Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01545 041704 15607469 na godz. na dobę w sumie
Kultura mediów, ciało i tożsamość - ebook/pdf
Kultura mediów, ciało i tożsamość - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 343
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-894-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, składa się z 23 tekstów i jest podzielona na dwie części. Pierwsza dotyczy kultury mediów, druga – płci i ciała. Jako redaktorzy tomu jesteśmy przekonani, że prezentowana problematyka jest ważna, teksty (choć łączy je kontekst edukacyjny) – interdyscyplinarne, a sposoby prezentacji poszczególnych tematów – niebanalne. Udało się nam w jednej książce zgromadzić artykuły autorów z całej Polski, z wielu ośrodków akademickich. Łączy ich zainteresowanie rolą kultury współczesnej w kształtowaniu tożsamości.

Mamy nadzieję, że Czytelnik podczas lektury będzie książkę tę współtworzył, wraz z autorami czytając kody, mnożąc znaczenia niedokończonych, kontrowersyjnych, głośnych, a także zapomnianych, niedocenianych tekstów i edukacyjnych kontekstów kultury współczesnej.

Witold Jakubowski
Sylwia Jaskulska

Ta publikacja nie jest oczywiście ani głosem za kulturą popularną, ani przeciwko niej. Zebrane w tym tomie teksty ilustrują perspektywę oglądu dzisiejszej rzeczywistości zaproponowaną przez wspomnianego badacza – J. Fiske. Mnożymy w nich pytania o język mediów i przekaz medialny, ich rolę w konstruowaniu współczesnych tożsamości. Odnosimy się do płci i ciała jako do miejsca wpisywania znaczeń. Interesuje nas szczególnie perspektywa edukacyjna. Kultura popularna nie jest przez autorów tomu pomijana. Przeciwnie – jest traktowana jako kontekst socjalizacji i edukacji; edukacja i socjalizacja zaś są kontekstem kultury popularnej. Obrazy medialne szkoły, młodzieży i rodziny, nowe wspólnoty internetowe, reklama jako tekst kultury, tożsamość płciowa i kreowanie własnego wizerunku przez kreowanie ciała to tylko niektóre z kwestii, które podnosimy…

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 dr hab. Mirosława Wawrzak-Chodaczek, prof. UWr Recenzent: Redakcja wydawnicza: Magdalena Polek Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma ISBN 978-83-7587-894-3 ISBN 978-83-7587-654-3 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp (Witold Jakubowski, Sylwia Jaskulska) ........................................................................ 9 Część pierwsza Kultura mediów i tożsamość Witold Jakubowski Media, tożsamość i edukacja ............................................................................................ 15 Sylwia Jaskulska Wychowanie instant. Na przykładzie programu telewizyjnego Superniania ....... 33 Marta Wrońska Kultura medialna jako element konstruowania własnej tożsamości i stylu życia adolescentów w „płynnej nowoczesności” .............................................. 41 Tomasz Przybyła Gadżet czy narzędzie intelektualne? (O telefonie komórkowym w rękach adolescenta) ........................................................................................................ 51 Anna Brzezińska Między brakiem zrozumienia a nienawiścią, czyli odkrywanie tożsamości płciowej we współczesnych obrazach fi lmowych – Transamerica Duncana Tuckera oraz Nie czas na łzy Kimberly Peirce ................. 65 Eva Zamojska Szkoła w fi lmie. Czy tylko fi kcja? Analiza obrazu rzeczywistości szkolnej w fi lmie Klasa (Entre les murs) ........................................................................................ 85 Dawid Kaiser Obrazy ojcostwa we współczesnej polskiej kinematografi i ....................................... 101 Tomasz Żaglewski Fani, czyli my. Strategie kształtowania postaw prosumenckich we współczesnej kulturze popularnej na przykładzie przemysłu fi lmowego ....... 113 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 5 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 5 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 ––Spis treści–– Anna Lusińska Od popkultury do reklamy społecznej. Rozważania nad miejscem reklamy społecznej w kulturze popularnej .................................................................... 125 Magdalena Grabowska Tożsamość religijna w reklamie w dobie popkultury, czyli po co reklamie religia? .................................................................................................................................... 149 Agnieszka Iwanicka Kompetencje medialne a przyszłość zawodowa pokolenia Google ........................ 165 Natalia Walter Internetowa kultura pomagania ...................................................................................... 177 Mateusz Melosik Tożsamość punk – rzeczywista czy upozorowana? .................................................... 189 Michał Klichowski Portal Nasza Klasa jako środowisko konstruowania tożsamości ............................. 207 Część druga Ciało, płeć i tożsamość Ewa Bielska Tożsamość queer jako matryca strategii oporowych .................................................. 215 Natalia Warszawska Kreacja idealnych wizerunków, czyli kult ciała w kulturze popularnej .................. 225 Magdalena Wasylewicz Postrzeganie własnej cielesności w kontekście kultury popularnej – zderzenie wymogów przestrzeni medialnej z rzeczywistością ................................ 239 Grażyna Gajewska Manekin jako obiekt pożądania społeczeństwa konsumpcyjnego .......................... 247 Ireneusz Jeziorski „Twarz jako medium”. O doświadczeniu ciała i przestrzeni przez osoby psychotyczne w świetle antropologii wizualnej i sensorycznej ........ 259 Marek Kaźmierczak Eros i Tanatos w recepcji Zagłady. Kultura popularna, ciało, obraz ....................... 279 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 6 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 6 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Spis treści–– 7 Mariola Bieńko Intymne strategie tożsamościowe dziecka we współczesnej kulturze popularnej ............................................................................................................................. 305 Anna Opieczyńska Porno-chic, czyli seksualność jako narzędzie komunikacji ........................................ 327 Krzysztof Wąż Społeczno-kulturowy kontekst zjawiska (przed)wczesnego rodzicielstwa ........... 341 Informacje o autorach ................................................................................................................. 361 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 7 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 7 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Współczesna rzeczywistość wikła człowieka w sytuacje, jakich nie przewidzieli ani futurolodzy, ani wizjonerzy sprzed lat. Obecnie panowanie nad tożsamością kolejnych pokoleń staje się trudnym wyzwaniem dla tradycyjnych wychowaw- czych instytucji, w których dawniej „przechowywano” wzory osobowe. Zmienił się charakter relacji społecznych, w jakich uczestniczymy. Zdobywane doświad- czenia, które decydują o  naszej tożsamości, często zapośredniczone są przez media. Jak zauważają badacze, w społeczeństwie sieci zamiast prostego otrzymy- wania tożsamości, która „naturalizuje” arbitralne klasyfi kacje o korzeniach raso- wych, geografi cznych czy płciowych, ludzie mają możliwość jej technologicznego kontrolowania1. Dzisiejsze wzory kultury przekazywane są w tekstach kultury popularnej. To właśnie ona i związana z nią kultura mediów stały się ważnym elementem świata współczesnego człowieka. Ten stan rzeczy generuje szereg obaw pedagogów, jed- nocześnie często prowadząc do wielu nieporozumień. Można tu dostrzec pewien paradoks. Z jednej strony bowiem wydaje się oczywiste, że nie potrafi ąc czytać kodów współczesności w kontekście kultury popularnej, możemy się ślizgać po powierzchni znaczeń, nie docierając do ich głębi. Z drugiej jednak strony kultura popularna zazwyczaj pomijana jest w „poważnej” debacie naukowej. Także w dys- kursie edukacyjnym nie zajmuje ona należnego jej miejsca. Nie ma wstępu do podręczników szkolnych (choć ten stan rzeczy powoli się zmienia), obraz mło- dzieży, jaki dają badania naukowe, jest sztucznie izolowany od kultury popularnej, nie docenia się jej roli w socjalizacji. Dlaczego? Odpowiedzi na to pytanie udziela między innymi John Fiske, wymieniając kilka powodów, dla których „kulturę popularną się lekceważy, wyśmiewa lub atakuje”2. Po pierwsze, oskarża się ją o to, że zubaża język. Używając termino- logii Zbyszka Melosika3, można powiedzieć, że mamy do czynienia z językiem instant. Styl porozumiewania się dominujący w kulturze instant to komunikacja szybka, niewymagająca wysiłku, język skrótów (język SMS-ów i e-maili, posłu- gujący się emotikonami zamiast określeń emocji czy akronimami zastępującymi całe zdania w slangu internetowym, takimi jak „ASAP” – ang. as soon as pos- sible  – ‘tak szybko jak to możliwe’), język ograniczania i  zastępowania. Fiske 1 Zob. D. Barney, Społeczeństwo sieci, tłum. M. Fronia, Sic!, Warszawa 2008, s. 178. 2 J. Fiske, Zrozumieć kulturę popularną, tłum. K. Sawicka, Wyd. UJ, Kraków 2010, s. 110. 3 Por. np. Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant, Impuls, Kraków 2010. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 9 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 9 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 ––Wstęp–– kontrargumentuje – na małej przestrzeni gromadzi się szereg znaczeń, teksty kultury popularnej, niejednokrotnie hasłowe, aż kipią znaczeniami. Może więc środki masowego przekazu (transmitery kultury popularnej) nie zubażają języ- ka, tylko go zmieniają, odnawiają? Po drugie, jak stwierdza Fiske, […] kultura popularna zmierza ku przesadzie; stosuje szerokie pociągnięcia pędzla i ja- skrawe kolory. Właśnie ta przesada stała się powodem ataków na nią, a ci, którzy ją postponują, określają ją jako „melodramatyczną”, „oczywistą”, „płytką”, „goniącą za sensacją”4. Jeśli mówi się o  kulturze popularnej, to jako o  wyjątkowo ubogim kontekście rozwoju. Zarzuca się jej, że tylko to, co widowiskowe, kontrowersyjne, mocne, ma szansę zaistnieć w zbiorowej i jednostkowej świadomości i tylko temu nadaje się znaczenie. To, co modne, popularne, wystarczająco wyraźne, zabawne, szokujące, aby zwracano na to uwagę, nie zawsze (jak twierdzą zwolennicy podziału kultury na „niską” i „wysoką”) jest wartościowe poznawczo. Zarzuty te kierowane są także w stronę edukacji, która – jak zauważa Małgorzata Lisowska-Magdziarz – […] budowana jest na bodaj już aksjomacie, że uczyć należy, bawiąc […]. Za dobre uważane są te podręczniki i pomoce naukowe, które przypominają perswazyjne tek- sty kultury popularnej. Namawia się też nauczycieli do zmiany stylu nauczania na bardziej „atrakcyjny”5. Joanna Rutkowiak zauważa, że jedną z cech edukacji zanurzonej w kulturze współczesnej jest jej symplifi kacja, a nawet infantylizacja6. Świat w przekazie edu- kacyjnym jest upraszczany, nadużywa się w jego opisie języka codzienności, argu- mentacji potocznej. Uczenie się ma być lekkie i przyjemne, relacje nauczyciel – uczeń są przeemocjonowane. Pop-psychologia wypiera psychologię, dydaktyka nie ma szans z pop-dydaktyką. Uczy i wychowuje się w stylu pop, zaspokajając potrzeby ucznia i  rodzica (w  neoliberalnej wizji edukacji: klientów żądających nauczania i wychowania odpowiedniej jakości) szybko i w przyjaznej atmosferze. Prostota, którą zarzuca się tekstom kultury popularnej, może tymczasem wyni- kać, co zauważa Fiske, nie z ich wewnętrznej struktury, ale z faktu, że jako takie są traktowane. Na przykład różnica między tekstami zaliczanymi do „literatury” i dziełami „popularnymi” „nie leży w tekstach jako takich, lecz polega raczej na 4 J. Fiske, Zrozumieć kulturę…, dz. cyt., s. 118. 5 M. Lisowska-Magdziarz, Polacy w nowej semiosferze. O perswazyjnych aspektach kultury popular- nej [w:] R. Garpiel, K. Leszczyńska (red.), Sztuka perswazji. Socjologiczne, psychologiczne i lingwi- styczne aspekty komunikowania perswazyjnego, Nomos, Kraków 2004, s. 59. 6 J. Rutkowiak, Uczenie się w warunkach kultury neoliberalnej: kontestowanie jako wyzwanie dla teorii kształcenia [w:] E. Potulicka, J. Rutkowiak (red.), Neoliberalne uwikłania edukacji, Impuls, Kraków 2010, s. 165. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 10 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 10 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Wstęp–– 11 tym, w jaki sposób używa się ich w praktyce społecznej”7. Mówiąc metaforycznie: twórcze jest odczytywanie, a nie pisanie tych tekstów. Kulturze popularnej zarzuca się wreszcie, że jej wytwory są niedopracowane, niedokończone, tworzone jakby „tanim kosztem”. I  znów Fiske wartościuje ten stan rzeczy z innej niż przeciwnicy kultury „niskiej” perspektywy – niedokończo- ne to znaczy zachęcające do aktywnego odbioru. A skoro tak, to analizując teksty kultury popularnej, należy brać pod uwagę intertekstualność i sposób recepcji8. Jeśli wytwory popularne są ubogie treściowo (ale nie ubogie w sensy), jeśli cechują je powtarzalność i seryjność, łatwiej wpisują się w codzienność niż domknięte teksty kultury „wysokiej” dostarczające gotowych znaczeń. Ze względu na swoją niedookreśloność granice wszelkich tekstów popularnych są mało szczelne: teksty łączą się ze sobą, przeciekają do życia codziennego9. Nie tylko czyni je to bliższymi odbiorcom, ale także otwiera nowe możliwości interpretacyjne. Ta publikacja nie jest oczywiście ani głosem za kulturą popularną, ani przeciw- ko niej. Wywód Fiske’a został przytoczony z innego powodu – zebrane w tym to- mie teksty ilustrują perspektywę oglądu dzisiejszej rzeczywistości zaproponowaną przez wspomnianego badacza. Mnożymy w nich pytania o język mediów i przekaz medialny, ich rolę w konstruowaniu współczesnych tożsamości. Odnosimy się do płci i ciała jako do miejsca wpisywania znaczeń. Interesuje nas szczególnie per- spektywa edukacyjna. Kultura popularna nie jest przez autorów tomu pomijana. Przeciwnie – jest traktowana jako kontekst socjalizacji i edukacji; edukacja i socja- lizacja zaś są kontekstem kultury popularnej. Obrazy medialne szkoły, młodzieży i  rodziny, nowe wspólnoty internetowe, reklama jako tekst kultury, tożsamość płciowa i kreowanie własnego wizerunku przez kreowanie ciała to tylko niektóre z kwestii, które podnosimy. Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, składa się z 23 tekstów i jest podzielona na dwie części. Pierwsza dotyczy kultury mediów, druga – płci i cia- ła. Jako redaktorzy tomu jesteśmy przekonani, że prezentowana problematyka jest ważna, teksty (choć łączy je kontekst edukacyjny) – interdyscyplinarne, a sposoby prezentacji poszczególnych tematów – niebanalne. Udało się nam w jednej książce zgromadzić artykuły autorów z całej Polski, z wielu ośrodków akademickich. Łączy ich zainteresowanie rolą kultury współczesnej w kształto- waniu tożsamości. 7 J. Fiske, Zrozumieć kulturę…, dz. cyt., s. 125. 8 Tamże, s. 127. 9 Tamże, s. 130. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 11 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 11 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 ––Wstęp–– Mamy nadzieję, że Czytelnik podczas lektury będzie książkę tę współtworzył, wraz z autorami czytając kody, mnożąc znaczenia niedokończonych, kontrower- syjnych, głośnych, a także zapomnianych, niedocenianych tekstów i edukacyjnych kontekstów kultury współczesnej. Witold Jakubowski Sylwia Jaskulska Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 12 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 12 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Część pierwsza Kultura mediów i tożsamość Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 13 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 13 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Witold Jakubowski Media, tożsamość i edukacja Kształtowanie tożsamości człowieka zawsze znajdowało się w obszarze zaintere- sowań pedagogów i pewnie z tego powodu refl eksja nad mediami traktowana była przez to środowisko bardzo poważnie. Media stanowiły narzędzie, za pomocą którego można było wpływać na ludzi, przekazywać wartości zgodne z kulturą dominującą, słowem – wychowywać społeczeństwo. Pedagogiczna wiedza miała pomagać w formowaniu członka wspólnoty, wskazywać, co dobre, a co złe, co ważne, a co nieistotne. Media były czymś na kształt tablicy, na której zapisywa- no ważne dla tożsamości wspólnoty prawdy. Nietrudno zauważyć, że dzisiejsza „pozycja edukacyjna” mediów ma zupełnie inny charakter, a w debacie publicznej dostrzegany jest niepokój przed rosnącą rolą elektronicznych środków przeka- zu w życiu społecznym. Ów lęk przenosi się na cały obszar związanej z mass mediami kultury popularnej, która – zdaniem jej krytyków – stanowi poważne zagrożenie dla człowieka, dla „prawdziwej” kultury. W czym można szukać przy- czyn krytyki przestrzeni medialnej? Wydaje się, że wynika ona z przeświadczenia o „winie” za niepowodzenia wychowawcze tradycyjnych instytucji edukacyjnych, jaką ponoszą media. Socjalizacja młodego pokolenia obecnie przebiega w innej przestrzeni. Warto podkreślić, że dawniej to miejsce, w którym żyliśmy, defi niowało naszą tożsamość. Była ona „dana”. Wspólnota narodowa stanowiła naturalną grupę odniesienia, stąd podział na „swoich” i „obcych” był dość oczywisty. Wzory kultury przekazywa- ne były przez najbliższe otoczenie jednostki. Dziś określenie, „kim jestem”, jest już bardziej skomplikowane. Obecnie to prasa, telewizja i fi lm stanowią ważne źródła identyfi kacji, przejmując funkcje, które dawniej wypełniały szkoła, kościół i rodzina1. Ten stan rzeczy wiąże się z rozwojem globalnych układów komunika- cyjnych i ponadnarodowych mediów. Rosnąca wymiana usług informacyjnych, szybka i nieskrępowana komunikacja, zwiększona dobrowolna międzynarodowa mobilność oraz rozwój międzynarodowych rozproszonych geografi cznie przed- 1 Zob. D. Trend, Nationalities, Pedagogies and Media [w:] H. Giroux, P. McLaren (ed.), Between Borders. Pedagogy and the Politics of Cultural Studies, Routledge, New York – London 1994. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 15 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 15 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– siębiorstw i powstawanie fi rm internetowych to cechy charakterystyczne współ- czesnej fazy globalizacyjnej2. Proces ten prowokuje dyskusję dotyczącą wpływu mediów na zanik lokalnych tożsamości. Ważną rolę odgrywają tu nowoczesne technologie informacyjne, które znoszą bariery między ludźmi i  grupami spo- łecznymi, stając się tym samym „głównym oskarżonym” dla krytyków globalizacji. Zdaniem Jerzego Jastrzębskiego ujednolicenie kultury światowej spowodowało, że w coraz większym stopniu zaczęto doceniać różnorodność i swoistości lokalne, których obszary występowania bynajmniej zresztą nie pokrywają się z geografi cz- nymi, administracyjnymi, historycznymi granicami regionów. Mit regionalizmu odżył, bo odczuwamy dotkliwie brak zakorzenienia i związany z nim zanik poczu- cia tożsamości określanej za pomocą odniesień terytorialnych3. Szczególne znaczenie w  procesie kształtowania się kultury globalnej mają współczesne media. To przede wszystkim za ich sprawą świat dzisiejszy się „skur- czył”. Na zasadniczą zmianę w tym zakresie zwraca uwagę Marshall McLuhan. Jego zdaniem media stanowią „przedłużenie” naszych zmysłów i umożliwiają peł- niejsze poznanie świata, który staje się „globalną wioską”4. Trudno zaprzeczyć, że żyjemy w świecie obrazów, w którym spektakl odgrywa niebagatelną rolę. Dziś wydarzenia, nawet z odległych rejonów globu, za pośrednictwem multimediów mogą być widziane przez każdego i dotyczą w mniejszym bądź większym stopniu wszystkich. Atak na World Trade Center, relacjonowany „na żywo” przez wiele stacji telewizyjnych na całym świecie, był obliczony na efekt medialny. Rodzą się w tym miejscu wątpliwości. Skoro wszyscy żyjemy w globalnej wiosce, to czy roz- patrywanie tożsamości jednostki w kontekście regionalizmu jest jeszcze zasadne? W jakim stopniu o określaniu dzisiejszych wspólnot decydują odniesienia teryto- rialne? Jaką rolę w ich tworzeniu odgrywają współczesne media? Poszukując odpowiedzi na postawione wyżej pytania, warto przypomnieć klasyczną w  polskiej literaturze socjologicznej typologię układów kultury, jaką sformułowała Antonina Kłoskowska5. Istotna jest tu sytuacja komunikacyjna, w jakiej znajduje się uczestnik kultury. Zdaniem wspomnianej autorki „pierwot- ny układ kultury” tworzą uczestnicy grup pozostających w bezpośredniej więzi. Ważny jest tu nieformalny charakter procesów komunikowania. Grupa pierwotna charakteryzuje się nie tylko bezpośrednim zetknięciem uczestników interakcji, ale także poczuciem bliskości, brakiem skrępowania. „Drugi układ kultury” różni się od pierwszego formalnym charakterem kon- taktu. Interakcja jest zinstytucjonalizowana. Nadawca i  odbiorca komunikatu występują w tym układzie w sformalizowanych, społecznie określonych rolach. 2 Zob. T. Goban-Klas, Cywilizacja medialna. Geneza, ewolucja, eksplozja, WSiP, Warszawa 2005, 3 Zob. J. Jastrzębski, W ciekawych czasach. Szkice o kulturze i edukacji, Wyd. UWr, Wrocław 2004, s. 167. s. 82–83. 4 Zob. M. McLuhan, Wybór tekstów, tłum. E. Różalska, J.M. Stokłosa, Zysk i S-ka, Poznań 2001. 5 Zob. A. Kłoskowska, Socjologia kultury, PWN, Warszawa 1981. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 16 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 16 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 17 Nadawca może być autorem, aktorem, ale jest nim nie incydentalnie (jak to się dzieje w pierwszym układzie), lecz trwale. „Trzeci układ kultury” opiera się na środkach masowego komunikowania. Różni się od poprzednich zarówno ze względu na pośredni charakter powiązań uczestników, jak i sposób instytucjonalizacji. Warto zaznaczyć, że zdaniem Kło- skowskiej McLuhanowska koncepcja masowej publiczności telewizyjnej w roz- winiętych społeczeństwach współczesnych jako „globalnej wioski”, stanowiącej nowoczesny odpowiednik pierwotnej, plemiennej wspólnoty, z socjologicznego punktu widzenia budzi zastrzeżenia6. Role nadawców w „trzecim układzie” są ści- śle sformalizowane, włączone w system instytucji (prasy, radia, telewizji). Odbior- ca przekazów – czytelnik, telewidz i radiosłuchacz – funkcjonuje w sytuacji rów- nie niesformalizowanej jak odbiorcy przekazów w pierwotnym układzie kultury. Różni się od tamtych nieprzechodnim stosunkiem do nadawców, ograniczonymi możliwościami reakcji zwrotnej, a także świadomością uczestnictwa w wielkiej, ale personalnie nieznanej zbiorowości współodbiorców, zamiast w grupie pier- wotnej7. Odbiorcy programów radiowych i telewizyjnych muszą się podporząd- kować rytmowi mediów i trudno im wpływać na bieg przekazu, […] co bywa możliwe w bezpośredniej i nieformalnej wymianie komunikacyjnej, w toku której można prosić o powtórzenie i wyjaśnienie fragmentu tekstu8. Tak więc uczestnicząc w  życiu kulturalnym, funkcjonujemy niejako w  trzech przestrzeniach: nieformalnej – grupy pierwotne (rodzina, społeczność lokal- na), formalnej – instytucje (teatry, kina, opery) i medialnej. Podział ten dość klarownie ilustrował przez lata zagadnienie typów kontaktów społecznych i wart jest przypomnienia, gdyż nadal stanowi teoretyczne tło dla wielu pedagogicznych badań dotyczących uczestnictwa w kulturze. Interesujące jest jednak pytanie o to, w jakim stopniu jest nadal aktualny. Wydaje się, że czas działa na korzyść prognoz McLuhana, które dziś nabierają nowego wymiaru. Obecne relacje między nadawcą a odbiorcą komunikatów ule- gły zasadniczym zmianom, podobnie jak zmienił się charakter samych mediów. Jak zauważa Alvin Toffl er, od lat siedemdziesiątych na Zachodzie następuje proces „odmasowienia środków masowego przekazu”9. Dzięki tanim procesom drukar- skim, umożliwiającym natychmiastowy druk, praktycznie każda organizacja, gru- pa środowiskowa, wyznaniowa czy polityczna mogła sobie pozwolić na drukowa- nie własnych publikacji. Podobne zjawisko występuje obecnie w przypadku stacji radiowych i telewizyjnych. Zarówno prasa, radio, jak i telewizja przestają być jed- nolitą propozycją dla masowych odbiorców o zuniformizowanych gustach (o ile 6 Tamże, s. 341. 7 Tamże, s. 327 8 Tamże, s. 320. 9 Zob. A. Toffl er, Trzecia fala, tłum. E. Woydyłło, PIW, Warszawa 1997. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 17 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 17 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– kiedykolwiek tacy istnieli), a stają się odpowiedzią na zróżnicowane oczekiwania uczestników życia kulturalnego, nie jesteśmy bowiem „tacy sami”. Współczesny uczestnik kultury bardziej „wybiera” niż „odbiera” serwowane propozycje repertu- arowe. To upodobania odbiorców decydują o popularności poszczególnych pro- gramów. Różnorodność problematyki podejmowanej w  mediach odzwierciedla wielość obecnych w nich dyskursów, rozmaitość grup społecznych, które w nich biorą udział. Traktowanie przestrzeni mediów jako „trzeciego układu kultury” doskonale wpisuje się na przykład w debatę nad telewizją „wektorową”, w której nadawcy decydowali o charakterze emitowanych treści, czyli tzw. paleotelewizją. Widoczny był tu podział na tych, którzy mają „coś do przekazania”, i tych, którzy ów przekaz mieli „odebrać”, na „nauczycieli” i „uczniów”. Telewizja w tym modelu opierała się na ramówce, która porządkowała dzienny i tygodniowy układ treści. Ten model telewizji przechodzi do przeszłości. W odniesieniu do czasów neotelewizji typologia „trzech układów” traci swoją pierwotną wyrazistość. Neotelewizja zrywa z istniejącym modelem komunikacji przez uruchomienie procesu wzajemnej aktywności, przez ciągłe odwoływanie się do widza i zachęcanie go do wyrażania własnych opinii. W tej nowej sytuacji zerwana została komunikacja „ukierunkowana”, a widza wyposażono w trzy role: mocodawcy, uczestnika i oceniającego. Przestrzeń telewizyjna zatraca charakter intencjonalnego przekazu „właściwych” treści, staje się „przestrzenią wspólnego biesiadowania”, w której najważniejszy punkt odniesienia stanowi codzienność10. Zmieniła się też zasadniczo pozycja współczesnego odbiorcy, który przestał być bierny. Dzięki nowoczesnym technologiom informacyjnym to on decydu- je o charakterze, rodzaju, a nawet porze oglądania dowolnych programów. Nie jest więc zależny od nadawcy w taki sposób, jak charakteryzowała to Kłoskow- ska. Interaktywny charakter relacji nadawca – odbiorca widoczny jest nie tylko w Internecie. Wyposażenie dzisiejszego uczestnika życia kulturalnego w cyfrowe urządzenia zapisu obrazu pozwala na to, by zarejestrowane przez przypadkowych świadków wydarzenia błyskawicznie trafi ały do wiadomości telewizyjnych, tak więc – w pewnym sensie – każdy z nas może się stać reporterem, kronikarzem rzeczywistości, współtworzyć przekaz. Postępująca „audiowizualizacja” współczesności zmienia nasze środowisko, tworząc nową przestrzeń edukacyjną. Trudno nie zauważyć, że współczesnym mass mediom zarzuca się często rezygnację z pełnienia wychowawczej misji oraz koncentrację na ludycznych rozrywkach kierowanych do odbiorców o  niewy- brednym guście. Ciągle widoczny jest wpływ akademickiego krytycyzmu, który postrzegał produkcję telewizyjną jako przeciwieństwo „prawdziwej sztuki”, a tym samym jako coś bezwartościowego. W świetle stanowisk sporej części pedagogów 10 Zob. F. Casseti, R. Odin, Od paleo- do neotelewizji. W perspektywie semiopragmatyki, tłum. I. Osta- szewska [w:] A. Gwóźdź (red.), Po kinie…, Universitas, Kraków 1994. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 18 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 18 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 19 wobec przestrzeni kultury i sztuki popularnej twórcy przemysłu rozrywkowego manipulują masową publicznością, dbają jedynie o własny zysk, oferując produkty, które nie wymagają intelektualnego zaangażowania i pozbawione są ambicji wy- chowawczych. Kierując się mechanizmami rynkowymi, zaniżają poziom kultury „w ogóle”. Zaakceptowanie takiego stanu rzeczy, to jest komercyjnego charakteru kultury, niesie ze sobą następujące skutki: Po pierwsze – rozwija się przemysł rozrywkowy i preferowane są formy rekre- acyjno-ludyczne zaspakajające upodobania szerokich rzesz odbiorców. Po drugie – następuje regres kultury ambitnej jako nieopłacalnej, bo niecieszą- cej się popularnością i stąd też produkty tego nurtu muszą być droższe, przez to stają się niedostępne dla ludzi mało zarabiających, a więc pogłębia się podział na kulturę elitarną i popularną. Po trzecie – komercjalizacja kultury powoduje niebezpieczeństwo obniżenia smaku estetycznego odbiorców i obniżenia poziomu kultury w ogóle. Rzeczy warto- ściowe, na które nie ma popytu, nie pojawiają się na rynku w ogóle lub jako drogie i dostępne w niewielkich nakładach giną w zalewie łatwych, niekiedy trywialnych treści masowej rozrywki11. O  nadawanie kulturze współczesnej rozrywkowego charakteru tradycyjnie oskarżana jest telewizja12. W  stanowisku tym pobrzmiewa ideologia związana z krytyką kultury masowej, która oferowała zasadniczo dwa sposoby ujmowania odbiorcy: odrzucający telewizyjną produkcję jako „złą” lub ironiczny dystans do proponowanych przez telewizję programów13. Tymczasem wielu współczesnych badaczy podkreśla, że oglądanie telewizji jest działaniem nacechowanym spo- łecznie i  kulturowo, a  odbiorcy są aktywnymi twórcami znaczenia. Proces ten opiera się na wcześniej nabytych kompetencjach kulturowych14. Warto zauważyć, że w zachodniej literaturze na ten temat odchodzi się od pesymistycznego ujęcia kultury popularnej i jej odbiorców. Jak ujmuje to John Fiske: „zasada najniższego wspólnego mianownika” może być użyteczną koncepcją w arytmetyce, ale w od- niesieniu do studiów nad kulturą popularną jej jedyną wartością jest to, że ilustruje uprzedzenia tych, którzy się nią posługują15. O  ile do końca lat siedemdziesiątych ośrodki władzy mogły decydować o transmitowanych przez media treściach, wykorzystując je jako „środki dydak- tyczne”, o tyle po upowszechnieniu się niezależnych, komercyjnych stacji telewi- zyjnych i radiowych w latach osiemdziesiątych wpływy te zaczęły się wyraźnie 11 J. Gajda, Kultura jako „regnum homini” i kultura w kategoriach rynku – wyzwania dla edukacji [w:] I. Wojnar, J. Kubin (red.), Kultura inspiracją kształcenia ogólnego, Elipsa, Warszawa 1998, s. 141. 12 Zob. N. Postman, Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu, tłum. L. Nie- dzielski, Muza, Warszawa 2002. Borders…, dz. cyt. 13 Zob. A. Collins, Intellectuals, Power and Quality Television [w:] H. Giroux, P. McLaren (ed.), Between 14 Zob. C. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, tłum. A. Sadza, Wyd. UJ, Kraków 2005, s. 375. 15 J. Fiske, Television Culture, Routledge, London – New York 1987, s. 309. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 19 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 19 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– kurczyć. W takie traktowanie mediów znakomicie wpisywał się dziewiętnasto- wieczny model wychowania, skupiający się na transmisji kulturowej z generacji na generację, w którym starannie wyselekcjonowane, kanoniczne teksty pomagały w konstruowaniu „pożądanych” tożsamości. Obawy pedagogów wiążą się z bra- kiem poczucia wpływu na nadawców. Sytuację tę dobrze ilustruje dyskusja nad charakterem i misją telewizji publicznej, w której najbardziej dostrzegalny jest wą- tek „uszczelnienia” i kontrolowania przekazu. Jak zauważa Izabela Hawrylik, takie stanowisko jest charakterystyczne dla przedstawicieli subsystemu normatywnego występujących w obronie wartości konstytuujących tożsamość danej społeczno- ści, a zagrożonych, ich zdaniem, przez dostępne w mediach alternatywne wzory i wartości. Przejawy potępienia mogą przybierać rozmaite formy – od listów duszpaster- skich po fi zyczne niszczenie materialnych i symbolicznych nośników nieakceptowa- nych wartości, co uczynili talibowie, gdy po przejęciu władzy w Afganistanie miaż- dżyli pod gąsienicami czołgów skonfi skowane kasety magnetofonowe, kasety wideo oraz… puszki z coca-colą16. Warto podkreślić, że zgodnie z takim stanowiskiem media nie są „złe” same w sobie; złe są jedynie te, których zawartość nie poddaje się kontroli subsystemu norma- tywnego. Łatwo można tu dostrzec ideologiczne uwikłanie mediów, które bywają traktowane przez władzę jako narzędzie budowania wizerunku i – często – walki politycznej. Dotychczasowe próby odpolitycznienia telewizji publicznej przyniosły nikłe rezultaty. Wypada zaznaczyć, że mechanizm selekcji informacji prowadzący do konstruowania przestrzeni dyskursu zauważalny jest nie tylko w mediach pu- blicznych17. Pozostaje jednak pytanie, w jakiej mierze „propagandowe” wykorzy- stywanie środków masowego przekazu przez wychowawców społecznych jest skuteczne. Czy media są w stanie konstruować społeczną debatę, czy jedynie ją odbijają? Innymi słowy, w jakim stopniu prasa oraz stacje radiowe i telewizyjne kształtują nasze poglądy, a w jakim to właśnie nasze poglądy decydują o tym, jakie media wybieramy. Sądzę, że dzisiejszemu odbiorcy nie można „wmówić wszystkie- go”, a jego aktywność trudna jest do przecenienia. Rynkowa porażka poczytnych tytułów prasowych po zmianie ich właściciela jest dobrą ilustracją „wpływu” czy- telników. Ciekawym przykładem zaangażowania odbiorców był protest słuchaczy radiowej „Trójki” przeciw zmianom programowym, który przybierał różne formy: od manifestacji przed siedzibą rozgłośni po pisemne formy protestu18. 16 I. Hawrylik, Chłopiec do bicia – krytyka mass mediów w świetle koncepcji Johna B. Th ompsona, „Kultura i Społeczeństwo” 1999, nr 3, s. 104. 17 Zob. E. Bobrowska, Obrazowanie społeczeństwa w mediach. Analiza radiomaryjnego dyskursu, 18 Zob. http://www.petycje.pl/petycjePodpisyLista.php?petycjeid=4746 podpis_rodzaj=1, dostęp: Wyd. UJ, Kraków 2007. 22.08.2010. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 20 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 20 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 21 Ważną przestrzenią kontaktu fanów rozmaitych fenomenów kultury stały się dziś fora internetowe, będące miejscem debat, wymiany poglądów. Wypowiedzi tam umieszczane są interesujące z kilku względów. Uczestnicy sami wskazują te- maty, o których chcą porozmawiać; swoje poglądy formułują w sposób zdecydo- wany i często bezkompromisowy. Przywołajmy kilka wypowiedzi z internetowego forum miłośników „Trójki”19. Wpisy dowodzą, że słuchacze są świadomi nie tylko zmian w ramówce, ale też wyraźnego politycznego ukierunkowania profi lu stacji. Przyznam, że od zmian (nazwę to ogólnikowo) coraz częściej wyłączam rano Trójkę. Nie da się w spokoju słuchać tego szczekania. Protestuję! Oddajcie moje ra- dio! Czego ja teraz będę słuchać? Dobrze, że Baron jeszcze od 9 został, no i Mann w piątki. Choć po ostatnim wywiadzie Manna w Newsweeku, obawiam się że on też zostanie odsunięty. syl_via W PR3 lubiłam zawsze jej, jak mi się dotychczas wydało, możliwość przedsta- wienia prawie każdego poglądu przy jednoczesnym braku łopatologii a teraz mam wrażenie, że słuszna jest tylko jedna i to właściwa opcja. Szkoda też, tego charakterystycznego dla „Trójki” dystansu i poczucia humoru. Szkoda, że najskuteczniejszą formą protestu będzie zmiana programu…. przez słuchaczy! Lutsy I mamy jeszcze jedną bełkotliwą audycję polityczną – od 15-ej do 16-ej lecą jakoweś polityczne dyskusje o rzeczach, które intersują chyba tylko samych dysku- tantów. Cóż za idiotyzm, aby 65 lat po zkończeniu wojny dyskutować o jakowejś walce „patriotycznego podziemia” z komunizmem. Mamy to gdzieś !!!!! Chcieli – to walczyli !!!!!!!! WON Z TAKĄ PRYMITYWNĄ POLITYKĄ! oeumeke11 Fani „Trójki” podkreślają swoją „wyjątkowość” i są świadomi przynależenia do „wybranej” grupy słuchaczy. Upodobanie tej stacji nie jest przypadkowe i naj- częściej związane jest z  wieloletnim przywiązaniem do proponowanych przez autorów propozycji repertuarowych (głównie muzycznych). Jestem stałą słuchaczką Trójki, to radio od zawsze było moje, utożsamiałam się z wieloma prowadzącymi audycje, do tej pory nie mogę się pogodzić z odejściem niektórych redaktorów, ale to co ostatnio wyrabia z Trójką nowy dyrektor przeszło granice mojej wytrzymałości. Nienawidzę tej brudnej polityki, wtłaczania nam do głów określonego punktu widzenia. 19 Cytowane wpisy pochodzą z  forum słuchaczy. Zob. http://forum.polskieradio.pl/trojka/posts. aspx?t=6571, dostęp: 22.08.2010. Prezentowane wypowiedzi przedstawiam w oryginalnej pisowni. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 21 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 21 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– Panie dyrektorze, czy ma pan nas za półinteligentów, ludzi nie potrafi ących właściwie oceniać rzeczywistości. Trzeba nas w godzinach największej słuchalności przekonywać, że czarne to białe???? Przypominam Panu, że Trójka należy do słuchaczy, a nie do żadnej partii. Nie po to wpłaciłam pieniądze na Klub Miłośników Trójki by stała się tubą polityków. Proponuję wszystkim, którzy myślą tak jak ja, aby w godz. 15–16 WYŁĄCZAĆ TRÓJKĘ tekla56 Jestem świadomym słuchaczem trójki od końcówki lat 70ych i zawsze ceniłem „3” za niesamowicie szerokie spektrum muzyczne, którego nie sposób znaleźć gdzie indziej, za niezbędne minimum „politycznej papki”, za ciekawe fragmenty prozy, za specyfi czne poczucie humoru, ale powiem szczerze, że ostatnio nie poznaję „mojej” rozgłośni. W godzinach od 8.15 do około 8.45 i od 15 do 16 nie jestem w stanie jej słuchać. Zmusiłem się dzisiaj do pozostania z „3” na godzinę od 15, ale 2 x 30 min. bełkotu o Hiszpanii (do której osobiście nic nie mam) i o służbach specjalnych było ponad moje siły. Dlatego z pełną odpowiedzialnością podpisuję się pod: „Proponuję wszystkim, którzy myślą tak jak ja, aby w godz. 15–16 WYŁĄCZAĆ TRÓJKĘ”20 Sqbunny. Przytoczone wypowiedzi obrazują świadomość odbiorców „wychowawczych zabiegów”, którym są poddawani. Wprawdzie właściciele stacji mogą decydować o charakterze i porze emisji określonych programów, jednak to odbiorcy decydują o tym, „co jest słuchane”. W reakcjach i komentarzach słuchaczy uwidacznia się „czytanie opozycyjne” tekstów, można także zauważyć selekcjonowanie przez nich przekazu. „Trójkowicze” nie tylko defi niują sytuację, jako „złą”, ale także próbują na nią wpłynąć. Zwracają uwagę próba samoorganizacji grupy i silna więź społeczna. To wszystko co się dzieje, a przede wszystkim dzisiejsza informacja na portalach dotycząca wpuszczenia takich ludzi jak B. Wildstein do trójki, tendencyjne dyskusje Karnowskiego przelało moją szalę goryczy. Czy ktoś organizuje jakiś protest słuchaczy w internecie lub nie? Może macie jakieś propozycje? Chętnie coś bym zrobił i pewnie wielu ludzi też. iberlander Podzielam Twoje stanowisko. W szybkim tempie dyrektor Sobala zmienia cha- rakter Trójki, która z kulturalnej opiniotwórczej stacji przekształca się w jakieś poli- tyczne forum z propisową dominantą. Jest to de facto totalna zmiana – likwidacja tej legendarnej stacji. 20 Dyskutowana tu audycja została zdjęta z anteny PR3 28 września 2010 roku. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 22 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 22 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 23 Co można zrobić? kolejną akcję masowo wysyłanych emaili – do ministra skarbu, premiera, marszałka sejmu? realnie rzecz biorąc skuteczność może być ograniczona, bo słuchacze Trójki to społeczność rozproszona. nie każdy niezadowolony korzysta tak często z internetu, by śledzić dyskusje forumowe, by angażować się w dłużej trwające działania. Ale – jak nie akcja emailowa, to co? Każdy inny, skuteczniejszy pomysł będzie dobry. w przeciwnym razie jedyną „akcją” będzie odchodzenie słuchaczy od trójki, tzn. klasyczny już „efekt Sobali” – spadek słuchalności stacji, którą ten pan dostał w swoje niewprawne rączęta. ktoś później się zrefl ektuje, że „delegowanie towarzysza Sobali do programu trzeciego nie przyniosło spodziewanych efektów, wicie-rozumicie, trzeba go przenieść na inny od- cinek – może ogrodnictwo, albo tekstylia kalesonowe?” a kapitalny radiowy zespól już będzie rozwalony i się nie odtworzy. Bokaj Wypowiedzi ilustrują nie tylko bunt przeciw nowej władzy rozgłośni, chęć organizowania akcji protestacyjnej, ale też poszukiwania rozwiązania konfl iktu. Można znaleźć też wypowiedzi kierowane bezpośrednio do dyrektora PR3. mądrego słowa. Proszę zmienić taktykę lub odejść Szanowny Panie Sobala, Przykro mi, że nie liczy się Pan ze zdaniem słuchaczy radiowej Trójki. Wybierali bowiem to radio z jakiegoś określonego powodu. Mnie dawało ono „oddech” od politycznego jazgotu, od którego tak ciężko się dziś uwolnić w naszym kraju. Czuję niesmak widząc jacy ludzie reprezentują mnie w sejmie, dlatego w każdy możliwy sposób staram się uwolnić od ich bełkotu i pustych słów. Panu natomiast dano w ręce narzędzie, za pomocą którego chce nas Pan odciąć od słowa dającego po- czucie wolności i niezależności w dzisiejszym zagonionym świecie. Odbiera nam Pan sprawę, której wyboru dokonaliśmy zanim Pan się pojawił w Trójce. Osobiście nie godzę się na: bombardowanie mnie jako słuchacza pustymi politycznymi gad- kami, czy zamianę minut muzycznych przyjemności na papkę medialną. Trójka jest ostatnim bastionem mądrego słowa Proszę zmienić taktykę lub odejść ze swoimi „rewelacjami” do mediów, którym Pańskie działania już żadnej krzywdy nie wyrządzą. Aneta U. Przedstawiony tu fragment debaty miłośników rozgłośni radiowej ilustruje przede wszystkim refl eksyjność i krytycyzm współczesnego odbiorcy. Zmiany programo- we, w których dało się zauważyć zabiegi upolitycznienia przekazu, były natychmiast diagnozowane i wywoływały opór słuchaczy. Wskazywano akceptowane nazwiska i programy oraz wymieniano te, które zdaniem odbiorców „nie pasowały” do wy- pracowanego przez lata charakteru „Trójki”. Można zauważyć grupową identyfi ka- cję i myślenie w kategoriach wspólnoty, które jest podstawą tworzenia tożsamości jednostek. Uwidacznia się tu socjologiczny aspekt uczestnictwa w kulturze, który dotyczy „[…] sfery symbolicznej identyfi kacji z grupą i pozycji w grupie oraz wspól- noty wartości zapewniających integrację działań jednostek w życiu zbiorowym”21. 21 A. Tyszka, Interesy i ideały kultury, PWN, Warszawa 1987, s. 96. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 23 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 23 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 24 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– Zygmunt Bauman zauważa, że dawniej każdy program edukacyjny mógł mieć własnego adresata i każdy mógł wobec swego adresata przyjmować pozę monopoli- styczną. Obecnie środki masowego przekazu stały się dla lokalnie i kategorialnie zo- rientowanych środowisk wychowawczych tym, co trąby Jozuego dla murów Jerycha. Mury oddzielające pedagogiczne enklawy legły w gruzach, a wraz z nimi znikła możliwość kierowania procesem uczenia się, planowego doboru wpływów wycho- wawczych, sterowanego programu nauczania. Krótko mówiąc, przepadła możliwość skutecznej kontroli nad środowiskiem wychowawczym, która tkwiła w tle każdej z dotychczasowych teorii i strategii pedagogicznych22. Wiedza stała się eksterytorialna; te same informacje i podobnie przekazywane są dostępne dla wszystkich – bez względu na miejsce zamieszkania i przynależność grupową. W ten sposób przestał być spełniany warunek regulowania wpływu wy- chowawczego środowiska23. Ten swobodny dostęp do rozmaitych wzorów kultury skutkuje tworzeniem się nowych społeczności w „globalnej wiosce”. Prowadzone przez pedagogów badania dotyczące mediów koncentrują się najczęściej wokół analizy ich oddziaływania na odbiorców. Badanie „wpływu” zja- wisk z kręgu kultury popularnej na odbiorców jest o tyle uzasadnione, o ile zakła- damy możliwość jego kontrolowania, tym samym wykorzystywania jego mecha- nizmów w celach wychowawczych. Wydaje się, że równie wartościowe może być spojrzenie odwrotne – na to, jak ludzie wpływają na media, jak wykorzystują je w życiu codziennym. Sposoby „wykorzystania” związanej z obszarem mediów kultury popularnej są bardzo różne. Traktowanie jej w kategoriach ludycznych jest zawężeniem rzeczywistych funkcji, jakie zdaje się pełnić, rozrywka bowiem stano- wi tylko jedną z nich. Zarówno fi lm (mieszczący się w obszarze sztuki popularnej), jak i serial telewizyjny (będący jego „niższą” artystycznie odmianą) przez współ- czesnych odbiorców nie są traktowane wyłącznie w  kategoriach eskapistyczno- -rozrywkowych. Analiza zachowań odbiorców programów telewizyjnych uwidacz- nia ich aktywność w zakresie nadawania znaczeń prezentowanych tekstów. Nie są oni bezkrytyczni i często ich odczytania różnią się od tych, które zostały zapla- nowane przez nadawców. Teksty kultury popularnej często prowokują do refl eksji nad własnym doświadczeniem. W opowiadanych historiach widzowie odnajdują analogie do swojego życia, poszukują wskazówek dotyczących rozwiązywania ich osobistych problemów24. Zazwyczaj mamy do czynienia ze sprzężeniem doświad- czenia przeżytego i doświadczenia zapośredniczonego; realia własnego życia tele- widzów stają się podstawą oceny wiarygodności oglądanych programów25. 22 Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Sic!, Warszawa 2000, s. 230. 23 Tamże, s. 234. 24 Zob. W Jakubowski, „S jak serial”, czyli edukacja w stylu pop [w:] A. Gromkowska-Melosik (red.), Kultura popularna i (re)konstrukcje tożsamości, WSH, Poznań – Leszno 2007. 25 Zob. M. Halawa, Życie codzienne z telewizorem, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s. 106. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 24 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 24 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 25 Media nie tylko są narzędziem przekazywania treści, intencjonalnego kształ- towania postaw czy zainteresowań; przede wszystkim są miejscem ścierania się społecznych dyskursów. Krótko mówiąc, media stają się dziś bardziej elemen- tem „pierwszego układu” i nie jest to sprawa „postulatów”, ale zdecydowanie od- miennego wykorzystywania mediów przez dzisiejszego uczestnika kultury. Kultu- ra popularna dziś przejmuje funkcje kultury ludowej społeczeństw tradycyjnych26. Współczesne technologie umożliwiają nowe rodzaje aktywności kulturalnej. Szczególnie interesujące jest tu – występujące w obszarze kultury popularnej – zjawisko fandomu, czyli społeczności fanów posiadającej świadomość własnej odrębności. Miłośnicy określonego gatunku muzycznego tworzą własne pro- pozycje jego rozpowszechniania (np. radio internetowe, gazety – tzw. fanziny), które kierowane są do wąskich grup fanów. Bardzo ciekawym obszarem są portale społecznościowe będące miejscem spotkań, wymiany myśli ludzi, których łączą wspólne cele, a których kontakt w „realnej rzeczywistości” byłby trudny lub wręcz niemożliwy. Społeczności takie powstają w sposób spontaniczny i oddolny, barie- ry etniczne czy geografi czne nie są tu przeszkodą27. Tworzone są najczęściej ze względu na podobne zainteresowania. Internetowe forum nie służy wyłącznie mi- łośnikom serialu Ostry dyżur czy kuchni wschodniej. Często jest to miejsce, w któ- rym dzielą się swoimi doświadczeniami osoby uzależnione, szukają wsparcia lu- dzie znajdujący się w trudnej sytuacji życiowej, chorzy itp.28 Tak więc świat kultury popularnej jest miejscem, w którym się uczymy29. Brak umiejętności korzystania z nowoczesnych mediów, zauważalny zwłaszcza u osób starszych, powoduje tym samym zubożenie możliwości uczestnictwa w kulturze, czyli tzw. e-wykluczenie. Staje się ono ważnym obszarem dla refl eksji pedagogicznej, można je bowiem traktować jako istotny aspekt wykluczenia społecznego. Peter Alheit podkreśla, że procesy refl eksyjnego uczenia się nie są usytuowa- ne wyłącznie „wewnątrz” jednostki, ale zależą od komunikacji z innymi oraz od kontekstu społecznego. Biografi czne uczenie się jest bezpośrednio osadzone w świecie życia, które moż- na analizować jako „środowisko uczenia się” czy „płaszczyzny uczenia się”30. Kultura popularna współtworzy nasz „świat życia”, a współczesne media są waż- nym elementem naszego środowiska edukacyjnego. Mają one ogromny udział w  procesie konstruowania tożsamości współczesnego człowieka. Jak zauważa 26 Zob. J. Fiske, Understanding Popular Culture, Routledge, London – New York 1998. 27 Przykładem mogą być fora fanów grup muzycznych: http://www.yesfans.com, dostęp: 5.05.2011. 28 Przykładem może być funkcjonujące w Polsce forum nosicieli wirusa HIV (http://free4web. pl/3/?55537, dostęp: 5.05.2011) czy forum pomocy, wsparcia i nadziei dla osób uzależnionych (http://www.alko.fora.pl, dostęp: 5.05.2011). 29 Zob. W. Jakubowski, Edukacja w świecie kultury popularnej, Impuls, Kraków 2006. 30 P. Alheit, „Podwójne oblicze” całożyciowego uczenia się: dwie analityczne perspektywy „cichej re- wolucji”, tłum. A. Zembrzuska, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja” 2002, nr 2, s. 70. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 25 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 25 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– John B. Th ompson, jednostka tworzy Ja z materiałów symbolicznych, jakie znaj- dują się w jej zasięgu. Wszyscy jesteśmy swoimi własnymi nieofi cjalnymi biografami i tylko dzięki temu, że konstruujemy opowieść naszego życia, nawet jeśli jest ona dosyć luźno po- wiązana w całość, potrafi my pojąć, kim jesteśmy i jaka może być nasza przyszłość31. Przed rozwojem mediów materiał symboliczny, jaki był wykorzystywany do bu- dowania tożsamości, zdobywany był w interakcji bezpośredniej, stanowiąc tym samym „wiedzę lokalną”, związaną z najbliższym otoczeniem. Dziś owa wiedza uzupełniana jest przez media, co poszerza doświadczenie jednostek. Sprawia to, że Ja coraz częściej staje się „projekcją zwrotną, w której osoba splata materiały medialne w spójną całość własnej opowieści biografi cznej”32. Upowszechnienie Internetu zmieniło nie tylko sposób komunikacji, ale tak- że charakter kontaktów społecznych. Przestrzeń geografi czna, w której żyjemy, nie wyznacza w sposób absolutny naszej przestrzeni kulturowej. Dawniej oba te obszary były ze sobą nierozerwalnie złączone, wynikały jeden z drugiego. Dziś często jesteśmy bardziej skłonni określić siebie na przykład jako miłośnika fi lmów Romana Polańskiego niż wrocławianina; fana grupy Yes czy Pink Floyd niż miesz- kańca Dolnego Śląska. Nasza tożsamość defi niowana jest obecnie nie tylko przez odniesienie do geografi cznie wskazanego terenu. Wynikają stąd z kolei pytania o dzisiejsze rozumienie lokalności. Zazwyczaj określana była ona przez „miejsce” – to ono wyzwalało poczucie emocjonalnej identyfi kacji z przestrzenią społeczną, wskazując na lokalną wspólnotę. Wydaje się jednak, że dziś inaczej przebiegają granice naszej identyfi kacji. Ferdinand Tönnies jest zdania, że naturalna jedność, jaką jest wspólnota krwi, rozwija się i ukonkretnia we wspólnocie terytorium, której wyrazem jest współ- zamieszkiwanie. Ta z kolei przekształca się we wspólnotę ducha, to jest wspólne działanie w  jednym kierunku, jednomyślne33. Zdaniem niemieckiego socjologa tym trzem typom wspólnoty można przyporządkować nazwy: pokrewieństwo, sąsiedztwo, przyjaźń. Z pojęciem lokalności wiązano przede wszystkim kate- gorię terytorium, czyli przestrzeni geografi cznej, w której tworzyły się tożsa- mości zbiorowe. Podstawą tego rodzaju wspólnoty jest współzamieszkiwanie, ułatwiające wspólną pracę, intymną znajomość. Warto zwrócić uwagę, że takie właśnie kryterium pomagało w precyzyjnym defi niowaniu rozmaitych zjawisk odnoszących się do kategorii lokalności, czy regionalności. Przykładem mogą być media regionalne, które zwyczajowo wyróżniano ze względu na ich zasięg 31 J.B. Th ompson, Media i  nowoczesność. Społeczna teoria mediów, tłum. I. Mielnik, Astrum, Wrocław 2006, s. 212. 32 Tamże, s. 213. 33 F. Tönnies, Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, tłum. M. Łukasiewicz, PWN, Warszawa 1988, s. 34. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 26 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 26 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Witold Jakubowski. Media, tożsamość i edukacja–– 27 oddziaływania (np. „Gazeta Powiatowa – Wiadomości Oławskie”, Telewizja Dol- nośląska). Wydaje się, że obecnie takie kryterium nie oddaje już specyfi ki ich funk- cjonowania. Zarówno prasa lokalna, jak i rozgłośnie radiowe często mają swoją internetową wersję, funkcjonowanie lokalnych stacji telewizyjnych opiera się na systemie transmisji satelitarnej, tak więc problem zasięgu nie istnieje. Innymi sło- wy każdy może bez większych problemów śledzić na bieżąco wydarzenia dotyczą- ce jego wspólnoty, wpisując na internetowym forum własne komentarze na temat interesujących go spraw, bez względu na miejsce aktualnego pobytu. W  takiej perspektywie ważniejsza staje grupa, do której adresowany jest przekaz34. Spe- cyfi ki tej grupy nie wyznacza już wyłącznie jej miejsce zamieszkania. Tradycyjnie rozumiane media lokalne, kierowane do geografi cznie określonych wspólnot, były narzędziem władzy. Realizowały funkcję edukacyjną rozumianą jako „wpływanie” na życie społeczne regionu przez transmisję „pożądanych wartości”. Dziś to raczej uczestnicy życia kulturalnego wykorzystują elektroniczne media do tworzenia wspólnot nowego typu. Media stanowią więc tylko narzędzie umożliwiające two- rzenie nowych aspektów życia kulturalnego. Jak zauważa Zbyszko Melosik, dawniej społeczność była określana w katego- riach ulokowania w przestrzeni. To, gdzie byliśmy, defi niowało zakres naszego do- świadczenia życiowego. Wraz ze wzrostem dostępu do globalnych idei i wartości zmniejsza się znaczenie terytorium jako miejsca tworzenia tożsamości35. Dzisiej- szy świat jest „światem bez granic”. Odległości nie mają obecnie takiego znaczenia co dawniej. Zygmunt Bauman podkreśla, że odległość jest przede wszystkim kon- struktem społecznym; jej długość zmienia się w zależności od prędkości, z jaką można ją pokonać. Wszystkie pozostałe czynniki, dzięki którym zbiorowe tożsamości tworzą się, zyskują odrębność i ją zachowują, takie jak granice państwowe czy bariery kulturowe, wydają się z perspektywy czasu wtórnymi konsekwencjami tej prędkości36. W badaniach poszczególnych społeczności istotniejsza staje się ich wspólno- ta ducha. Zdaniem Tönniesa, aby mogła powstać, potrzebne są swobodne i częste kontakty. Stosunki między przyjaciółmi są mniej uwarunkowane przyzwyczaje- niami niż stosunki sąsiedzkie – są to stosunki natury intelektualnej37. Wydaje się, że ten ostatni wymiar wspólnoty można odnaleźć w przestrzeni kultury popu- larnej. Współczesnej wspólnoty nie określa już miejsce, bardziej wyznaczają je – 34 M. Sasin, Funkcje mediów regionalnych w kształtowaniu zainteresowań kulturalnych młodzieży licealnej na przykładzie aglomeracji łódzkiej, nieopublikowana praca doktorska napisana pod kie- runkiem prof. dr hab. M. Zalewskiej-Pawlak, Wydział Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź 2009, s. 227–228. 35 Zob. Z. Melosik, Młodzież i styl życia: paradoksy pop-tożsamości [w:] Z. Melosik (red.), Młodzież, styl życia i zdrowie. Konteksty i kontrowersje, Wolumin, Poznań 2001. 36 Z. Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 18. 37 F. Tönnies, Wspólnota i stowarzyszenie…, dz. cyt., s. 37. Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 27 Jakubowski, Jaskulska_Kultura mediow, cialo i tozsamosc....indb 27 09.12.2011 11:51 09.12.2011 11:51 W. Jakubowski, S. Jaskulska (red. nauk.), Kultura mediów, ciało i tożsamość, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-894-3, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 28 ––Część pierwsza. Kultura mediów i tożsamość–– tworzone w globalnej kulturze – emocjonalne powiązania. Granice geografi czne przestają być podstawowym wskaźnikiem określającym dzisiejsze wspólnoty. To właśnie związana z mediami kultura popularna jest częściej miejscem, w którym się one tworzą. Wypada zatem zgodzić się ze stanowiskiem Daniela Dayana, że refl eksja nad zjawiskami kulturowymi nie może się ograniczać do badania małych społeczności w  wyraźnie określonych geografi cznie granicach. Z  jednej strony etnografi a powinna uwzględniać w swoich poszukiwaniach badania nad mediami, z drugiej strony studia nad mediami i grupami, które je użytkują, mogą się stać no- wym polem badań etnografi cznych38. Ta zmiana spojrzenia na media i ich eduka- cyjny potencjał jest istotna także w refl eksji pedagogicznej. Ważne jest tu śmielsze sięganie do teoretycznego i metodologicznego dorobku innych dyscyplin szeroko rozumianej humanistyki (kulturoznawstwa, fi lmoznawstwa, medioznawstwa), a nade wszystko przełamanie wielu negatywnych stereotypów dotyczących me- diów elektronicznych. Zmieniła się bowiem współcześnie rola mediów i sposób ich wykorzystywania. Sądzę, że interesująca jest tu perspektywa zarysowana przez Henry’ego Jenkinsa39. Wspomniany badacz zauważa, że witryny takie jak YouTube powstały jako miejsca kontaktów rozmaitych subkultur, społeczności fanowskich, kultur uczestnictwa. To miejsca, gdzie media amatorskie i komercyjne znajdują się w tym samym obiegu. Takie przestrzenie kreują własne gwiazdy, stają się także miejscem, w którym konsumenci powtórnie oceniają treści znajdujące się w sieci i zwracają uwagę na fragmenty programów telewizyjnych, które w innym wypadku mogłyby przejść nie- zauważone. Alternatywne internetowe światy istnieją głównie dzięki temu, co określa się mianem treści wygenerowanej przez konsumentów (chociaż zarówno ogranicza- nie tego, co się tam dzieje, do tworzenia treści, jak i opisywanie uczestników jako zwykłych użytkowników jest ogromnym uproszczeniem)40. Rodzą się tu pytania o zadania edukacji medialnej. Wiele pomysłów – od- wołując się do teoretycznych stanowisk sprzed dziesięcioleci – koncentruje się na swoiście rozumianym protekcjonizm
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kultura mediów, ciało i tożsamość
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: