu od miejsca i napisać np. historię literatury polskiej XVI w. opartą nie na kryterium przestrzen- no­czasowym, ale językowym, tożsamościowym lub kulturowym. O ile zakres chronologiczny tak zaplanowanej Historii literatury polskiej XVI wieku daje się mniej więcej oznaczyć, o tyle przestrzeń, do której się ona odnosi, pozostaje mocno niedoprecyzowana. Jeśli badacz ominie kwestie terytorialne i potraktuje teksty źródłowe jako jedną bibliote- kę, w której na półce stoją obok siebie poszczególne dzieła, stworzy on syntezę wiedzy o zhomogenizowanej literaturze polskiej XVI w., tak jakby wszystkie te utwory wchodziły ze sobą w interakcję, tworząc za- mknięty system, pozbawiony luk i nieciągłości. Przy takim ujęciu po- wiązanie przymiotnika „polski” nie z językiem czy kulturą, ale z Pol- ską jako państwem, jest niewygodne, ponieważ najpierw rodzi pytanie o terytorium Polski w XVI w., a następnie o jej jednolitość kulturową. W następstwie stawiania tych pytań może się okazać, że przymiotnik „polski” trzeba by zaaplikować do tekstów, które ani nie są po polsku, ani nie są katolickie, ani nawet chrześcijańskie. A to mogłoby stanowić zagrożenie dla jednorodnego obrazu literatury narodowej w XVI w. (oczywiście jeśli założymy jej istnienie). Powiązanie tekstów nie tylko z konkretnym czasem, ale też ze ści- śle określoną przestrzenią, dzięki wyraźnemu określeniu skali i, co za tym idzie, większej precyzji pozwala uniknąć wspomnianego niebez- Wstęp  pieczeństwa homogenizacji, ale zarazem zrywa z mitem jednolitej lite- ratury narodowej i stawia dodatkowe zadania. Chcąc bowiem mówić o tekstach w Wilnie w XVI czy XVII w., musimy zmierzyć się z pyta- niem o to, czym różnią się teksty wileńskie od tekstów z innych miejsc, np. z Krakowa. Czy teksty wileńskie są inne? Może inny jest ich zestaw? A nawet jeśli są podobne, jaka jest różnica w ich funkcjonowaniu? Na pytanie o to, czy istniały różnice, już po wstępnym zastanowie- niu trzeba odpowiedzieć twierdząco. Weźmy przykład tomu zawiera- jącego listy Cycerona, importowanego do Rzeczypospolitej z targów książki we Frankfurcie nad Menem. Niemal identyczne egzemplarze tego samego ósemkowego wydania można było kupić w księgarniach przy Rynku Głównym w Krakowie lub przy ulicy Wielkiej w Wilnie. Na pozór użycie obu egzemplarzy wyglądało podobnie. Uczeń z Wilna lub Krakowa, który nabył taki tom w jednej z tych księgarń, brał go do ręki, czytał na głos okres retoryczny i objaśniał go lub tłumaczył. Jeśli jed- nak weźmiemy pod uwagę, że jeden z uczniów był katolikiem ze Szkół Nowodworskich przy ulicy św. Anny, a drugi studentem prawosławnej szkoły Bractwa Św. Ducha przy ulicy Ostrej, okaże się, że lektura tej książki, jednego ze źródeł kultury łacińskiej, niosła zupełnie inne skut- ki dla każdego z nich. Ta sama książka Cycerona w kontekście Krako- wa i Wilna miała więc odmienny status. A należy zaznaczyć, że przyto- czony tu przykład nie jest ani wyjątkowy, ani skrajny. Kiedy więc zajmujemy się konkretnymi tekstami w Wilnie, nie wy- starczy stwierdzić ich obecności, gdyż jest dość oczywiste, że spotka- my się z nimi również w Krakowie, Gdańsku czy Kijowie. Należy także zapytać o ich funkcje w całym układzie kultury lub układzie tekstów. Z tego powodu nie zatytułowałem książki Teksty w Wilnie. Interesu- je mnie bowiem nie tylko ich „zawartość”, abstrahująca od warunków zewnętrznych, ale również ich zastosowania przez społeczności i oso- by zamieszkujące Wilno w XIV–XVII w. Kiedy mówimy o zastosowa- niach, trzeba wziąć pod uwagę szereg towarzyszących im okoliczności: poziom kompetencji czytelniczych i piśmienniczych, sposoby magazy- nowania tekstów i ich dobór, rozwarstwienia społeczne, jeśli chodzi o dostęp do tych tekstów, metody ich produkcji itd. Rozważania zawar- te w tej książce mają więc charakter holistyczny (choć nie kompletny) i są skupione wokół kwestii posługiwania się tekstami, wśród których znajduje się również literatura „piękna”. Sytuują się one na pograniczu badań piśmienności (po angielsku literacy) i literaturoznawstwa. Dla- tego też owe zastosowania i towarzyszące im okoliczności wolałem na- Wstęp 10 zwać kulturą literacką, a zatem kulturą opartą na literackości i tekście, której uczestnikami są homines litterati, i dlatego nie nazwałem jej teks­ tualnością lub piśmiennością w Wilnie; zrezygnowałem zatem z takich określeń jak kultura tekstowa, kultura piśmienności czy po prostu lite- ratura Wilna. 3 Ponieważ teksty są głównym filarem, na którym historyk wspiera swoje wyobrażenia o dawnym Wilnie, pytanie o ich status wydaje się szczególnie ważne. Obraz przeszłości można wprawdzie tworzyć, odwo- łując się do innych źródeł, choćby archeologicznych, jednak ranga teks­ tu pisanego pozostaje niewzruszenie pierwszoplanowa. A jest ona dzisiaj pierwszoplanowa dlatego, że również w społeczeństwie, w którym one powstawały i były używane, miały równie istotne, o ile nie istotniejsze niż dziś znaczenie. W próbie, którą podejmuję w tej książce, zamierzam więc zająć się tymi tekstami nie jako cennymi źródłami, ale jako częścią infra- struktury i wyrastającej z niej wyrafinowanej superstruktury tekstowej tworzącej Wilno od XIV do XVII w. Głównym problemem badawczym patronującym tej książce jest pytanie: Jakie teksty i jakie użycia tych teks­ tów pozwoliły funkcjonować grupom dawno temu żyjących ludzi tak, że dzięki nim tworzyły się więzi i relacje, które nazywamy miastem Wilnem, stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego? Granice chronologiczne mojej książki obejmują okres od 1323 roku, kiedy powstały pierwsze znane listy Giedymina, do 1655 roku, czyli do zniszczenia miasta przez Moskali. Są to jak zwykle w takich przypadkach daty umowne. Z jednej strony nie jest wykluczone, że ja- cyś kanceliści pracowali dla Giedymina w Wilnie przed wysłaniem lis­ tów do miast hanzeatyckich. Z drugiej – data 1655 roku jest jeszcze mniej wyrazistą cezurą, gdyż mimo że miasto uległo zniszczeniu i stra- ciło ogromną część mieszkańców, ciągłość pewnych procedur teksto- wych była później kontynuowana. Za przyjęciem połowy XVII w. jako wygodnej granicy (bo jakąś granicę trzeba wyznaczyć) przemawia fakt, że w półwieczu poprzedzającym katastrofę wznosiła się w Wilnie fala kulminacyjna, jeśli chodzi o liczbę, tematykę i zróżnicowanie tekstów, pism i języków, która opadła w pierwszych dziesięcioleciach po katas­ trofie 1655 roku. Nie było gorzej, ale było inaczej. Wstęp 11 Okres, jakim zajmuję się w tej książce, obejmuje ponad trzysta lat, co wydaje się dużym przedziałem czasowym. Zasadnicza część rozwa- żań dotyczy jednak ok. stu lat. Niestety, mamy bardzo niewiele infor- macji o tekstach wileńskich sprzed końca XV w. Jest to zrozumiałe, skoro dopiero z nastaniem rządów Aleksandra Jagiellończyka Wilno zaczęło urastać do rangi prawdziwej, a nie tylko nominalnej metropolii Litwinów. Jej prawdziwy rozkwit przypada dopiero na pierwszą połowę XVI w. Gdyby do omawianego okresu dało się zastosować metody ma- tematyczne, przyglądając się pojedynczym tekstom od początku XVI w. do połowy następnego stulecia, moglibyśmy dokonać działania różnicz- kowego, które wyznaczyłoby funkcję rozwoju miasta z punktem szczy- towym przypadającym na lata 40. i 50. wieku XVII. Jednak rozważania tutaj przedstawione nie będą opowieścią o ewo- lucji miasta od niedokształconego stadium późnośredniowiecznego do w pełni rozwiniętego wczesnonowożytnego organizmu miejskiego, któ- rego rozkwit został przerwany przez barbarzyński najazd i okupację. Stosowanie klucza ewolucyjnego do czytania kultury jest tylko jednym spośród wielu i wcale nie najdoskonalszym sposobem jej interpretacji; ponadto zakłada on przyjęcie kilku wąskich kryteriów wartościujących, nieuwzględniających różnych perspektyw, z których można przyglądać się tekstom. Ponadto, pamiętając o chronologii, będę badał poszczególne za- gadnienia, na ile jest to możliwe, synchronicznie. Ułatwi mi to zadanie fakt, że większość źródeł, jakimi dysponujemy, pochodzi ze stosunko- wo krótkiego okresu, z lat ok. 1550–1655. 4 Książkę podzieliłem na rozdziały, ale można w niej wyróżnić dwie większe części. Pięć pierwszych rozdziałów mówi o warunkach two- rzenia, magazynowania i kolportowania zapisów, o instytucjach powo- łanych do tych celów, a także o ograniczaniu dostępności do tekstów. Pozostałe rozdziały (od 6. do 9.) opowiadają o ich wykorzystaniu oraz ich zasadniczych typach. Wyodrębniłem je na podstawie funkcji wy- wodzących się z klasycznego podziału retoryki na rodzaje: doradczy (teksty polityczne i administracyjne), sądowy (teksty sporu) i popisowy. Ostatni z wymienionych, nie najszczęśliwiej oddany po polsku termin, odnosi się do tekstów, których zasadniczym celem było wzbudzanie 12 Wstęp przyjemności czytelnika, ale też modelowanie hierarchii w otaczającym świecie. Czwarta funkcja tekstów, religijna, nie była wymieniana przez dawne retoryki. Narzucony tu porządek może być jednym z wielu. W książce tej można było zastosować inny podział, opierający się np. na kryteriach genologicznych (list, mowa, poezja epicka, testament itd.). Można by też użyć kategorii funkcjonalnych, zasadzających się na odmiennym kryterium, wyznaniowym czy językowym. O wyborze obecnej kompo- zycji przesądziły dwa względy: wygoda i użyteczność. Okazało się, że używając pozornie archaicznych kategorii retorycznych, można pisać o dawnym Wilnie z wielu perspektyw, czasami wzajemnie wykluczają- cych się, a czasem komplementarnych. Zdaję sobie sprawę z tego, że przy takim podziale powstało wiele „martwych pól” i „szarych stref”. Czytelnik zauważy też sprzeczności i przemilczenia. Wynikają one z niedoskonałości warsztatowych piszą- cego te słowa, ale po części też z samej natury rzeczy. Wiele źródeł nie istnieje, do wielu innych nie było dostępu. Jednak jest też jeszcze jeden powód niekompletności tej książki. Jej celem nie było stworzenie en- cyklopedii kultury literackiej Wilna, ujęcia całkowitego i zamkniętego. Napisanie takiej syntezy byłoby sprzeczne z wnioskami, jakie na pod- stawie źródeł wyciąga autor książki. Wynika z nich, że miasto było he- terogeniczne i dynamiczne, jego mieszkańcy koegzystowali ze sobą, ale zarazem należeli do różnych, w pewnym stopniu odseparowanych grup językowych, religijnych, ekonomicznych, płciowych i stanowych: nie istniał statystyczny i przeciętny mieszkaniec­użytkownik tekstów tego miasta, gdyż nie istniała jedna wspólna przestrzeń obrotu tekstami. Ujęcie kultury literackiej Wilna nie może ani nie powinno być za- tem syntetyczne. Poszukiwanie syntezy poprzez katalogowanie i wymie- nianie wszystkiego, np. przez metodę gęstego opisu, paradoksalnie bę- dzie oddalało badacza od wrażenia kompletności i spójności. Pozostaje zatem posłużenie się synekdochą, fragmentami tworzącymi wyobraże- nie całości. Taka synekdochiczna metoda jest wypadkową starannej se- lekcji przykładów i zbiegu okoliczności: wybór prowadził do pominięcia niektórych autorów, tytułów czy zjawisk, które wydawały się mniej istot- ne dla konstrukcji książki, przypadek natomiast spowodował, że pew- ne teksty pozostają nieznane (zwykle dlatego, że już nie istnieją). Oba te czynniki powodują, że istotnym rysem prowadzonej przeze mnie narra- cji, mimo że przesyconej faktografią, cytatami ze źródeł i odwołaniami do literatury przedmiotu, jest subiektywność i retoryczność. Wstęp 5 13 Mam świadomość tego, że wspomniane przesycenie książki fakto- grafią, cytatami, nazwiskami, datami i tytułami może miejscami wydać się nużącą dla Czytelnika enumeracją. Niestety, zdecydowana więk- szość źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, na które się powołu- ję, nie została współcześnie wydana drukiem. W rękopisach pozostają w większości archiwalia m.in. rady miejskiej, sądu grodzkiego, kalwini- stów1 i kapituły wileńskiej. Tylko nieliczne teksty drukowane doczeka- ły się nowszych edycji, ale nawet w tym wypadku niektóre transkryp- cje wymagały poprawy. Z tych wszystkich powodów koniecznością było więc przytaczanie źródeł i żmudna inwentaryzacja faktów. W literaturze sekundarnej niektóre kwestie zostały już na szczęście bardziej lub mniej szczegółowo omówione. Powstające od kilku dzie- siątek lat publikacje były dla mnie cenną pomocą. Ludwik Piechnik napisał fundamentalne dla historyków opracowanie poświęcone Aka- demii Wileńskiej, Edmundas Laucevičius pozostawił dwie książki na temat wileńskich papierni i introligatorstwa, Konstancija Čepienė i Ire- na Petrauskienė opracowały bibliografię wileńskich druków jezuickich. Cenne prace na temat drukarstwa i książki opublikowali Alodia Ka- wecka­Gryczowa, Jewgienij Lwowicz Niemirowski, Zoja Jaroszewicz­ ­Pieresławcew i Mikoła B. Nikalajeǔ. Szczególnie ważne dla tej pracy artykuły i książki napisał najlepszy dziś znawca siedemnastowiecznego Wilna David A. Frick, badacz, który wyróżnia się nie tylko gruntowną znajomością źródeł, ale jest również ich wnikliwym i błyskotliwym in- terpretatorem. Wydał on m.in. kolekcję dokumentów rekonstruujących siedemnastowieczną socjotopografię miasta. Na polu badań nad lite- raturą górują nad innymi opracowaniami rozprawy Eugeniji Ulčinaitė. Tytuły publikacji zarówno wymienionych autorów, jak i szeregu innych badaczy zostały odnotowane w przypisach i w bibliografii. Wiele tematów pozostało do dziś niezbadanych lub zbadanych nie- wystarczająco. Szczególnie dużym utrudnieniem jest brak nowoczesnej monografii historii miasta. Wilno jest przypuszczalnie ostatnią z me- tropolii dawnej Rzeczypospolitej, która nie doczekała się współczesne- go wielotomowego i wielostronnego opracowania dziejów. Może zakra- wać to na paradoks, gdyż dwie najstarsze historie Wilna napisane przez 1 Już po złożeniu książki do druku ukazały się Akta synodów prowincjonalnych Jed- noty Litewskiej 1626–1637, wstęp i oprac. M. Liedke, P. Guzowski, Warszawa 2011, w związku z czym nie miałem możliwości posłużenia się tą cenną edycją. Wstęp 14 Michała Balińskiego i Józefa Ignacego Kraszewskiego wyszły jeszcze w latach 30. i 40. XIX w., wyprzedzając inne miasta polskie i litew- skie. Dzisiejszy badacz ma do dyspozycji tylko te dwa opracowania i kil- ka późniejszych drobniejszych tekstów, z których najwartościowsza jest przedwojenna rozprawa Marii Łowmiańskiej o Wilnie z połowy XVII w., zaś najmłodsza z lat 60. XX w., obejmująca dzieje Wilna od jego po- czątków do rewolucji październikowej. Stare, lecz bardzo użyteczne są opracowania na temat Żydów wileńskich, autorstwa przede wszystkim Siergieja A. Bierszadskiego (1887) oraz Israela Cohena (1943). Brakuje nowych i gruntownych opracowań na temat gospodar- ki Wilna w interesującym mnie okresie, m.in. tabel z wykazami cen i usług. Zbyt mało jeszcze wiemy o handlu książkami w Wilnie, szkol- nictwie, piśmiennictwie kobiet, Tatarów i Żydów, propagandzie poli- tycznej w mieście, związkach architektury oraz innych sztuk z literaturą, bibliotekach, kompetencjach piśmienniczych mieszkańców, sakralnym użyciu tekstów, tekstach w przestrzeni publicznej itd. W książce tej do- tykam tych zagadnień, ale należy pamiętać, że w wielu wypadkach po- dane tu odpowiedzi są tymczasowe i wymagają dalszych pogłębionych i szczegółowych studiów. Jednym z pól badawczych, które zasługują na baczniejszą uwagę, jest znaczenie Wilna jako przestrzeni, w której dokonywano rozmai­ tych translacji kulturowych. Wielojęzyczne i wielokulturowe miasto wytworzyło niestosowaną na tak dużą skalę w innych ośrodkach miej- skich Rzeczypospolitej praktykę przekładu. Tłumaczenia obejmowały nie tylko przeniesienie tekstu z jednego języka w drugi (np. z polskie- go w ruski, z łaciny w polski, z hebrajskiego w jidysz lub z arabskiego w ruski), ale również translację pewnych obszarów kultury w przestrze- nie, które jej wcześniej nie znały, np. prawa rzymskiego w obręb kultu- ry prawosławno­ruskiej. Innym takim zagadnieniem, które w przyszło- ści powinno zostać szerzej rozwinięte, jest zakres stosowania różnych pism w dawnym Wilnie.  Miasto, o którym piszę, nie ma jednej nazwy, co odzwierciedlają róż- ne zapisy: Вiльня, Vilnius, Wilno, וילנה, ווילנע, Wilna, Vilna, Вильно. Ta polinomia jest jednak pozorna, gdyż pod każdą z nich kryje się w isto- cie nieco inny desygnat, Wilno innego języka, wyznania albo grupy spo- łecznej. Trudno więc sobie wyobrazić w miarę przeźroczysty i zobiek- 15 Wstęp tywizowany język, w którym można by pisać o tym mieście, zawierając rozmaitość perspektyw. Jak to się niekiedy zdarza, wybór języka – na- wet jeśli jest to język spoza układu, np. angielski w przypadku publika- cji Davida A. Fricka – powoduje wybór perspektywy. Kultura literacka Wilna jest napisana po polsku, a zatem przyjmu- je – właśnie poprzez zastosowanie polszczyzny – perspektywę polono- centryczną. Mógłbym się postarać o stosowanie nazw litewskich, bia- łoruskich czy jidysz, ale w jaki sposób określać rzeczy i nazwy różnie brzmiące w różnych językach? Ze świadomością, że wybieram tylko jedną opcję zdecydowałem się więc na terminologię polską. Jest to po części uzasadnione historycznie, jako że nazwiska, nazwy i określe- nia polskie, którymi się posługuję, w większości istniały już w okre- sie, który jest objęty przez to opracowanie: Władysław Jagiełło, Mikołaj Dauksza, ul. Ostra, Leon Mamonicz, sąd grodzki, magdeburgia, zbór, Melecjusz Smotrycki, dysputacja, aktykować, kościół Świętomichal- ski, Wilia, Góra Zamkowa, Abraham Woyna itd. Stosowanie utrwalo- nej w źródłach historycznych polskiej terminologii odnosi się również m.in. do numeracji władców, tak więc drugiego władcę Rzeczypospoli- tej z dynastii Wazów będę określał jako Władysława IV, choć badacze litewscy nazwą go Vladislovas Vaza lub Vladislovas II, zgodnie z nume- racją wielkich książąt litewskich. Niemal wszystkie cytaty ze źródeł zamieszczone w tekście głównym książki podaję w języku polskim, teksty oryginalne tłumaczę. Czynię tak nie po to, by stworzyć wrażenie, że w Wilnie pisało się wyłącznie po pol- sku, ale dla wygody Czytelnika. Większość przekładów jest mojego autor- stwa. W przypadku źródeł rękopiśmiennych i drukowanych z XV–XVII w. zamieszczam oryginał, jednak w przypadku źródeł dostępnych w wyda- niach dziewiętnastowiecznych i późniejszych, do których Czytelnik może bez trudu sięgnąć, ograniczyłem się do podania wyłącznie wersji polskiej, zaznaczając jedynie, że jest to tłumaczenie. Transkrypcja tekstów łacińskich i polskich została dokonana zgod- nie z zasadami obowiązującymi przy wydawaniu tekstów staropolskich typu B (czyli zasadniczo zgodnie z normą stosowaną w serii Bibliote- ka Pisarzy Staropolskich). Uwspółcześniona została interpunkcja i or- tografia, przy czym starałem się zachować, tam, gdzie się to ujawniało, warianty regionalne polszczyzny wileńskiej. Słowa z pogranicza polsko­ ­łacińskiego (np. praesentować) zostały na ogół sprowadzone do wersji polskiej. Takie hybrydy rejestrują jednak bardzo ciekawe współistnie- nie obu systemów językowych lub obu systemów pisma; zagadnienie to czeka jeszcze na swoje odrębne omówienie. Wstęp 1 Nazwy „Litwa” i „Polska” używane są w swoich znaczeniach hi- storycznych i odnoszą się do dwóch nieistniejących od końca XVIII w. państw: Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przy- miotniki „polski” i „litewski” są derywatami tych nazw z wyjątkiem połączeń: język polski (jeden z języków zachodniosłowiańskich) i ję- zyk litewski (jeden z języków bałtyckich). Analogicznie jeśli pojawiają się na kartach tej książki Litwini i Polacy, nie są tożsami z dzisiejszy- mi obywatelami Republiki Litewskiej i Rzeczypospolitej Polskiej ani z członkami współczesnego narodu litewskiego i narodu polskiego, na- wet jeśli współcześni Polacy i Litwini chcieliby widzieć w nich swoich antenatów. Zgodnie z terminologią funkcjonującą co najmniej do koń- ca XVII w. posługuję się terminami „Moskwa” i „Moskale”, nie „Rosja” i „Rosjanie”. Nazwa „Rusini” odnosi się najczęściej do przodków dzi- siejszych Białorusinów, prawosławnych lub unickich Słowian wschod- nich. W XVI i XVII w. niekiedy określano ich mianem Litwinów. Ję- zyk ruski (mówiony) oznacza różne warianty języka starobiałoruskiego. Złożona kwestia języka i pisma ruskiego została omówiona szerzej w rozdziale pierwszym.  Duża część badań, których rezultatem jest ta książka, została prze- prowadzona w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych H01C 073 26 Kultura literacka Wilna do 1655 roku realizowanego w latach 2004–2006. Badania, które tu przedstawiam, były częściowo realizowane w trzech innych projektach finansowanych przez KBN, poświęconych kulturze Inflant, Wilna i humanistyki polskiej. Ich kierownikami byli moi na- uczyciele i przyjaciele, profesorowie Tadeusz Bujnicki, Andrzej Borow- ski i Andrzej Romanowski, którym pragnę serdecznie podziękować za pomoc i możliwość korzystania z ich wiedzy i doświadczenia. Cennych rad, inspiracji, możliwości dyskusji i materiałów dostarczali mi moi przyjaciele: przede wszystkim Joanna Orlik, Aleksandra Wojda i Elż- bieta Żak w czasie naszych comiesięcznych spotkań, kiedy powstawa- ła koncepcja tej książki, a także Paweł Bukowiec, Grzegorz Franczak, David A. Frick, Radosław Grześkowiak, Beata Kalęba, Justyna Kiliań- czyk­Zięba, Beata Piasecka, Emiliano Ranocchi, Magdalena Ryszka­ ­Kurczab i Kaja Szymańska. Cenne były wskazówki i rady pani profesor Eugenii Ulčinaitė, która od wielu lat patronuje moim badaniom w Wil- Wstęp nie. Zwrotem w moim spojrzeniu na kwestie literatury i piśmienności zaowocowały spotkania z Anną Adamską i Markiem Mostertem, któ- rzy umożliwili mi uczestniczenie w ich utrechskim projekcie. Ogrom- nej pomocy doświadczyłem w czasie moich kwerend w Uppsali, Pe- tersburgu i Mińsku ze strony pań Mirki Bialeckiej i Marii Zadenckiej, profesora Siergieja I. Nikołajewa oraz Aleksandra I. Gruszy. Im wszyst- kim chcę gorąco podziękować. 1 Wykaz skrótów AIZR – Акты относящіеся к исторіи западной Россіи собраные и изданные Археографическую комиссею, t. 1–4, Санкт- -Петербург 1846–1851 ARSI AVAK – – Archivum Romanum Societatis Iesu w Rzymie Акты, издаваемые Виленскою Археографическою коммис­ сиею, t. 1–39, Вильнa 1865–1915 – Biblioteka Jagiellońska, Kraków – Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku – Biblioteka Narodowa w Warszawie – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego – Biblioteka Uniwersytecka w Uppsali Carolina Rediviva BJ BK BN BUW CR Czart. – Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie EJ – Encyclopaedia Judaica, wyd. 2, t. 1–22, red. Frank Skolnik, De- JEBE – – król. – lit. LNMB – LVIA – troit 2007 Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона, t. 1–16, Caнкт- -Петербург 1908–1913, http://brockhaus­efron­jewish­encyc- lopedia.ru/ (dostęp 03.03.2012) królewski litewski Litewska Biblioteka Narodowa im. Marcina Mażwida w Wilnie (Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka) Litewskie Historyczne Archiwum Państwowe w Wilnie (Lietu- vos valstybės istorijos archyvas) MAB MPSI – Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wil- nie (Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka) – Monumenta Pedagogica Societatis Jesu. Nova editio penitus retrac- tata, wyd. Ladislaus Lucács, t. 1–7, Romae 1965–1992 NGAB – Białoruskie Historyczne Archiwum Narodowe w Mińsku (Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі) Wykaz skrótóW 1 polski Polski słownik biograficzny, t. 1–47, Kraków 1935–2011 rękopis Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego naprzód, za najjaśniejsze- go hospodara Zygmunta III, w Krakowie w roku 1588, drugi raz w Wilnie, w roku 1619, z pokazaniem zgody i różnice Statutów Koronnych i W. Ks. L., trzeci raz za najjaśniejszego Władysława IV, w Warszawie, w roku 1648, z przydaniem konstytucyj od roku 1550 do 1647, czwarty raz, za najjaśniejszego Jana Trzeciego, w Wilnie w roku 1698, z przyłożeniem pod artykuły konstytucyi sejmowych od sejmu roku 1550, aż do sejmu roku 1690 obojgu narodom słu- żących, tekstu samego w niczem nie naruszając, piąty raz za najja- śniejszego Augusta Trzeciego, po dwakroć za najjaśniejszego króla Stanisława Augusta, z przydatkiem summaryjuszów, praw i konsty- tucyj od roku 1764 do roku 1786, teraz za szczęśliwego panowania najjaśniejszego cesarza i samowładcy Wszechrossyi, króla polskiego Aleksandra I, Wilno 1819 – pol. – PSB rkps – Statut – VUB – Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego (Vilniaus universiteto bi- blioteka) W.Ks.L. – Wielkie Księstwo Litewskie wil. woj. – wileński – wojewoda Tablica chronologiczna Wydarzenia w kraju i za granicą Wydarzenia w Wilnie Powstanie grodu i podgrodzia (Góra Zamkowa i tereny nad Wilią) Założenie klasztoru Dominikanów Listy Giedymina do miast hanzeatyckich datowane w Wilnie Traktat pokojowy z Zakonem Kawalerów Inflanckich podpisany w Wilnie Rozwój osad miejskich wokół zamku, na Krzywej Górze (Trzykrzyskiej) i m.in. Miasta Ruskiego i Miasta Niemieckiego (Lackiego). Budowa cerkwi Przeczystej Dziewicy Powstanie kościoła św. Mikołaja Spalenie osad wokół zamku Spalenie dwóch trzecich miasta przez Krzyżaków Spalenie części miasta przez Krzyżaków Założenie biskupstwa wileńskiego. Budowa katedry. Powstanie kancelarii i szkoły katedralnej Lokacja miasta na prawie magdeburskim przez Władysława Jagiełłę Fundusz ziemski Jagiełły dla kościoła farnego św. Jana. Budowa klasztoru Franciszkanów Spalenie osady nad Wilią i Zamku Dolnego oraz miasta na Krzywej Górze. Przesunięcie centrum w stronę obecnego pl. Ratuszowego Oblężenie miasta Data II poł. XIII w. 1321 25 I i 26 V 1323 2 X 1323 Poł. XIV w. II poł. XIV w. 1365 13 133 14 VIII 1385 Unia w Krewie 17 II 1387 22 III 1387 13 130 132 1394 Wielki najazd krzyżacki Najazd krzyżacki Najazd krzyżacki tablica chronologiczna Wydarzenia w kraju i za granicą Najazd krzyżacki Wydarzenia w Wilnie 21 Wielki pożar Wilna. Odbudowa i scalenie miasta Oblężenie miasta Opis Wilna sporządzony przez Gilberta de Lannoy wracającego z Nowogrodu Podniesienie cerkwi Przeczystej Dziewicy do rangi soboru (katedry) Potwierdzenie dawnych przywilejów dla miasta przez Zygmunta Kiejstutowicza Odnowienie przywilejów magdeburskich przez Kazimierza IV Jagiellończyka Zjazdy w Wilnie Przybycie bernardynów do Wilna Wilno główną siedzibą władcy. Otoczenie miasta murami (ukończone 1522). Założenie mennicy Potwierdzenie przywilejów przez Aleksandra Jagiellończyka Rozwój miasta. Założenie wodociągów, huty szkła i ludwisarni Panowanie Aleksandra Jagielloń­ czyka Panowanie Zygmunta I Starego Sobór zwołany przez metropolitę kijowskiego Józefa II Sołtana Sejm w Wilnie Założenie drukarni przez Franciszka Skarynę Założenie papierni Powołanie prowincji litewskiej bernardynów w 1530 ze stolicą w Wilnie Spór ber- nardynów polskich i litewskich Sejm w Wilnie Zygmunt II August w Wilnie Pierwszy sta­ tut litewski Odbudowa po pożarze katedry wileńskiej w stylu re- nesansowym Nowy przywilej dla miasta. Parytet we władzach miej- skich złożonych z katolików i prawosławnych Data 13 1402 1413 1415 23 IX 1432 1441 1451, 1452, 1457, 1461, 1475 1480? 1492–1506 1492 1506–1548 1509/1510 1514 1522 1524 1524–1530 1528/1529 1529 1529 1534–1541 9 IX 1536 tablica chronologiczna Wydarzenia w kraju i za granicą Wydarzenia w Wilnie Ukończenie Murowanego Mostu Humanistyczna szkoła Abrahama Kulwiecia Biblioteka Zygmunta Augusta w Wilnie. Bibliotekarze („starsi libraryjej”): Stanisław Koszutski i Łukasz Górnicki Przejęcie władzy na Litwie przez Zygmunta Augusta. Zamek wileń- ski główną rezydencją władcy Założenie szpitala katolickiego Sejm w Wilnie Małżeństwo Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną Rada miejska po raz pierwszy wydaje swoją decyzję po polsku Pierwszy zbór ewangelicki Sejm w Wilnie Sejm w Wilnie Rozprze­ strzenianie się refor- macji Pobyt Zygmunta Augusta w Wilnie Sejm w Wilnie Poczta Wilno–Kraków–Wiedeń–Wenecja Ślub Katarzyny Jagiellonki z Janem Wazą, księciem Finlandii a bratem króla Eryka XIV, w Wilnie Przebudowa zamku wileńskiego w stylu renesansowym Augustyn Rotundus wójtem wileńskim Sejm w Wilnie Sejm w Wilnie Śmierć Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”. Dochody ze sprzedaży Biblii Brzeskiej przeznaczone na powołanie szkoły kalwińskiej w Wilnie Drugi statut litewski Pierwsze informacje o gminie żydowskiej Unia lubelska Założenie kolegium jezuickiego Głód i zaraza w Wilnie 22 Data 1536 1541–1542 IV 1544– 1565 6 X 1544 1547 1547 1547 1551 XI 1551 1554 1555 1559–1563 1561 1562 4 X 1562 1562–1582 1563 1565 1565 1566 1568 1569 1570 1571–1572 tablica chronologiczna Wydarzenia w Wilnie 23 Budowa drewnianej synagogi Początek polemiki Piotra Skargi z Andrzejem Wolanem Założenie drukarni m.in. Mamoniczów, Karcanów, akademickiej, zborowej i brackiej. Wilno jako centrum drukarstwa litewskiego Uroczysty wjazd Stefana I Batorego do miasta Erygowanie Akademii Wileńskiej przez Stefana I Batorego (29 X – bulla Grzegorza XIII) Wydarzenia w kraju i za granicą Śmierć Zygmunta Augusta Konfede- racja war- szawska Data 7 VII 1572 28 I 1573 1573 1574 1574–1595 1579 1579 1579–1582 Wojna Rzeczy- pospolitej z Moskwą 1579–1584 1582 14 VI 1585 1585 1588 1588 1589 9–10 VI 1591 1591–1593 7 V 1592 3 VI 1592 Piotr Skarga rektorem Akademii Wileńskiej Uroczysty wjazd Stefana I Batorego do miasta Dysputacja luterańsko­kalwińska o Eucharystii Publikacja pierwszej książki w języku łotewskim Trzeci statut litewski Założenie bractwa prawosławnego Uroczysty wjazd Zygmunta III Wazy do Wilna Tumult antyprotestancki. Zniszczenie zboru kalwińskiego Coroczne konwokacje (zjazdy główne szlachty posłów i senatorów litewskich) Tumult antyżydowski, zdewastowanie synagogi Pierwszy przywilej Zygmunta III Wazy dla Żydów wileńskich 24 i 25 I 1594 Dysputa Marcina Śmiglec- kiego z Janem Li- cyniuszem w Nowo- gródku 24 Data 1594–1607 1595 i 1599 1596 2 VI 1599 1599 I 1602 1604 10 V 1604 1605 I 1609 12 VIII 1609 10 2 VII 1610 110 30 VI 1611 3 VII 1611 24 VII 1611 1611–1613 1613–1615 i 1617 3 IV 1621 123 1624 tablica chronologiczna Wydarzenia w kraju i za granicą Wydarzenia w Wilnie Uporządkowanie i skopiowanie Metryki Litewskiej Pierwsze druki litewskojęzyczne w Wilnie (tłumaczenia Mikołaja Daukszy Katechizmu i Postylli) Unia brzeska Dysputa Marcina Śmigleckiego z Danielem Mikoła- jewskim Zjazd protestantów i prawosławnych; porozumienie o współdziała- niu Poselstwo moskiewskie do Zygmunta III Wazy i negocjacje w Wilnie Ingres wojewody wileńskiego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” Uroczystości kanonizacyjne św. Kazimierza Konwokacja (zjazd główny posłów i senatorów litew- skich) Zajęcie cerkwi prawosławnych przez unitów wspiera- nych przez żołnierzy Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”; wystąpienia antyunijne mieszkańców Nieudany zamach na unickiego metropolitę Hipacego Pocieja Triumfalny wjazd Jana Karola Chodkiewicza powracającego z Inflant Wielki pożar, zniszczenie większej części miasta i zamku Publikacja Thrēnosu Melecjusza Smotryckiego. Zamknięcie drukarni brackiej Egzekucja Włocha Francusa de Franco za zbezczesz- czenie hostii w Boże Ciało Pogrom kalwinistów; spalenie zboru, domów nauczy- cieli i ministrów, zabicie jednego z nich; wyroki skazu- jące trybunału zawieszone przez króla, obrady komisji Uroczysty triumf Zygmunta III Wazy po zdobyciu Smoleńska Budowa nowych szkół jezuickich Konwokacje (zjazdy główne posłów i senatorów litew- skich) Aresztowanie mieszczan i urzędników wspierających prawosławie Rozruchy antyprotestanckie Konwokacja (zjazd główny posłów i senatorów litew- skich) Data 130 14 X 1631 15–16 V 1632 15 II 1633 133 133 1634 1634 3 III 1634 14 VIII 1636 17 II 1639 X 1639 1640 1642 24 III 1644 1648 V 1650 1652 1653 16 V 1653 lato 1655 tablica chronologiczna Wydarzenia w kraju i za granicą Wydarzenia w Wilnie 25 Pożar miasta Ingres biskupa Abrahama Woyny Konwokacja (zjazd główny posłów, senatorów i szlach- ty) Przywilej Władysława IV dla Żydów wileńskich. Ze- zwolenie na budowę murowanej synagogi Przywilej na dwa dwutygodniowe jarmarki: na Wniebo- wzięcie NMP i na Trzech Króli Hołd księcia kurlandzkiego Wilhelma Kettlera Konwokacja (zjazd główny szlachty) Uroczysty wjazd Władysława IV do miasta Zwycięstwo pod Smo- leńskiem Tumult antyżydowski na cmentarzu Uroczyste przeniesienie relikwii św. Kazimierza do ufundowanej przez Wazów kaplicy przy katedrze Hołd księcia kurlandzkiego Jakuba Kettlera przed Władysławem IV Rozruchy antykalwińskie Wyrok sejmowy: likwidacja zboru kalwińskiego przy Zaułku Święto- michalskim i przeniesienie go poza mury miejskie Przebudowa synagogi (zwolnienie z mostowego Żydów przewożących cegłę przez Murowany Most) Śmierć Cecylii Renaty w pałacu wielkoksiążęcym Wizyta Władysława IV. Decyzja o budowie nowych fortyfikacji Ingres biskupa Jerzego Tyszkiewicza Włączenie reprezentanta Żydów wileńskich do Vaadu (Sejmu Żydów Litewskich) Zaraza i ewakuacja miasta Ingres wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła Exodus mieszkańców. 8 VIII – zdobycie miasta przez Rosjan. Początek trwającej sześć lat okupacji Najazd Szwedów i Moskali na Litwę Plan Wilna w pierwszej połowie XVII w. 1. Zamek Dolny 2. Zamek Górny 3. Ratusz i Imbary BRAMy 4. Zamkowa 5. Spaska 6. Subocz i Bastion Władysławowski 7. Ostra z barbakanem 8. Rudnicka z przedbramiem 9. Trocka 10. Wileńska 11. Tatarska 12. św. Marii Magdaleny CERKWIE I KLASZTORy PRAWOSŁAWNE I UNICKIE 13. Sobór Przeczystej Dziewicy 14. Spaska 15. św. Jana Chrzciciela 16. św. Parakowii 17. św. Mikołaja 18. Zmartwychwstania 19. św. Piotra 20. Św. Ducha z prawosławnymi klaszto- rami męskim i żeńskim 21. Św. Trójcy z klasztorem Bazylianów 22. św. Jerzego KOŚCIOŁy I KLASZTORy 23. katedra św. Stanisława 24. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewan- gelisty (fara) 25. św. Anny 26. św. Franciszka i Bernardyna oraz klasztor Bernardynów 27. św. Michała Archanioła oraz klasztor Bernardynek 28. klasztor Bernardynek na Zarzeczu 29. św. Kazimierza i rezydencja jezuicka 30. św. Teresy i klasztor Karmelitów Bo- sych 31. św. Józefa i Nikodema 32. Wszystkich Świętych i klasztor Kar- melitanów Trzewiczkowych 33. św. Józefa i klasztor Karmelitanek 34. św. Mikołaja 35. NMP na Piaskach i klasztor Francisz- 36. św. Jakuba i Filipa oraz rezydencja Bosych kanów jezuicka 37. św. Katarzyny Aleksandryjskiej i klasz- tor Benedyktynek 38. Św. Ducha i klasztor Dominikanów 39. św. Ignacego oraz rezydencja jezuicka 40. Św. Trójcy 41. Św. Krzyża i szpital Bonifratrów 42. św. Marii Magdaleny 43. św. Barbary 44. św. Jerzego 45. zbór kalwiński 46. zbór luterański 47. meczet i szkoła tatarska 48. synagoga i szkoła żydowska 49. Murowany Most 50. Arsenał 51. Akademia Wileńska 52. Seminarium Papieskie (Alumnat) 53. Pałac Biskupi 54. pałac Radziwiłłów birżański 55. pałac Radziwiłłów nieświeskich 56. pałac Chodkiewiczów 57. cmentarz żydowski Rozdział 1 1.1. Teksty Wilna Z czego powstaje tekst Tylko część tekstów związanych z Wilnem sprzed połowy XVII w. przetrwała do naszych czasów, niektóre z nich zresztą w późniejszych odpisach i publikacjach. Pozostałe zostały pochłonięte przez liczne klę- ski nawiedzające miasto: pożary, zwłaszcza ten największy z 2 i 3 lip- ca 1610 roku, okupację moskiewską w latach 1655–1661, represje po powstaniu listopadowym i akcję rusyfikacyjną, wreszcie drugą wojnę światową. Te, które przetrwały, mogą nam posłużyć jako reprezentacja nieistniejącej ani dziś, ani niegdyś całości. Słowo „tekst” rozumiem dość wąsko: chodzi mi o artefakty, któ- re powstały przy użyciu pisma. Będą mnie interesowały wszystkie ich typy, choć nie wszystkim poświęcę tyle samo miejsca i uwagi. Więk- szość z nich daje się zaliczyć do określonych kategorii, rodzajów lub gatunków, wyodrębnianych dzięki kryteriom funkcjonalnym i struk- turalnym. Ponieważ moją intencją nie jest opisywanie lub katalogo- wanie, lecz próba zrozumienia, nie będę poświęcał zbyt dużo miej- sca tradycyjnym, historycznoliterackim klasyfikacjom genologicznym. Posłużę się nimi jednak, aby stworzyć mapę poglądową o dość dużej skali. Najliczniej zachowały się teksty administracyjne i sądowe, związa- ne z funkcjonowaniem Wielkiego Księstwa Litewskiego lub całej Rze- czypospolitej, diecezji wileńskiej i samego miasta: Metryka Litewska, Z cZego poWstaje tekst 30 księgi grodzkie, zamkowe, kapitulne, miejskie. Do ksiąg tych wpisywa- no m.in. dokumenty mówiące o sprawach dawnych wilnian, jak wyroki, pozwy, protestacje, protokoły z przesłuchań, poświadczenia, przywile- je, legaty, zwolnienia, oblaty, transumpty itp. O istnieniu niektórych wiemy tylko z przekazów pośrednich, np. o zniszczonych księgach ka- hału wileńskiego. W księgach tych znalazły się też dokumenty o charakterze gospo- darczym i majątkowym. Zaliczają się do nich rachunki, inwentarze, za- pisy dłużne, transakcje kupna i sprzedaży, testamenty itp. Tylko nielicz- ne spośród tych dokumentów przetrwały poza księgami urzędowymi. Osobną grupę stanowi epistolografia, podstawowy gatunek „mia- sta otwartego”. W większej części zajmuje ona miejsce pośrednie mię- dzy tekstami administracyjnymi i ekonomicznymi. Przetrwała głównie korespondencja po polsku i po łacinie, a także w mniejszym zakresie po rusku i po niemiecku. Wiemy o listach tatarskich pisanych w kancela- rii księcia Witolda i żydowskich, wysyłanych przez członków wileńskiej gminy do współwyznawców mieszkających w innych miastach Rzeczy- pospolitej. Niewiele zachowało się listów „prywatnych”, o tematyce in- nej niż polityczna, administracyjna i gospodarcza. Teksty przestrzeni publicznej to przede wszystkim inskrypcje. Naj- bardziej rozpowszechnione były inskrypcje na monetach, epitafia, na- pisy umieszczane na ikonach, obrazach, rzeźbach i dzwonach, a także na kamieniarce i polichromiach zdobiących cerkwie, kościoły i syna- gogę. Rzadziej spotykamy się z inskrypcjami na budowlach świeckich, przekazy informują nas o siedemnastowiecznych łukach triumfalnych, zwykle wznoszonych z okazji przybycia władcy oraz uroczystości re- ligijnych. Można przypuszczać, że niektóre pałace wileńskie również były zaopatrzone w teksty. Większości istniejących niegdyś inskrypcji nie znajdziemy w dzisiejszym Wilnie, natomiast dotrwały one do na- szych czasów dzięki skopiowaniu ich treści na papier. Ostatnią grupą tekstów są książki, zarówno drukowane, jak i rę- kopiśmienne. Do połowy XV w. pochodziły one wyłącznie z importu, później zaczęto ich produkcję w Wilnie, w skryptoriach, drukarniach, urzędach, szkołach i w przestrzeniach prywatnych. W większej części były to książki o charakterze użytkowym – księgi liturgiczne lub modli- tewniki i kancjonały, dzieła prawnicze i naukowe, podręczniki. Litera- tura piękna, której funkcję można określić jako delectare lub zaliczana do retorycznego rodzaju popisowego, stanowiła na ich tle zdecydowa- ną mniejszość. Część z nich stanowi zresztą przypadki pogranicza teks­ 31 teksty Wilna tu użytkowego i literatury pięknej, np. kazania, epitalamia, panegiryki, listy dedykacyjne. Mimo katastrof wojennych i pożarów zachowało się tak dużo wy- mienianych przed chwilą tekstów, że dotarcie do wszystkich nie jest możliwe, zresztą nie ma nawet takiej potrzeby. Należy przy tym za- znaczyć, że w większym stopniu niż w przypadku innych miast ujaw- niają one jego podwójną naturę, miasta „otwartego” i „zamkniętego”. „Miasto otwarte” rozumiem jako przestrzeń ekonomiczną i politycz- ną, z której teksty wypływają i do której wpływają, zaś „miasto za- mknięte” to przestrzeń codziennego życia, w której teksty cyrkulują jak w zamkniętym obiegu. Ten drugi stan jest sytuacją rzadko spoty- kaną w czystej postaci, ponieważ warunkiem istnienia każdego miasta średniowiecznego i wczesnonowożytnego była ekonomiczna i politycz- na symbioza z miejscami oraz instytucjami, które znajdowały się poza jego murami, jak np. wsie, inne miasta, dwór władcy, instytucje religij- ne. Tym niemniej w większym lub mniejszym stopniu możemy mówić o tekstach „miasta otwartego” i „miasta zamkniętego”. Tu wyłania się ciekawy problem. Z jednej strony niektóre teksty „Wilna otwartego” bynajmniej nie były dla niego przeznaczone, inne, choć w Wilnie spisane, tylko w niewielkim zakresie kształtują jego po- stać tekstową. Biblia Skaryny, choć drukowana w Pradze, na pewno należy do tekstów ściśle związanych z Wilnem, gdyż tutaj, wkrótce po wydrukowaniu, został przywieziony jej nakład w 1522 roku, stąd nią Skaryna handlował i z całą pewnością jej egzemplarzami posługiwano się na Litwie i zapewne w Wilnie1. Z drugiej strony, nie każdy list na- pisany w kancelarii Stefana Batorego w 1581 roku z adnotacją „datum Vilnae” miał wiele wspólnego z Wilnem. Dobór tekstów tworzących kulturę tekstową stolicy Litwy musi być wobec tego arbitralny, jedy- ną zaś instancją, która rozstrzyga o ich doborze, jest zdrowy rozsądek. Próba wyraźnego wydzielenia korpusu tekstów i określenia ich jako jednoznacznie wileńskich skończyłaby się późnoscholastycznym kata- logowaniem i kategoryzowaniem, co nie jest celem mojej książki. 1 Por. E. Л. Немировский, Франциск Скорина. Жизнь и деятельность белорусского просветителя, Минск 1990, s. 308–310; A. Nagórko, Franciszek Skoryna, PSB, t. 38, s. 292. Z cZego poWstaje tekst 32 1.2. Materiał do produkcji tekstu Materiały służące do produkcji tekstów w Wilnie były bardzo po- dobne do tych używanych w innych częściach Europy. Omówię tyl- ko najpowszechniejsze, pamiętając wszakże o mniej typowych, jak me- tal, kamień, drewno czy płótno. Napisy były tworzone w nich przez rzemieślników uprawiających w dawnym Wilnie w XV–XVII w. róż- ne sztuki: medalierstwo (inskrypcje na medalach i monetach), złotnic- two, odlewnictwo (inskrypcje m.in. na monstrancjach, dzwonach i ar- matach), malarstwo, grafikę i rzeźbę, snycerkę i kamieniarstwo (chodzi o inskrypcje m.in. na ikonach, obrazach, polichromiach, nagrobkach i elementach architektonicznych). Teksty znajdowały się ponadto na tkaninach, wyszywane bądź tkane. Pergamin stosowano rzadko, nawet w XIV i XV w., głównie w księgach liturgicznych i ważniejszych doku- mentach, w związku z czym podstawowym materiałem piśmienniczym pozostawał papier, na którym pisano piórem. Do początku XVI w. papier pochodził wyłącznie z importu z Kaffy, Nowogrodu i Krakowa. Pierwszą papiernię w Wilnie i w ogóle na Litwie założono w 1524 roku, co dowodzi coraz większego zapotrzebowania na ten towar. Dokument z 16 listopada 1524 roku znajdujący się w Me- tryce Litewskiej, a wystawiony przez horodniczego wileńskiego Ulryka Hozjusza, mówi, że Carulus Bernart ze Szwajcarii zyskuje prawo zbu- dowania nad Wilenką młynu papierniczego i domu2. W pierwszej poło- wie XVI w. w mieście miałyby zatem działać okresowo dwie papiernie3. W ostatnim dwudziestoleciu XVI w. produkcję papieru zmonopolizo- wali Mamoniczowie. Łukasz Mamonicz, brat drukarza, posiadał nie tylko istniejące już młyny w Wilnie, ale też założył trzeci na przedmie- ściu Powilno w 1585 roku. Papiernia ta należała do Mamoniczów do 2 Por. E. Л. Немировский, op. cit., s. 416–417; A. I. Груша, Белоруская кiрылычна палеаграфiя. Вучэбны дапаможнiк для студэнтаў гiстарынага факультэта, Мiнcк 2006, s. 88–89. Obaj badacze kwestionują wcześniejsze hi- potezy o założeniu w 1524 roku dwóch papierni. Por. H. Łowmiański, Papier- nie wileńskie XVI wieku. Przyczynek do ich dziejów, „Ateneum Wileńskie”, R. 2 (1924), nr 7–8, s. 421; E. Laucevičius, Popierius Lietuvoje XV–XVIII a., Vilnius 1967, s. 57. 3 Por. M. B. Topolska, Czytelnik i książka w Wielkim Księstwie Litewskim w dobie Renesansu i Baroku, Wrocław 1984, s. 150; M. Kosman, Orzeł i Pogoń. Z dziejów polsko-litewskich XIV–XX w., Warszawa 1992, s. 135. Materiał do produkcji tekstu 33 1606 roku, kiedy wszedł w jej posiadanie książę Melchior Giedroyc, po- ślubiwszy uprzednio wdowę po Łukaszu Mamoniczu4. Miejscowa produkcja papieru nie wystarczała jednak, więc kupcy wi- leńscy nadal importowali go w dużych ilościach z innych miast, głównie z Krakowa, dokąd był przywożony m.in. z Głogowa i Wrocławia5. Z kolei na papierze importowanym z Gdańska spisano księgę kapituły wileńskiej z lat 1550–1560. Prawdopodobnie Wilno stanowiło punkt w pośred- nictwie handlu tym materiałem, tutaj zaopatrywali się w niego nie tylko mieszkańcy miasta, ale również innych miejscowości z Wielkiego Księ- stwa Litewskiego. Mogą o tym świadczyć duże ilości papieru wymieniane w inwentarzach kupców wileńskich w pierwszej połowie XVII w. Utrzymuje się, że papier nie należał do tanich produktów, gdyż na- wet w litewskich kancelariach magnackich w XVII w. sekretarze mu- sieli go oszczędzać. Na podstawie sporadycznych wzmianek i dzięki analogiom do innych miast możemy jednak ustalić, na ile drogie było pisanie na nim. W rejestrze kapituły wileńskiej odnotowano w latach 1578–1580, że libra papieru kosztowała 2,5 grosza. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że sekretarz, który na nim pisał, zarabiał 3 kopy (180) groszy kwartalnie, zaś kanonik wileński otrzymywał tygodniowo dietę w wyso- kości jednej kopy i 28 groszy, okaże się, że papier do pisania nie był to- warem szczególnie kosztownym dla osób, które z niego korzystały. Prócz papieru do pisania potrzebne były pióra, zwykle gęsie, oraz inkaust. O te pierwsze zapewne nie było trudno, za niedużą cenę moż- na się było w nie zaopatrzyć na targu, a w wielu domach hodowano po prostu gęsi. Pióra późnośredniowieczne i wczesnohumanistyczne ostrzono prawo­ lub lewoskośnie z szeroką końcówką, od drugiej po- łowy XVI w. pióra zyskiwały końcówkę niemal zupełnie ostrą, co wią- zało się również ze zmianą techniki pisania. Trudno dokładnie od- 4 Por. E. Laucevičius, Popierius Lietuvoje..., s. 59; M. B. Topolska, Czytelnik i książ- ka..., s. 150. 5 Por. R. Rybarski, Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, t. 1, Rozwój handlu i polityki handlowej, Poznań 1928, s. 189.  Rkps MAB, sygn. F43–211 (VKF­445).  Por. M. Jarczykowa, „Papierowe materie” Piotra Kochlewskiego. O działalności pi- sarskiej sekretarza Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku, Kato- wice 2006, s. 95.  Por. Regestr kapituły roku 1577 i roku 1578, rkps MAB, sygn. F43–451, k. 22v; Regestr kapituły roku 1579 i roku 1580, rkps MAB, sygn. F43–452, k. 26r.  Por. J. Słowiński, Rozwój pisma łacińskiego w Polsce XVI–XVIII wieku, Lublin 1992, s. 44–48. 34 Z cZego poWstaje tekst powiedzieć na pytanie, skąd brano w Wilnie inkaust. Sporządzano go z mieszaniny siarczanu żelaza, sproszkowanych larw galasówki dębian- ki i zagęszczacza10. Tatarzy wykonywali atrament samodzielnie według podobnej receptury11. Ponieważ jego wykonanie wymagało pewnych umiejętności z zakresu chemii, można domniemywać, że sprzedawa- li go aptekarze. Jakość atramentu niekiedy była niska, wiele zachowa- nych do dziś zapisów zblakło lub zmieniło kolor z czarnego na rdzawy, co świadczy o źle przygotowanej mieszaninie, niskiej jakości zastosowa- nych substratów, ewentualnie o słabej jakości papieru. Ujawniające się z czasem różnice w kolorze inkaustu pozwalają za- uważyć, że wielu piszących w XVI i XVII w. posługiwało się osobisty- mi zestawami piśmienniczymi. W dokumentach z ksiąg miejskich, któ- re zachowały się w oryginale, innym atramentem spisana jest główna część dokumentu, a innymi poszczególne podpisy12. Często ten, kto pi- sał, chodził zatem z własnym piórem i kałamarzem. Do produkcji najważniejszych lub najcenniejszych tekstów, czy- li ksiąg liturgicznych i niektórych dokumentów, używano pergaminu. W Wilnie nie był to jednak materiał stosowany często, o wiele ważniej- szą rolę pełnił papier. Przypuszczalnie w XIV i XV w. posługiwano się drewnianymi ta- bliczkami pokrytymi woskiem (tzw. cera), typowym w średniowieczu materiałem do sporządzania na nich notatek ostrym rylcem, zwykle ze stali lub brązu (stilus). Z Wilna znamy przykład takiego narzędzia z końca XIV lub z XV w. odkrytego w czasie wykopalisk archeologicz- nych na Zamku Dolnym13. Jest wyjątkowo ozdobny, wykonano go z ko- ści, a jego szerszej części nadano postać biskupa. Stylusy musiały być w Wilnie powszechnie stosowane, podobnie jak w innych miastach Pol- ski, Inflant oraz Wielkiego Księstwa Litewskiego14. Znamy je z wyko- 10 Por. A. Gieysztor, Zarys dziejów pisma łacińskiego, Warszawa 2009, s. 106. 11 Por. S. Kryczyński, Tatarzy litewscy. Próba monografii historyczno-etnograficznej, Warszawa 1938, s. 221. 12 Por. np. rkps LVIA, sygn. F23, ap. 1, nr 5096, k. 672r. 13 Stylus ten był eksponowany na wystawie obiektów odkrytych w czasie wykopalisk poprzedzających odbudowę Zamku Dolnego Tarp kasdienybės ir prabangos. Restau- ruoti Lietuvos Didžiųjų Kunigaikščių rūmų archeologiniai radiniai w 2011 roku. 14 Por. K. Sołtan­Kościelecka, Stilusy późnośredniowieczne z terenu obecnej Polski, „Kwartalnik Kultury Materialnej”, R. L (2002), nr 2, s. 123–132. Materiał do produkcji tekstu 35 2. Późnośredniowieczny stylus wykopany na Zamku Dolnym w Wilnie palisk m.in. w Nowogródku, Mińsku, Wołkowysku, Połocku, Słuc- ku, Brasławiu i Pińsku, zaś w Brześciu prócz stylusa odnaleziono jed- ną cerę15. W XVI w. wraz z upowszechnieniem się papieru woskowe ta- bliczki stopniowo wychodziły z użycia. Być może do pisania w języku ruskim korzystano w Wilnie w XIV i XV w. ze zwitków kory brzozowej, podobnie jak w ruskich miastach, które weszły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, m.in. w Mścisła- wiu, Witebsku, Smoleńsku i Kijowie, gdzie archeolodzy odkryli gramo- ty o różnej treści. Wiemy też, że zwitkami kory brzozowej posługiwali 15 Por. M. B. Нiколаеў, Κнiжная культура Вялiкага Княства Литоўскага, Мiнск 2009, s. 22; A. I. Груша, Белоруская кiрылычна палеаграфiя..., s. 66. Z cZego poWstaje tekst 3 się litewscy Tatarzy. Rola tego materiału nie była jednak tak znacząca, jak np. w Nowogrodzie1. Od czasów Skaryny drugą najpopularniejszą formą sporządzania tekstu był druk. O drukarzach będzie mowa niżej, parę słów jednak należy poświęcić giserom jako wytwórcom narzędzi produkcji książek – czcionek, wykonywanych ze stopu ołowiu z dodatkiem cyny i antymo- nu. Czcionka cyrylicka była przede wszystkim wykonywana w Wilnie, gdyż z bardzo niewielu ośrodków można było ją importować. Wiado- mo, że odlewało je dwóch znanych drukarzy, Franciszek Skaryna i dzia- łający pół wieku później Piotr Mścisławiec1. Czcionki Mścisławca zo- stały przejęte przez jego wczesnych wspólników, Mamoniczów, którzy z powodzeniem upowszechniali ich krój w swoich licznych drukach cy- rylickich. Czcionkę przeznaczoną do druków łacińskich, litewskich czy polskich (szwabachę, frakturę lub antykwę) można było importować z innych ośrodków drukarskich, ale rosnąca liczba drukarń i produ- kowanych w nich książek wymagała, by giserzy pracowali na miejscu, w Wilnie. Jednym z nich był przybyły z Węgier Salomon Sultzer1. 1.3. Pismo 1.3.1. Język mowy i język pisma Zapis jest podstawową dostępną nam reprezentacją przeszłości i dlatego w rozważaniach nad historią Wilna od XIV do XVII w. kwe- stia pisma i piśmienności jest kluczowa. Bez pisma, które dostarcza bez porównania najwięcej wiedzy o przeszłości, bylibyśmy zdani niemal wy- łącznie na archeologów, badaczy ikonografii lub historii kultury mate- rialnej. Pamiętając o tym, warto się zastanowić nad kilkoma aspektami funkcjonowania pisma, możliwościami i ograniczeniami tekstu pisane- go jako źródła wiedzy o przeszłości. Od samych swoich początków Wilno było miastem wielojęzycz- nym. Kiedy Giedymin rozwijał je w latach 20. XIV w., mieszkańcy mó- wili po rusku i po litewsku, co odzwierciedlało sytuację językową w tej 1 Por. ibidem, s. 67. 1 Por. Z. Jaroszewicz­Pieresławcew, Druki cyrylickie z oficyn Wielkiego Księstwa Li- tewskiego w XVI–XVIII wieku, Olsztyn 2003, s. 59 i 208–209. 1 Por. J. Niedźwiedź, Sultzer Salomon, PSB, t. 45, s. 504. pisMo 3 części Wielkiego Księstwa Litewskiego: tutaj mniej więcej zaczynało się pogranicze terenów litewskojęzycznych i białoruskich1. Ale prócz Bał- tów i Słowian w czternastowiecznym Wilnie dało się słyszeć niemiecki,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kultura literacka Wilna (1323-1655)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: