Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00367 005222 12225948 na godz. na dobę w sumie
Kultura pisma i książki w żeńskich klasztorach dawnej Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku - ebook/pdf
Kultura pisma i książki w żeńskich klasztorach dawnej Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 548
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2488-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Uchwały soboru trydenckiego (1545–1563) – stanowiące reakcję na reformację i poglądy Marcina Lutra na monastycyzm – wpłynęły na odnowę życia religijnego i zakonnego w całej ówczesnej katolickiej Europie. Rozwój duchowej żarliwości, zwłaszcza w pierwszej połowie XVII w., powodował reformowanie dawnych zakonów i zakładanie nowych fundacji, a jednocześnie organizowanie żeńskich wspólnot, nastawionych na pełnienie praktycznych funkcji w społeczeństwie. W XVI–XVIII wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów działały klasztory kontemplacyjne rożnej tradycji zakonnej: franciszkańskiej (bernardynki, klaryski), augustiańskiej (dominikanki, norbertanki, brygidki) oraz zakony mnisze (benedyktynki, cysterki). Do Polski sprowadzono także zakony funkcjonujące już od średniowiecza (augustianki, karmelitanki dawnej obserwancji) oraz nowo powstałe bądź reformowane (karmelitanki bose, sakramentki, wizytki). W 1772 r. w Koronie były 83 żeńskie klasztory klauzurowe (z czego w Małopolsce – 29, w Wielkopolsce – 18, na Mazowszu z Podlasiem – 15, na Pomorzu – 7). Na terenach litewsko-ruskich w okresie staropolskim działało 69 wspólnot zakonnych.

Współcześnie zainteresowanie żeńską kulturą zakonną przejawiają przede wszystkim mediewiści, badający zarówno różne przejawy funkcjonowania poszczególnych klasztorów i wybrane aspekty życia zakonnic, jak również opracowujący syntezy najważniejszych problemów, np. duchowości (Jacques Le Goff, Clifford Lawrence, Regine Pernoud). W odniesieniu do okresu potrydenckiego analizuje się m.in. sytuację zakonnic w określonym momencie historycznym, w danym miejscu lub w konkretnym klasztorze. Powstają też prace odnoszące się do kultury i historiografii zakonnej oraz piśmiennictwa i książki w tym środowisku; często badania te wpisują się w nurt „feministyczny” lub mają charakter komparatystyczny. (Z Przedmowy)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pamięci mojego Dziadka, Franciszka NR 3383 Redaktor serii: Nauka o Książce i Bibliotece Teresa Wilkoń Recenzent Dariusz Kuźmina Spis treści Wykaz skrótów 7 Przedmowa 11 na przykładzie bernardynek u św. Michała w Wilnie 39 I. Miej serce w Bogu a w księgach oczy Pismo i książka w kulturze zakonnej 23 1. Klasztor jako instytucja kultury piśmienniczej 25 2. Klasztor jako instytucja kultury pisma i książki Druki urzędowe: prawne i ekonomiczne 40 Ustawodawstwo zakonne 42 Kazania okolicznościowe, teksty funeralne 56 Wszystko to nam stoi za pamięć. Historiografia zakonna 59 Teksty służące formacji zakonnej, edytorstwo i liturgia 46 Inskrypcje, dokumenty związane z kultem obrazu i ceremonie kościelne 48 II. O panieńskim czytaniu Modele i normy lektury w środowisku zakonnym 91 1. Lektura w ustawodawstwie i zaleceniach zakonnych 93 2. Sztuka duchowego czytania 116 3. Lectio w klasztorze – cele i strategie czytania 120 4. Pareneza lektury 128 III. Co mogłyśmy słyszeć albo pamiętać i same doświadczyć, tośmy opisały… Rękopisy w środowisku żeńskich klasztorów kontemplacyjnych XVII i XVIII w. 161 1. Świadectwa zewnętrznych kontaktów klasztoru 163 Relacje ze strukturami państwa 163 Relacje ze strukturami Kościoła 168 2. Świadectwa wewnętrznej organizacji klasztoru 177 Rękopisy związane z ustawodawstwem i liturgią 177 Archiwalia ekonomiczne, personalne i prawne 184 Dokumentacja dziejów konwentu 191 Świadectwa życia wewnętrznego 194 IV. Kosztu aby była drukowana nie żałowała Działalność edytorska zakonów żeńskich w XVII i XVIII w. 231 V. Uchwalony obyczaj tych co księgi wydają Książki dedykowane zakonnicom 293 1. Dedykacje duchowieństwa zakonnego 301 2. Dedykacje duchowieństwa diecezjalnego 315 3. Dedykacje osób świeckich 319 VI. Aby uczyniony profit z dźwiękiem głosu nie ginął Literatura okolicznościowa w środowisku żeńskich klasztorów kontemplacyjnych XVII i XVIII w. 333 Posłowie 369 Wykaz druków w środowisku klasztorów żeńskich XVII–XVIII w. 373 Bibliografia 477 Indeks osobowy 515 Sommario 541 Summary 543 Wykaz skrótów AAB Archiwum Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka w Krakowie AAG Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie AAK Archiwum augustianek w Krakowie AAP Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu AAPz Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu ABK Archiwum bernardynek w Krakowie ABL Archiwum benedyktynek lwowskich w Krzeszowie ABS Archiwum benedyktynek w Sierpcu ABSł Archiwum benedyktynek w Słonimiu ABSt Archiwum benedyktynek w Staniątkach ABW Archiwum benedyktynek wileńskich w Żarnowcu ADG Archiwum dominikanek na Gródku ADP Archiwum dominikanek w Przyrowie AGAD AR Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłowskie AKS Archiwum klarysek w Starym Sączu ANK Archiwum Narodowe w Krakowie ANZ Archiwum norbertanek na Zwierzyńcu APB Archiwum Państwowe w Bydgoszczy APB Archiwum Prowincji Bernardynów w Krakowie APKB Archiwum Prowincji Karmelitów Bosych w Czernej APL Archiwum Państwowe w Lublinie APMSI Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie APPz Archiwum Państwowe w Poznaniu APW Archiwum Państwowe we Wrocławiu AWK Archiwum wizytek w Krakowie AWPG Archiwum wizytek w Partridge Green 7 AZSM Archiwum Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Chełmnie BCZ Biblioteka XX Czartoryskich w Krakowie BDP Biblioteka Diecezjalna im. Biskupa Jana Bernarda Szlagi w Pelplinie BDS Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu BJ Biblioteka Jagiellońska w Krakowie BKB Biblioteka karmelitanek bosych w Krakowie BMSD Biblioteka Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Lublinie BN Biblioteka Narodowa w Warszawie BONR Biblioteka Ordynacji Nieświeskiej Radziwiłłów w Sankt Petersburgu BPAB Biblioteka Publiczna Archiginnasio w Bolonii BPAN Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie BPTPN Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk BUAM Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu 8 BUL Biblioteka Uniwersytecka we Lwowie BUW Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie BUWil Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie BUWr Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu BZNO Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu E. K. Estreicher: Bibliografia polska. Cz. III (XV–XVIII w.), t. 12- 36. Kraków 1891–2013 EBBE Elektroniczna Baza Bibliografii Estreichera EWJ Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995. Oprac. L. Grzebień i in. Kraków 1996 LBNM Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa w Wilnie LNNBU Lwowska Narodowa Naukowa Biblioteka Ukrainy im. Wasyla Stefanyka LPAH Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie LZP 1 M. Borkowska: Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej. T. 1: Polska Zachodnia i Północna. Warszawa 2004 LZP 2 M. Borkowska: Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej. T. 2: Polska Centralna i Południowa. Warszawa 2005 LZP 3 M. Borkowska: Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej. T. 3: Wielkie Księstwo Litewskie Ziemie Ruskie Korony Polskiej. Warszawa 2008 PSB Polski Słownik Biograficzny. T. 1–50. Kraków 1935–2014 rkps rękopis RPAH Rosyjskie Państwowe Archiwum Historycz- ne w Sankt Petersburgu s.l. sine loco SMBP M. Borkowska: Słownik mniszek benedyktyńskich w Polsce. Tyniec 1989 s.n. sine nomine SPK M. Borkowska: Słownik polskich ksień benedyktyńskich. Niepokalanów 1996 SPKB C. Gil: Słownik polskich karmelitanek bosych 1612–1914. Kraków 1999 SPTK Słownik polskich teologów katolickich. Red. H. Wyczawski. Warszawa 1983 WBPŁ BŁ Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie 9 Przedmowa Uchwały soboru trydenckiego (1545–1563) – stanowiące reakcję na refor- mację i poglądy Marcina Lutra na monastycyzm1 – wpłynęły na odnowę życia religijnego i zakonnego w całej ówczesnej katolickiej Europie. Roz- wój duchowej żarliwości, zwłaszcza w pierwszej połowie XVII w., powo- dował reformowanie dawnych zakonów i  zakładanie nowych fundacji, a  jednocze- śnie organizowanie żeńskich wspólnot, nastawionych na  pełnienie praktycznych funkcji w społeczeństwie2. W XVI–XVIII wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów działały klasztory kontemplacyjne różnej tradycji zakonnej: franciszkańskiej (ber- nardynki, klaryski), augustiańskiej (dominikanki, norbertanki, brygidki) oraz zakony mnisze (benedyktynki, cysterki). Do Polski sprowadzono także zakony funkcjonują- ce już od średniowiecza (augustianki, karmelitanki dawnej obserwancji) oraz nowo powstałe bądź reformowane (karmelitanki bose, sakramentki, wizytki). W  1772  r. w Koronie były 83 żeńskie klasztory klauzurowe (z czego w Małopolsce – 29, w Wiel- kopolsce – 18, na Mazowszu z Podlasiem – 15, na Pomorzu – 7). Na terenach litewsko- -ruskich w okresie staropolskim działało 69 wspólnot zakonnych 3. Współcześnie zainteresowanie żeńską kulturą zakonną przejawiają przede wszyst- kim mediewiści, badający zarówno różne przejawy funkcjonowania poszczególnych klasztorów i wybrane aspekty życia zakonnic, jak również opracowujący syntezy naj- ważniejszych problemów, np. duchowości (Jacques Le Goff, Clifford Lawrence, Regine Pernoud) 4. W odniesieniu do okresu potrydenckiego analizuje się m.in. sytuację zakon- nic w  określonym momencie historycznym5, w  danym miejscu6 lub  w  konkretnym klasztorze7. Powstają też  prace odnoszące się do  kultury i historiografii zakonnej oraz piśmiennictwa8 i książki w tym środowisku; często badania te wpisują się w nurt „feministyczny” lub mają charakter komparatystyczny9. Opracowania syntetyzujące, dotyczące dziejów zakonów żeńskich, zaczęły się w ostatnich latach ukazywać także w Polsce10. Publikuje się również rezultaty kwerend bibliograficznych, odnoszących się zwłaszcza do inwentarzy bibliotecznych i rękopisów poszczególnych klasztorów11 oraz  leksykony i  słowniki biograficzne będące wynikiem analiz prozopograficznych (zwłaszcza Małgorzaty Borkowskiej)12. Interdyscyplinarne badania podjął Zespół do Badań nad Historią i Kulturą Cystersów w Polsce przy Uniwer- sytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu13, a później kontynuowała Pracownia Badań nad  Zakonami i  Kongregacjami Kościelnymi (LARHCOR) przy  Uniwersytecie Wrocław- skim oraz Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Rośnie zainteresowanie kulturą umysłową 11 zakonów. Powstają szczegółowe studia14, w tym analizy literackie, rzadziej próby charak- terystyki bibliotekarstwa zakonnego i losów księgozbiorów klasztornych15, głównie kon- wentów męskich. Publikowane są też źródła i opracowania historiograficzne16, a także teksty odnoszące się do życia codziennego17, szkolnictwa18, muzyki komponowanej przez zakonnice i powstającej na ich potrzeby19 oraz biografii sióstr20. Skomplikowany obraz klasztoru żeńskiego umożliwia wiele różnych interpreta- cji świata klauzurowego, wywodzącego się z chrześcijańskich ideałów ascetycznych i monastycznych. Z jednej strony fizyczne zamknięcie i ograniczenia obowiązujące zakonnice powodowały, że  postrzegano je jako kobiety uwięzione i  kontrolowane, podległe sankcjom ze strony patriarchalnie nastawionego Kościoła i społeczeństwa21. Z drugiej strony, sfera religijna, mistyka, sztuka, architektura i muzyka, a wreszcie twórczość powstająca w  kręgu zakonnym pokazują, że  klasztor tworzył duchową przestrzeń wolności i  pokoju dla  osób dążących do  doskonałości, służących Bogu i ludziom, wzorem kobiet Biblii i Matek pustyni22. Celem niniejszej pracy jest prześledzenie obecności i  funkcjonowania w  śro- dowisku żeńskich klasztorów kontemplacyjnych tekstów piśmienniczych, przy  czym chodzi bardziej  o  rekonstrukcję najważniejszych mechanizmów i  prawidłowo- ści niż  o  wyczerpujący opis  o  charakterze materiałowym. Dążono do  pokazania, jak i za pomocą jakich tekstów (rękopiśmiennych i  drukowanych, przede wszystkim książek) wspólnota zakonna się wypowiadała i  komunikowała, które z  nich pole- cało ustawodawstwo zakonne, jaki był postulowany stosunek do  owych przeka- zów, jak wyglądała tradycja i praktyka ich użytkowania23. W analizie uwzględniono wszelkie typy tekstów, zarówno religijne (w tym sakralne), jak też literackie, okolicz- nościowe i typowo użytkowe. Podjęto też próbę pokazania ich związków z innymi kanałami komunikowania się i  komplementarnymi formami posługiwania się sło- wem w  kulturze zakonnej. Marginalnie natomiast potraktowano ważny problem księgozbiorów zakonnych. Choć ich zawartość odzwierciedla niewątpliwie prefe- rowany w danym środowisku typ literatury, to nie stanowi jednak świadectwa jej lektury. Wskazują na nią raczej ślady korzystania z tekstów24 i adnotacje czytelnicze (proweniencyjne, glosy i marginalia)25. Podstawą prowadzonych analiz było założenie, że  klasztory żeńskie stanowiły formę wspólnoty połączonej tożsamym systemem aksjologicznym (wyznawanymi wartościami religijnymi26 i ideałami zakonnymi – wyznaczonymi przez śluby – zbliżo- nym statusem społecznym sióstr (głównie pochodzeniem ze stanu szlacheckiego)27, niewielkimi rozmiarami i względną hermetycznością (ograniczenia klauzury), a tak- że podobnymi kompetencjami (wykształcenie, tożsame podstawy formacji zakon- nej) i wspólnym repertuarem praktyk komunikacyjnych (determinowanych sytuacją życia w klasztorze)28. W ogólniejszym ujęciu klasztory należały do wspólnoty znako- wej, obejmującej zarówno osoby, jak i środki, służące rozwijaniu komunikacji29, takie jak  systemy znakowe (język naturalny, literatura, systemy ikoniczne, obrzędy itp.) oraz instytucje wytwarzania, gromadzenia, obiegu i przechowywania tekstów (np. dru- karnie, biblioteki), funkcjonujące w strukturach administracyjnych (najczęściej miasta) i religijnych (diecezji, prowincji). Z perspektywy komunikacyjnej można zatem pytać o funkcje książki w kulturze zakonnej, z historycznej – o kulturę książki zakonnej daw- 12 nych epok, z przestrzennej – nie tylko o kulturę książki konkretnego klasztoru, miasta, regionu, państwa, lecz także poszczególnych jednostek i zbiorowości (autorów, tłuma- czy, wydawców, czytelników). Pojęcie kultura pisma i książki w zakonach mieści w sobie zatem różnorodne aspekty funkcjonowania piśmienności, umożliwiając objaśnianie zarówno obecności, jak też okoliczności przekazu i recepcji „słowa” w tym środowisku. Wskazanie tekstowych reprezentacji kulturowej i  społecznej rzeczywistości żeńskiej wspólnoty klauzurowej oraz form jej ujmowania, tak literackich, jak i para- tekstowych30, wymagało wykorzystania różnych metod badawczych, zwłaszcza zaś funkcjonalnej, bibliograficznej, statystycznej i  archiwalnej. W  ujęciu funkcjonal- nym książka to historyczny i społeczny fakt oraz jednocześnie wyraz procesu komu- nikacji międzyludzkiej i  społecznej (w  skali Kościoła, państwa, regionu, miasta) jako rzeczywistej i potencjalnej realizacji ról książki31. Przyjęcie antropologicznej perspektywy badawczej pozwala na  dostrzeganie kulturowego tła omawianych zjawisk, poznawanych przez medium, jakim jest tekst32. Perspektywa taka odwołu- je się także do procedur badawczych ruchu „Annales”, ujmujących rolę książki jako przekaźnika idei w kontekście życia umysłowego zbiorowości oraz prądów kulturo- wych i intelektualnych epoki. Metoda statystyczna posłużyła do analiz ilościowych wskaźników33 procesów omawianych w pracy, a bibliograficzna umożliwiła wydzie- lenie i opracowanie źródeł. Podstawą przeprowadzanych analiz były zachowane rękopisy i archiwalia zakon- ne34, przechowywane w  różnych instytucjach w  kraju i  zagranicą35, a  także wykaz druków funkcjonujących w  analizowanym środowisku, opracowany na  podstawie bibliografii, katalogów i wieloletnich kwerend. Choć najpewniej nie jest to spis kom- pletny (np. wiele druków może znajdować się w bibliotekach klauzurowych, do któ- rych dostęp jest utrudniony, a  nieraz niemożliwy), różnorodność zarejestrowanych tekstów pozwala jednak założyć, że stanowi on wiarygodną i wystarczającą podstawę do odtworzenia kultury książki zakonnej w badanym okresie. Jego granice – od koń- ca XVI w. do końca XVIII w. – wyznaczają: z jednej strony, odnowa życia religijnego w dobie potrydenckiej, z drugiej zaś – okres kasat i rozbiorów. W  rozdziale pierwszym wskazano na  zróżnicowanie form i  kanałów komuniko- wania się w zakonie oraz na wielość praktyk lekturowych wynikających z pełnionych przez nie funkcji. Podjęto także próbę zindywidualizowanego opisu zasad powstawa- nia i obiegu książki oraz innych form tekstów piśmienniczych w klasztorze bernardynek wileńskich. Ponieważ badacze dziejów czytelnictwa, a zwłaszcza czytania36, szczegól- nie ci o orientacji antropologicznej, akcentują znaczenia miejsce lektury w świadomości czytelnika, rozdział drugi poświęcono takim czynnikom kształtującym odbiór tekstów w klasztorach, jak – będące źródłem norm – ustawodawstwo zakonne, a także narzu- cane zakonnicom lokalne wzory (modele) czytania. Przebieg aktów lektury można bowiem rozpatrywać w  różnych kontekstach, m.in.:  idei oddziałujących na  odbiorcę (np.  czytanie kontrreformacyjne)37, przyjmowanej tradycji (np. scholastycznej, patry- stycznej, biblijnej, monastycznej), formacji intelektualnej (humanista jako czytelnik)38, zakładanej funkcji lektury (formacja intelektualna, moralna), kategorii gender (czytel- nictwo kobiet)39 lub typów wybieranych tekstów (Biblia, piśmiennictwo religijne i świec- kie)40. Sytuacja żeńskiego klasztoru kontemplacyjnego okresu potrydenckiego wyzna- 13 czała nie  tylko zewnętrzne uwarunkowania praktyk czytelniczych, które obejmują zarówno społeczno -demograficzne cechy czytelników (płeć, pochodzenie, wykształ- cenie), jak  i  kontekst lektury (zwłaszcza geograficzny i  chronologiczny), lecz także uwarunkowania wewnętrzne, czyli motywacje oraz  sposoby lektury41, precyzowane w ustawodawstwie zakonnym i parenezie czytelniczej, a obrazowane w piśmiennictwie o  charakterze biograficznym i  autobiograficznym. Książka miała być podstawowym narzędziem formacji religijnej i intelektualnej, zorientowanej na osiągnięcie celu życia konsekrowanego. W zakonie „Nacisk na treści duchowe i nabożeństwo sprawia, że lek- tura jest definiowana przez stosunek do Boga. Znajduje ona swój cel nie sama w sobie, lecz ma być pokarmem dla życia chrześcijanina, który przez książkę, a jeszcze bardziej dzięki wielokrotnie odczytywanym i komentowanym tekstom ma w sposób szczególny i bezpośredni doświadczyć świętości” 42. Następnym etapem analiz (w  rozdziale trzecim) jest literatura rozumiana jako piśmiennictwo, czyli w  tym przypadku „wszelkie wyrażające się w  piśmie formy” wypowiedzi zakonnej43. Przede wszystkich dokonano typologii rękopisów funkcjonu- jących zarówno w sferze sakralnej, jak też związanych z podejmowanymi w klaszto- rach działaniami o charakterze pragmatycznym. Zakonna kultura rękopisu wynikała z jednej strony z socjalnej pozycji kobiety w społeczeństwie i Kościele, z drugiej zaś – ze  specyfiki życia klauzurowego w  konkretnym klasztorze, z  jego ograniczeniami i możliwościami. Konwent był miejscem, w którym zakonnice dorastały między inny- mi kobietami, tam kształtowała się ich osobowość, a wzajemne relacje wyznaczały zarówno zasady życia wspólnotowego, jak i indywidualna interpretacja powołania. Rękopisy sporządzane przez zakonnice, tworzone na ich potrzeby i na ich zlecenie, przez nie dyktowane i kopiowane, tłumaczone i następnie wydawane, miały bardzo różny charakter. Dowodzą one dbałości o liturgię i o przestrzeganie norm życia konse- krowanego, ale świadczą także o umiejętności zarządzania niemałą klasztorną familią. Jednocześnie też pokazują sylwetki sióstr, które pisały, odzwierciedlając ich indywi- dualność w sferze obrazowania własnej wyobraźni i uczuć, a także specyficzny język (zarówno narodowy, jak i związany ze środowiskiem religijnym). Do rękopisów doku- mentujących życie duchowe zaliczyć można m.in.: autobiografie, biografie, sprawoz- dania duchowe, wskazówki, korespondencję, a także nauki, rozmyślania i medytacje. Choć zakonnice opisywały i  interpretowały osobiste doświadczenia z  przeżywania życia kontemplacyjnego, to trzeba pamiętać, że teksty te pozostawały pod kontrolą spowiedników, decydujących nie tylko o ich rozpowszechnianiu, ale nawet zachowa- niu. Większość tej twórczości miała być czytana głównie przez kobiety: najpierw jako środek oceny postępów duchowych, później jako zapis doświadczeń i źródło parene- tycznych wskazań dotyczących sposobu realizacji powołania. Inny typ rękopisów związany był z funkcjonowaniem klasztoru w lokalnym środo- wisku świeckim (pisma urzędowe, korespondencja) i kościelnym (głównie akta wizyta- cyjne, zalecenia przełożonych, korespondencja). Kategorię tę tworzyły teksty wyma- gane przez  prawodawstwo zakonne; była to  więc różnego rodzaju dokumentacja osobowa, prawna, majątkowa, ekonomiczna, związana z zarządzaniem własnością ziemską, a także spisy i odpisy dokumentów. Ten typ piśmiennictwa dotyczył także wewnętrznego życia klasztoru: tworzono bowiem rejestry zakonnic, menologia, kro- 14 niki, spisywano teksty z zakresu ustawodawstwa i liturgii, uprawiano literaturę oko- licznościową i parenetyczną. W  rozdziale czwartym scharakteryzowano działalność edytorską zakonów żeń- skich. Jej granice nie są jednoznaczne, gdyż w okresie staropolskim niełatwo rozdzie- lić kompetencje wydawcy, nakładcy i drukarza, a nawet autora i tłumacza44. Obecnie bardzo trudno jest ustalić nie tylko zakres, ale nawet sam fakt podejmowania pracy wydawniczej przez  poszczególne konwenty. Z  najprostszą sytuacją mamy do  czy- nienia wtedy, gdy na karcie tytułowej, w przedmowie czy dedykacji bądź w zapisach marginalnych wymienia się zakon, klasztor bądź konkretną osobę, z użyciem formuł w  rodzaju: „nakładem”, „kosztem” („sumptem” ), „staraniem”, „do druku podane”, „zleceniem przedrukowane”, „przetłumaczone”, „wydane przez” lub  „na wiązanie” (jako prezent). Na identyfikację inicjatyw podejmowanych lub opłacanych przez kon- kretny klasztor (na potrzeby własne lub  innych konwentów) pozwala też zachowa- na dokumentacja, zwłaszcza kroniki, korespondencja, rejestry wydatków lub  inne notatki45. Często jednak można tylko domniemywać, że publikacja powstała z inicja- tywy zakonnic i dzięki ich wsparciu finansowemu, tym bardziej że mecenasowskie funkcje zakonów w  dziedzinie piśmiennictwa religijnego są przebadane niewystar- czająco46. Wskazówkę (lecz nie argument decydujący) stanowi np. funkcja pełniona w klasztorze przez autora lub tłumacza (spowiednik lub kaznodzieja), dedykowanie pracy konkretnej osobie czy wspólnocie, umieszczenie na druku formuł typu: „ku uży- waniu”, „dla wygody” i wymienienie potem konkretnej wspólnoty. W tych ostatnich przypadkach rola zakonu ograniczała się zwykle do dania impulsu do pracy autorskiej, translatorskiej lub wydawniczej. Rozdział piąty poświęcono dedykacjom. Ukazują one ważny problem badawczy, gdyż listy dedykacyjne stanowią świadectwo nie  tylko związków poszczególnych wspólnot lub zakonnic z określonymi kręgami autorów, tłumaczy, wydawców i nakład- ców, ale  także jedno ze  świadectw kontaktów z  szerszym otoczeniem społecznym. Dedykacji, stanowiącej odrębną (choć nie  samodzielną) formę wypowiedzi literac- kiej, były podporządkowane inne elementy zalecające dzieło, jak wiersze na herb47. Wzmiankę o ofiarowaniu pracy często zamieszczano już na karcie tytułowej, a listy dedykacyjne i przedmowy stawały się pretekstem do przekazania informacji biogra- ficznych, obyczajowych, a nawet osobistych, mniej lub bardziej uwarunkowanych oby- czajem. Charakter wzajemnych relacji nadawców i adresatów tych przypisań wpływał na konwencję danego listu dedykacyjnego. Stałymi jego elementami, ukształtowa- nymi i skodyfikowanymi pod wpływem sztuki epistolograficznej i oratorskiej, były: akt dedykacji, jego umotywowanie, pochwała adresata oraz  wypowiedź o  sobie i  dziele48. Graficznie wyróżnione formuły nagłówkowe zawierały zwykle informa- cje niezbędne do  identyfikacji adresatek lub  adresatki (nieraz z  podkreśleniem jej godności świeckiej, a zawsze zakonnej), uzupełniane o życzenia lub dopowiedzenia (np.  „Łaski y  Błogosławieństwa w  Panu Bogu” czy  „Z[drowia] D[obrego] Z[yczy]” ). Określały one lub  postulowały stosunek autora tekstu do  zakonnicy lub  zakonnic, widoczny także w  elementach subskrypcyjnych (częste określenia w  rodzaju bogo- modlca, sługa itp.). Autorami dedykacji były zarówno osoby świeckie, jak i duchowne, a w przypadku dedykacji zakonnych – także kolegia. Zasadnicza część dedykacji mia- 15 ła zwykle charakter przedmowy lub kazania, z wyszczególnieniem intencji nadawcy, genezy utworu, a także z uzasadnieniem wyboru adresatki lub adresatek oraz pod- kreśleniem wartości dzieła i sposobu jego wykorzystania. Choć elementy te indywi- dualizowano, to jednak antycypowanym odbiorcą przypisania była nie tylko osoba wskazana w adresie, ale każdy czytelnik49. Konsekwencją dotąd prowadzonych analiz jest wyodrębnienie tekstów użytko- wych (omówionych w rozdziale szóstym), zwłaszcza zaś twórczości okolicznościowej uprawianej przez zakony i na ich potrzeby. Dowodzi ona wspomnianych relacji komu- nikacyjnych50, polegających na  rozpoznawaniu i  potwierdzaniu tożsamości świata nadawców i  odbiorców, głównie w  sferze wyznaniowej. Nawiązywano je, z  reguły wykorzystując więzy rodzinne lub  instytucjonalne. Druki (oraz rękopisy) okoliczno- ściowe stanowiły powszechną i popularną formę utrwalenia wystąpienia krasomów- czego, do którego dawała okazję każda okoliczność rodzinna, religijna lub polityczna. Oracje jako element oralno -audytywny kultury szlacheckiej51, zwyczajowo najpierw wygłaszano52, przez  liczne zwroty, przywołania, różne odniesienia, „wprowadzając” do nich ówczesne audytorium. Ważną częścią twórczości okolicznościowej były utwory dokumentujące wydarze- nia zakonne. Autorzy kreowali w nich świat, którego celem było przedstawienie kon- kretnej uroczystości lub osoby. Komponowano np. obraz wzorowej zakonnicy na róż- nych etapach klasztornej formacji (obłóczyny, profesja, konsekracja), odwołując się często do antyku chrześcijańskiego. Wykorzystywano m.in. temat vanitas, czyli obrazu „zdradliwego” świata, któremu przeciwstawiano klasztor jako ziemski raj i przedsionek nieba, zamieszkany przez „anioły”. Na tym tle ukazywano wagę wyboru życia konsekro- wanego, a klasztor jako miejsce „duchowego bojowania”, w którym zakonnica powinna modlić się w intencji rodziny i ojczyzny. W XVII w. obecność w klasztorach książki rękopiśmiennej stanowiła wyraz ogól- niejszej tendencji, polegającej na tym, że „istniejący i wcześniej obieg rękopiśmien- ny, węższy i mniej znaczący, wysunął się na równorzędne, a potem pierwszoplanowe miejsce w  stosunku do  obiegu dzieł drukowanych” 53. W  praktyce komunikowanie się za  pośrednictwem słowa pisanego i  druku miało charakter komplementarny. Niektóre rękopisy publikowano, a  jednocześnie wydane książki wracały do  obiegu rękopiśmiennego w postaci kopii, kompilacji lub wypisu. Ponieważ książki wydawa- ne przez zakony – podobnie jak literaturę okolicznościową – często komuś ofiarowy- wano, a listy dedykacyjne zawierały informacje o planach edytorskich lub wzmianki o wydarzeniach zakonnych, które zamieszczano także w książkach rękopiśmiennych, zaproponowany w pracy podział na rękopisy, utwory wydawane, dedykowane zakon- nicom i  literaturę okolicznościową nie  jest ściśle rozłączny, lecz służy jedynie bar- dziej przejrzystemu zobrazowaniu pewnych prawidłowości funkcjonowania książki i pisma w żeńskich klasztorach kontemplacyjnych. 16 Przypisy 1 Por. A. Leonard: Nails in the Wall. Catholic Nuns in Reformation Germany. Chicago 2005. 2 Niektóre z  żeńskich wspólnot zakonnych, jak  wizytki, choć zostały skłonione do  przyjęcia ścisłej klauzury i uroczystych ślubów, nadal jednak wyróżniały się lepszym przystosowaniem do nowych warunków życia i do podejmowania innych działań, np. edukacyjnych. Ta bardziej aktywna rola zakonów żeńskich w  społeczeństwie stała się podstawą koncepcji „pożytku publicznego”, która w efekcie doprowadziła do ruchów kasacyjnych w XVII i XIX w. 3 M. Borkowska: Zakony żeńskie w  Polsce w  okresie potrydenckim. W:  Zakony i  klasztory w  Europie Środkowo ‑Wschodniej X–XX wiek. Red. H. Gapski, J. kłoczowski. Lublin 1999, s. 206, 218; S. Litak: Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Lublin 2006, s. 106–107. 4 K. Bodarwé: Sanctimoniales litteratae. Schriftlichkeit und Bildung in  den ottonischen Frauenkom‑ munitäten Gandersheim, Essen und Quedlinburg. Münster 2004; J.F. HamBurGer: Nuns as Artists. The  Visual Culture of  a  Medieval Convent. Berkeley 1997; A. winston ‑aLLen: Convent Chronicles. Women Writing about Women and  Reform in  the  Late Middle Ages. Pennsylvania 2004; Voices in Dialogue. Reading Women in the Middle Ages. Ed. L. oLson. Paris 2005; s. kHoLi: Lektüre in Frau‑ enkonventen des ostfränkisch ‑deutschen Reiches vom 8. Jahrhundert bis zur Mitte des 13. Jahrhunderts. Wurzburg 1997. 5 M.M. keaLy: From Channel Row to Cabria. Dominican Nuns and Their Times 1717–1820. Columbia 2010; J.L. SáncHez Lora: Mujeres, conventos y formas de la religiosidad barroca. Madrid 1988; Il mona‑ chesimo femminile in Italia dall’alto medioevo al secolo XVII a confronto con l’oggi. Ed. G. zarri. Verona 1997; S. evanGeListi: Nuns. A History of Convent Life, 1450–1700. Oxford 2007; J.A. mcnamara: Sisters in Arms. Catholic Nuns through Two Millennia. Cambridge 1996; C. van wyHe: Female Monasticism in Early Modern Europe. Hampshire 2008. 6 G. reynes: Couvents de femmes. La vie des religieuses contemplatives dans la France des XVII et XVIII siècles. Paris 1987; H. HiLLs: Cities and Virgins. Female Aristocratic Convents in Early Modern Naples and Palermo. „Oxford Art Journal” 1999, vol. 22, pp. 29–54; G. zarri: Monasteri femminili e citta (secoli XV–XVIII). In: Storia d’Italia. A cura di G. cHittoLini, G. miccoLi. Turin 1986, pp. 357–429; C. readon: Holy Concord within Sacred Walls. Nuns and Music in Siena, 1575–1700. Oxford 2002. 7 M. duviGnacq ‑GLessGen: L’Ordre de la Visitation à Paris aux XVIIe et XVIIIe siècles. Paris 1994; M.L. san‑ cHez Hernandez: El monasterio de la Encarnation de Madrid. Un modelo de vida religiosa en el siglo XVII . Sala- manca 1986; M. Laven: Dziewice weneckie. Warszawa 2006; B. cHedozeau: Port ‑Royal et la Bible. Un siècle d’or de la Bible en France 1650–1708. Préf. de P. seLLier. Nolin 2007. Publikacje dotyczące klasztoru bry- gidek zob. The Syon Abbey Society [online]. https://syonabbeysociety.wordpress.com/researchguide/ [dostęp 20.12.2014]. 8 C. woodford: Nuns as Historians in Early Modern Germany. Oxford 2002; S. evanGeListi: Wives, Widows, and Brides of Christ: Marriage and the Convent in the Historiography of Early Modern Italy. „The Histori- cal Journal” 2000, vol. 43, no. 1, pp. 233–247; K. Lowe: Nuns’ Chronicles and Convent Culture in Rena‑ issance and  Counter‑Reformation Italy. Cambridge 2003; El Arca de  tres llaves. Crónica del Monasterio de  Carmelitas Descalzas de  San José, 1690–1990. Santiago de  Chile 1989; Women and  Faith. Catho‑ 17 lic Religious Life in Italy from Late Antiquity to the Present. Ed. L. scaraffia, G. zarri. Cambridge 1999; E.  weaver: The Convent Muses. The Secular Writing of Italian nuns, 1450–1650. In:  Women and Faith…, pp. 129–143. Wydawano także biografie i autobiografie zakonnic, por. M. veLa: Autobiografía y Libro de las mercedes. Ed. O. Hernández. Barcelona 1961 oraz ich opracowania, m.in. E.A. moriones: Histo‑ ria de dos monjas místicas del siglo XVII. Sor Isabel de Jesús (1586–1684), sor Isabel de la Madre de Dios (1614–1687). Madrid  1989. Najważniejsza praca odnosząca się do  pisarstwa zakonnic hiszpań- skich to Untold Sisters. Hispanic Nuns in their Own Works. Ed. e. arenaL, s.  scHLau. Albuquerque 1989; E.B. weaver: Convent Theatre in Early Modern Italy. Spiritual Fun and Learning for Women. Cambridge 2002; N. cusHinG ‑danieLs: Breaking Boundaries, Forging Friendship. The  Convent and  Women’s Writing in Seventeenth ‑Century Spain. New Orleans 2002; E. arenaL: Leyendo yo y escribiendo ella. The Convent as Intellectual Community. „Journal of Hispanic Philology”  1989, vol. 13, pp. 214–229. 9 A Book of Her Own. An Exhibition of Manuscripts and Printed Books in the Yale University Libra‑ ry that Were Owned by Women Before 1700. Ed. r.G. BaBcock et all. New Haven 2005; d. zardin: Donna e religiosa di rara eccellenza. Prospera Corona Bascape i libri e la cultura nei monasteri milanesi del Cinque e Seicento. Firenze 1992. Por. d. BeLL: What Nuns Read. Books and Libraries in Medieval English Nunneries. Kalamazoo  1995; r.a.  simon: Reading Like a Nun: The Composition of Convent Libraries in Renaissance Europe. „Journal of Religious et Theological Information” 2011, vol. 10, pp. 82–103; Człowiek baroku. Red. r. viLLari. Warszawa 2001 (rozdz. Mniszka). 10 s. Litak: Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej…; m. Borkowska: Zakony żeńskie w Polsce w  epoce nowożytnej. Lublin 2010; Sanctimoniales. Zakony żeńskie w  Polsce i  Europie Środkowej (do przełomu XVIII i XIX wieku). Red. A. radzimiński, D. karczewski, Z. zyGLewski. Bydgoszcz–Toruń 2010; Cysterki w  dziejach i  kulturze ziem polskich, dawnej Rzeczypospolitej i  Europy Środkowej. Red. A.M. wyrwa, a. kiełBasa, J. swastek. Poznań 2004. 11 Zob. np. W. koLak, J. marecki, s. radoń: Inwentarz archiwum benedyktynek w Staniątkach. Kraków 2003. 12 M. Borkowska: Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej. T. 1–3. Warszawa 2004–2008; eadem: Słownik mniszek benedyktyńskich w Polsce. Tyniec 1989; eadem: Słownik ksień benedyktyń‑ skich. Niepokalanów 1996; C. GiL: Słownik polskich karmelitanek bosych 1612–1914. Kraków 1999. 13 Patrz opracowania powstałe w  wyniku badań tego zespołu, m.in.: Monasticon Cisterciense Poloniae. Red. a.m. wyrwa, J. strzeLczyk, k. kaczmarek. t. 1–2. Poznań 1999; Cysterki w dziejach i  kulturze…; M. wyrwa: W  kuchni i  przy stole „szarych mnichów”, czyli o  wyżywieniu cystersów w świetle źródeł normatywnych zakonu oraz wybranych źródeł pisanych, archeologicznych i przyrod‑ niczych. „Archeologia Historica Polona” 2004, t. 14, s. 51–113. 14 Por. Zakony i  klasztory w  Europie Środkowo ‑Wschodniej…; ostatnio H. popławska: Sztuka czytania w klasztorze karmelitanek bosych. W: Od liryki do retoryki. W kręgu słowa, literatury i kultury. Red. I kaduL‑ ska, R.  Grześkowiak. Gdańsk 2004, s.  175–188; eadem: Kultura literacka karmelitanek bosych w Polsce (XVII–XVIII w.). Gdańsk 2006; J. partyka: „Żona wyćwiczona”. Kobieta pisząca w kulturze XVI i XVII wie‑ ku. Warszawa 2004. Por.  K.  stasiewicz: Polskie pisarki epok dawnych. Olsztyn 1998; M. Hanusiewicz: „Święta zuchwałość” bezimiennej karmelitanki. W: Muzy i Hestia. Red. M. cieński, J. sokoLski. Wrocław 1999, s. 97–112; eadem: Święte i zmysłowe w poezji religijnej polskiego baroku. Lublin 1998, s. 226–352; M. nawrocka -BerG: Dziwne światy karmelitanek. Próba czytania zakonnych kantyczek. W: Koncept w kul‑ turze staropolskiej. Red. L. śLęk, A. karpiński, W. pawLak. Lublin 2005, s. 273–285; J. partyka: „Orzech, 18 sztokfisz, niewiasta jednym kształtem żyją…”. Kobieta w koncepcie staropolskim. W: Koncept w kulturze sta‑ ropolskiej…, s. 247–271; A. karpiński: Lubomirski, Karmel i rybki. W: Muzy i Hestia…, s. 83–96; M. nawrocka- -BerG: W teatrze klasztornym córek św. Teresy. „Barok” 2004, t. 2, nr 22, s. 207–219; M. tręBska: Odważ‑ na Judyt i  mężna w  Bogu Amazonka, czyli o  walce duchownej w  staropolskich oracjach obłóczynowych. W: Wojny, bitwy i potyczki. Red. M. piskała, W. pawLak. Warszawa 2011, s. 373–386; eadem: Świeckie mowy obłóczynowe a ceremoniały zakonne w XVII wieku. „Napis” 2010, t. 1(16), s. 123–137. 15 P.P. GacH: Kasaty zakonów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska 1773–1914. Lublin 1984; idem: Mienie polskich zakonów i  jego losy w  XIX wieku. Rzym 1979; idem: Geografia strat zakonów polskich w końcu XVIII i w XIX wieku. Rzym 1980; A. pacevičius: Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795–1864 metais. Vilnius 2005. Z prac dawniejszych zob. np. H. szweJkowska: Biblioteka klasztoru cystersek w Trzebnicy. Wrocław 1955. 16Klasztory karmelitanek bosych w Polsce, na Litwie i Rusi. Ich początek, rozwój i tułactwo w czasie roz‑ ruchów wojennych w XVII wieku. Rzecz osnuta na kronikach klasztornych.. Oprac..R. kaLinowski. Kraków 1900; K. tarGosz: Piórem zakonnicy. Kronikarki w Polsce XVII w. o swoich zakonach i swoich czasach. Kra- ków 2002; Dzieje kapitularne zakonnic świętej matki Brygitty konwentu grodzieńskiego. Oprac. M. Bor‑ kowska, K. oBremski. Toruń 2001; M.  Baum: Klasztor w mieście w świetle kronik benedyktynek poznań‑ skich 1607–1780. Lublin 2009; Z. GrotHówna: Kronika klasztorna sióstr norbertanek w Imbramowicach 1703–1741. Oprac. W. BieLak, W. Żurek. Kielce 2011; Kronika benedyktynek sandomierskich czyli dzieje klasztoru sandomierskiego od  roku 1615. 30 października. T. 1. Oprac.  A. szyLar. Sandomierz 2005; Kronika fundacyjna klasztoru mniszek Zakonu Kaznodziejskiego na  Gródku w  Krakowie (1620–1639). Oprac. A. markiewicz. Kraków 2007. Por. K. Górski, M. Borkowska: Historiografia zakonna a wzorce świę‑ tości w XVII w. Warszawa 1975; Kierownictwo duchowe w klasztorach żeńskich w Polsce XVI–XVIII wieku. Teksty i komentarze. Oprac. K. Górski. Warszawa 1980. Ich analiz literackich podjął się Antoni czyŻ (zob. m. in. Ja i Bóg. Poezja metafizyczna późnego baroku. Wrocław 1988). 17 Zwłaszcza B.J. wanat: Zakon karmelitów bosych w  Polsce. Klasztory karmelitów i  karmelitanek bosych 1605–1975. Kraków 1979; C. GiL: Życie codzienne karmelitanek bosych w  Polsce w  XVII–XIX wieku. Kraków 1997; m. Borkowska: Panny siostry w świecie sarmackim. Warszawa 2002; eadem: Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich w XVII–XVIII w. Warszawa 1996; P. Gąsiorowska: Życie codzien‑ ne w klasztorze klarysek krakowskich od XIII do końca XVIII wieku. Kraków 2003. Por. A. szyLar: Kon‑ went bernardynek lubelskich w świetle kroniki klasztornej. „Nasza Przeszłość” 2008, t. 110, s. 35–106. 18 M. Borkowska: Szkoła benedyktynek wileńskich. „Nasza Przeszłość” 1994, t. 81, s. 85–113; A. szyLar: Działalność oświatowa benedyktynek sandomierskich w latach 1616–1863. Lublin 2002; B. faBiani: War‑ szawska pensja panien wizytek w latach 1655–1680. W: Warszawa XVI–XVII wieku. Red. A. wawrzyńczyk, A. sołtan. Warszawa 1977, s. 171–198; R. peLczar: Klasztorne szkoły żeńskie w Polsce w XVI–XVIII w. Pro‑ blematyka i perspektywy badawcze. „Nasza Przeszłość” 1998, t. 89, s. 95–109. 19 Ostatnio Sanctimonialis autem femina. Magnificat, motety i pieśni na dwa chóry żeńskie z rękopisu L 1643 Biblioteki Diecezjalnej w  Sandomierzu. Oprac.  M. waLter -mazur. Sandomierz 2012; eadem: Music by Nuns in the 17th Century, or About a Not Quite Successful Attempt at Disembodiment. W: Body Music Event. Ed. B. muszkaLska, r. aLLGayer ‑kaufmann. Wrocław 2010, pp. 125–135; eadem: Muzyka jako element klasztornych uroczystości w świetle XVIII ‑wiecznych archiwaliów benedyktynek kongrega‑ cji chełmińskiej. „Hereditas Monasteriorum” 2013, nr 2, s. 57–80; eadem: Figurą i fraktem. Kultura 19 muzyczna polskich benedyktynek w XVII i XVIII wieku. Poznań 2014; H. cempura, S. Garnczarski: Kultu‑ ra muzyczna PP. Klarysek w Starym Sączu w latach 1700–1782. Tarnów 2009; J. Gwioździk: Old Polish Christmas Carols by Contemplative Nuns (seventeenth and eighteenth centuries). „Interdisciplinary Stu- dies in Musicology” 2012, no. 11. Ed. A. mądry, M. waLter -mazur, pp. 169–186; L. sterczewska: Gło‑ śny rezon… Edycja kolęd z osiemnastowiecznych rękopisów biblioteki karmelitanek bosych w Krakowie na Wesołej. „Terminus” 2010, z. 1, s. 151–177. 20 Ostatnio Żywot Matki Barbary od Najśw. Sakramentu (Zadzikowej) Karmelitanki bosej (1609–1670). Oprac. C. GiL. Kraków 2013; Drogi duchowe starosądeckich klarysek w XVI wieku. Oprac. J. króLikowski. Tarnów 2010; teresa od Jezusa (marcHocka): Autobiografia mistyczna i inne pisma. Oprac. C. GiL. Kra- ków 2010; Metryka brygidek lubelskich. Oprac. J.R. marczewski. Lublin 2011. 21 Z  ostatnich prac zob. C. concHa torres: La clausura femenina en la  Salamanca del siglo XVII. Dominicas y  Carmelitas Descalzas. Salamanca 1991; eadem: La clausura imposible conventualismo femenino y expansión contrarreformista. Madrid 2000. 22 E.A. Jones: Convent Spaces and Religious Women. A  Look at a  Seventeenth ‑Century Dichotomy. Ohio 2008; J. mcnamara: Sisters in Arms…; Catholic and Protestant Nuns in Germany. Ed. M. wiesner‑ ‑Hanks. Milwaukee 1996. 23 M. fLeiscHer: Teoria kultury i  komunikacji. Systemowe i  ewolucyjne podstawy. Wrocław 2002. Zob.  też  L.  kuc: Komunikacja z  Chrystusem. W:  Studia z  historii kaznodziejstwa i  homiletyki. Red. W. woJdecki. Warszawa 1980, s. 51–55. 24 Por. badania Center for the Study of Egodocuments and History. [online] http://www.egodocu- ment.net/egodocument/index.html [dostęp 10.05.2014]. 25 Por. B. więckowska: Adnotacje czytelnicze w  egzemplarzach powieści i  romansów XVII i  XVIII‑ ‑wiecznych w zbiorach ossolińskich. „Roczniki Biblioteczne” 1980, R. 24, z. 2, s. 47–67. Zob. też K. Głom‑ Biowski: Problemy historii czytelnictwa. Wrocław 1966, s. 42–64; Practiques de la lecture. Ed. R. cHatier. Paris–Marseille 1985. 26 Por. B. popiołek: Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szla‑ checkich. Kraków 2003. 27 Zob. zwłaszcza M. Borkowska: Leksykon zakonnic… 28 K. dmitruk: Problem publiczności literackiej w dawnej Polsce. W: Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce. Red. H. dziecHcińska. Warszawa 1985, s. 27. Por. H. popławska: Kultura literacka karmelitanek bosych…, s. 21–22. 29 K. dmitruk: Wprowadzenie do teorii publiczności literackiej. W: Publiczność literacka. Red. S. Żół‑ kiewski, M. HopfinGer. Wrocław 1982, s. 43–44. 30 K. maJBroda: O przedmiocie studiów literackich – dziś. „Teksty Drugie” 2005, nr 1/2, s. 184. 31 R. darnton: What is the History of Books? „Daedalus” 1982, vol. 3, pp. 65–83. 32 Beyond Writing Culture. Curent Intersections of  Epistemologies and Representational Practices. Ed. O. zenker, K. kumoLL. Berkeley 2010. 20 33 Metody statystyczne wykorzystywano także do badania postaw religijnych, zob. M. voveLLe: Piété baroque et déchristianisation en Provence au XVIIIe siècle. Les attitudes devant la mort d`après le clauses des testaments. Paris 1973. 34 Niestety, zwłaszcza kasaty i  inne wydarzenia dziejowe często powodowały zniszczenie klasztornych archiwaliów i zbiorów bibliotecznych. Na ten temat zob. P.P. GacH: Kasaty zako‑ nów…; idem: Mienie polskich zakonów…; idem: Geografia strat zakonów…, a także realizowany pro- jekt Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skaso‑ wanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w. Losy, znaczenie, inwenta‑ ryzacja. Kwerendy były prowadzone w trakcie realizacji programu Kultura pisma i książki w żeń‑ skich klasztorach dawnej Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku (NN 103 075937). Jestem wdzięczna wszystkim Pracownikom bibliotek, którzy umożliwili mi dostęp do zbiorów klasztornych. 35 Rękopisy w zbiorach kościelnych. Oprac. T. makowski, P. sapała. Warszawa 2014. 36 Dyskusję nad rozumieniem obu pojęć przedstawił ostatnio W. pawLak: De eruditione comparan‑ da in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku. Lublin 2012, s. 237–251. Por.  R.  darnton: Toward a History of Reading. In:  Media in America. The Wilson Quarterly Reader. Ed. d. Gomery. Washington 1998, pp. 3–20; a. manGueL: A History of Reading. New York 1996. Pro- jekt RED (The Reading Experience Database 1450–1945) wieloaspektowo dokumentuje praktykę czytania na  świecie. RED. [online] http://www.open.ac.uk/Arts/reading/about.php [dostęp 10.05.2014]. 37 Taki tytuł nosi jeden z  rozdziałów syntezy G. cavaLLo, R. cHartier: A  History of  Reading in the West (Studies in Print Culture and the History of the Book). Massachusetts 1999. 38 W. pawLak: De eruditione…; J. GrucHała: Iucunda familia librorum. Humaniści renesansowi w świe‑ cie książki. Kraków 2002. 39 W. pawLak: De eruditione…, s. 279. 40 F. moLekamp: Women and the Bible in Early Modern England. Religious Reading and Writing. Oxford 2013. 41 R. darnton: Erste Schritte zu einer Geschichte des Lesens. In:  De kus des Lamoutette. Kulturge‑ schichtliche Beatrachtungen. Hrsg. J. troBitius. Munchen–Wien 1998. Pierwszy typ uwarunkowań określa on jako zewnętrzną, a drugi – jako wewnętrzną historię czytania. 42 G. cavaLLo, R. cHartier: A History of Reading… (cyt. za W. pawLak: De eruditione comparanda…, s. 283). 43 Por. J. strzeLczyk: Pióro w wątłych dłoniach. O twórczości kobiet w dawnych wiekach. Warszawa 2007, s. 8. 44 T. Bieńkowski: Edytorstwo. W: Słownik literatury staropolskiej. (Średniowiecze. Renesans. Barok). Red. T. micHałowska i in. Wrocław 1990, s. 151–153. 45 Księga rozchodów klasztoru pw. Wszystkich Świętych benedyktynek lwowskich potwierdza 8 maja 1729 r. wydatek 22 złp „drukarzowi od drukowania lekcyjej S. Matki Scholastyki, które nowo wydał Ociec S. teraźniejszy, żeby wszyscy księża i zakonnicy trzymali”. 12 marca 1739 r. dano 40 złp „drukarzowi od drukowania ceremonij do professyji panien wizytek lubelskich”, a 14 stycznia 1740 r. zapłacono 36 złp „od drukowania książek do nabożeństwa dla WW OO karmelitów” (notowano, że 10 złp kosztowało oprawienie 300 egzemplarzy tego tekstu, czyli po groszu od książki). Regestr 21 rozchodów konwenckich konwentu lwowskiego Zakonu Reguły Oyca Świętego Benedykta pod  tytułem Wszystkich Świętych Roku Pańskiego 1726. ABL, rkps G 17; zob. J. Gwioździk: Biblioteka panien benedyk‑ tynek łacińskich we Lwowie (XVI–XVIII wiek). Katowice 2001. 46 J. peLc, W. tomkiewicz: Rola mecenatu w rozwoju kultury i literatury polskiej w czasach Renesansu oraz Baroku. W: Problemy literatury staropolskiej. Red. J. peLc. Wrocław 1973, s. 466. 47 Zob. A. czekaJewska: O  listach dedykacyjnych w  polskiej książce XVI wieku. „Roczniki Biblioteczne” 1962, t.  1–2, s.  21–55; B. czarski: Stemmaty w staropolskich książkach, czyli rzecz o poezji heraldycznej. Warszawa 2012. 48 Zob. R. ocieczek: Studia o dawnej książce. Katowice 2002, s. 56. 49 Por. E. czapLeJewicz: Adresat jako kategoria poetyki. „Przegląd Humanistyczny” 1972, nr 1, s. 1–26; M. Głowiński: Wirtualny odbiorca w strukturze utworu poetyckiego. W: Studia z teorii i histo‑ rii poezji. Red. idem. Wrocław 1967, s. 7–32. 50 Literatura i instytucje w dawnej Polsce. Red. H. dziecHcińska. Warszawa 1994, s. 12. 51 H. dziecHcińska: Oglądanie i słuchanie w kulturze dawnej Polski. Warszawa 1987, s. 78–79. 52 „Jest więc kazanie, podobnie jak  teatr, pogranicznym zespołem sztuk, a  sam tekst (druk lub manuskrypt) kazania nie jest jeszcze kazaniem (mową) w swym integralnym wymiarze. Kazanie to actio, pronuntiatio konkretnego podmiotu retorycznego (kaznodziei) do konkret- nej grupy odbiorców (słuchaczy). Między nadawcą i odbiorcą – mówiąc współczesnym języ- kiem teorii komunikacji – istnieje trudna do  zrekonstruowania relacja, wywołana nie  tylko przez medium językowe oratora, ale także cały splot okoliczności zewnętrznych, jak nastrój święta, uroczystości czy obrzędu religijnego, wystrój świątyni i niezliczona ilość innych czyn- ników, które mogą w zasadniczy sposób wspierać (wzmacniać lub osłabiać) strukturę języko- wo stylistyczną kazania”. m. koroLko: Między retoryką a teologią. O kunszcie estetycznym staropol‑ skich kazań (rekonesans). W: Proza polska w kręgu religijnych inspiracji. Red. M. Jasińska -woJtkowska, K. dyBciak. Lublin 1993, s. 47. 53 J. peLc: Literatura polska drugiej połowy XVII w.  W: Literatura i  kultura polska po  „potopie”. Red. B otwinowska, J. peLc, B. faLęcka. Wrocław 1992, s. 21. 22 Indeks osobowy a Abad Camilo Maria 80 Abelli Louis 373 Achremczyk Stanisław 87, 361 Agnieszka Konstancja od Pana Jezusa Baranka (Iżycka) 226 Agnieszka od Narodzenia NMP i św. Józefa (Wężykówna) 136, 227 Agnieszka od Trójcy Świętej (Myszkowska) 195, 227 Agnieszka św. 74, 110, 164, 419, 431 Albert Avogadro bł. 93, 112, 148, 262, 289, 373 Aleksander VIII 258 Ališauskas Vytautas 82 Allgayer-Kaufmann Regine 19 Alvarez Diego de Paz 152, 187, 235, 239, 279, 374 Álvarez Tomás 152 Ambroży św. 74 Amendowna Zuzanna 426 Ancuta Maciej 377 Anderska Zofia 306 Androzzi Fulvio 379 Andrysowicz Łazarz 275 Andrzejowczyk Maciej 275 Andrzejowski Karol 248, 249, 374, 408 Andrzej św. 74, 255, 336, 388, 404, 417, 123, 437, 438, 463, 464 Angela Aleksandra od św. Teresy (Myszkow- ska) 227 Angela Teresa od Najświętszego Sakramentu (Mosińska) 33 Anna Dorotea 86 Anna od Jezusa (Stobieńska) 136, 195, 227 Anna od św. Magdaleny (d`Auvergne) 71, 397 Anna św. 74, 398, 411 Antoni św. 74, 130 Aparicio Rivera 276 Appel Włodzimierz 64 Arenal Electa 18, 76, 210, 230 Arias Francesco 187, 235, 239, 240, 289, 375 Arseniusz, opat 143, 213 Arystoteles 156 Ataman Julian 143, 144, 208 August II 20, 52, 69 Augustyniak Urszula Anna 77 Augustynowicz-Ciecierska Henryka 225 Augustynowicz Jan Tobiasz 389 Augustyn św. 74, 93, 94, 100, 103–105, 107, 108, 120, 121, 130, 136, 141, 145–148, 153, 154, 159, 167, 177–180, 213–215, 220, 234, 262, 276, 284, 311, 320, 347, 348, 376, 384, 394, 420, 421 Auspurger Kazimierz 266, 376 Auswicerówna Rozalia zob. Rozalia Alfonsa od św. Marii Magdaleny (Auswicerówna) Avrillon Jean 376 Axer Jerzy 151 b Babcock Robert G. 18 Babecka Magdalena zob. Magdalena od Opieki Aniela od NMP z Góry Karmel (Gratówna) 198 Świętego Józefa (Babecka) 515 Baczewski Sławomir 85, 89 Badyna Piotr 88, 358 Bar de Katarzyna Mechtylda 174, 211, 213, 265, 469 Baranowska Anna Teresa 74, 110, 148, 164, 171, 207 Baranowska Dorota 164 Baranowska Teodora 30 Baranowski Józef 376 Barącz Sadok 224 Barbara od Najśw. Sakramentu (Zadzikowa) 20, 137, 159, 195, 196, 226–228 Barbara św. 74, 85 Barłowska Maria 88, 157 Baron Arkadiusz 141, 159, 206 Baron Sabrina A.159 Baronio Cesare 45, 239 Bartrandówna Zofia 189 Barszcz Jerzy 377 Bascape Corona 18, 75 Basso Carlo Andrea 142 Bastrzyk Stanisław 204 Baum Marzena 19, 225, 279 Bazyli Wielki św. 74, 177 Bażan Pius 327 Bąkowska Marianna 204 Beach Alison 150 Beata Konstancja od św. Józefa (z Myszkow- skich Bużeńska) 227 Beaufils Wilhelm 377 Beaumont 31 Bednarski Stanisław 324 Bell David N. 18, 151 Benedykt XIV 52, 352, 379 Benedykt św. 22, 26, 29, 65, 67, 71, 74, 93–99, 101, 116, 117, 141–145, 160, 168, 169, 177, 178, 180, 181, 187, 188, 192, 197, 204, 205, 210, 213, 215, 216, 220–222, 224, 227, 234, 236, 238, 240, 242, 246–249, 265, 273, 278, 282, 283, 302, 304, 310, 313, 336, 341–343, 347, 348, 359, 374, 377–379, 388, 390, 394, 405, 406, 408, 412, 415, 416, 433, 434, 445, 446,453, 464, 465, 467, 470, 471, 473 516 Benedykta od Męki Pańskiey (Elżbieta de Breme) 383 Bernard św. 49, 74, 100, 131–133, 142, 157, 178, 264, 311, 379, 455 Bernatowicz Tadeusz 87 Bessei Petri 149 Białłozor Barbara 40 Białłozor Stanisław 40 Białopiotrowicz Jerzy 379, 380 Bibiana od Jezusa, Maryi i Józefa (Doma- sławska) 199 Biegus Wiktor Józef 286 Bielak Alicja 64 Bielak Włodzimierz 19, 223 Bielska Katarzyna zob. Katarzyna Aleksandra od Jezusa, Maryi i Józefa (Bielska) Bieniarzówna Janina 361 Bieńkowski Tadeusz 21, 276 Biernacka Benedykta Marianna 299, 312, 321, 426, 431 Biernacka Jadwiga 426 Bieykowski Antoni 381 Bilewicz Aleksandra 71, 86 Bilinkoff Jodi 72 Bilska Tekla 396 Birkowski Ignacy 191 Bis Magdalena 209 Bis Wojciech 209 Blois Louis de 150, 152–155, 248, 283, 381 Błażejowska Józefa 182 Błęcka Eufrozyna zob. Eufrozyna Maria od Trójcy św. (Błęcka) Bobiński Remigiusz 339, 381 Bobowski Kazimierz 201 Bobrownicka Katarzyna 351, 402 Boczkowska Zofia 257, 287 Bodarwé Katrinette 17, 201 Bodniak Stanisław 279 Bogacka Katarzyna 68 Bogucka Maria 63, 69, 89, 365 Bogusławski Apolinary 338, 339, 382 Boharewicz Bogusław 382 Bokum Jan 451 Bolchi Elena Lucia 66 Bonawentura (Siewierzanin) 383 Bonawentura św. 48, 113, 137, 144, 149, 155, 313, 383, 427 Boner Izajasz 312, 391 Bonifacy VIII 171 Borawski Stanisław 147, 213 Borek Piotr 209, 223, Borkowska Małgorzata 11, 17–20, 63, 66–70, 73, 75, 76, 78, 80, 8, 141, 143–146, 150, 153, 201–203, 205–215, 217, 219, 221, 223–226, 229, 276–279, 322, 323, 329, 366, 490, 491 Borkowski Dominik 383 Borkówna Dorota 175 Bornstein Daniel 90 Boromeusz św. 74 Bouillon Maria Karolina z Sobieskich de 364 Bourdaloue Ludwik 405 Bovette de Bemur Jacqueline 383 Bowden Caroline 78 Boxa, kanonik 366 Boxer Marylin J. 76 Branicka Elżbieta 423 Branicka Katarzyna Krystyna 30, 173, 460 Bratkowic Adrian 384 Bratkowski Tadeusz 218 Breme Elżbieta de 235, 264 Bresiar de Joanna Karolina 253, 386 Broekaert Jean D. 276 Broniowska Anna 203 Bronisława bł. 251, 261, 289, 310, 341, 464 Bross Stanisław 210 Brygida św. 76, 82, 94, 103, 116, 118, 134, 136, 144, 145, 151, 184, 196, 219, 234, 236, 259, 260, 376, 384, 411, 414, 456 Brzechfionka Franciszka 220 Brzechwa Stanisław 235, 241, 328, 384, 385 Brześciańska Apolinara 182 Brzezińska Barbara 65 Brzezińska Cecylia 182 Brzezińska Teresa Magdalena 465 Brzostowscy 413 Brzostowski Konstanty Kazimierz 55, 169, 207, 234, 348, 462 Brzyski Ludwik 386 Brzystonowska Małgorzata 407 Brzystonowska Wiktoria 407 Brzystonowski Stanisław 407 Buchwald-Pelcowa Paulina 87 Buk Michał 275 Burek Krzysztof 64, 203 Buszewicz Elwira 362 Buszkowska Regina 188 Bużeńska z Myszkowskich Beata zob. Beata Konstancja od św. Józefa (Bużeńska) Busquets Maria Eulalia 357 Byczkowska-Sztaba Jolanta 217 Byszewski Antoni 413 c Callahan Sidney 227 Camus Jean Pierre 253, 386, 398 Carrascal Martin 276 Cartagena Juan de 155  Casey Michael 150–152, 159 Cauchon de Maupas Henryk 386 Cavallo Guglielmo 21, 160 Cavazza Christina 207 Cecylia, mniszka 182 Cempura Henryk 20, 215, 217 Cetnerowa Benedykta 407 Cetnerowa z Gosiewskich Konstancja 221 Cetnerówna Zofia 458 Cezary Franciszek 320 Cezary z Arles św. 119 Charkiewicz Juwenalis 77 Chartier Roger 20, 21, 160, 212, 230 Chaufornaux Maria Angela 284 Chavarria Novi Elisa 230 Chedozeau Bernard 47 Chemperek Dariusz 85 Chlebowski Wawrzyniec 387 Chłusewiczówna Felicjana 55 Chłusewiczówna Teofila 49 Chmielewski Marek 150 Chmielowska Febronia 190 Chodkiewicz Jan Karol 77, 351, 451 Chodkiewiczowa Anna Alojza 364, 390 517 Chodkiewiczowa Zofia 351 Chodykiewicz Klemens 387 Chojnacki Tomasz 377 Chomentowska Zofia 310 Chomentowski Jan 303, 305, 390, 391 Chomiński Piotr 78 Choptian Michał 362 Chowański Iwan 47 Chrapowicka Marianna 40 Chrapowicki Franciszek 50 Chreptowicze 41 Chreptowiczówna Teresa 191, 228 Chronowski Stanisław 417 Chrościcki Juliusz Antoni 63, 87–89, 364 Chrzanowska Florentyna 210 Chrząstowska Anna 166, 298, 303, 424 Chwalibożanka Barbara Teresa 306 Chyleńska Zofia 182 Ciecholewska Anna 445 Ciecierska Monika Zofia zob. Maria Antonina od św. Michała (Ciecierska) Ciemieńska Elżbieta 299, 304, 321, 440 Cieński Marcin 18, 76, 226 Ciesielska-Borkowska Stefania 278 Ciesielski Tomasz 84 Cieszkowski Józef 453 Cieszkowski Kryszpin 120, 349, 388 Cieślińska Nawojka 141 Ciszewski Wincent 388 Clarke Elizabeth 71 Cohem Martinus 66 Coleman Joyce 158 Colonna Catherine 379 Colonna Fabrizio 379 Concha Torres C. 20 Coulet Noël 208 Crasset Jean 196, 245, 388 Crest de Saint-Aubin Stéphanie Félicité du 31 Cubrzyńska-Leonarczyk Maria 65, 70 Cunitia Maria 72 Cushing–Daniels Nancy Kerr 18, 76, 201, 209 Cybulska Antonina 52, 56 Cybulski Franciszek 389 Cyprian a s. Maria 148 518 Cyprian św. 328 Cyryl od św. Franciszka 262, 297, 389 Czacharowski Antoni 201 Czapkowski Konstanty 389 Czaplejewicz Eugeniusz 22 Czapska Konstancja 390 Czapski Piotr 390 Czarnkowska Anna 192 Czarnocki Wojciech 350, 389, 390 Czarski Bartłomiej 22 Czartoryscy 285, 295 Czartoryska Eleonora 423 Czartoryska Katarzyna Helena 254, 381 Czartoryski Adam 252 Czartoryski Augustyn 401 Czatowski, ks. 170 Czechowicz Agnieszka 359 Czekajewska Anna 22 Czekański Marek 287 Czermińska Ewermonda 420 Czwołek Arkadiusz 87 Czyż Antoni 19, 74, 229 Czyż Kazimierz 56, 416 Czyżowa Mintofowa Barbara 56, 416 Ćwiek Henryk 217 d d`Auvergne Anna zob. Anna od św. Magdaleny (d`Auvergne) Dacka-Górzyńska Iwona 229 Dahlken Anna Elżbieta 210, 343 Dancák Pavol 74 Daniłowicze 347 Daniłowiczowa Zofia 373 Daniłowiczówna Magdalena Dorota 168, 183, 210, 215, 216, 218, 244, 246, 247, 281, 297, 298, 302, 324, 349, 391, 401, 404, 406, 430, 435, 464 Darnton Robert 20, 21 Daybell James 209 Dąbek Stanisław 213, 217 Dąbrowicz Elżbieta 358 Dąbrowska Marcelianna 189 Dąbrowska Marianna 198 Dąbrowski Stanisław 363 De Raesowie 167 Dean Trevor 359 Delumeau Jean 287 Denhoff Jerzy 67 Derśniakowa Katarzyna 467 Derwich Marek 72, 141, 206, 278, 322, 326 Devin Jerzy 405 Dębińska Jadwiga 299, 393 Dinzelbacher Peter 151, 277 Dionizy Aeropagita św. 74 Dittmer Ludwik 390 Długosz Jan 257, 390 Dłuska Teresa 306 Dmeński Jakub 217 Dmitruk Krzysztof 20 Dobrosołowska Anna 198 Dolabella Tommaso 362 Domański Jan 275 Domański Juliusz 287 Domasławska Bibiana zob. Bibiana od Jezusa, Maryi i Józefa Домбровський Маркіян 64 Domiechowski Przemysław Prawdzic 296, 409 Dominik św. 74, 104, 405, 436 Donahue Darcy 72 Donnat Lin 141 Dorota św. 459 Dorota z Braunsbergu 298, 451 Drelicharz Wojciech 82 Drexel Jeremias 187, 304, 305, 390, 391 Drob Janusz 88, 361 Drużbicki Antoni Kasper 230, 235, 302, 361, 391 Dryjacki Fulgenty 312, 329, 391 Dubois Jacques 141 Duchenebillot F. D. 392, 393 Duchnowski Maciej Stanisław 393 Dufour Piotr 275 Dulska Zofia 178, 298, 324 Dunicz Jan Szymon 394 Dunn Erin C. 158 Duvignacq-Glessen Marie-Ange 17 Dyaszewski Józef Antoni 275 Dybciak Krzysztof 22 Dygat Anuncjata 226, 325, 329 Dygulska Jadwiga 183, 217 Działyńska Helena 376 Dziechcińska Hanna 20, 22, 63, 71, 227, 357 Dzieduszycka Helena 470, 471 Dziedzic Wojciech 318, 394 Dziedzicka Anna 275 Dzierżanowska Eustachia 411 Dzierżanowska Teresa 411 Dzierżanowska Weronika 411 Dzierżanowski Jan 411 Dziewulski Marceli 394, 395 Dzięgielewski Stanisław 178 Dziubkowa Joanna 89, 365 e Egido Aurora 210 Elert Piotr 274, 275 Elżbieta, córka Henryka IV Probusa 257 Elżbieta od św. Eliasza 30 Elżbieta św. 49 Engelgrave Heinrich 306, 325 Engelsing Rolf 160 Ernst Johann Nicolaus 275 Esser Kajetan 147 Estella Diego de 258, 287, 288, 396 Eufemia, córka Henryka IV Probusa 257, 327 Eufemia Domicella, córka Leszka Białego 307 Eufemia św. 236, 435 Eufrozyna Maria od Trójcy św. (Błęcka) 199 Eugeni od S. Iozepha 159 Eugeniusz III 94, 378 Evangelisti Silvia 17, 67, 75 f F.A.L 305 F.C. 311 Fabiani Bożena 19, 71, 73, 212 Fabiańska Teresa Ozanna 215 Fabisława, norbertanka 341 Falęcka Barbara 22 Falibogowski (Chwalibogowski) Krzysztof Franciszek 289, 316, 317, 330, 396 Fati Julius zob. Fazio Giuglio Fazio Giuglio 98, 100, 235, 396 519 Felicjanna Eufemia od Dzieciątka Jezus 136, 158 Feliksiak Elżbieta 209 Fénelon François 69 Ferenc Ewa 286 Filipecki Andrzej 396 Filipowski Marcin 275 Finkówna Elżbieta Potencja 220 Firlejówna Barbara 306 Firlejówna Zofia 241, 298, 385 Flaga Jerzy 329 Fleischer Michael 20 Fleury André Hercule de 31 Fleury Claude 396, 397 Foerster Jerzy 275 Follprecht Kamila 77 Fontana Jakub 364 Fortunat św. 169, 205, 282, 436 Fortunati Vera 65 Fox Jan 257, 390 Franciszek a Paulo św. 74 Franciszek Ksawery św. 74 Franciszek od św. Józefa (Włocki) 344, 397, 468 Franciszek Salezy św. 34, 65, 74, 151, 152, 180, 195, 235, 251–254, 273, 285, 339, 347, 386, 392, 395, 398–400, 405, 407, 422 Franciszek św. 42, 43, 46, 49, 51, 59, 61, 74, 77–80, 109, 110, 147, 188, 196, 209, 214, 215, 222, 224, 297, 303, 305, 336, 359, 388, 404, 405, 410, 417, 419, 426, 439, 450, 463, 474 Franciszka Rzymianka św. 254, 310 Frankowicz Marcin Ignacy 258, 400 Fredrówna Róża 182 g Gabriel, ks. 182 Gabriel z Werony 179 Gach Paweł Piotr 19, 21 Gajewski Jan 400 Gajdka Krzysztof 77 Galileo Gailei 210 Galileo Maria Celeste 210 Galla, mniszka 310 Gallifet Józefa de 428 520 Gałecka Zofia Franciszka 168 Gałęski Stanisław 400 Gałęzowska Paulina 211 Gancewski Jan 201 Gapski Henryk 17, 78, 141, 323 Garnczarski Stanisław 20, 215 Gaspar od Zwiastowania 159 Gaudówna Helena 221 Gawath Jakub 244, 246, 315, 400, 401, 430 Gawroński Jan 417 Gąsiewska Róża 469, 471 Gąsior Renata 70 Gąsiorowska Patrycja 19 Gedeliusz Wojciech 275 Gembicki Wawrzyniec 276, 407 Gembicz Kazimierz 217 Genlis de zob. Crest de Saint‑Aubin Stéphanie Félicité (de Genlis) Genowefa św. 74 Gerson Jan 101, 112 Gertruda św. 122, 195, 196, 235, 246, 248, 254, 296, 401, 407 Gębicki Piotr 378 Gębicki Wawrzyniec 377 Giedroyć Kazimierz 401 Giergontówna Barbara 182 Gil Czesław 18–20, 67, 73, 159, 223, 226–229 Gispert Teresa Maria 357 Giżanka Aleksandra 30 Glemma Tadeusz 224 Glińska Anna 229 Glińska Konstancja 404 Gliński Chryzostom Jan 88 Głażewski Jacek 359 Głombiowski Karol 20 Głoskowska Ewa Magdalena 30 Głowiński Michał 22, 74, 82 Głuchowska Antonina 210 Gmiterek Henryk 326 Gniewkówna Jadwiga 255, 299, 438 Gniński P. 204 Godebski Teofil 392 Gogola Jerzy Wiesław 227 Golczewski Paweł 238, 274, 275 Goliński Janusz K. 287 Gołos Jerzy 217 Gołyńska Joanna 242, 298, 328, 410 Gomery Douglas 21 Gomola Aleksander 150 Goovaerts Léon 155 Gorajewski Maciej 402 Gorecki Wojciech 274 Gorzeńska Aleksandra 198 Gosiewska Róża 341 Gościmińska Eufrazja 164 Góralski Wojciech 361 Górski Jan 41 Górski Karol 19, 63, 141, 223, 224, 226, 229, 279, 287 Grabiecki Woyciech 375, 375 Grabińska Zofia 299, 469 Grabowski Ignacy 402 Grabowski Maciej 383 Grabska Eleonora 198 Gradowski Józef 349, 413 Gratówna Aniela zob. Aniela od NMP z Góry Karmel (Gratówna) Graziosi Elisabetta 230 Grebel Ignacy 275 Grochmalicki Józef 402 Grocholska Anna Cecylia 338, 339, 382 Grocholska Barbara 30 Grochowski Stanisław 235, 315, 333, 403 Grodecki Hiacynt 45 Grodzicka Eleonora 306 Groth Mateusz 431 Grothkówna Zofia 19, 192, 223, 431 Grothowa Dorota 431 Gruchała Janusz 21 Grupiński Wojciech 159, 226, 227 Grużewska Joanna Marcybella 246, 247, 298, 474 Gryga Stanisław 278 Grymosz Marcin Bogumił 200, 235, 236, 244, 245, 403, 404 Grzegorz IX 109 Grzegorz XIII 171 Grzegorz XIV 94 Grzegorz bł. 310 Grześkowiak Radosław 18, 64, 87, 228 Guevara Antonio de 199 Guido Drugi (kartuz) 150 Guillere Christian 208 Guławska Anna 182 Gumppenberg Wilhelm 84 Gurowscy 295, 342, 360 Gurowska Jadwiga Melchiora 299, 341, 426, 439 Gurowski Bernard 427 Gurowski Leonard 341 Gustaw Romuald 204, 223, 287 Gutowski Bernard 361 Gutowski Walerian 344, 361, 404 Guyska Cecylia 185 Guzowski Piotr 69 Gwioździk Jolanta 20, 22, 65, 67,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kultura pisma i książki w żeńskich klasztorach dawnej Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: