Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00668 008166 10499519 na godz. na dobę w sumie
Kultury i porównania - ebook/pdf
Kultury i porównania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 197
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1169-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowiąca oryginalny i cenny wkład w rozważania nad istotnymi problemami filozofii kultury. Myślą przewodnią pracy i centralnym zagadnieniem postawionym przez autorkę jest pytanie o możliwość wzajemnego zrozumienia na gruncie różnych kultur, ich przekładalności. Jako przedmiot swych dociekań wybrała Szymańska dwa kręgi kulturowe – śródziemnomorski oraz dalekowschodni, w kolejnych esejach analizując m.in. problem spotkania kulturowego, kategorię tzw. „mistycznego myślenia”, zagadnienie istoty umysłu w ujęciu fenomenologicznym oraz tradycji taoistycznej i buddyjskiej, kwestię dychotomii podmiotowo przedmiotowej, możliwość dialogu międzykulturowego w warunkach współczesności. Na szczególną uwagę zasługują interesujące rozważania poświęcone analogii między poetyckim opisem świata w japońskich haiku i w wierszach okresu Młodej Polski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1169-2 Beata Szymańska Kultury i porównania universitas Beata Szymańska Kultury i porównania Spis treści Zamiast wstępu 7 Kultura a sztuka przypisów 9 O milczeniu 50 Umysł jasny i czysty 75 UwaŜnie przyglądaj się światu 98 Haiku i Młoda Polska Duchowość pogranicza 127 161 5 6 Zamiast wstępu Tytuł ksiąŜki Kultury i porównania mógłby ktoś odczytać jako próbę porównywania kultur. Nie o to jednak chodzi. Pytanie, jakie sobie postawiłam, moŜna by tak sformułować: czy tego, co zostaje uznane za zrozumiałe tylko w jednej kulturze, naprawdę nie da się wyrazić w języku innej kultury? A ponadto, czy zobaczenie tego sa- mego problemu w ujęciu róŜnych kultur nie pozwoliłoby nam na jego lepsze zrozumienie? Czy porównanie rozmaitych rozwiązań tych sa- mych problemów nie mogłoby pozwolić nam na lepsze zrozumienie kultury własnej i na lepsze zrozumienie samych tych problemów? A moŜe rację mają ci, którzy twierdzą, Ŝe kultury są nieporówny- walne? Wybrałam kilka zagadnień, które wiąŜą się z tymi pytaniami: mil- czenie i mowa o tym, co niewypowiadalne, moŜliwość docierania do tej nie dającej się opisać rzeczywistości poprzez „oczyszczenie umys- łu” i uwaŜne przyglądanie się światu. Zaciekawiły mnie osobliwe analogie w poetyckim opisie świata w japońskich haiku i w wierszach okresu Młodej Polski. Wreszcie i na koniec pojawiło się pytanie, czy w coraz bardziej zmieniającym się świecie, w zbliŜaniu się, ale takŜe konfliktach wielu kultur powstaje nowa duchowość. Krótko mówiąc, czy moŜemy się nawzajem zrozumieć? Nie ma jasnych odpowiedzi na te pytania. Trzeba jednak koniecz- nie rozwaŜyć słowa wielkiego filozofa i wnikliwego krytyka współ- czesności Karla Poppera: „Alternatywą krytycznej dyskusji jest (...) przemoc i wojna – podobnie jak alternatywą przemocy i wojny jest krytyczna dyskusja”. Beata Szymańska 7 8 Kultura a sztuka przypisów Wschód to Wschód. Zachód to Zachód. Te dwa światy nigdy się nie zejdą. (Rudyard Kipling, Ballada o Wschodzie i Zachodzie)1 Jeśli dzisiaj nie da się juŜ pójść naprzód w sztuce wzajemnego niszczenia się – pozostaje jeszcze długa droga w sztuce porozumienia. (Nicolas Bouvier, Kronika japońska)2 Ten, przyznaję, nieco dziwny tytuł ma być skrótową formą wpro- wadzenia w próbę odpowiedzi na pytanie: czy inne niŜ własna kultu- ry mogą stać się zrozumiałe, a jeŜeli tak, to w jaki sposób do tego dochodzi. Tezą ostatnio dość często spotykaną jest stwierdzenie, iŜ podob- nie jak niemoŜliwy jest wierny przekład z jednego języka na drugi, nie da się równieŜ zrozumieć ani „przełoŜyć” jednej kultury na drugą. To, co obce zawsze pozostanie obce. Nie przypadkiem w kilku ksiąŜ- kach poświęconych problemom wielości kultur pojawia się umiesz- czony tu jako motto cytat z wiersza Rudyarda Kiplinga: „Wschód to 1 Rudyard Kipling, The Ballad of East and West. Ten tekst w przekładzie na język polski został zamieszczony w antologii Sto lat literatury angielskiej (Roman Dyboski, Warszawa 1957), tu jednak oparłam się na oryginale angielskim. 2 Nicolas Bouvier, Kronika japońska, przekł. K. Sławińska, Warszawa 2001, s. 84. 9 Wschód. Zachód to Zachód. Te dwa światy nigdy się nie zejdą.” Podkreśla się fakt, iŜ, podobnie jak ujmujemy świat poprzez własny język, potrafimy odbierać rzeczywistość tylko w kategoriach kultury, w jakiej wzrastaliśmy i jaka ukształtowała nasz sposób myślenia (a takŜe rozumienia). Powoduje to, iŜ jesteśmy niejako uwięzieni w określo- nych schematach poznawczych i nigdy nie potrafimy widzieć świata poprzez schematy właściwe innym kulturom. Czy jednak tak jest? Zacznijmy od kłopotów Heideggera. W długich rozmowach, ja- kie prowadził w Niemczech z filozofem japońskim Shuzo Kuki, ze- tknął się z pojęciem iki. Pisał o tym w osobliwym tekście Z rozmowy o języku między Japończykiem a pytającym3. Pojęcie to uznał najwy- raźniej za nie dające się ani przetłumaczyć, ani wyjaśnić w katego- riach myśli europejskiej, mimo wielu prób dokonania tego przez Shuzo Kuki, znawcę filozofii, języków Zachodu i autora najlepszej ksiąŜki poświęconej iki. To, co zapamiętał Heidegger z tych prób objaśnia- nia, to słowa o „zmysłowym świeceniu, przez którego Ŝywy zachwyt prześwieca to, co nadzmysłowe”4. Nie tylko Heidegger napotkał takie trudności. Obok kilku in- nych terminów wywodzących się z estetyki japońskiej, takich jak sabi, wabi, jugen, termin iki uchodzi za całkowicie nieprzekładalny, a co więcej niezrozumiały dla nikogo, kto nie urodził się i wychował w kul- turze japońskiej. Rzecz ciekawa – to właśnie pojęcie iki ukazało Hei- deggerowi problem niedostępności innej kultury. Na pytanie o to, co to jest iki, nie będzie tu szczegółowej odpo- wiedzi, nie o to bowiem chodzi. Rzecz w tym, czy na tak postawione pytanie moŜna w ogóle dać adekwatną odpowiedź. JuŜ wiemy, iŜ jest to termin pochodzący z japońskiej estetyki. A właściwie, to teoria estetyczna opisuje pojęcie charakteryzujące specyficzne cechy zacho- wań i poczucia estetycznego gejsz. Nie wszystkich jednak, tylko tych, które są właśnie iki. Jest to termin odnoszący się zarówno do ele- mentów ubioru, jak i sposobu zachowania, do erotyki, zalotności, do owej specyficznej gry toczącej się między kobietą a męŜczyzną. W artykule poświęconym iki Yumiko Matsuzaki5 stara się, odwo- 3 Martin Heidegger, W drodze do języka, przekł. J. Mizera, Kraków 2000. 4 TamŜe, s. 78. 5 Yumiko Matsuzaki, Gra w iki. Analiza fenomenu iki na podstawie prac Shuzo Kuki, „Estetyka i Krytyka” nr 2, Kraków 2002. 10 łując się m.in. do analiz zawartych w rozwaŜaniach Shuzo Kuki, zesta- wić wszystkie aspekty tego pojęcia, dochodzi w konkluzji do wniosku, Ŝe w gruncie rzeczy iki pozostaje czymś charakterystycznym tylko dla kultury japońskiej i nie da się go ani oddać jakimś innym terminem, ani wyczerpująco opisać. „Iki jako zjawisko nie posiada odpowiednika w Ŝadnej innej kulturze, podobnie jak pojęcie iki nie ma odpowiedni- ka w innym języku”6. A Ŝe autorka tej konstatacji, odwołując się zresztą do ksiąŜki Shuzo Kuki, doprawdy starała się wyjaśnić, czym jest iki, Ŝeby w końcu stwierdzić, Ŝe w gruncie rzeczy jest to niemoŜli- we, wypadałoby jej uwierzyć i wycofać się ze sprawy. Jednak nie wszystkie podejścia są tak pesymistyczne. Wiele ksiąŜek o charakterze zbeletryzowanych lub autentycznych pamiętników pisali ludzie przebywający wiele lat w fascynujących ich obcych kulturach, a swoje próby inkulturacji, takŜe błędy i nieporozu- mienia, przedstawiali jako kolejne stopnie na drodze coraz lepszego zrozumienia tego, co obce. Lista takich ksiąŜek byłaby niezmiernie długa, a ich lektura stanowi wielką pomoc dla tych, którzy nie mając moŜliwości bezpośredniego doświadczania tego, co obce, chcą się o nim czegoś dowiedzieć. TakŜe oczywiście telewizja czy filmy fabu- larne o Chinach, Japonii, Indiach czy Iranie, nie mówiąc juŜ o prezen- towanych w telewizji filmach dokumentalnych przedstawiających au- tentyczne odległe kultury, udostępniają w sposób naoczny to, o czym ludzie dawniej mogli się dowiedzieć tylko od wielkich podróŜników, poszukiwaczy przygód stanowiących niegdyś ozdobę salonów. Amerykanka Lisa Dalby, autorka dość poczytnej ksiąŜki Byłam gejszą, opisując odchodzący juŜ w nowej Japonii w przeszłość świat gejsz, starała się zrozumieć tę osobliwą kulturę „świata ułudy” w ten sposób, Ŝe sama na jakiś czas stała się jedną z nich. Pouczana o ko- nieczności zachowania iki, pisze o róŜnych jego aspektach i zastoso- waniu go w róŜnych sytuacjach. Odwołuje się więc po prostu do przy- kładów. „Gejsze z Fukugawy słynęły takŜe z tego, Ŝe nigdy nie nosiły tabi. Widok bosej stopy, której bladość podkreślała czerń koturnów, stawianej na śniegu, był ogromnie iki. WyraŜała się w tym siła charak- teru, cecha waŜniejsza dla bycia iki od zawartego z pewnością w tym zwyczaju elementu erotycznego”7. 6 TamŜe, s . 24. 7 Lisa Crihfield Dalby, Byłam gejszą, przekł. E. Pałasz-Rutkowska, Warszawa 1992, s. 232. 11 Zapewne jeszcze z tego znakomitego obrazka nie moŜemy w pełni wywnioskować, czym jest iki, ale juŜ trochę wiemy. Jeszcze więcej przykładów i wyjaśnień przybliŜyłoby nam to jeszcze bardziej. Sama Yumiko Matsuzaki, przedstawiając na zebraniu naukowym Zakładu Filozofii Kultury w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiel- lońskiego referat na temat iki w szerszym gronie ludzi nie znających problemu, ale otwartych i chętnych dla jego zrozumienia, takŜe stara- ła się poprzez przykłady róŜnych sytuacji, w jakich realizuje się iki, umoŜliwić coraz lepsze uchwycenie sprawy. Dodajmy tu dla ścisło- ści, iŜ termin ten wcale nie jest dziś znany przeciętnemu obywatelowi Japonii i sądzę, iŜ objaśnienie im tego mogłoby być równie trudne jak wytłumaczenie dzisiejszemu mieszkańcowi polskiej wsi, co to był dandyzm, termin, który nawiasem mówiąc ma wiele wspólnego z iki. Podsumujmy to, co do tej pory zostało powiedziane: objaśnianie terminu moŜe dokonywać się stopniowo, poprzez umieszczanie go w róŜnych kontekstach. Czasem moŜna to zrobić jeszcze prościej. Odwołajmy się do – przynajmniej w Polsce obiegowego – przykła- du. Eskimosi posiadają znacznie więcej słów określających rodzaj śniegu niŜ to jest w innych językach (język polski zna ich teŜ niemało, chociaŜ ich znaczenie rozumieją raczej tylko narciarze i ludzie gór!). Zapewne nie moŜna tych terminów przetłumaczyć, jeśli nie ma dla nich stosownych odpowiedników, ale zawsze moŜna je opisać, uzy- skując wiedzę o ich znaczeniu z definicji deiktycznej: popatrz, to właśnie jest taki rodzaj śniegu. Występuje więc róŜnica między pro- stym przełoŜeniem terminu a opisem stanu rzeczy w danym języku. Jest w tym oczywiście zawsze pewna – jeśli tak moŜna powiedzieć – nieporadność stylistyczna, zbytnia rozwlekłość opisu, jednak, jak się wydaje, będzie ona trwała tylko tak długo, jak długo znaczenie ter- minu nie zostanie przyswojone. Wówczas często termin nie jest juŜ dalej tłumaczony, pojawia się zapoŜyczenie językowe. Potoczna intui- cja trafnie wtedy podpowiada, iŜ mimo lamentów językoznawców– purystów nie moŜna zastąpić słowa „pub” słowem „bar” ani „gospo- da”, bo to po prostu coś innego znaczy. W momencie, kiedy z innej kultury przyjmujemy nową instytucję rozrywkową, jaką jest pub, przyj- mujemy teŜ i jego nazwę. Jak więc widać, metoda objaśniania polega tu na stopniowym przy- bliŜaniu problemu, poprzez kolejne wymienianie znaczeń. W szybko 12 zmieniającym się świecie takich objaśnień nigdy nie zabraknie. Po- wstają ciągle nowe prace przybliŜające nam zagadnienia, prace pisa- ne przez sumiennych badaczy, zarówno zachodnich, jak i tych wywo- dzących się z róŜnych kultur Wschodu. KaŜda dowolna kwestia moŜe zostać dokładnie zanalizowana, a bezcenna wiedza objaśniająca znaj- dzie się w przypisach, w jakie kaŜdy tekst jest wyposaŜony. Mowa jest tu o obszarze zagadnień trudniejszych, o tematach prac naukowych. Ale takŜe sztuka, od literatury poprzez kino, potrafi, nie- kiedy nawet trafniej, ukazać chętnym odbiorcom to, co dotychczas wydawało się odległe i obce. To nic, Ŝe często jest to podane w obrazie bliŜszym współczesnemu odbiorcy niŜ dawnym epokom. Film Mały Budda czy monumentalna Mahabharata mogą czasem powiedzieć coś waŜnego takŜe dzisiejszemu mieszkańcowi Delhi czy Nankinu. Jednak przybliŜanie jakiejś kultury odbiorcom z innego kulturowe- go kręgu wymaga od tych odbiorców nie tylko otwartej postawy, wyma- ga takŜe chęci pokonania trudu. Bardzo cenne wydają się tu uwagi Karla Poppera rozwijającego temat, który sam ogólnie określił jako „mit schematu pojęciowego”. Przede wszystkim warta przytoczenia w tym miejscu jest jego krytyka definicji, z konkluzją: „w większości zagadnień jest najzupełniej nieistotne, czy pewien termin moŜe czy nie moŜe zostać zdefiniowany, i jak się go zdefiniuje. Wystarczy tylko sprawić, by to, co mówimy, było zrozumiałe. A definicja z pewnością nie jest środkiem prowadzącym do tego celu (...). A zatem, mówiąc ogólnie, definicje nie prowadzą do uczynienia tego, co mówimy, zro- zumiałym czy do rozjaśnienia czegokolwiek”8. Ta koncepcja doskonale wyjaśnia trudności, jakie pojawiają się wówczas, kiedy termin wywo- dzący się z obcej kultury próbujemy w braku doskonale adekwatnego terminu z naszego języka przełoŜyć przy pomocy definicji. A przecieŜ nie tak przebiega proces zrozumienia. Objaśnianie kultury jest moŜliwe tylko w długim dialogu, w – jak by powiedzieli buddyści – mondo, w niekończącym się cyklu pytań i odpowiedzi. Jeszcze raz zacytujmy Poppera. Wyjaśnienie, co się przez coś rozumie w rozmowie, która toczy się w bardzo nieformalnym trybie, zaleŜy nie tylko od mówiącego, ale takŜe od słuchaczy: 8 Karl Popper, Wiedza a zagadnienie ciała i umysłu, przekł. T. Baszniak, War- szawa 1998, s. 32. 13 mówiący powinien zadać im pytanie: „czy jesteście juŜ usatysfakcjonowani, czy jeszcze nie?”. Jest to coś bardzo odmiennego od definicji, która zostaje wam po prostu narzucona – i musicie ją po prostu przyjąć i ugiąć się pod jej cięŜarem9. Dla dalszego toku tych rozwaŜań trzeba, przynajmniej w jakimś stopniu, opowiedzieć się za jakimiś wybranymi z ogromnego zesta- wu definicjami kultury. (W ksiąŜce poświęconej zdefiniowaniu kul- tury A.L. Kroeber i C. Kluckhohn przytaczają 161 takich defini- cji!10) Zakres znaczeniowy tego pojęcia zmieniał się w zaleŜności od rodzaju podejścia i filozoficznego lub socjologicznego ujęcia, a róŜ- nice są tu niekiedy dość znaczne. Zestawy róŜnych jego znaczeń po- jawiają się w róŜnych pracach wydawanych w ostatnich latach, w tym takŜe i w Polsce11. W tym miejscu wystarczy jedynie stwierdzić, iŜ z jednej strony przydatne tu jest szerokie rozumienie kultury, obej- mujące cały szereg przejawów Ŝycia społecznego od sposobu komu- nikowania, przez obyczaje, sztukę, po cywilizację techniczną. Z dru- giej strony, sam problem przekładalności kultur zawiera w sobie po- jęcie „rozumienia”, bliskie będą tu więc zarówno koncepcje propo- nowane przez strukturalistów – utoŜsamiające kulturę z szeroko ro- zumianą komunikacją, jak i te podejścia, które powstawały w obrę- bie rozwaŜań z zakresu hermeneutyki. Claude Lévi-Strauss najwyraźniej za najbliŜszą sobie definicję kul- tury przyjmuje stwierdzenie, iŜ jest to „kaŜdy zespół etnograficzny, który okazuje znaczące z punktu widzenia badań odchylenia od in- nych”12. Takie ujęcie jest tu bardzo przydatne, pozwala bowiem poję- ciem kultury obejmować mniejsze i większe całości w zaleŜności od przyjmowanego doraźnie punktu widzenia. Te same grupy ludzi moŜ- na ze względu na odrębność (znaczące róŜnice) rozpatrywać z punktu widzenia konkretnego miasta (kultura paryska), grupy zawodowej, 9 TamŜe, s. 33. 10 A. L. Kroeber i C. Kluckhohn, Culture, A Critical Review of Concepts and Definitions, Cambridge, Mass. 1952. Wg Philip Bagby, Kultura i historia, przekł. J. Jedlicki, Warszawa 1958, s. 121. 11 Pojęcie kultury omawiają ostatnio m. in : Andrzej Flis, Chrześcijaństwo i kul- tura w Europie, Kraków 2001; Stanisław Kowalczyk, Filozofia kultury, Lublin 1996. 12 Claude Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, przekł. K. Pomian, War- szawa 1970, s. 387. 14 religijnej (kultura protestancka) itp. Lévi-Strauss przywołuje tu wypo- wiedź Nielsa Bohra: „róŜnice w tradycjach róŜnych kultur są pod wie- loma względami podobne do róŜnych, ale równowaŜnych sposobów opisywania doświadczenia fizycznego”13. Edward Sapir, wskazując na trudności zdefiniowania pojęcia „kul- tura”, stwierdza, iŜ jest to pojęcie nieostre, a odróŜnienie go od po- jęcia „cywilizacji” będzie równieŜ trudne. On sam widzi trzy moŜli- wości posługiwania się tym pojęciem. Pierwsze, to techniczne zasto- sowanie tego terminu przez etnologów i historyków kultury dla ozna- czenia zbioru wszystkich „społecznie dziedziczonych – materialnych i duchowych – składników Ŝycia ludzkiego”14. Takie – bardzo sze- rokie – ujęcie pozwala na uznanie istnienia wielu „kultur”, a zarazem prowadzi często do ich wartościowania. Sam Sapir proponuje tu ra- czej termin „cywilizacja”. W drugim znaczeniu termin „kultura” od- nosi się do sposobu, w jakim jednostka lub grupa społeczna partycy- pują w całości dorobku kulturowego. „Kulturalny” człowiek wybiera wartości, jego zdaniem, wyŜsze, a grupy dokonujące takich wyborów to elitarne grupy społeczne lub zawodowe – kultura arystokracji, ab- solwentów snobistycznych uczelni itp. Proponowane przez niego trze- cie rozumienie pojęcia zawiera elementy dwóch poprzednich. Po- dobnie jak przy pierwszym akcentuje, Ŝe kultura odnosi się do gru- py, a nie do jednostki, a z definicji drugiej przejmuje czynnik doko- nywania wyborów. Ta koncepcja – jak stwierdza jej autor – „dąŜy do ujęcia w ramach jednego terminu tych ogólnych postaw, poglądów na Ŝycie i charakterystycznych przejawów cywilizacji, dzięki którym dana społeczność zajmuje w świecie dające się wyróŜnić miejsce”15. Takie właśnie podejście trzeba by, jak się wydaje, przyjąć w momen- cie, kiedy mówi się o róŜnych kulturach, a przede wszystkim o kultu- rach narodu – Sapir przywołuje tu wręcz pojęcie „ducha narodu”, czy nawet „geniusza narodu”, przestrzegając jednak przy tym przed jakimkolwiek wartościowaniem. „W myśleniu i działaniu narodów (...) odciśnięty jest pewien wzorzec i (...) istnienie owego szablonu nie we wszystkich składnikach cywilizacji moŜna równie łatwo wy- 13 TamŜe, s. 388. 14 Edward Sapir, Kultura, język, osobowość, przekł. B. Stanosz, R. Zimand, Warszawa 1978, s. 171. 15 TamŜe, s. 175. 15 kryć. Specyficzną kulturę danej narodowości tworzy zespół tych skład- ników jej cywilizacji, które w sposób najbardziej wyrazisty noszą na sobie piętno owego wzorca”16. Są to wszystko określenia opisowe. Jednak moŜna teŜ mówić o kul- turze, stosując przy tym wartościowanie. Dotyczy to wszelkich tzw. kultur wysokich, tzn. jak pisze Ernest Gellner w swojej ksiąŜce Naro- dy i nacjonalizm17 takich, które zostają uznane za lepsze od innych i które miałyby obowiązywać jako norma. RozróŜnienie to jest istot- ne, gdyŜ, jak się wydaje, to właśnie rozbieŜność między normami kultury postulowanymi przez autorytety a normami obowiązującymi w danym społeczeństwie faktycznie – najwyraźniej widać to w roz- bieŜności między sztuką „wysoką” a sztuką popularną, czy jak ją kie- dyś określano, „masową” – powoduje, iŜ jakiś fragment kultury moŜe być całkowicie niezrozumiały dla pewnych grup społecznych o kultu- rze „niskiej”, Ŝyjących w społeczności, w której takie wysokie normy są postulowane. TenŜe Gellner uznaje kultury za to, co jest pierwotne w ukształto- waniu się całości międzyludzkich relacji. „Narody nie zostały wpisa- ne w naturę rzeczy. Nie stanowią politycznego odpowiednika rodza- jów naturalnych (...) Istnieją jedynie kultury – niekiedy subtelnie po- segregowane, zachodzące na siebie – skrzyŜowane, poprzeplatane. I istnieją zazwyczaj jednostki polityczne o róŜnych rozmiarach i for- mach. W przeszłości byty te na ogół nie pokrywały się (...) Rządzący ustalali swą toŜsamość, odróŜniając się kulturowo od niŜszych szcze- bli drabiny społecznej, a mikrowspólnoty rządzonych odróŜniały się poziomo od sąsiadów, pogrupowanych w podobne całości”18. Za- przeczenie tego stanowiska jest charakterystyczne dla nacjonalizmu, który Gellner określa jako „dąŜenie do kongruencji państwa i kultu- ry, do tego, by kaŜda kultura miała swój własny, polityczny dach nad głową (i to nie więcej niŜ jeden)”19. Warto w tym miejscu przypomnieć, iŜ tam, gdzie kultura, a nie odwołanie się do narodu czy państwa określała toŜsamość jednostki, 16 TamŜe, s. 177. 17 Ernest Gellner, Narody i nacjonalizm, przekł. T. Hołówka, Warszawa 1991. 18 TamŜe, s. 64. 19 TamŜe, s. 58. 16 ten z obcych, który ją przyjmował stawał się „swoim”. Analizując swoistą sytuację Chin, Krzysztof Gawlikowski20 zwraca uwagę na fakt, iŜ w tym kraju elementem spajającym od czasów staroŜytnych do niemal współczesnych nie było poczucie narodowościowe czy państwowe, lecz właśnie poczucie wspólnoty kulturowej. ZauwaŜmy przy okazji, iŜ termin „obcy”, „barbarzyńca” nie oznaczał tam czło- wieka innej narodowości, lecz członka innej kultury. Stosunkowo łatwo mógł więc stać się „swoim”, jeśli tylko, jak to często się działo, przyjął kulturę Państwa Środka. Czynnikiem spajającym była tu za- sada „li” – system nakazów i zakazów regulujących Ŝycie społeczne; są to reguły umocowane przez tradycje i jak byśmy dziś powiedzieli „zinternalizowane”. Ten „kulturalizm” w przeciwstawieniu do nacjonalizmu nie ma tendencji do obrony istnienia wspólnoty, bowiem broni się wówczas tego, co łączy małą grupę, broni się „rodzimości” przeciw „obce- mu”, a nie narodu czy państwa21. UwaŜając się za jedyne państwo cywilizowane, Chińczycy nie mieli problemu z współistnieniem innych cywilizacji, bo sądzili, iŜ istnieje tylko jedno cywilizowane państwo: Zhunguo – Państwo Środka. Do- piero bliŜsze kontakty z Indiami zmodyfikowały to stanowisko, na- tomiast prawdziwym zaskoczeniem było stwierdzenie, iŜ takŜe naro- dy Zachodu posiadają kulturę. Stało się tak wówczas, gdy, obok (z duŜym oporem przyjmowanych) misji handlowych, pojawili się tam misjonarze z Europy. Dla tych przybyszów, zwłaszcza dla misjonarzy, którzy w obcych krajach mieli realizować swoje ściśle określone cele, nie dysponując przy tym ani armią, ani dostateczną ilością bogactw, wniknięcie w kul- turę tych krajów, przynajmniej zdaniem niektórych z nich, stało się koniecznością. (Oczywiście nie zawsze tak się działo, krwawa histo- ria podboju Ameryki najlepiej o tym świadczy.) Sprawa ta, jak się wydaje, warta jest przypomnienia, bowiem pierwszymi ludźmi współ- czesnego świata Zachodu, którzy próbowali zrozumieć inną kulturę i przełoŜyć ją na język pojęć własnej kultury, byli właśnie misjonarze. 20 Krzysztof Gawlikowski, Chiny : państwo, naród czy cywilizacja, w: Postacie narodów a współczesność, red. K. Gawlikowski, Warszawa 1984. 21TamŜe, s.173. 17 Warto więc zatrzymać się przez chwilę nad problemem zwanym kie- dyś „sporem o akomodację”. Przypomnijmy tu parę dość znanych faktów, zdarzeń, które, jak się wydaje, moŜna by uznać za początki prawdziwych prób zbliŜenia się do innej kultury, gdyŜ, choć znane, mogą one rzucić pewne świa- tło na warunki i sytuacje, w jakich taki proces moŜe się rozpocząć. 10 września 1583 włoski teolog, matematyk, geograf i astronom, słowem znakomity uczony, jezuita Matteo Ricci w towarzystwie ojca Ruggieri dopłynął do małego portu nad Rzeką Zachodnią, i złoŜył wymagany ceremonią ukłon przed chińskim dostojnikiem22. A był to koniec epoki Ming, epoki zamkniętej dla cudzoziemców, z wyjąt- kiem nielicznych kupców portugalskich, którym wolno było raz do roku popłynąć Rzeką Perłową dla wymiany towarów. W roku 1552, a więc niewiele lat wcześniej, zmarł niedaleko zamkniętego dla ob- cych przybyszy wybrzeŜa Chin, nie doczekawszy się zgody na prawo wjazdu, wielki misjonarz Franciszek Ksawery, tak sprawnie działają- cy w Indiach i Japonii. Co takiego się stało, iŜ Matteo Ricci, przed- stawiciel obcej religii i obcego kraju uzyskał to, co nie udało się innym – prawo osiedlenia się w Państwie Środka? I dlaczego udało mu się Ŝyć i działać w tym kraju przez całe swoje Ŝycie? Zmarł bo- wiem w Pekinie, sam cesarz – rzecz niebywała – przeznaczył dla niego grobowiec przy zachodnim murze Pekinu. Jak wszyscy misjonarze, Matteo Ricci miał określony cel swojej wizyty – przekaz chrześcijańskiej wiary. Ale Ricci miał takŜe coś do zaofiarowania. Powodem zaproszenia była informacja, jaką uzyskały władze jednej z chińskich prowincji, iŜ ten uczony zna matematykę, umie sporządzać mapy, a ponadto – co waŜniejsze – zna się na zega- rach. Był więc, jak byśmy dziś zapewne powiedzieli, ekspertem w spra- wach dla kraju istotnych. Ze swoich zadań Ricci wywiązał się znako- micie. Sporządził pierwszą chińską mapę świata i wykazał dość dy- plomacji, aby załagodzić szok wywołany ukazaniem, jak niewielki obszar zajmują Chiny w całości świata. Dokonał tego przez umiesz- czenie Chin na środku swojej mapy. Mapa ta była wielokrotnie dru- 22 Zob. Matteo Ricci, I comentari della Cina. Dall’ autografo inedito, Macerata 1911; Felix Alfred Plattner, Gdy Europa szukała Azji, przekł. A Starzeński, M. Bednarz SJ, Kraków 1975. 18 kowana i rozsyłana po całym kraju. Ricci nauczał teŜ matematyki (sądzono, iŜ okaŜe się ona przydatna dla alchemii) i przekazywał sztukę sporządzania zegarów. Później przeprowadził wnikliwe bada- nie geograficzne, wykorzystując przy tym rozległą wiedzę Chin, to on jednak po raz pierwszy wyznaczył długość geograficzną Makao, oraz na jej podstawie odległości od siebie wielkich miast. I nie bez powodzenia głosił swoją misję chrześcijańską. Zanim jednak tak się stało, Matteo Ricci postanowił nie tylko zapoznać się z krajem, w którym przyszło mu Ŝyć, ale takŜe jak najle- piej dostosować się do jego obyczajów, nauczyć się języka i Ŝyć na sposób moŜliwie zbliŜony do Ŝycia tej grupy, do jakiej czuł się przy- naleŜny. Był to zresztą błąd nowicjusza – przybranie szaty buddyj- skiego mnicha, chodzenie pieszo zamiast korzystania z lektyki utrud- niły mu, poprzez zaliczenie go do niŜszej w hierarchii grupy społecz- nej, zaraz na początku, kontakty z grupą, na której musiało mu zale- Ŝeć: uczonych i arystokracji. Mnisi buddyjscy nie cieszyli się w tym czasie w Chinach zbytnim powaŜaniem. Później jednak, w miarę jak coraz lepiej poruszał się w skomplikowanych obyczajach Chin, został zaakceptowany. Zmienił strój i obyczaje na te, które przystoją lu- dziom wytwornym. Opanował znakomicie język, wybierając dialekt mandaryński, pięknie posługiwał się pismem. Pod przybranym imie- niem Li Ma Tau zgłębiał pisma wielkich mistrzów chińskich i zasta- nawiał się, w jaki sposób zaakceptować kult Konfucjusza i pogodzić go z wiarą chrześcijańską, co ostatecznie uznał za moŜliwe. Ricci uwaŜał Konfucjusza za największego spośród chińskich filozofów – moralistów i studiował jego pisma. Jego zainteresowanie dla chiń- skiej filozofii miało swoje dalsze konsekwencje. Przede wszystkim przetłumaczył na łacinę kilka najwaŜniejszych klasycznych jej teks- tów, w tym Konfucjański Czteroksiąg. W toku coraz głębszego wcho- dzenia w kulturę Chin Ricci zorientował się, iŜ buddyzm, który wcze- śniej uznał za religię dominującą, jest czymś w Chinach obcym. Zaczął przedstawiać się jako konfucjanista, i – jak go widzimy na znanej rycinie – przyjął szaty szkoły konfucjańskiej. Doszedł do wniosku, Ŝe naleŜy dąŜyć do upowszechniania swoich myśli w postaci ksiąŜek, co z kolei zaowocowało napisanym i opublikowanym w języku chiń- skim katechizmem. Napotkał wówczas trudności translatorskie: w jaki sposób prze- 19 tłumaczyć na ten język istotne pojęcia chrześcijańskie? Uznał, iŜ moŜna tego dokonać poprzez pojęcia zawarte w konfucjanizmie. Po- mocny był mu, jak się wydaje, fakt, iŜ w swojej pierwotnej formie konfucjanizm nie był religią, lecz właśnie filozofią moralną, a rów- nocześnie znajdowało się w nim miejsce na pojęcia Pana Nieba – Tianzhu i Shangdi, które to pojęcia przyjął jako ekwiwalent słowa „Bóg”. Jak widać, odnajdujemy tu istotny problem „przekładania kultury”. W opracowanym przez siebie tekście Prawdziwe znaczenie Pana Niebios23 wniósł poprawki zastępując terminologię buddyjską terminologią klasyków staroŜytnej chińskiej filozofii. Wokół tych ter- minów rozpętał się niebawem spór, którego konsekwencje wykroczy- ły daleko poza kwestie czysto translatorskie i ściągnęły później na niego powaŜne oskarŜenia o wprowadzanie do myśli chrześcijańskiej pojęć pogańskich. Ojciec Matteo Ricci nie był jedynym utalentowanym i pełnym zapału zwolennikiem inkulturacji. Jego dzieło w Chinach kontynu- ował – pod imieniem Tang Jo Wang – niemiecki misjonarz ojciec Jan Adam Schall von Bell, doradca i przyjaciel młodego cesarza z dy- nastii mandŜurskiej i jego następca Ferdynand Verbiest. W Indiach włoski misjonarz ojciec Roberto de Nobili (1577–1656)24 Ŝył jak inni mieszkańcy kraju, przyjmując szaty i model Ŝycia indyjskiego sanjasina. Opis jego długich starań o pozwolenie na to, aby mógł zastąpić sutannę, powodującą, Ŝe dla ludzi, z którymi miał pracować i Ŝyć, był obcym miejscowym ubiorem, juŜ sam wskazuje na to, jak trudno było uzyskać akceptację dla choćby powierzchownej próby dostosowania się do obyczajów innego kręgu kulturowego. Wreszcie zgodę taką uzyskał i odtąd zawsze nosił szatę wskazującą na jego równe bramińskiemu pochodzenie, włosy uczesane w ćuda i sznur bramiński zakończony krzyŜem. Jego przejście na wegetarianizm, siedzenie na ziemi na sposób mieszkańców Indii takŜe budziło nie- pokój jego zwierzchników. Jeszcze bardziej kontrowersyjny okazał 23 Zob. Matteo Ricci, The True Meaning of The Lord of Heaven (T’ien–chu Shih–ii), translated with introduction and notes Douglas Lancashire and Peter Hu Kuo-chen, Taipei, Taiwan 1985. 24 Peter Dahmen S.J., Roberto de Nobili S.J, Ein Beitrag zur Geschichte der Missionsmethode und der Indologie, Münster 1924. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kultury i porównania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: