Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00835 012970 17001162 na godz. na dobę w sumie
Kultura literacka absolwentów szkół średnich u schyłku XX wieku - ebook/pdf
Kultura literacka absolwentów szkół średnich u schyłku XX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 209
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-228-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Intencją niniejszej książki jest próba określenia drogą badań empirycznych typu i poziomu kultury literackiej absolwentów szkół średnich. Przedstawia ona informacje niezbędne do postawienia diagnozy na temat tego, czy w wyniku szkolnej edukacji polonistycznej i pozaszkolnych doświadczeń literackich absolwent szkoły średniej zostaje wyposażony w kompetencje literackie umożliwiające mu efektywne i wszechstronne korzystanie z rożnych form przekazu literackiego. Publikacja zmierza do sformułowania zasad postępowania dydaktycznego w szkołach, aby skutecznie organizować kształcenie literackie, jak również do konstrukcji systemu wskazań dla polityki państwa dotyczących uprzystępniania i upowszechniania literatury. Nie należy jednak celów badań nad kulturą literacką wybranej populacji zawężać tylko do wskazania rezultatów szkolnej i pozaszkolnej edukacji literackiej o charakterze pragmatyczno-instrumentalnym i ograniczyć się do odpowiedzi na pytania, w jakim stopniu młodzież została przygotowana do odbioru literatury, do wyboru jej treści i formy, oraz czy zdobyła odpowiednie sprawności i umiejętności recepcyjne pozwalające na swobodne obcowanie z tekstami literackimi. Warto również wiedzieć, jakie są wyniki kształcenia i samokształcenia literackiego w wymiarze podmiotowym (aksjologicznym), który wiąże się z udziałem literatury w rozwoju osobowości, jej miejscem w hierarchii innych wartości kulturalnych, w realizacji określonych potrzeb autotelicznych, gdy już nie istnieje opieka ze strony szkoły, a kontakt z literaturą ma charakter dobrowolny. W książce wykorzystano dostępne materiały porównawcze, które pozwoliły na uogólnienie wniosków, a także na ukazanie pewnej dynamiki uczestnictwa badanych osób w kulturze literackiej. Z tych względów publikacja nabiera charakteru bardziej ogólnego, o szerszym zasięgu czasowo-przestrzennym. Publikacja pod względem kompozycyjnym składa się z sześciu rozdziałów oraz z zakończenia w formie wniosków i refleksji. Przedmiotem rozdziału pierwszego są teoretyczno-metodologiczne zagadnienia związane z problematyką badań. Określono w nim podstawowe pojęcia i kategorie teoretyczne potrzebne do analizy i interpretacji materiału empirycznego, sprecyzowano ogólne założenia, problemy i techniki badawcze oraz scharakteryzowano badaną zbiorowość. W rozdziale drugim przedstawiono obraz kontaktów literackich młodzieży, ich zakres i częstotliwość, koncentrując się na czytelnictwie jako podstawowej formie aktywności literackiej. Rozdział trzeci w całości poświęcono procesowi recepcji (odbioru) prozy. Na przykładzie powieści Proces Franza Kafki i Plaża nad Styksem Wojciecha Żukrowskiego przeanalizowano typ i poziom odbioru dwóch utworów o rożnych konwencjach literackich. Czwarty rozdział dotyczy recepcji współczesnej poezji, a piąty koncentruje się na wiedzy literackiej jako głównym składniku kompetencji literackich oraz na niektórych umiejętnościach teoretycznoliterackich. W rozdziale szóstym dokonano próby kompleksowego ujęcia poziomu kultury literackiej i kompetencji literackich oraz globalnej konfrontacji tych dwóch aspektów zachowań literackich w celu ukazania ewentualnego związku między nimi. Zakończenie pracy uzupełnia rejestr rożnych implikacji natury dydaktycznej i ogólnokulturowej wynikających z przeprowadzonych badań.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków  Redakcja wydawnicza: Aleksandra Bylica Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Zielonogórski ISBN ---- Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” - Kraków, ul. Turniejowa / tel. () --, fax () -- www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie II zmienione, Kraków  M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Spis treci Przedmowa do wydania drugiego ..............................................................................  Wstęp ..............................................................................................................................  Rozdział I Teoretyczno-metodologiczna koncepcja badań .......................................................  . Wyjaśnienie podstawowych pojęć ...................................................................  . Kultura literacka jako zjawisko wieloaspektowe ...........................................  . Dotychczasowy stan badań nad kulturą literacką ........................................  . Szczegółowa problematyka i procedura badawcza .......................................  . Charakterystyka badanej grupy .......................................................................  Rozdział II Obraz aktywności literackiej badanych .....................................................................  . Formy i typy aktywności literackiej ................................................................  . Charakter i typ czytelnictwa .............................................................................  . Czytelnictwo a epoka literacka, pochodzenie narodowościowe autora i rodzaj literacki ...................................................................................................  . Problem dynamiki wyborów i preferencji czytelniczych .............................  . Motywy i funkcje kontaktu z literaturą .........................................................  . Ogólne wnioski i refl eksje ..................................................................................  Rozdział III Potoczny odbiór współczesnej prozy .........................................................................  . Wprowadzenie .....................................................................................................  . Interpretacja emocjonalna .................................................................................  . Interpretacja elementów semantycznych ........................................................  . Interpretacja składników formalnych ..............................................................  . Typologia i poziom odbioru ..............................................................................  M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Spis treci Rozdział IV Potoczny odbiór współczesnej poezji .........................................................................  . Wprowadzenie ....................................................................................................  . Interpretacja emocjonalna .................................................................................  . Interpretacja semantyczna ................................................................................  . Interpretacja formalna .......................................................................................  . Typologia i poziom odbioru ..............................................................................  Rozdział V Wiedza literacka oraz umiejętności teoretycznoliterackie jako podstawowe elementy kompetencji literackich ...............................................................................  . Wprowadzenie ....................................................................................................  . Zakres wiedzy historycznoliterackiej .............................................................  . Umiejętności teoretycznoliterackie .................................................................  Rozdział VI Próba kompleksowego ujęcia poziomu kultury literackiej i kompetencji literackich ..............................................................................................  . Koncepcja syntetycznego wskaźnika poziomu kultury literackiej ............  . Globalny obraz poziomu kultury literackiej ..................................................  . Syntetyczny wskaźnik kompetencji literackich .............................................  . Kompetencje literackie a kultura literacka .....................................................  Ogólne wnioski i propozycje .......................................................................................  . Metodologia badań .............................................................................................  . Problematyka podjęta w książce ......................................................................  . Wnioski i postulaty dotyczące praktyki dydaktycznej i polityki kulturalnej ...........................................................................................  Bibliografi a ......................................................................................................................  M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Spis treci  Załączniki .......................................................................................................................  Załącznik . Ogólny obraz kultury literackiej i kompetencji literackich ......  Załącznik . Dyspozycje do wywiadu z czytelnikami książek .......................  Załącznik . Dyspozycje do interpretacji utworów poetyckich ......................  Załącznik . Indeks poziomu kultury literackiej ..............................................  Załącznik . Indeks poziomu kompetencji literackich .....................................  Zusammenfassung ........................................................................................................  M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Przedmowa do wydania drugiego Niniejsza publikacja stanowi drugie wydanie książki Kultura literacka absol- wentów szkół średnich, która ukazała się w  roku. Usunięto pewne usterki sty- listyczno-językowe i techniczne, jakie zauważono w wydaniu pierwszym. Ponadto uzupełniono tytuł książki o określenie „u schyłku XX wieku”. Tego rodzaju „do- określenie” ma uświadomić Czytelnikowi, że przedstawiona tutaj diagnoza doty- cząca kultury literackiej absolwentów szkół średnich jest już faktem historycznym i może być – w sensie poznawczym i metodologicznym – punktem odniesienia dla współczesnych badaczy, umożliwiając zachowanie ciągu ewolucyjnego wiedzy o tej sferze rzeczywistości szkolnej i pozaszkolnej. I w tym tkwi zasadność wydania tejże publikacji. Kraków,  r. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Wstp Intencją niniejszej książki jest próba określenia drogą badań empirycznych typu i poziomu kultury literackiej absolwentów szkół średnich. Przedstawia ona in- formacje niezbędne do postawienia diagnozy na temat tego, czy w wyniku szkolnej edukacji polonistycznej i pozaszkolnych doświadczeń literackich absolwent szkoły średniej zostaje wyposażony w kompetencje literackie umożliwiające mu efektywne i wszechstronne korzystanie z różnych form przekazu literackiego. Publikacja zmie- rza do sformułowania zasad postępowania dydaktycznego w szkołach, aby skutecz- nie organizować kształcenie literackie, jak również do konstrukcji systemu wskazań dla polityki państwa dotyczących uprzystępniania i upowszechniania literatury. Nie należy jednak celów badań nad kulturą literacką wybranej populacji za- wężać tylko do wskazania rezultatów szkolnej i pozaszkolnej edukacji literackiej o charakterze pragmatyczno-instrumentalnym i ograniczyć się do odpowiedzi na pytania, w jakim stopniu młodzież została przygotowana do odbioru literatury, do wyboru jej treści i formy, oraz czy zdobyła odpowiednie sprawności i umiejętności recepcyjne pozwalające na swobodne obcowanie z tekstami literackimi. Warto rów- nież wiedzieć, jakie są wyniki kształcenia i samokształcenia literackiego w wymiarze podmiotowym (aksjologicznym), który wiąże się z udziałem literatury w rozwoju osobowości, jej miejscem w hierarchii innych wartości kulturalnych, w realizacji określonych potrzeb autotelicznych, gdy już nie istnieje opieka ze strony szkoły, a kontakt z literaturą ma charakter dobrowolny. W książce wykorzystano dostępne materiały porównawcze, które pozwoliły na uogólnienie wniosków, a także na ukazanie pewnej dynamiki uczestnictwa ba- danych osób w kulturze literackiej. Z tych względów publikacja nabiera charakteru bardziej ogólnego, o szerszym zasięgu czasowo-przestrzennym. Podejmując tę problematykę, można mieć wątpliwości co do celowości tego przedsięwzięcia. Parafrazując słowa Marii Gołaszewskiej, można postawić nastę- pujące pytania: Czy człowiekowi współczesnemu kultura literacka jest rzeczywiście potrzebna? Czy nie jest ona anachronizmem w obliczu eksplozji techniki i rozwoju kultury technicznej, pozwalającej się sprawniej i bezpieczniej poruszać we współ- czesnym świecie? Problem kultury humanistycznej, w tym też kultury literackiej, w warunkach współczesnej cywilizacji omawiają i interpretują zarówno publikacje krajowe, jak M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Wstp i zagraniczne. I choć istnieją kontrowersje w tej kwestii, to jednak opierając się na założeniu, że człowiekowi potrzebne są zarówno wartości kultury materialnej, jak i dobra duchowe (symboliczne), czyli wartości wyższego rzędu, takie jak wiedza, sztuka czy rozwój osobowości, uczeni różnych profesji (pedagodzy, socjolodzy, le- karze, literaturoznawcy, fi lozofowie, estetycy) są na ogół zgodni, że kulturę literacką należy traktować jako bardzo ważny i doniosły czynnik osobniczego i społecznego rozwoju człowieka w dzisiejszym stechnicyzowanym i zmaterializowanym świecie. Zatem do zajęcia się tą problematyką motywowała również ważność kultury litera- ckiej w życiu jednostkowym i zbiorowym. Podstawową a zarazem nadrzędną kategorią teoretyczną leżącą u podstaw podjętych badań i analiz jest przyjęcie rozumienia kultury (w tym też kultury lite- rackiej) w perspektywie komunikacyjnej, która – najogólniej rzecz biorąc – zakłada istnienie wzajemnej relacji między treściami kulturowymi a potrzebami i oczekiwa- niami odbiorców, co w konsekwencji umożliwia określenie rzeczywistej, jednostko- wej i społecznej funkcji literatury. W niniejszych badaniach większy nacisk położono na zróżnicowanie jednost- kowe, osobnicze, na indywidualne cechy poszczególnych odbiorców niż na aspekt społeczno-historyczny, który występuje w rozważaniach i badaniach Stefana Żół- kiewskiego, Krzysztofa Dmitruka i innych badaczy zajmujących się komunikacją  Por. np. publikacje: H. Starzec, Wychowanie literackie, Warszawa ; J. Lalewicz, Literatura w epo- ce masowej komunikacji [w:] S. Żółkiewski, M. Hopfi nger (red.), Kultura – komunikacja – litera- tura. Studia nad XX wiekiem, Wrocław ; B. Suchodolski, Rola sztuki w kształtowaniu osobo- wości i życia duchowego narodu, „Nowe Drogi” , nr ; M. Gołaszewska, Człowiek w zwierciadle sztuki, Warszawa ; J. Kuczyński, Homo creator. Wstęp do dialektyki człowieka, Warszawa ; Społeczeństwo wychowujące. Rzeczywistość i perspektywy. Część czwarta: Zagadnienie sztuki i jej rola społeczno-edukacyjna, Wrocław ; E. Cassirer, Esej o człowieku, przeł. A. Staniewska, Warszawa ; A. Przecławska, Funkcja książki w kulturze współczesnej [w:] tejże (red.), Literatura dla dzieci i młodzieży w procesie wychowania, Warszawa ; S. Siekierski, Miejsce literatury pięknej w systemie wartości kultury, „Bibliotekarz” , nr –; W. Rüegg, Die kulturelle Funktion des Buches, Bonn ; R. Escarpit, Succes et Survie litteraire [w:] tenże, Le Litteraire et le social, Paris .  Por. h e Role of the Humanities in Contemporary Culture, UNESCO, Paris ; L. Asheim (red.), h e Future of the Book. Implications of the Never Developments in Communication, Chicago ; T. Pfabe, Czy koniec kultury opartej na książce, „Kultura i Społeczeństwo” , nr ; E. Faure i in., Uczyć się, aby być, przeł. Z. Zakrzewska, Warszawa , s. ; „Journal of Communication” , nr ; A. Mencwel, Świadomość literacka a świadomość społeczna, „Miesięcznik Literacki” , nr ; S. Bortnowski, Czy książka wychodzi z obiegu?, „Życie Literackie” , nr ; J. Trzynadlowski, Nic nie wskazuje na zmierzch książki, „Słowo Powszechne” , nr ; J. Davydov, Konec pismennoj litera- tury, „Innostrannaja literatura” , nr .  Zagadnienie to jest przedmiotem szerszej interpretacji w części teoretyczno-metodologicznej książki.  S. Żółkiewski, Kultura literacka –, Wrocław ; tenże, Kultura, socjologia, semiotyka litera- cka, Warszawa ; tenże, Wiedza o kulturze literackiej, Warszawa .  K. Dmitruk, Literatura, społeczeństwo, przestrzeń, Wrocław ; tenże, Funkcje zespołu instytucji literackich w mieście [w:] S. Żółkiewski, M. Hopfi nger, K. Rudzińska (red.), Społeczne funkcje tekstów M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Wstp  literacką. Badając jednak zachowania literackie jednostek, zmierzano do ukazania ich powtarzalności, regularności, czyli do określenia pewnych wzorów i norm zacho- wań charakterystycznych dla zbiorowości, jaką tworzą absolwenci szkół średnich. Książka w swych założeniach metodologicznych sytuuje się w kręgu badań socjologiczno-literackich. Literatura, która – zgodnie z określeniem Stanisława Ossowskiego – jest korelatem zachowań wobec treści i wartości literackich, została tutaj potraktowana jako proces komunikowania treści (komunikatu) przez auto- ra (nadawcę) odbiorcy (czytelnikowi, słuchaczowi, widzowi). Skoncentrowano się przede wszystkim na relacjach, jakie zachodzą między odbiorcą a komunikatem. Kulturę omówiono wieloaspektowo, mianowicie: jako pewne działanie (czynność), jako wartość i jako komunikat. Metody i techniki zastosowane w badaniach pozo- stają w przeważającej mierze w obrębie socjologii kultury, jednak z racji przedmiotu badań, który dotyczy zachowań wobec tekstów literackich oraz czynników je wa- runkujących, terminologia zaproponowana w książce oraz sposoby rozwiązywania podstawowych problemów i prezentowania materiału wchodzą w zakres różnych nauk społeczno-humanistycznych: psychologii odbioru, pedagogiki, teorii literatu- ry i kultury, teorii komunikacji. W sumie należałoby mówić o interdyscyplinarnym podejściu w badaniach. Publikacja pod względem kompozycyjnym składa się z sześciu rozdziałów oraz z zakończenia w formie wniosków i refl eksji. Przedmiotem rozdziału pierwszego są teoretyczno-metodologiczne zagadnienia związane z problematyką badań. Określo- no w nim podstawowe pojęcia i kategorie teoretyczne potrzebne do analizy i inter- pretacji materiału empirycznego, sprecyzowano ogólne założenia, problemy i tech- niki badawcze oraz scharakteryzowano badaną zbiorowość. W rozdziale drugim przedstawiono obraz kontaktów literackich młodzieży, ich zakres i częstotliwość, koncentrując się na czytelnictwie jako podstawowej formie aktywności literackiej. Rozdział trzeci w całości poświęcono procesowi recepcji (odbioru) prozy. Na przy- kładzie powieści Proces Franza Kafki i Plaża nad Styksem Wojciecha Żukrowskiego przeanalizowano typ i poziom odbioru dwóch utworów o różnych konwencjach literackich. Czwarty rozdział dotyczy recepcji współczesnej poezji, a piąty kon- centruje się na wiedzy literackiej jako głównym składniku kompetencji literackich oraz na niektórych umiejętnościach teoretycznoliterackich. W rozdziale szóstym dokonano próby kompleksowego ujęcia poziomu kultury literackiej i kompetencji literackich oraz globalnej konfrontacji tych dwóch aspektów zachowań literackich literackich i paraliterackich, Wrocław ; tenże, Aktualne problemy badań nad życiem literackim, „Teksty” , nr .  Por. np. M. Inglot, Szkoła w kulturze literackiej XIX i XX wieku. Projekt programu badań [w:] te- goż (red.), Kształtowanie świadomości literackiej uczniów, Wrocław ; W. Dynak, A. W. Labuda, Z problemów uczniowskiej publiczności literackiej w Polsce pozaborowej [w:] S. Żółkiewski, M. Hopfi n- ger (red.), Publiczność literacka, Wrocław .  S. Ossowski, Więź społeczna a dziedzictwo krwi [w:] tegoż, Dzieła, t. , Warszawa . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Wstp w celu ukazania ewentualnego związku między nimi. Zakończenie pracy uzupeł- nia rejestr różnych implikacji natury dydaktycznej i ogólnokulturowej wynikających z przeprowadzonych badań. Autor składa najserdeczniejsze podziękowania recenzentom I wydania – Panu Profesorowi Mieczysławowi Inglotowi, Pani Profesor Marii Walentynowicz oraz Panu Profesorowi Zenonowi Urydze, których cenne uwagi przyczyniły się do usu- nięcia wielu usterek i wpłynęły na ostateczny kształt książki. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Rozdział I Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada . Wyjanienie podstawowych poj Wstępnym i podstawowym warunkiem zrozumienia zagadnień, które są przedmiotem niniejszych badań i analiz, jest sprecyzowanie pojęcia kultury litera- ckiej, a także jej typu i poziomu. Na początku trzeba sobie jednak uświadomić, jak wiele trudności pojawia się na tym polu. Pierwszą z nich jest powszechnie obserwowana wieloznaczność samego pojęcia „kultura”, używanego w wielu dyscyplinach naukowych, języku potocznym oraz w publicystyce w różnych kontekstach i zakresach. To pluralistyczne i relatywi- styczne podejście do kultury, które datuje się od wystąpienia Johanna Gottfrieda Herdera, pomimo dążności do jego uniwersalizacji, trwa do dziś, a sam termin nadal pozostaje wieloznaczny (nawet w obrębie tej samej dyscypliny wiedzy). Wie- loznaczność obserwujemy również w odniesieniu do pojęcia „kultura literacka”. W nauce pojawiło się ono w wyniku przesunięcia, do jakiego doszło w badaniach li- teraturoznawczych, z orientacji ergocentrycznych (skupienie uwagi na samym dzie- le) na kontekst społeczny dzieła literackiego, czyli na tzw. orientację komunikacyjną skupiającą się na problematyce odbioru dzieł literackich w kategoriach pojęciowych semiologii i teorii komunikacji literackiej. W schemacie komunikacji językowej  Por. rozumienie i klasyfi kacje pojęcia „kultura” w publikacjach: A. L. Kroeber, C. Kluckhohn, Culture: A Critical Review of Concepts and Defi nitions, Cambridge ; A. Kłoskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, Warszawa ; taż, Socjologia kultury, Warszawa ; S. Czarnkowski, Dzieła, t. , Warszawa , s. ; J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa , s. –; J. Kmita, Kultura symboliczna, Warszawa ; tenże, Słowo wstępne [w:] tegoż (red.), Studia z teorii i metodologii badań nad kulturą, Warszawa – Poznań ; Z. Kuderowicz, Problematyka teorii kul- tury w fi lozofi i współczesnej, „Człowiek i Światopogląd” , nr /, s. –; W. Wnuk-Lipiński, Rozumienie kultury, Warszawa ; H. Kublińska, Wybór tekstów omawiających defi nicje kultury, To- ruń ; M. Czerwiński, Profi le kultury, Warszawa ; K. Zamiara (red.), O kulturze i jej badaniu, Warszawa .  J. C. Herder, Myśli o fi lozofi i dziejów, przeł. J. Gałecki, Warszawa  (dzieło było pisane w latach –). M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada (nadawca, przedmiot semiotyczny, sytuacja komunikacyjna, odbiorca) ważne miej- sce zajmuje ostatni element – odbiorca, który ujmuje dzieło zgodnie z własnymi doświadczeniami literackimi, a zarazem jest jego współtwórcą, dopełniając je i na- dając mu indywidualną interpretację. Przesuwanie się badań literaturoznawczych z ergocentryzmu w kierunku perspektywy komunikacyjnej umożliwiło penetrację, jak twierdzi Stefan Żółkiewski, rzeczywistych, społecznych i osobniczych funkcji literatury, a tym samym odpowiedź na centralne pytanie wiedzy o kulturze lite- rackiej: co ludzie robią z literaturą?. Nauki, które obrały taką orientację i wpro- wadziły do swych rozważań termin „kultura literacka” (zamiennie lub obok siebie funkcjonują również takie pojęcia, jak „komunikacja literacka”, „życie literackie”), nie mają jeszcze jasno i jednoznacznie wyodrębnionego przedmiotu badań ani nie dys- ponują sensowną próbą zdefi niowanych pojęć i kategorii; brakuje nawet precyzyjnie ustalonej nazwy dla tego zakresu wiedzy. Często używa się synonimicznie takich określeń, jak: „socjologia literatury”, „historia życia literackiego”, „wiedza o komu- nikacji literackiej”, „wiedza o kulturze literackiej”. Niezwykle cenne są publikacje  Literatura przedmiotu, zarówno polska, jak i zagraniczna, jest bardzo bogata, m.in.: S. Żółkiewski, Kultura, socjologia, semiotyka literacka, Warszawa ; tenże, Wiedza o kulturze literackiej, Warszawa ; T. Bujnicki, J. Sławiński (red.), Problemy odbioru i odbiorcy. Studia, Wrocław ; R. Handke, Utwór fabularny w perspektywie odbiorcy, Wrocław ; U. Eco, Pejzaż semiotyczny, przeł. A. Wein- sberg, Warszawa ; tenże, Dzieło otwarte, przeł. J. Gałuszka i in., Warszawa ; M. C. Albrecht, J. H. Barnett, M. Griff (red.), h e Sociology of Art and Literature, London ; h e Art in Soci- ety, „International Social Sciences Journal” , t. XX, nr ; R. Escarpit, Socjologie de la literature, Paris ; W. Haubrichs (oprac.), Erzählforschung. Modelle und Methoden der Narrativik, Göttingen –; H. R. Jauss, Literaturgeschichte als Provokation, Frankfurt am Main ; H. Markiewicz (oprac.), Współczesna teoria badań literackich za granicą. Antologia, t. : Metody stylistyki literackiej. Kierunki ergocentryczne, Kraków ; t. : Strukturalno-semiotyczne badania literackie. Literaturo- znawstwo porównawcze. W kręgu psychologii głębi i mitologii, Kraków ; t. : Socjologia literatury. Marksizm w badaniach literackich i jego promieniowanie, Kraków .  S. Żółkiewski, Wiedza o kulturze literackiej, dz. cyt., s. –.  Por. np. referat S. Żółkiewskiego, Pole zainteresowań współczesnej socjologii literatury [w:] H. Mar- kiewicz, J. Sławiński (red.), Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, Kraków  oraz dyskusję dotyczącą referatu M. Straszewskiej, Problematyka badań nad życiem literackim [w:] H. Markiewicz, J. Sławiński (red.), Problemy metodologiczne..., dz. cyt.; S. Frybes, Koncepcja badań nad życiem literackim [w:] H. Markiewicz, J. Sławiński (red.), Problemy metodologiczne..., dz. cyt.; R. Zimand, Pułapki socjologii literatury [w:] J. Sławiński (red.), Problemy socjologii literatury, Wrocław ; K. Dmitruk, Wstęp [w:] tegoż, Literatura, społeczeństwo, przestrzeń, Wrocław ; R. Lesnák, Problemy badawcze komunikacji literackiej [w:] S. Żółkiewski, M. Hopfi nger (red.), O współczesnej kulturze literackiej, t. , Wrocław ; S. Żółkiewski, Przedmowa [w:] E. Janus, M. R. Mayenowa (red.), Semiotyka kultury, Warszawa ; tenże, O badaniu dynamiki kultury literackiej [w:] M. Czer- wińska (red.), Konteksty nauki o literaturze, Wrocław ; A. Bereza, Polskie badania nad komu- nikacją literacką –, Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego , seria A, dodatek , Wrocław . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 . Wyjanienie podstawowych poj  S. Żółkiewskiego, niewątpliwie przyczyniają się one do porządkowania chaotycz- nej wiedzy z kręgu badań nad zjawiskami kultury literackiej, do podnoszenia na wyższy poziom (wykorzystując osiągnięcia semiologii) świadomości metodologicz- nej tej dyscypliny. Jednak w dalszym ciągu pojęcia z tej dziedziny, w tym termin „kultura literacka”, są płynne, co oznacza trudności natury terminologicznej. Trzecia trudność metodologiczna wynika z charakteru podjętych tu badań – badań empirycznych, w których pojęcie kultury literackiej musi być sformułowane w kategoriach możliwie dostępnych, dających się wykorzystać do praktycznych celów badawczych, a jego poszczególne komponenty muszą się przekładać na język konkretnych wskaźników. Mimo wskazanych wyżej ograniczeń i trudności, istnieje potrzeba określenia pojęcia kultury literackiej na użytek niniejszych badań. Najpierw warto prześle- dzić, jak wyglądały dotychczasowe próby jego defi niowania. Ze względu na to, że defi nicji nie ma zbyt wiele, przytoczono je w dosłownym brzmieniu. Trzeba jed- nak podkreślić, że nie konfrontowano tego pojęcia z często zamiennie używanym terminem „życie literackie”. Zagadnienie to omówił Krzysztof Dmitruk, wskazując pewne relacje, jakie zachodzą między zakresami tych pojęć. W książce przedmiot zainteresowania stanowi tylko termin „kultura literacka”. Okazuje się, że pojęcie kultury literackiej bardzo często funkcjonuje zarówno w mowie potocznej, jak i w publicystyce oraz w niektórych opracowaniach nauko - wych lub popularnonaukowych bez prób jego defi niowania. Ogarnia się nim wszystko to, co jest związane z literaturą – jej powstaniem, upowszechnieniem, oddziaływaniem i wszelkimi uwarunkowaniami towarzyszącymi tym procesom. Wyznacznikiem w potocznym użyciu tego pojęcia jest stopień wtajemniczenia w li- teraturę przez jej poznanie i osobiste z nią obcowanie, wzbogacone często spraw- nością twórczą. W badaniach naukowych oraz w słownikach literackich pojęcie to jest bardziej skonkretyzowane i formułowane z pozycji określonego typu myślenia teoretycznego. W Słowniku terminów literackich Stanisława Sierotwińskiego pod hasłem „kultura literacka” znajduje się następująca defi nicja: W sensie społecznym: całość historycznego dorobku literackiego (narodu, środowiska) oraz wszystkie istniejące w danym czasie instytucje służące życiu lite- rackiemu, poziom ich działalności, stan czytelnictwa itp.; w odniesieniu do osoby: znajomość literatury i wyrobienie smaku, znawstwo.  S. Żółkiewski przedstawił program badań nad kulturą literacką głównie w swoich dwóch ostat- nich książkach (zob. S. Żółkiewski, Wiedza o kulturze literackiej, dz. cyt.; tenże, Kultura, socjologia..., dz. cyt.).  K. Dmitruk, Literatura, społeczeństwo..., dz. cyt., s. –.  Zob. interpretację tego zagadnienia w książce: H. Starzec, Kultura literacka – wychowanie literackie, Warszawa , s. –.  S. Sierotwiński, Słownik terminów literackich, Wrocław , s. . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada Z kolei za Słownikiem terminów literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego można przytoczyć taką defi nicję: Kultura literacka [...] – zespół przeświadczeń dotyczących literatury, jej istoty, wyznaczników i podziałów, charakterystyczny dla danej grupy społecznej, epoki lub – w ujęciu najszerszym kręgu kulturalnego. Autor powyższej defi nicji, Michał Głowiński, gdzie indziej pisze, że przez kulturę literacką należy rozumieć panujące w danym środowisku gusty, opinie na temat wartości literackich, świadomość rozróżnień gatunkowych, zainteresowanie problemami estetycznymi, określony stosunek do norm językowych i do tradycji oraz sposób rozumienia zadań literatury i roli twórcy. Według Marii Straszewskiej, na kulturę literacką składają się: – pewne dyspozycje człowieka, które czynią go bardziej wrażliwym na wartości literackie, – wiedza o sztuce słowa, – sztuka czytania, – emanowanie kultury przez postawę człowieka. Dla publiczności literackiej, zróżnicowanej pod względem społecznym, two- rzonej przez jednostki pełniące odrębne role twórców i odbiorców, zasadniczy, jak twierdzi J. Sławiński, jest „system orientacyjny umożliwiający jej uczestnikom efektywne porozumiewanie się poprzez dzieła”. System taki nazywa on kulturą literacką. Dotyczy on, jego zdaniem, rozumienia tekstu. W skład tego systemu wchodzą: – ogół nabytych w drodze obcowania z literaturą umiejętności właściwego ro- zumienia i wartościowania przekazów uznawanych przez daną zbiorowość za wzorcowe czy też w ogóle doniosłe z jakiś powodów (w szczególności utworów klasycznych); – ogół upodobań do przekazów określonego typu; – ogół zdolności pozwalających się posługiwać zdobytym doświadczeniem lub odrzucić taką możliwość komunikowania, której to doświadczenie w sobie nie zawiera.  J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wrocław , s. .  M. Głowiński, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Zarys teorii literatury, Warszawa , s. – .  M. Straszewska, Problemy kultury literackiej. Kurs wychowania estetycznego w  w Sopocie, Sopot .  J. Sławiński, Socjologia literatury i poetyka historyczna [w:] tegoż (red.), Problemy socjologii literatury, dz. cyt., s. –.  Tamże. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 . Wyjanienie podstawowych poj  S. Żółkiewski zaś pisze: Na kulturę literacką składają się wzory, procesy, instytucje społecznej komu- nikacji literackiej, składają się wzory zachowań i zachowania pisarskie twórców oraz czytelnicze odbiorców. Dokonując krytycznego przeglądu określeń kultury literackiej, można dojść do następujących stwierdzeń: – Pojęcie kultury literackiej jest różnie defi niowane, zarówno od strony formalnej, jak i merytorycznej. – Unika się w zasadzie defi nicji sensu stricto, zastępując ją najczęściej wyliczeniem jej elementów, i tworzy się tzw. defi nicje opisowo-wyliczające. Są one znane w teo- rii kultury, jednak, jak słusznie podkreśla K. Dmitruk, nie cieszą się dobrą sławą, ponieważ wyliczanie jako metoda identyfi kacji powoduje, że sam przedmiot wy- myka się poznaniu, staje się widmowy i nieuchwytny. – Niektóre defi nicje kultury literackiej uwzględniają kontekst społeczno-histo- ryczny, inne natomiast są nastawione na jednostkę obcującą z faktem literackim w warunkach współczesnych. Przykładem pierwszego ujęcia jest początkowy człon defi nicji S. Sierotwińskiego traktujący kulturę literacką w sposób antropo- logiczno-historyczny, a zatem globalny, jako ogół historycznego dorobku litera- ckiego narodu, środowiska, a także infrastrukturę literacką oraz czytelnictwo. S. Żółkiewski, opierając się na komunikacyjno-semiologicznej teorii kultury, traktuje kulturę literacką jako wytwór publiczności literackiej, zbiorowy. Jest ona, jego zdaniem, podsystemem całości procesów komunikacyjnych danego społeczeń- stwa. Autora nie interesuje tajemnica narodzin dzieł literackich, ale zagadka ich społecznego funkcjonowania. Nie to, jak teksty się tworzą w świadomości pisarzy, ale to, czym się stają ostatecznie, co z nimi naprawdę robią ludzie. Innymi słowy, S. Żółkiewskiego interesuje społeczny kontekst faktu literackiego, jego związek ze stosunkami społecznymi, świadomością społeczną, instytucjami uczestnictwa i po- lityki literackiej, zarówno w ujęciu diachronicznym, jak i synchronicznym. Odmienne ujęcie kultury literackiej, prezentowane przez J. Sławińskiego, M. Głowińskiego i M. Straszewską, podkreśla nastawienie na odbiorcę treści li- terackich, a konkretnie na stan gotowości do tego kontaktu warunkowany odpo- wiednimi kompetencjami. Według J. Sławińskiego, będzie to „system orientacyjny”, u M. Głowińskiego „zespół przeświadczeń”, u M. Straszewskiej i S. Sierotwińskiego (drugi człon jego defi nicji) są to konkretne predyspozycje jednostki umożliwiające jej efektywne obcowanie z literaturą. Włodzimierz Bolecki, uwzględniając dwu-  S. Żółkiewski, Kultura literacka –, Wrocław , s. .  K. Dmitruk, Literatura, społeczeństwo..., dz. cyt., s. .  Por. program badawczy m.in. w książkach: S. Żółkiewski, Wiedza o kulturze literackiej..., dz. cyt.; tenże, Kultura, socjologia..., dz. cyt. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada dziestowieczne wątki pokantowskiej epistomologii, uważa, że kultura literacka jest elementem pośredniczącym między podmiotem (czytelnikiem) a przedmiotem (dziełem). Defi nicje tego typu mają charakter funkcjonalny, określają one rolę, jaką kultu- ra literacka odgrywa w życiu człowieka – konkretnej jednostki lub grupy społecz- nej, żyjącej w danym środowisku oraz w określonej sytuacji społeczno-kulturowej. Z pozoru wydawałoby się, że najbardziej przydatne do przeprowadzenia i prezentowania badań jest rozumienie kultury literackiej zaproponowane przez J. Sławińskiego. Podana przez niego defi nicja jest operatywna, pozwala za pomocą metod socjologiczno-psychologicznych na empiryczne zweryfi kowanie statystycz- nych wyznaczników kultury literackiej, takich jak: wiedza (o utworach literackich), gust, ogół upodobań czytelniczych oraz kompetencja literacka (zdolność do rozu- mienia utworów niestandardowych). Z defi nicji tej jednak nie skorzystano w pełni z kilku powodów. Po pierwsze, jej zasadniczy człon – „system orientacyjny” – jest mało komunikatywny, a tym samym trudny do przełożenia na język empirycznych wskaźników. Natomiast wymienione przez autora trzy wyznaczniki kultury litera- ckiej w niniejszych badaniach potraktowano nie jako jej elementy składowe, ale jako czynniki niezbędne do pojawienia się kultury literackiej, same w sobie niebędące jednak kulturą literacką, która według określenia S. Żółkiewskiego, jest czynnym lub biernym zachowaniem się wobec treści literackich. Uwzględniając zatem obecne w literaturze przedmiotu ustalenia teoretyczne i terminologiczne dotyczące pojęcia „kultura literacka”, a także świadomie nawiązując do defi nicji z innych dziedzin sztuki (plastyka, fi lm), przyjęto rozumienie kultury literackiej jako pewnego typu i poziomu uczestnictwa jednostki lub grupy społecznej w systemie tekstów litera- ckich społecznie zobiektywizowanych i funkcjonujących w określonej zbiorowości. Czynnikiem umożliwiającym wszechstronny i efektywny kontakt z tekstami litera- ckimi jest posiadanie przez jednostkę określonych kompetencji literackich. Jeśli pojęcie kultury literackiej ma się stać terminem operatywnym, umożliwia- jącym dalsze analizy i interpretacje, wymaga ono bliższego sprecyzowania i okre- ślenia wyznaczników empirycznych. Podstawowym trzonem przyjętej w książce defi nicji jest uczestnictwo w systemie tekstów literackich. Udział w kulturze określa się w kategoriach ogólnych jako proces interakcji symbolicznych, czyli takich zacho- wań, które umożliwiają tworzenie znaków i symboli. Antonina Kłoskowska pisze, że na uczestnictwo w kulturze składają się czynności formułowania oraz odbierania i interpretowania symbolicznych przekazów, a więc procesy twórczości i recepcji.  W. Bolecki, Społeczne ramy lektury, „Teksty” , nr .  J. Sławiński, Socjologia literatury..., dz. cyt., s. –.  Por. np. M. Gołaszewska, Kultura plastyczna, Warszawa ; H. Depta, Elementy kultury fi lmowej odbiorcy [w:] J. Rulka (red.), Problemy kultury fi lmowej. Materiały z konferencji naukowej, Bydgoszcz ; J. Kmita, Słowo wstępne, dz. cyt.  A. Kłoskowska, Społeczne ramy kultury, Warszawa , s. . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 . Wyjanienie podstawowych poj  Pojęcie twórczości będzie w książce rozumiane zarówno jako wytwarzanie tekstów (pisanie różnego rodzaju wypowiedzi literackich i paraliterackich), które uzyskują wartość symboliczną, jak i nadawanie osobistych znaczeń tekstom już wytworzo- nym (np. recytacja utworu poetyckiego, inscenizacja). Są to czynności o charakterze ekspresyjnym. Drugim elementem uczestnictwa w kulturze jest jej recepcja (odbiór), która polega na rozumieniu i przyjęciu określonych tekstów i ich wartości. Zagad- nienia te stanowią przedmiot szczegółowej analizy i interpretacji w dalszej części książki. Podobnie do A. Kłoskowskiej pojmuje uczestnictwo w kulturze Andrzej Tyszka, który defi niuje je jako [...] indywidualny udział w kulturze, przyswajanie jej treści, używanie jej dóbr, podlegnie obowiązującym jej normom i wzorcom, ale także tworzenie nowych jej wartości i przetwarzanie istniejących. W książce analogicznie traktuje się uczestnictwo w systemie tekstów litera- ckich – jako kontakt (zetknięcie się jednostki lub grupy społecznej) o charakterze recepcyjno-ekspresyjnym z określonymi tekstami literackimi. Wyznacza on zara- zem sposoby podejścia do literatury. Od strony formalnej tekst, jak pisze Janusz Lalewicz, to układ znaków. Ale układ, który czegoś dotyczy, o czymś mówi. Pro- wadzi to do rozróżnienia dwóch wymiarów zajmowania się tekstami – formalnego i tematycznego. Zajmować się tekstem oznacza po pierwsze rozpoznawać znaki i kombinacje znaków oraz je interpretować, po drugie – zgłębiać temat tekstu, śle- dzić opowiadaną historię, omawiane sprawy, rozważane problemy. J. Lalewicz wyróżnił pięć form zajmowania się tekstem literackim. Dwie pod- stawowe to pisanie i czytanie (w niniejszej książce – ekspresja i recepcja). Trzeci dotyczy komunikowania się na temat tekstów, tzn. wymiany opinii, komentowania, krytyki, które mogą się odbywać bądź w postaci potocznej, nieformalnej, towarzy- skiej konwersacji, bądź w ramach instytucjonalnej, profesjonalnej produkcji i roz- powszechniania opinii literackiej, mianowicie przez krytykę, publikacje naukowe czy podręczniki. Ze względu na to, że tworzeniem i rozpowszechnianiem wiedzy i opinii o literaturze zajmują się literaturoznawcy i krytycy, jedynie dla tej grupy jest to forma uczestniczenia w wymianie opinii, natomiast dla ogółu publiczności instytucjonalna, fachowa opinia, podobnie jak literatura, funkcjonuje wyłącznie, jak twierdzi J. Lalewicz, na zasadzie odbioru. Dlatego instytucjonalna, publiczna komunikacja na temat literatury wymaga wyodrębnienia, pisze wspomniany autor, jako piąta forma zajmowania się literaturą – odbiór owej opinii instytucjonalnej.  A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze. O różnorodności stylów życia, Warszawa , s. .  J. Lalewicz, Społeczny kontekst faktu literackiego i funkcje literatury, „Pamiętnik Literacki” , z. , s. .  Tamże, s. . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada Robert Escarpit mówi także o rozmaitych pośrednich formach kontaktu z teks- tami literackimi, takich jak: adaptacje fi lmowe, radiowe, telewizyjne, komiksowe. We współczesnej kulturze literatura funkcjonuje w licznych przekładach intersemiotycz- nych, np. poezja śpiewana, estrada poetycka, teatr wyobraźni (radiowy). Całokształt różnych, dostępnych form przekazu literatury nazwano w tej książce systemem teks- tów literackich, z tym że słowa „system” użyto w potocznym znaczeniu. Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia sprawa typu i poziomu kontaktu literackiego. Mówiąc o typie uczestnictwa, należy mieć na uwadze wybór określonych tekstów li- terackich ze względu na: formę przekazu (np. książka, środki masowego przekazu), formę kontaktu (np. czytanie, pisanie, udział w amatorskim zespole teatralnym), tematykę (np. treści historyczne, psychologiczne, społeczno-obyczajowe), konwencję literacką (tradycja, współczesność), pochodzenie narodowościowe nadawcy treści (polskie, obce), czas powstania tekstu (określona epoka literacka), formę artystyczną (proza, poezja, dramat) oraz ze względu na rodzaj odbioru (recepcji) określonych pozycji literackich. W zasadzie jako typowe uznano fakty powtarzające się i zwią- zane w sposób istotny z samą naturą badanych zjawisk. Sformułowanie „poziom kultury literackiej” będzie w niniejszej książce ro- zumiane jako określony zakres, rodzaj (typ) i częstotliwość kontaktów literackich, a także pewien typ odbioru tekstów literackich. Jest to swego rodzaju dojrzałość w obcowaniu z literaturą. O poziomie kultury literackiej mówi się w odniesieniu do pewnej skali przez porównywanie dających się w niej wyróżnić elementów, wystę- pujących w konkretnych sytuacjach, w rozmaitym stopniu nasilenia. Na poziom i typ kultury literackiej składa się wiele czynników. Do podstawo- wych należy zaliczyć kompetencję literacką. Jak można ją scharakteryzować? Ogólną krytyczną analizę kompetencji kulturowej, wraz z próbą wskazania kie- runków jej badań, przeprowadził Leszek Korporowicz. Zgodnie z jego propozycją, przez kompetencję kulturową należy rozumieć całokształt zdolności określających zachowania kulturowe człowieka. Z takim podejściem korespondują również po- glądy Jana Kubika i Zdzisława Macha, którzy uważają kompetencję za syntetyczny opis cech danej osoby odnośnie do odbioru przez nią określonej dziedziny kultury. Szerokie rozumienie kompetencji kulturowej stwarza możliwość interdyscyplinar- nych analiz, które pozwalają na ujawnienie zasad integracji poszczególnych zdol-  R. Escarpit, Literatura a społeczeństwo [w:] H. Markiewicz (red.), Współczesna teoria badań literac- kich za granicą, t. , Kraków .  Przez analogię do rozumienia poziomu kultury estetycznej. Zob. M. Gołaszewska, Sztuka nowa w kształtowaniu kultury estetycznej, „Studia Pedagogiczne” , t. XXXIV.  L. Korporowicz, Kompetencja kulturowa jako problem badawczy, „Kultura i Społeczeństwo” , nr .  Tamże.  J. Kubik, Z. Mach, Teatr studencki i jego publiczność, „Kultura i Społeczeństwo” , nr –. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 . Wyjanienie podstawowych poj  ności w ramach szerzej pojętej całości. Na metodologiczny aspekt tak pojmowanej kompetencji zwrócił uwagę E. S. Markarian. Wąskie rozumienie kompetencji, jak słusznie podkreśla L. Korporowicz, jest niewystarczające. Jerzy Kmita ogranicza ją tylko do zespołu reguł, dzięki którym człowiek koduje i dekoduje przekazy w procesie komunikowania kulturowego. Noam Chomsky, opierając się na teorii generatywnej, skupia się na kompetencji w dziedzinie lingwistyki i określa ją jako zdolność tworzenia, generowania zdań w procesie komunikacji językowej. Z kolei Janusz Sławiński, uznając rolę zdolności generatywnych w dziedzinie literatury, kompetencję literacką ujmuje dość niekon- sekwentnie. Traktuje ją jako jeden z trzech składników kultury literackiej: Pierwszy składnik to wiedza o cenionych dokonaniach literackich. Drugi – gust. Trzeci nazwiemy kompetencją literacką [...]. Byłaby to znajomość zbioru re- guł wywiedzionych z wypowiedzi już zaistniałych umożliwiająca nosicielom danej kultury literackiej produkowanie i rozumienie wypowiedzi nowych. Nieco wcześniej składnik ten J. Sławiński defi niuje jako [...] ogół zdolności pozwalających posługiwać się zdobytym doświadczeniem lite- rackim w sytuacjach, gdy trzeba rozumiejąco przyjąć lub odrzucić taką możliwość komunikowania, której owo doświadczenie w sobie nie zawiera. Leszek Korporowicz komentuje powyższe ustalenia następująco: Zacytowane fragmenty określające kompetencję literacką nie mają, wbrew pozorom, tej samej wymowy i dotykają nieco innych zdolności generatywnych. Fragment pierwszy, ujmujący kompetencję literacką jako znajomość zbioru reguł – sugerowałby, że chodzi tu o produkowanie i rozumienie wypowiedzi – według owych reguł, czyli zgodnie z określoną konwencją – kodem. Fragment drugi oraz inne zawarte w cytowanej pracy J. Sławińskiego wskazują, że przez kompetencję rozumie autor również zdolności pozwalające na wyjście poza ograniczony zasób doświadczeń, a więc pokonanie dotychczasowych konwencji – kodów. Pewne obiekcje budzą również, jak pisze L. Korporowicz, różnice między wiedzą, rozumianą przez J. Sławińskiego jako ogół nabytych w drodze obcowania z literaturą umiejętności właściwego rozumienia i wartościowania przekazu, a kom-  E. S. Markarjan, Integrativnye tendencii vo vzaimodejstvii obščestvennych i estestvennych nauk, Erevan .  J. Kmita, Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa , s. –.  N. Chomsky, Language and Mind, New York , s. .  J. Sójka, Metodologiczne implikacje teorii generatywnych, „Przegląd Humanistyczny” , nr .  J. Sławiński, Socjologia literatury..., dz. cyt., s. .  Tamże.  L. Korporowicz, Kompetencja kulturowa..., dz. cyt., s. –. M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada petencją, traktowaną jako „znajomość zbioru reguł wywiedzionych z wypowiedzi już zaistniałych”. Te i inne wątpliwości oraz dyskusyjne kwestie pojawiające się w trakcie inter- pretacji ujęcia kompetencji literackiej (czytelniczej) zaproponowanego przez J. Sła- wińskiego zmuszają do przyjęcia w niniejszej publikacji nieco innego rozumienia omawianego pojęcia. Najbliższe intencji książki wydaje się podejście Andrzeja Ro- berta Zielińskiego. Według niego, kompetencje czytelnicze to zespół umiejętności, które umożliwiają określony kontakt z dziełem. W ich skład wchodzą następujące komponenty: horyzont czytelniczy, preferencje czytelnicze i kwalifi kacje czytelni- cze. Horyzont czytelniczy jest rozumiany jako wiedza z dziedziny literatury, czyli znajomość twórców i dzieł. Preferencje czytelnicze to ogół upodobań lekturowych, natomiast kwalifi kacje czytelnicze odnoszą się do wiedzy na temat reguł rządzących literaturą, umiejętności dostrzeżenia jej cech dystynktywnych. Podobne rozumienie przyjęto w niniejszej publikacji – kompetencję literacką potraktowano jako zintegrowany zespół czynników – gustu, wiedzy oraz zdolności (umiejętności) recepcyjno-interpretacyjno-ekspresyjnych – umożliwiających wszech- stronny kontakt z treściami literackimi występującymi w różnych przekładach intersemiotycznych. Innymi słowy, kompetencja literacka to posiadane przez jed- nostkę możliwości, czyli zespół powiązanych ze sobą predyspozycji do zajmowania się literaturą, zarówno jej tworzeniem, jak i odbiorem. Te predyspozycje, nazwane kompetencjami literackimi, mają charakter potencjalny, są warunkiem koniecznym do uczestniczenia jednostki w systemie treści literackich (odbioru i ekspresji), ale niewystarczającym. Musza one być zobiektywizowane. Warto pokrótce scharakte- ryzować poszczególne składniki kompetencji literackiej. W przytoczonej defi nicji można wyróżnić w sensie teoretycznym trzy podstawowe składniki. Pierwszym jest gust rozumiany jako zespół upodobań, zamiłowań do praktycznego zajmowania się treściami literackimi. Gusty literackie wynikają z emocjonalnego stosunku do konkretnych tytułów książkowych, autorów czy stylu pisania i stanowią swoiste kryterium wyboru treści literackich. Mają na nie wpływ z jednej strony dotych- czasowe doświadczenia literackie, a z drugiej – ukształtowane już, dojrzałe gusty kierują doborem określonych treści, wyznaczają typ i poziom kultury literackiej. Gusty literackie wyrażają się w postaci, jak już wyżej wspomniano, praktycznych kontaktów z preferowanymi przez jednostkę formami i typami literackimi. Drugim z wyróżnionych składników kompetencji jest wiedza – potrzebna do oceny treści literackich, ich wartości ideowych i artystycznych. Powinna ona dotyczyć histo- rii i teorii literatury, epok, w których powstawały dzieła, biografi i twórców oraz procesu tworzenia. Trzeci składnik kompetencji to pewne sprawności recepcyjne  J. Sławiński, Socjologia literatury..., dz. cyt., s. .  A. R. Zieliński, Problematyka kompetencji czytelniczych – typologia publiczności czytającej [w:] W. Adamiec (red.), Książka i biblioteka w społeczeństwie, Warszawa – Radziejowice . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 . Kultura literacka jako zjawisko wieloaspektowe  niezbędne do rozkodowania utworu literackiego, do zrozumienia zarówno jego warstwy fabularnej, jak i symbolicznej, do ukształtowania tzw. świadomości litera- ckiej, a więc określonego zespołu mniemań na temat statusu i odrębności literatury. Ogólnie mówiąc, kompetencje literackie to potencjalny wskaźnik kultury literackiej jednostki. Zaprezentowane w tym podrozdziale pojęcia, które stanowią w niniejszym opracowaniu podstawowe kategorie badawcze, skonkretyzowano w dalszej części książki, ustalając odpowiednie wskaźniki empiryczne. . Kultura literacka jako zjawisko wieloaspektowe Ambicją podjętych w niniejszej książce badań i rozważań nad kulturą literacką była próba spojrzenia na to zagadnienie całościowo, wieloaspektowo. Niezwykle inspirujące w tym względzie okazały się refl eksje i propozycje teoretyczno-metodo- logiczne Ryszarda Mierzejewskiego. Autor, analizując literaturę przedmiotu dotyczącą rozwoju naukowej teorii kultury, wysuwa hipotezę, że w jej dotychczasowej historii można wyróżnić trzy grupy problemów: prakseologiczne, aksjologiczne i semiologiczne. Wyznaczają one, jak pisze dalej, systemy pojęć i kategorii, tworząc jak gdyby paradygmaty (aspekty), w obrębie których można stawiać sensowne pytania, a po dokonaniu badań teo- retyczno-empirycznych – udzielać odpowiedzi. Wyróżnienie w historii naukowej teorii kultury trzech paradygmatów, prakseologicznego, aksjologicznego i semio- logicznego, umożliwia, zdaniem R. Mierzejewskiego, badanie każdego zjawiska kultury równocześnie w kontekście aktywności, wartości oraz znaczenia, traktowa- nych jako swoiste podsystemy kultury. Nadrzędną kategorią teoretyczną, stanowiącą integralną płaszczyznę metodo- logiczną dla tak kompleksowego podejścia do badań nad kulturą, powinna być, jak sugeruje R. Mierzejewski, teoria komunikowania ludzkiego lub społecznego (hu- man of social communication theory). Wybór takiej orientacji badawczej w niniejszej książce uzasadniono na przykładzie kultury literackiej. W przyjętej defi nicji kultury literackiej, a także w innych bez trudu da się wy- różnić aspekt prakseologiczny, za R. Mierzejewskim rozumiany jako przedmiotowa i celowa aktywność (działanie) człowieka, przejawiająca się w konkretnych prakty- kach kulturowych. Traktowanie kultury jako sfery praxis (choć nie zawsze jednako- wo rozumianej) akceptuje wielu wybitnych, zarówno dawnych, jak i współczesnych  R. Mierzejewski, Komunikowanie społeczne wobec podstawowych kategorii kultury, „Przekazy i Opi- nie” , nr ; zob. także S. Pietraszko, O sferze aksjosemiotycznej [w:] A. Siciński (red.), Problemy teoretyczne i metodologiczne badań stylu życia, Warszawa . M. Sinica, Kultura literacka absolwentów szkół (cid:286)rednich u schyłku XX wieku, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-228-6, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010  Rozdział . Teoretyczno-metodologiczna koncepcja bada badaczy. Aspekt prakseologiczny kultury literackiej manifestuje się w różnorod- nych zachowaniach wobec treści literackich. Będzie to zatem wszystko to, co ludzie robią z literaturą i co w wyniku tej działalności powstaje, czyli takie czynności i ich rezultaty, jak: czytanie, pisanie, recytowanie, napisany wiersz, opowiadanie, scena- riusz. Ujęcie kultury literackiej w kategoriach ludzkich zachowań odnosi się bezpo- średnio do sfery wartości, ponieważ każde zachowanie kulturowe jest nastawione na osiągnięcie określonych celów (instrumentalnych lub autotelicznych). Jest ono zde- terminowane (motywowane) istniejącymi potrzebami, zarówno ekstrawertywnymi, jak i introwertywnymi, które mogą być zrealizowane w wyniku kontaktu z określo- nym komunikatem kulturowym. Oznacza to, że literatura, posiadając immanentne (potencjalne, autonomiczne) właściwości, zdolna jest przy spełnieniu odpowiednich warunków zaspokoić określone potrzeby odbiorcy. Zatem kultura literacka musi być również rozpatrywana w kategoriach potrzeby, motywacji, postawy, dobra, wartości, a więc w kategoriach aksjologii. Innymi słowy – badając kulturę literacką, poszukuje się odpowiedzi na pytania, dlaczego ktoś czyta daną książkę, pisze wiersz czy scenariusz. Chodzi tu o określenie tzw. wartości gratyfi kacyjnych literatury, a więc pewnego zakresu oczekiwań odbiorcy tekstów literackich, tego, czego się spodziewa po kontakcie z nimi, z jakim nastawieniem do nich podchodzi. Aby całościowo spojrzeć na kulturę literacką, konieczne jest odwołanie się do semiotycznej teorii kultury, która traktuje kulturę jako system znaków, znaczeń. Upowszechniła ona takie pojęcia, jak: „komunikat”, „symbol”, „tekst”, „funkcja teks- tu”, „kod”, „przedmiot semiotyczny”, „sytuacja komunikacyjna”, „sytuacja znako- wa”. Teoria ta pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych XX wieku rościła sobie pretensje do roli jedynej, całościowej, a zarazem integrują- cej teorii kultury. Semiologia kultury miała być niejako królową nauk o kulturze. S. Żółkiewski proponuje, aby w systemowej analizie semiotycznej odróżnić trzy aspekty analityczne: syntaktyczny, semantyczny i pragmatyczny. Aspekt syntak- tyczny w analizie semiotycznej dotyczy wskazywania reguł, które rządzą stosunka- mi między znakami, semantyka zaś to zbiór reguł wiążących znaki z przedmiotami  F. Znaniecki, Nauka o kulturze. Narodziny i rozwój, Warszawa , s.  i nast.; T. Parsons, h e Structure of Social Action, New York ; M. Pacholski, Florian Znaniecki. Społeczna dynamika kultury, Warszawa ; G. Rocher, Talcott Parsons and American Sociology, London ; T. M. Ja- roszewski, Rozważania o praktyce. Wokół interpretacji Karola Marksa, Warszawa ; J. Kuczyński, Homo creator. Wstęp do dialektyki człowieka, Warszawa ; Z. Cackowski, Człowiek jako podmiot działania praktycznego, Warszawa ; J. Lalewicz, Społeczny kontekst faktu literackiego..., dz. cyt.; A. Bereza, Polskie badania..., dz. cyt., s. .  Zob. U. Eco, Pejzaż semiotyczny, dz. cyt.; R. Barthes, Mit i znak. Eseje, przeł. W. Błońska, Warsza- wa ; C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa ; E. Janus, M. R. Mayenowa (red.), Semiotyka kultury, dz. cyt.; S. Żółkiewski, Kultura, socjologia..., dz. cyt.  S. Żółkiewski, Kultura literacka..., dz. cyt., s. .
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kultura literacka absolwentów szkół średnich u schyłku XX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: