Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00004 003782 12920914 na godz. na dobę w sumie
Kwestia żydowska w publicystyce Elizy Orzeszkowej - ebook/pdf
Kwestia żydowska w publicystyce Elizy Orzeszkowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 292
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2213-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Odmienność żydowska była dla Orzeszkowej przeszkodą, ale też, w pewien sposób, wartością. Solidarność Żydów jej imponowała, lecz była też jak ciągle jątrząca się rana — szczególnie w kontekście wynaradawiania się Polaków. W jej pismach publicystycznych nie znajdziemy wyszukiwania bądź odczuwania jawnej wrogości — czasem, jakże ludzki, emocjonalny przejaw niechęci czy zniecierpliwienia. Materia, nad którą pracowała całe życie, stawiała opór, można rzec jej językiem, że nici się rwały (zachodzące wydarzenia czasem niweczyły, wedle pisarki, szansę zbratania i połączenia). Orzeszkowa jednak ciągle zgłębiała temat, starała się znajdować konkretne rozwiązania. Pod koniec życia była co prawda nieco zrezygnowana z powodu braku satysfakcjonujących ją rezultatów, ale nie przestała nawoływać do tego, co uznawała za słuszne i właściwe, dobre dla Polski i, jak uważała, dla polskich Żydów — pozostała niezwyciężona. Czuła się jak Don Kichot, ale nie ustawała w wysiłkach, wierząc w siłę jednego głosu, czasem ważnego tylko i aż dla jednego czytelnika.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KWESTIA ŻYDOWSKA W PUBLICYSTYCE ELIZY ORZESZKOWEJ NR 3087 MAGDALENA PIEKARA KWESTIA ŻYDOWSKA W PUBLICYSTYCE ELIZY ORZESZKOWEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO KATOWICE 2013 Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej MAREK PIECHOTA Recenzent ANDRZEJ FABIANOWSKI S P I S T R E Ś C I WSTĘP  Oni — obcy, różni, Inni… . . . . . . . . . . . . 7  ROZDZIAŁ PIERWSZY  Patriotyzm i kosmopolityzm jako wyraz poglądów Orzeszkowej na sprawę narodową po klęsce powstania styczniowego. Niebez- pieczny temat — zwycięski pojedynek z cenzurą. Wzorce intelek- tualne pisarki. Kwestia żydowska a polski patriotyzm . . . ROZDZIAŁ DRUGI  Orzeszkowa wobec tradycji romantycznej związanej z kwestią żydowską. Poglądy pisarki na temat wieszczów romantycznych. Okres zbratania polsko-żydowskiego przed powstaniem stycz- niowym. Zderzenie poglądów Orzeszkowej z „nowoczesnym” obliczem antysemityzmu. Pogrom warszawski . . . . . . ROZDZIAŁ TRZECI  O Żydach i kwestyi żydowskiej. Płeć i krytycy. Strategia pisarska przyjęta przez Orzeszkową w tekstach prozatorskich i publi- cystycznych. Lata osiemdziesiąte XIX wieku — Orzeszkowa wobec pogromów i narastającego antysemityzmu. Lektury pisar- ki, lektury epoki. Wybór języka i problem ambiwalencji (między teorią a praktyką). Kwestia żydowska — zobowiązanie wobec Innego . . . . . . . . . . . . . . . . . 36  79  130  ~ 5 ~ ROZDZIAŁ CZWARTY  O nacyonalizmie żydowskim — okoliczności powstania. Język jidysz. Polska a imperializm rosyjski. Państwo narodowe a asymilacja. Nowe oblicze antysemityzmu europejskiego — Edouard Drumont, afera Dreyfusa, Protokoły mędrców Syjonu. Syjonizm i Teodor Herzl. Rozczarowanie niepowodzeniem asymilacji. Różnorodność postaw i poglądów w kwestii syjonizmu i asymilacji: Maksymilian Horwitz, Ozjasz Thon, Bolesław Prus, Aleksander Świętochowski, Feliks Koneczny. Stanowisko Orzeszkowej wo- bec syjonizmu . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ PIĄTY  Zakończenie. Tezy sformułowane po pogromie w Kiszyniowie w liście do Ferdynanda Hoesicka. Przed wyborami do dumy, czyli Wtór do głosu wyborcy z Trok. Publicystyka Elizy Orzeszko- wej dotycząca kwestii żydowskiej, jednolita strategia czy zbiór głosów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BIBLIOGRAFIA . INDEKS NAZWISK . . . . Summary Резюме   ~ 6 ~ 195  247  269  279 286 288 W S T Ę P Oni — obcy, różni, Inni… Zakończenie W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza1, mimo że bardzo dokładne, zamykające wszystkie wątki powieściowe, może budzić pewne wątpliwości współczesnych czytelników. Fascynująca, chociaż niebezpieczna, podróż zakończyła się w sposób niesłychanie prozaiczny: słoń został oddany do ogrodu zoologicznego, w wiosce Kalego z pewnością powstanie kościół,      1 „Państwo Mahdiego i Abdullahiego dawno już runęło, a po jego upadku »nastąpiła«, jak mówił kapitan Glen, Anglia. Z Kairu zbudowano do Char- tumu kolej. Oczyszczono sudy, czyli rozlewiska nilowe, tak że młoda para mogła dotrzeć wygodnym parowcem nie tylko do Faszody, ale do wielkiego jeziora Wiktoria-Nianza. Z miasta Florence, leżącego nad brzegiem tegoż jeziora, udali się koleją do Mombassa. Kapitan Glen i doktor Clary przenie- śli się już byli do Natalu, ale żył w Mombassa pod troskliwą opieką miejsco- wych władz angielskich King. […] Staś dowiedział się na miejscu, że Kali cieszy się dobrym zdrowiem, że włada, pod protektoratem angielskim, całą krainą na południe od Jeziora Rudolfa i że sprowadził misjonarzy, którzy szerzą wśród dzikich miejscowych szczepów chrześcijaństwo. Po tej ostatniej podróży młodzi państwo Tarkowscy powrócili do Europy i osiedli wraz z sędziwym ojcem Stasia na stałe w Polsce”. H. SIENKIEWICZ: W pustyni i w puszczy. Warszawa 1969, s. 386. ~ 7 ~ kobiety będą dokładnie zasłaniać swe ciała perkalem, by nie siać zgorszenia, a młodzi państwo Tarkowscy powrócą do kraju mroźnych zim i krótkiego lata. Staś i Nel nie muszą już pusz- czać latawców „ratunkowych”, nie przeżyją grozy spotkań z dzi- kimi zwierzętami, nie będą musieli strzelać do lwa ani do porywa- czy, ale też nie dosiądą uratowanego od śmierci i oswojonego słonia — „następuje” (jak mówił kapitan Glen) Anglia. Świat przedstawiony w jednym akapicie zostaje „uporządkowany” we- dle zasad panujących w wiktoriańskiej Europie, nastaje nowy ład zapewniony przez szybkostrzelne karabiny, przywiezione do Afryki przez ekspedycję lorda Horacego Kitchenera. Zamknięcie fabuły ma charakter nieodwracalny, ponieważ państwo „Mahdie- go i Abdullahiego dawno już runęło”, nie pozostało z niego nic, zaczyna się nowa era, wiek pary i elektryczności dociera z całą siłą nawet do Afryki. Staś i Nel wracają na trasę swej wędrówki, ale już inaczej — pociągiem i parowcem — by na koniec poklepać dłońmi w wykwintnych rękawiczkach trąbę zamkniętego w nie- woli przyjaciela. Sienkiewicz w zakończeniu powieści ukazuje schyłek starego świata w sposób niesłychanie lapidarny, nie dostrzega faktu, że przegrana przez Mahdiego walka o wolność przyniosła kolejne profity Imperium Brytyjskiemu. Nie odnotowuje z nostalgią czy ze smutkiem, że od śmierci Charlesa Gordona i zdobycia Char- tumu Sudan był wolny, przez dwa lata powstańcy stawiali brytyj- skim najeźdźcom bohaterski opór, by ostatecznie znów zgiąć karki pod jarzmem ciemiężycieli. Ciało ich przywódcy, mesjasza, zostało wyciągnięte ze wspaniałego grobowca w Omdurmanie i zbezczeszczone. Czy polski noblista nie dostrzegał w porozbio- rowej historii naszego kraju i powstaniu mahdystów podobień- stwa, wręcz analogii? Problem interpretacji W pustyni i w puszczy związany z obecną w powieści perspektywą kolonialną nie jest dziś niczym nowym, wielokrotnie był poruszany, zainteresowały się nim nawet media, gdy w kontekście projektowanych zmian ~ 8 ~ lekturowych pisano o powieści Sienkiewicza i jej wpływie na ko- lejne pokolenia czytelników. Słowa pana Rawlisona2, który tłumaczy Stasiowi przy obiedzie wyższość cywilizacji europejskiej wprowadzonej dzięki brytyjskiej protekcji w Afryce, brzmią w dzisiejszych czasach przynajmniej niestosownie. Polskie dzieci, dla których przygody Stasia i Nel nadal są lekturą obowiązkową, niejako mimochodem przyjmują, a przynajmniej mogą przyjąć, wizję Sienkiewicza jako naturalną, normalną i logiczną. Scena, w której Staś z dumą i iście polską fantazją odrzuca ofertę Mahdiego, może im się jawić jako zwycię- stwo katolicyzmu nad islamem, porządku nad chaosem, a nawet racjonalizmu nad religijną egzaltacją. Taka interpretacja może się nasuwać niejako automatycznie, wszak młody odbiorca „utożsa- mia się” w trakcie lektury z głównym bohaterem, polskim chłop- cem, równolatkiem, a nie z postacią epizodyczną, na dodatek przedstawioną w zdecydowanie niekorzystnym świetle. Dla od- biorów XIX-wiecznych na przykład rozdział XVI powieści, w którym ukazane zostały żebrzące w łachmanach europejskie dzieci, dzieci bite i wyśmiewane przez „dzicz”, z pewnością był wstrząsający, jednakże czy ktoś wówczas zadawał pytanie, jak sudańskim dzieciom powodzi się pod protektoratem brytyjskim?      2 „Rząd egipski nie zabrał tam nikomu wolności — rzekł — ale ją setkom tysięcy, a może i milionom przywrócił […] Otóż Anglia, która, jak ci wia- domo, ściga po całym świecie handlarzy niewolników, zgodziła się na to, by rząd egipski zajął Kordofan, Darfur i Sudan, był to bowiem jedyny sposób zmuszenia tych grabieżców do porzucenia tego obrzydliwego handlu i jedy- ny sposób utrzymania ich w ryzie. Nieszczęśliwi Murzyni odetchnęli, napa- dy i grabieże ustały, a ludzie poczęli żyć pod jakim takim prawem. Ale oczywiście taki stan rzeczy nie podobał się handlarzom, więc gdy znalazł się między nimi Mohammed-Achmed, zwany dziś Mahdim, który począł głosić wojnę świętą pod pozorem, że w Egipcie upada prawdziwa wiara Mahome- ta, wszyscy rzucili się jak jeden człowiek do broni […] Mahdi zapowiada wprawdzie, że zawojuje cały świat, ale jest to dziki człowiek, który o niczym nie ma pojęcia”. Ibidem, s. 16—18. ~ 9 ~ Przekonujące czytelnika historie, które opowiada Sienkiewicz można jednocześnie nazwać zwycięstwem i przekleństwem. Zwy- cięstwem warsztatu autora i jego talentu. Przekleństwem — dla kolejnych pokoleń czytelników, którzy „uwiedzeni” barwnością i ruchliwością obrazów nie zadawali pytań o fakty, tak samo, jak nie zadawali ich po opublikowaniu innych powieści tego autora. Jednym z nielicznych krytyków Sienkiewicza był Bolesław Prus, który w recenzji Ogniem i mieczem doskonale opisał proces „uwiedzenia” czytelniczego i bezrefleksyjnego przyjmowania słów powieściowych jako prawdy: Dzięki tym prześlicznym zdolnościom zarzuca on na duszę czytelnika tyle haczyków, że wywikłać się z nich nie można. Widzisz, słyszysz, dotykasz, czujesz, a w końcu wierzysz. A jest tych wrażeń całe mnóstwo, że wydaje ci się, że on nie pisze, ale że gra pełnymi akordami, całą orkiestrą, albo że ma- luje wszystkimi barwami tęczy. Jego styl jest szeroki i wznio- sły; zaspokaja myśl, gdyż wyczerpuje przedmiot opisywany, a nadto pieści serce, gdyż Sienkiewicz ma smak artystyczny3. Można rzec raczej, że styl Sienkiewicza wyczerpuje przedmiot, zaspokaja bowiem myśl, nie zmusza do zadawania pytań, nie bu- dzi wątpliwości. Jak wielu czytelników Potopu zadawało pytanie o rzeczywiste zakończenie oblężenia Jasnej Góry? Jak wielu z nich po lekturze W pustyni i w puszczy zastanawiało się nad rzeczywi- stymi przyczynami wybuchu powstania Mahdiego? Zaoferowana kolejnym pokoleniom opowieść o przygodach Stasia i Nel wydaje się przecież kompletna, wręcz perfekcyjna, z zakończeniem pra-      3 B. PRUS: „Ogniem i mieczem” — powieść z lat dawnych Henryka Sien- kiewicza. W: Programy i dyskusje literackie okresu pozytywizmu. Oprac. J. KULCZYCKA-SALONI. Wrocław 1985, s. 547. ~ 10 ~ wie baśniowym, w stylu: „żyli długo i szczęśliwie”, a cudowność i niezwykłość zostają wzmocnione choćby obrazem długowiecz- nego Saby, który „przeżył niemal dwukrotnie zwykłe psie lata”. Czas, kiedy „nastała” Anglia, jawi się jako koniec trudów i upo- rządkowanie chaosu, zwycięstwo cywilizacji, ułatwienia życia codziennego4, jednakże fakt, że owe udogodnienia dotyczą grupy wybrańców, ewentualnie protegowanych przez nich Afrykańczyków, może już umknąć uwadze czytelnika. Bo któż zadaje pytanie, czy wodzowie, tacy jak Kali, pragną działalności misjonarzy we wła- snych wioskach i co ta działalność przyniesie im w przyszłości? Prus zarzucał Sienkiewiczowi kreowanie pozornej pełni, kom- pletności, która nie wymaga zadawania pytań. W przytoczonym fragmencie recenzji Ogniem i mieczem daje się jednak odnaleźć także ślad zazdrości obudzonej zdolnościami innego pisarza, któ- ry każdym słowem uwodzi, nigdy nie pozostawia obojętnym, chce kierować czytelniczą uwagę ku temu, co uważa za wzniosłe i god- ne naśladowania. Co ciekawe, we wcześniejszym fragmencie tego tekstu autor Faraona odnosi się do postaci Podbipięty, by dać wyraz wręcz swemu niesmakowi wywołanemu wizją cech ludzkiej „gilotyny” i jednoczesnym uwzniośleniem czynów tego bohatera do tego stopnia, że „Aniołowie niebiescy wzięli jego duszę i poło- żyli u stóp Królowej Anielskiej”. Prusa razi apoteozowanie mor- derczych, niemalże maniakalnych działań („złowroga to figura”5), a łączenie ich z religią uznaje za niesmaczne. Autor Lalki niejako „upomina się” o miejsce w niebie dla niewinnego, wbitego na pal Sucharuki. Śmierci atamana i Podbipięty nie rozpatruje w katego- rii scen literackich, ale przeciwstawia, kładzie na szali uczynki już nie dwóch bohaterów książkowych, lecz ludzi (tu nasuwa się      4 „Dla Stasia minęły dni trosk, niepokojów i wysiłków. Mieli przed sobą jeszcze miesiąc podróży do Mombassa […], lecz o ileż łatwiej było podró- żować teraz z liczną, suto zaopatrzoną we wszystko karawaną i znanymi już szlakami”. H. SIENKIEWICZ: W pustyni i w puszczy…, s. 386. 5 Ibidem, s. 517. ~ 11 ~ refleksja — w czymże surowy recenzent jest lepszy od tych kra- kowskich czytelników Ogniem i mieczem, którzy ponoć zamówili mszę za duszę Podbipięty, a wśród nich znajdowali się szacowni profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego). Można więc zadać pytanie, czy Prus zawsze był tak wyczulony na problematykę sprawiedliwości, odmiennego oceniania uczynków opisywanych postaci w zależności od przyjętej w powieści optyki, która jest dwuznaczna moralnie? Odpowiedź przyniosą z pewnością nowe badania nad twórczością autora Lalki, choćby praca Bolesław Prus wobec kwestii żydowskiej Agnieszki Friedrich (Gdańsk 2008), czy nawet niesłychanie ostry osąd Bartłomieja Szeleszyńskiego: […] wyraźnie widać, że według Prusa rozwój narodów i ras jest liniowy — można rozwijać się szybciej lub wolniej, lecz nie można inaczej, według innego paradygmatu — wzorzec rozwoju wyznacza zaś cywilizacja europejska […] jak to moż- liwe, że bardzo czuły na niedolę ludzką Prus tak ochoczo przystaje na śmierć całych narodów czy też przyłącza się do pogardy dla niektórych z nich […] Prus nigdy nie był w Afry- ce ani Ameryce, nie widział na własne oczy tego, jak giną In- dianie, ani tego jak biali traktują Murzynów. Nie pisze o rze- czywistych ludziach, lecz o abstrakcjach6. Ostatnie słowo wydaje się wyraźnym, a zarazem ironicznym nawiązaniem do wspomnianej recenzji Ogniem i mieczem, w któ- rej Prus, charakteryzując Jana Skrzetuskiego, pisał, iż jest tylko człowiekiem wówczas, gdy otworzyć „trzeba […] drzwi głową Czaplińskiego albo obiecywać Helenie dwunastu synów, dwana-      6 B. SZELESZYŃSKI: Bolesław Prus wobec kolonializmu. Rekonesans na podstawie kronik. W: Studia postkolonialne nad kulturą i cywilizacją polską. Red. K. STĘPNIK i D. TRZEŚNIOWSKI. Lublin 2010, s. 131—132. ~ 12 ~ ście takich jak on abstrakcji”7. Nasuwa się w związku z tym kolej- ne pytanie: czy po ponownej lekturze, przyjmującej jako niezwy- kle istotny punkt widzenia Innego, którakolwiek z powieści pozy- tywistycznych, a tym samym ich autorzy nie pozostaną bez winy, bez obarczenia grzechem jeśli nie zaniechania czy lekceważenia, to przynajmniej braku empatii? Oczywiście, przyznaję, iż pytanie to zadałam prowokacyjnie, ironicznie, wskazując możliwy absurd interpretacyjny. Bo czy możliwe jest przyjęcie przez pisarzy pozy- tywistycznych innej perspektywy? Czy ówczesna nauka oferowała im takie narzędzia badawcze, które zdołałyby skłonić ich do innej, aniżeli europocentryczna, wizji? Współcześni badacze literatury pozytywizmu stoją przed poważnym wyzwaniem, dokonaniem analizy tekstów sprzed stu lat w taki sposób, by dostrzec ich specy- fikę, pokazać współczesnym, często młodym i nieprzygotowanym (a czasem nadal „uwiedzionym” przez na przykład Sienkiewicza), czytelnikom miejsca sporne, konfliktowe, w taki sposób, by nie stać się jednocześnie Savonarolą i Torquemadą. Dyskurs postkolonialny, jak zauważa Dorota Kołodziejczyk8, nie może służyć samemu sobie, tłumaczyć wszystkich procesów wedle jednego schematu. Jednak to właśnie perspektywa postkolonialna umożliwia nam dostrzeżenie tego, że w tekstach „zadomowionych”, takich, które wydają nam się całkowicie neutralne, obecne od wielu lat w szkolnych podręczni- kach i spisach lektur, pominięty zostać może istotny głos, głos Innego, odmiennego od nas, różnego i niepoznanego.      7 B. PRUS: „Ogniem i mieczem” — powieść z lat dawnych…, s. 519. 8 „Postkolonializm funkcjonuje nieomal jako dyskurs magiczny napra- wiający krzywdy historii przez określenie danego obszaru jako postkolo- nialny. Pozostaje nam zadać pytanie, co zyskujemy w takich ontologicznych umiejscowieniach postkolonialności poza tym, że jest to kolejny projekt historiograficzny, w którym stare debaty nadpisuje się nowym słownictwem”. D. KOŁODZIEJCZYK: Postkolonialny transfer na Europę Środkowo-Wschodnią. W: Kultura po przejściach, osoby z przeszłością. Polski dyskurs postzależnościowy — konteksty i perspektywy badawcze. Red. R. NYCZ. Kraków 2011, s. 133. ~ 13 ~ Hannah Arendt, referując w Korzeniach totalitaryzmu poglądy Artura de Gobineau, zauważała, że „przyjęcie ideologii rasowej stałoby się rozstrzygającym dowodem na to, że jakaś jednostka jest »dobrze urodzona«, że w jej żyłach płynie »błękitna krew« i że z wyższego pochodzenia wynikają większe prawa9. Teza ta doskonale współgra z poglądami Sienkiewicza wyrażonymi w jego powieści o Stasiu i Nel. Autor W pustyni i w puszczy apriorycznie, bez pytań i wątpliwości przyjmuje (a może nie tylko przyjmuje, lecz wręcz reklamuje, narzuca i propaguje) tezę o wyższości cywi- lizacji europejskiej nad cywilizacją afrykańską. O tej ostatniej w ogóle nie mówi, mieszkańców Afryki bowiem przedstawia nam jako dzieci, zafascynowane błyskotkami (jak Mea), powodowane emocjami (Smain, Gebhr czy nawet Mahdi), bądź ukazuje ich „zabawne” przywary, a także stylizuje język na nieporadny, właśnie „dziecięcy” (Kali), ukazuje pogodzonych ze swoją rolą, więcej nawet — wręcz uwznioślonych kontaktem z białym człowiekiem, przy którym czują się automatycznie słabsi, nawet jeśli występują z pozycji siły (Chamis). Dokonuje się interesujące przesunięcie — Sienkiewicz w Afryce, opisujący Afrykę, nie może lub nie potrafi dostrzec uciśnionych mahdystów walczących o wolność; widzi jedynie stado dzikusów sprzeciwiających się wyższej kulturze, brytyjskiemu ładowi. Nie dostrzega też faktu, nie może go do- strzec, że Mahdi i Traugutt są braćmi. Mamy oto sytuację, o któ- rej pisał Krzysztof Pomian: zwycięstwo skutkuje pewną zależno- ścią, zwycięzcy zaczynają mówić dyskursem władzy, nie bacząc na to, że jeszcze niedawno reprezentowali dyskurs opresjonowa- nych10. W nieistniejącej Polsce Sienkiewicz mówi głosem ofiar, głosem Bartka Słowika i Rzepowej, w Afryce staje się zwycięzcą,      Warszawa 1993, s. 216. 9 H. ARENDT: Korzenie totalitaryzmu. Tłum. M. SZAWIEL i D. GRINBERG. 10 Por. K. POMIAN: Historia urzędowa, historia rewizjonistyczna, historia krytyczna. W: IDEM: Historia. Nauka wobec pamięci. Tłum. H. ABRAMO- WICZ. Lublin 2006. ~ 14 ~ reprezentantem białej Europy — posiadaczem praw — wynikają- cych z wyższego urodzenia i pochodzenia, a także z faktu, że jest „białym człowiekiem” — których odmawia innym. Uwypukleniu poglądów polskiego noblisty służyć mogą obserwacje Ewy Skoru- py, która pokazała, w jaki sposób dyskurs władzy znajdował od- zwierciedlenie w niemieckiej publicystyce po 1871 roku: […] kiedy Prusacy i Niemcy wypowiadali się o sobie, naj- pierw definiowali się jako naród i dopiero na tym tle powo- ływali „kontrtożsamość” […]. Po jednej stronie opozycji umieszczali zatem określenia typu: „wyższa obyczajność”, „uzasadniona duma”, „siła”, „odziedziczona pilność” — po drugiej ich negatywne projekcje: „upadek obyczajów”, „anarchia”, „niższa kultura”, „barbarzyństwo”, „nędza”, „brud”, „wrzawa”, „kłótnie” — ze wskazaniem na Polaków. Ten powoli zaciemniający się obraz, który w końcu przero- dził się w całkiem negatywny, stwarzano przy pomocy oświe- tlenia mrocznej strony polskiego charakteru […]. Koloniza- torzy zaczęli siebie kreować jako kulturowych wybawców których obowiązkiem jest wtopienie w swój organizm kultur niższych i niżej rozwiniętych11. Z pewnością opozycje tworzone przez prasę niemiecką nie były Sienkiewiczowi obce i z pewnością bolesne, a jednak w powieści o Afryce posługuje się dokładnie takimi samymi sformułowania- mi. Wyższość europejskiej cywilizacji, która wnosi do Afryki ład, porządek oraz cywilizowane obyczaje, zostaje przeciwstawiona zastanym tam: dziczy, upadkowi, brudowi, chorobom i głodowi. Co ciekawe, Sienkiewicz nie zawsze przemawia z pozycji koloni- zatora. W zakończeniu jednej z nowel amerykańskich, Sachem,      odrębność. W: Studia postkolonialne…, s. 151. 11 E. SKORUPA: Germańskość kontra słowiańskość. Asymilacja Polaków czy ~ 15 ~ w sposób ironiczny ukazuje reakcję niemieckich osadników na pieśń Indianina w niewoli, ich strach przed „dzikusem”, a później niezdrową ciekawość, zafascynowanie egzotyką12. Być może ma- my tu do czynienia z postacią „szlachetnego dzikusa”, ze zmitolo- gizowaną figurą Indianina północnoamerykańskiego, obecną w literaturze już w pierwszej połowie XIX wieku przede wszyst- kim dzięki powieściom Jamesa Fenimore’a Coopera z Pięcioksięgu Sokolego Oka. Można jednak podważyć stricte „rasowy” charakter poglądów Sienkiewicza, najpewniej związany w tym wypadku z faktem, że w Antylopie mieszkają osadnicy z Niemiec („uczciwi, rządni, pracowici, systematyczni, otyli”), a z tymi, jako z własnymi kolonizatorami, Sienkiewicz nie może odczuwać wspólnoty. Brytyj- czycy w Afryce są reprezentantami Europy, Niemcy zaś (zarówno ci z Antylopy, jak i ci ze starego kontynentu) zawsze pozostaną tymi, którzy budzą niesmak („patrząc na te filisterskie, zalane tłuszczem twarze, na te rybie oczy, można by mniemać, iż się jest w jakiej piwiarni w Berlinie lub Monachium, nie zaś na zglisz- czach Chiavatty”), z którymi nie można dostrzec podobieństwa,      12 „Nagle nieludzkie wycie wyrwało się z piersi wodza, zakołysał się sil- niej, wskoczył na drewniany kozieł, stojący pod żyrandolem, i wzniósł drąg. Straszna myśl przeleciała, jak błyskawica, przez głowy: rozbije świecznik i zaleje cyrk potokami płonącej nafty. Z piersi widzów wyrwał się jeden okrzyk. Ale cóż to? Z areny wołają: stój! stój!… Wodza nie ma! Zeskoczył, znikł w wyjściu. Nie spalił cyrku? Gdzież się podział? Oto wychodzi, wycho- dzi znowu, zziajany, zmęczony, straszny. W ręku niesie blaszaną miskę i, wyciągając ją ku widzom, mówi błagalnym głosem: Was gefällig für den letzten der Schwarzen Schlangen!… Kamień spada z piersi widzów. Więc to wszystko było w programie, więc to była sztuka dyrektora, efekt? Sypią się półdolary i dolary. Jakże odmówić ostatniemu z Czarnych Wężów — w Antylo- pie, na zgliszczach Chiavatty! Ludzie mają serce. Po przedstawieniu sachem pił piwo i jadł knedle »Pod Złotem Słońcem«. Otoczenie wpływ widocznie wywarło. Zyskał wielką popularność w Antylopie, zwłaszcza u kobiet. Ro- biono nawet plotki…”. H. SIENKIEWICZ: Sachem. W: IDEM. Pisma wybrane. T. 3: Nowele. Warszawa 1987, s. 188. ~ 16 ~ a tym bardziej kulturowego pokrewieństwa. Picie piwa i spoży- wanie knedli przez ostatniego z Czarnych Wężów nie jest tak samo waloryzowane, jak przybycie misjonarzy do wioski Kalego. Ironię zawartą w zakończeniu noweli Sachem („Otoczenie widocz- nie wpływ wywarło”) można przeciwstawić relacji z „nastania” Anglii — opowieści o porządkowaniu świata, wprowadzaniu udo- godnień oraz ostatecznego zwycięstwa wieku pary i elektryczności, który przynosi użyteczne nowinki techniczne utożsamiane z cywilizacją. Dwa teksty Sienkiewicza ukazują, że perspektywa mówienia o Innym jest w drugiej połowie XIX wieku niezwykle interesująca, niesłychanie złożona13. Wzmocniona stereotypami, własnymi kompleksami, silnie umocowana w dyskursie histo- rycznym, politycznym i społecznym, niejako zawieszona między biegunami trudnej opozycji — ofiary i oprawcy, związana raz ze współodczuwaniem, innym razem z poczuciem dominacji wobec odmiennego. W tym miejscu nasuwa się pytanie: w jaki sposób polscy pozytywiści mówią o tych różnych, obcych, Innych? Czy możliwy jest dialog, relacja podmiotowa, coś więcej aniżeli po- wierzchowna obserwacja, chęć poznania tego drugiego, to, o czym pisze Martin Buber:      13 Warto odnotować, że Sienkiewicz, pisząc w Listach z podróży do Ameryki o kolonistach amerykańskich i wprowadzaniu przez nich nowego prawa (w tym linczu), zauważa, że „jakiekolwiek ono jest to dzikie prawo, w każdym razie wypłynęło ono z poczucia solidarności między białymi ludźmi i z poczucia potrzeby sprawiedliwości, dwóch podstawowych wa- runków, na mocy których wszelkie społeczeństwo przechodzi ze stanu dzikiego do cywilizacji”. Według pisarza, poczucie solidarności „białych”, ich wejście w konflikt z zastanym prawem, próba narzucenia autochto- nom własnych zwyczajów, w tym np. prawa do własności ziemi, jest waż- nym, jednym z dwóch najważniejszych czynników formowania się społe- czeństwa, które można nazwać cywilizowanym. W związku z tym faktem, interpretacja przywołanego wcześniej tekstu Sachem nabiera nieco innego zabarwienia. ~ 17 ~ Usłyszeć głos, który do was mówi, to ipso facto przyjąć zo- bowiązanie wobec tego, kto mówi. Inteligibilność nie rodzi się w pewności siebie, w zgodzie z samym sobą […]. Inteligibil- ność jest wiernością wobec tego, co prawdziwe, niepodlegają- ce zepsuciu i uprzednie wobec każdej ludzkiej przygody14. Usłyszeć głos tego, który mówi, narzuca w przypadku pisarzy zobowiązanie szczególne. Wiąże się ono nie tylko z usłyszeniem, lecz także ze zrozumieniem i — z następnym etapem, najważniej- szym — ukazaniem słów Innego światu. Udzieleniem Innemu głosu, co wiązać się musi także z niesłychanie trudną próbą po- rzucenia własnych uprzedzeń przy jednoczesnym włączeniu włas- nych doświadczeń i przemyśleń do dyskursu Innego. Ta, jak mogłoby się wydawać, sprzeczność staje się swoistym fundamen- tem (składnikiem wieloaspektowej relacji ja — ty), jedyną możli- wością nawiązania dialogu, na którym opiera się zrozumienie i prowadzi w konsekwencji do traktowania Innego jak siebie samego — dzięki dostrzeżeniu w nim i w jego słowach poten- cjalności, podmiotowości, istnienia równorzędnego, równie istotnego jak własne, a ciekawszego, bo całkowicie niepoznane- go. Dla pisarzy mówienie głosem Innego (czy choćby podejmo- wanie takiej próby) jest niejako naturalne, apriorycznie wpisane w sposób funkcjonowania; dodatkowo, w okresie pozytywizmu, niezwykle silnie związane z publiczną służbą15, z obowiązkiem — nie tylko tym wobec społeczeństwa, ale szerzej, dla nieistniejącej ojczyzny.      1995, s. 62. 14 M. BUBER: Cztery lektury talmudyczne. Tłum. E. BURSKA. Kraków 15 „[…] nastrój ogółu tworzy piszących, a oni wcielają tylko w formę, uwydatniają i utrwalają to, co żyje w myśli, w poczuciach i potrzebach spo- łeczeństwa”. E. ORZESZKOWA: Kilka uwag nad powieścią. W: Programy i dyskusje…, s. 19. ~ 18 ~ Wśród pozytywistycznych prób dialogu z Innym szczególne miejsce zajmuje kwestia asymilacji16 Żydów. W tej dyskusji wiele jest głosów sprzecznych, kakofonii związanej z modyfikacją po- glądów i niemożnością odcięcia się od stereotypów, prób usto- sunkowania się do dziedzictwa kulturowego (w tym także literac- kiego — przede wszystkim romantycznego), a także odniesienia się do własnych i społecznych doświadczeń (jak chociażby pogrom warszawski z 1881 roku). Najistotniejszym aspektem kwestii żydowskiej w polskiej literaturze pozytywistycznej jest swoista ambiwalencja — w przedstawieniach pojedynczych bohaterów ży- dowskich dominuje już nie obiektywizm, lecz wręcz sympatia, zro- zumienie. To najczęściej bezpośrednia próba zanegowania pojęcia „obcości”, dzięki wprowadzeniu kategorii wspólnoty losów, ukazania podobieństwa przeżyć i uczuć — z naciskiem na oddanie głosu właś- nie temu Innemu, różnemu od nas samych, uznawanemu ciągle nie tyle za odmiennego, ile wręcz za odmieńca. Z kolei, gdy mowa jest o zbiorowości, o cechach „narodowych”, niejako automatycznie uruchomione zostają te same, ciągle w społeczeństwie żywe, ciągi skojarzeniowe, odsłaniające nabrzmiałe, wielowiekowe uprzedzenia i stereotypy. Swoistą niezgodność między przedstawieniem jednost- ki i zbiorowości dostrzec można najpełniej w skoncentrowanej na jednym bohaterze noweli Marii Konopnickiej Mendel Gdański: Świata tego drobne tajemnice zna Mendel na wylot […]. On wszystko wie. Wszystko, co można widzieć na lewo i na      16 „Wyraz „asymilacja” używany jest w różnych znaczeniach; tu wystąpi on jako termin nadrzędny wobec terminów: akulturacja — przejęcie wzorów kultury i wartości innego narodu, identyzacja — subiektywne utożsamianie się z tym narodem, integracja — obiektywne zespolenie się z nim. Każde z tych zjawisk może wystąpić, rzecz jasna, w różnych formach i z różnym stopniem intensywności”. H. MARKIEWICZ: Asymilacja Żydów jako temat literatury polskiej. W: IDEM: Literatura i historia. Kraków 1994, s. 15. ~ 19 ~ prawo, siwym bystrym okiem, co można na prawo i na lewo usłyszeć uchem i co przemyśleć można długimi godzinami, stukając jak dzięcioł młotkiem introligatorskim, równając i obcinając wielkie arkusze papieru, warząc klej, mieszając farby. I jego też znają tu wszyscy. Obcy człowiek rzadko zaj- rzy: każdy jakby swój, jakby domowy17. Uważny obserwator, zatopiony równie mocno w pracy, jak i w re- fleksji nad codziennością, zadomowiony w pejzażu małej uliczki, stanowiący jeden z niezmiennych od lat jej elementów, nie wie, że już niedługo umrze jego serce „do tego miasto”. Mendel nie wie, iż ze swojskiego, tutejszego, domowego, tego, który zastanawia się, po co jakiś nieznajomy mógł zapuścić się do tej enklawy spo- koju, stanie się kimś obcym, niepożądanym, wręcz nienawistnym. Klimat tego miejsca, gdzie od wielu lat zadomowił się w warszta- cie i mieszkaniu stary introligator i skąd Kubuś co rano wybiega do szkoły, klimat, który tworzy „atmosferę ciepła, poufałą atmos- ferę wzajemnej życzliwości”18, jednak niepokoi. Nie z powodu zasygnalizowanego w pierwszym akapicie noweli niezwykłego w tej okolicy ruchu i nie tylko z powodu pojawienia się tam gru- py ruchliwych, trochę podejrzanych, całkowicie nieznanych osób. To, co naprawdę niepokoi, to jedno słowo — „jakby”. Wśród mieszkańców tego idyllicznego miejsca „każdy jakby swój, jakby domowy”. Alina Brodzka zauważa, iż „oryginalną zdobycz autorki [Konop- nickiej — M.P.] stanowią odkrywcze analizy uczuć uświadomio- nych i bezwiednych, a w wymowie swej czasem zaskakujących”19.      17 M. KONOPNICKA: Mendel Gdański. W: Z jednego strumienia. Szesna- ście nowel przez dziesięciu autorów z przedmową Elizy Orzeszkowej. Kraków 1905, s. 203. 18 Ibidem, s. 204. 19 A. BRODZKA: O nowelach Marii Konopnickiej. Warszawa 1958, s. 160. ~ 20 ~ To jedno słowo („jakby”) podaje w wątpliwość rzeczywistą siel- skość fragmentu miejskiego krajobrazu i pozbawia podstaw prawdziwości inne sądy o tym, zdawać by się mogło, idealnym, małym, swojskim świecie i społeczeństwie, które tylko z pozoru przyjmuje Mendla i Kubusia. Ta „partykuła osłabiająca dosłow- ność znaczenia wyrazu, któremu towarzyszy”20, wyraz, który po- tocznie oznacza „prawie” — zmienia sens czytelniczego rozpo- znania. Podobnie jak scena finalna tejże noweli. Bohaterski akt studenta zasłaniającego Mendla przed rozwrzeszczaną, mściwą i bezmyślną tłuszczą, „gniew, wstyd, wzgarda, litość”, które „pło- mieniami szły po jego czarnej ospowatej twarzy”, zostają zdeza- wuowane jednym wyrazem, który przez swą bezwiedność pod- kreśla to, co powszechne i co zauważalne będzie w wielu jeszcze innych utworach pozytywistycznych: „Wara mi od tego Żyda” — zawsze jednak od tego konkretnego, od tego znanego, który jest „jakby swój”. Mendel Gdański to odpowiedź na niepowodzenia asymilacji. Napisany po pogromie warszawskim, który był dla pozytywistów „wielką, okropną niespodzianką”, ukazywał ich wszystkie rozcza- rowania. W utworze Konopnickiej dwukrotnie została powtórzo- na pewna fraza: „Podobnie Żydów mają bić”. Raz przyjmuje for- mę pytania, raz stwierdzenia opatrzonego komentarzem: „za to, że Żydy”. To bolesna diagnoza ogółu nieoświeconych umysłów. Na podstawie poglądów dwóch postaci (dependenta i zegarmi- strza) ukazała Konopnicka niebezpieczeństwa związane z jedno- stronnością procesu asymilacji. Mendel, jak uważa Brodzka „nie wierzy w podłość powszechną, a dla tych, którzy ją przejawiają, odczuwa tylko pogardę”21. Jego moralne zwycięstwo, przecież nawet w obliczu grożącego niebezpieczeństwa nie wyrzekł się      s. 311. 20 Słownik język polskiego. T. 3. Red. W. DOROSZEWSKI. Warszawa 1964, 21 A. BRODZKA: O nowelach Marii Konopnickiej…, s. 228. ~ 21 ~ swych poglądów, to jednak tylko, a może aż, zwycięstwo jednostki. Pojedyncza postać Żyda służy nie tylko ukazaniu celów asymilacji, lecz także umożliwia pisarce przyjęcie perspektywy stricte huma- nistycznej, wolnej od uprzedzeń i stereotypów. Kreacje Żydów jako jednostek były pełne, wielowymiarowe, na- tomiast w obrazach społeczności dominowała perspektywa upraszczająca. W Lalce Prusa przedstawienie postaci Żydów do- konuje się dokładnie wedle tego schematu. Właśnie dlatego Wo- kulski może się przyjaźnić z Szumanem i ostro reagować na słowa Lisieckiego, na jego przytyki kierowane do Henryka Szlangbauma, a jednocześnie mówić do Rzeckiego o prawdach uniwersalnych, w jego mniemaniu stosujących się powszechnie do Żydów jako „plemienia”. Według Wokulskiego, po latach prześladowań pozo- stała już tylko gromada wytrwałych, cierpliwych, podstępnych, solidarnych, spryt- nych i po mistrzowsku władających jedyną bronią, jaka im pozostała — pieniędzmi. Tępiąc wszystko, co lepsze, zrobiliś- my dobór sztuczny i wypielęgnowaliśmy najgorszych22. Dlatego Ramzes z Faraona może podziwiać łagodność Sary, jej miłość, delikatność, subtelność, przywiązanie, lojalność i po- szanowanie dla tradycji, a jednocześnie tworzyć w myślach wizerunek ogółu narodu (jej narodu), wszystkich tych cech po- zbawionego: Oni wszędzie wlezą i zawsze mnie tak będą częstowali: do- brym na przynętę, zepsutym na podziękowanie”23. 22 B. PRUS: Lalka. T. 2. Oprac. J. BACHÓRZ. Wrocław 1991, s. 349. 23 B. PRUS: Faraon. Warszawa 1968, s. 127.      ~ 22 ~ Ciekawa jest rozmowa Ramzesa z jego żydowską kochanką, która, co istotne, już wtedy spodziewa się ich dziecka: — Jeśli ci ludzie będą się tak mnożyli, niezadługo opanują — Nie cierpisz braci moich?… — szepnęła Sara, z trwogą Memfis… patrząc na Ramzesa […]. — Ja nawet o nich nie myślę — odparł dumnie24. Ostatnia informacja nie jest prawdziwa. Cały pobyt w folwarku Sary wypełniają rozmyślania następcy tronu o „żółtej rasie”, która irytuje, kradnie i za wszelką cenę się bogaci, dopuszczając się wie- lu małych i większych występków na oczach księcia. Ta „rasa”, czy też to „plemię” (określenia, które w literaturze polskiego po- zytywizmu wielokrotnie się powtórzą, prawie zawsze negatywnie nacechowane), wydała z siebie Sarę — lojalną i kochającą, która wpada w szaleństwo i umiera, nie chcąc dopuścić do siebie strasz- liwej myśli, że Ramzes mógłby ją skrzywdzić i zabić jej dziecko (Sara nie wie, iż rzeczywistym zabójcą jest Lykon, sobowtór egip- skiego następcy tronu). Sarę wybaczającą odtrącenie i z pokorą znoszącą szykany, a nawet ciosy, zadawane jej przez nową ko- chankę księcia — Kamę. Podobną sytuację: jednostka — ogół, przedstawia w Mechesach Marian Gawalewicz. W powieści dostrzeżemy powtórzenie schematu, o którym pisałam w przypadku Mendla Gdańskiego. Michał tylko pozornie jest pełnoprawnym członkiem społeczeń- stwa, jednak doskonale zdaje sobie sprawę (w przeciwieństwie do żony — Emilii) ze swej pozycji. Nie może się on, a także żaden z członków jego rodziny wypowiadać w kwestiach spraw, które w jakikolwiek sposób dotyczyłyby tematu żydowskiego. Wtedy      24 Ibidem, s. 119—120. ~ 23 ~ bowiem nastąpi „publiczne ośmieszenie”, i to wystąpienie Michała „przypomni jaskrawo […], co dotąd dyskretnie milczeniem po- krywano. Ostatecznie panna hrabianka miała wyjść za przechrztę w pierwszym pokoleniu”25. Michał zna reguły gry, w której uczestniczy, i dlatego bez złudzeń Mendla może ironicznie mó- wić o rozmiarach własnego nosa i o dziadku w chałacie. Wie, że w niektórych sytuacjach jest „jakby swój”, w niektórych zaś pozo- staje członkiem „tej rasy”, „tego plemienia”. Tolerancja wobec poszczególnych jednostek, a obojętność, uprzedzenia, wrogość i nawet nienawiść — do ogółu; tworzenie obrazu całego narodu na podstawie stereotypów, wymysłów, fał- szerstw i plotek. Dlatego bohater-narrator Srula z Lubartowa Adama Szymańskiego dziwi się, ale jednocześnie może zaakcep- tować fakt, że „Żyd stary, chasyd fanatyczny, tęsknił za krajem tak samo”, jak on sam, i rozrzewnia go „znalezienie współkolegi cier- pienia”26. Początkowa niechęć do stereotypowo wyglądającego mężczyzny, w którego wyglądzie ucieleśniły się „wszystkie najor- dynarniejsze rysy plemienia żydowskiego”, przeradza się stop- niowo w zdziwienie, a potem nawet w czułość i skutkuje wspo- minaniem przez dwóch zesłańców dawnych czasów, których symbolem są warszawskie wróble. Stosunkowo szybko budzi się uczucie sympatii, bo w dalekim, nieprzyjaznym Jakucku bohater odnajduje swoją przeszłość, wspomnienie o Polsce, właśnie dzięki polskiemu chasydowi („Z pewną przyjemnością wpatrywałem się w znajome mi rysy; zjawienie się żyda w chwili, gdym myślą i sercem przeniósł się do ziemi rodzinnej, wydało mi się dość naturalnym, parę zaś słów polskich mile pogłaskały ucho”27). Tu nadrzędną kategorią, służącą budowaniu porozumienia, jest właś- nie polskość, rozumiana jako swojskość. Spotkanie z polskim      25 M. GAWALEWICZ: Mechesy. Warszawa 1894, s. 214. 26 A. SZYMAŃSKI: Srul z Lubartowa. W: Z jednego strumienia…, s. 240. 27 Ibidem, s. 237. ~ 24 ~ Żydem na obczyźnie, na zesłaniu syberyjskim, umożliwia (przy dostrzeżeniu cech ocenianych negatywnie) stworzenie wspólnoty. Nota bene reakcja Żyda jest podobna do tej głównego bohatera. Srul poszukuje kontaktu z polskością, to nie Erec Israel, lecz Pol- ska jawi mu się jako ziemia obiecana. Dlatego w rozmowie może się pożalić nawet na swych współwyznawców, którzy zatracili swą tożsamość: „Czy to żydzi, panie? to już tacy jak tutejsi… zakonu nikt nie pilnuje”28. Zauważmy, że Srul z Lubartowa stawia ponad tożsamością re- ligijną tę terytorialną, historyczną, geograficzną — dopiero na zesłaniu można dostrzec jego przywiązanie do kraju: […] boisz się pustki, która cię otoczy, sieroctwa wielkiego, które cię dotknie, gdy się zatrą drogie wspomnienia? Chcesz, żebym ci je przypomniał, odświeżył, chcesz, abym ci opowie- dział, jaką jest ziemia nasza? Wówczas można użyć przymiotnika „nasza” bez żadnych za- strzeżeń. Ukazanie kwestii żydowskiej w prozie pozytywistycznej na przykładzie poszczególnych jednostek nie ma, być może, na celu idealistycznego wyplenienia krzywdzących stereotypów; po- zwala raczej na dostrzeżenie tego, co łączy, na ukazanie moż- liwych miejsc porozumienia, wskazanie na wspólnotę doznań, szczególnie tych historycznych oraz terytorialnych (co prowadzi do dość subtelnego zasygnalizowania patriotyzmu polskich Ży- dów), jak w przypadku Mendla Gdańskiego i Srula z Lubartowa. Dlaczego więc nie jest możliwe przedstawienie w taki sam sposób zbiorowości? Czy mamy do czynienia z aporią, czy też ze strate- gią? Czy pisarze pozytywistyczni byli w stanie oddać głos Innemu,      28 Ibidem, s. 239. ~ 25 ~ pojedynczemu, wejść w relację Ja—Ty, ale nie potrafili w taki sam sposób mówić o zbiorowości, bo wówczas, jakby automatycznie, nie ma refleksji, a świat opiera się na „dychotomicznym podziale kosmosu na sfery »swoje« i »obce«”29, tak jak opisywała to Alina Cała, jednakże w odniesieniu do społeczności wiejskiej. Pisarze pozytywistyczni, określając zbiorowość żydowską, często przesta- ją badać, próbować zrozumieć, a ukazują jedynie uczucia, nawet nie wiadomo czy własne, ale z pewnością traktowane jako do- świadczenie powszechne i całkowicie zrozumiałe dla wszystkich. Można też uznać wspomnianą wcześniej ambiwalencję za strate- gię pisarską, podkreślenie konfliktu, możliwości akceptacji jed- nostki przy jednoczesnej negacji całej grupy, dostrzeżenie obecnej w społeczeństwie niekonsekwencji, która została opisana w dialo- gach Mendla Gdańskiego z dependentem i zegarmistrzem, a tak- że w absurdalnej tyradzie Tomkiewicza w opowiadaniu Elizy Orzeszkowej Gedali. W tych dwóch przypadkach intencja autor- ska jest przejrzysta (konstrukcja fragmentów nowel opartych na dialogu, w którym obie strony konfliktu mają możliwość argu- mentacji — oczywiście poprowadzonych w taki sposób, by zwy- cięstwo bohatera wskazanego przez autora było oczywiste i nie- zaprzeczalne), natomiast w tekstach przytoczonych wcześniej taka interpretacja wydaje się nieuprawniona. Według pisarzy doby pozytywizmu, związki budujące trwałość i tożsamość w obrębie narodu żydowskiego powstały na podwali- nie silnego poczucia więzi religijnej — z punktu widzenia propa- gatorów nurtu asymilatorskiego często uznawanych za szkodliwe i trudne do wyrugowania. Stąd pojawiający się w finale opowia- dania Orzeszkowej żal, że wrażliwe i inteligentne dziecko nigdy nie pozna polskiej mowy, poza jednym zdaniem: „Daj kwiatek”. Chłopczyk, wychowany przez rabina, w przyszłości będzie oderwany      1992, s. 9. 29 A. CAŁA: Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa ~ 26 ~ od rzeczywistych problemów kraju, w którym żyje, jak tytułowy Silny Samson, ironicznie nazywany teologiem-metafizykiem wła- śnie z powodu zatopienia się w religii i świętych księgach. Ciem- nota i zacofanie wynikające, zdaniem pozytywistów, z wielkiego wpływu zasad religijnych (życia według halachy) i wszechpotęż- nego wpływu rabinów na codzienne życie (dobrym przykładem jest Todros z Meira Ezofowicza) były, wedle nich, główną prze- szkodą w procesie, którego wynikiem (oprócz oświecenia nieświa- domych ubogich mas żydowskich) miało być właśnie pojawienie się, jak pisała Orzeszkowa, „obywatelskich pojęć, uczuć i dążeń” — na co należy zwrócić uwagę, w tym bowiem kontekście kreacje Srula czy Mendla byłyby jednie projekcją odczuć pisarskich, moż- liwe, że przeczuciem, nie zaś obserwacją tego, co powszechne. Tworzenie bohaterów, w których biografii znajdowały się czyny patriotyczne, nawiązywać mogło do pojawiającej się od początku XIX wieku kwestii, o której pisze Maria Janion: „Jak zachować tożsamość żydowską i polską jednocześnie — takie pytanie kie- rowano do cieniów Berka Joselewicza”30. Dla polskich pozytywistów postaci Żydów wtopionych w polskość, poszukujących jej, czy z nią się utożsamiających, byłyby kontynuacją myślenia roman- tycznego, szczególnie widocznego w myśli Adama Mickiewicza. Nasuwa się jednak pytanie, czy owa projekcja pisarska w litera- turze po powstaniu styczniowym nie była czymś, co nazwać po- tocznie można „wyważaniem otwartych drzwi” — szczególnie gdy założenia artystyczne skonfrontujemy choćby z działalnością zwolenników haskali, których pisarze doby pozytywizmu niestety nie dostrzegli. Dokładnie opisane zostanie to w rozdziale poświę- conym tekstowi O Żydach i kwestii żydowskiej. Musimy wszakże pamiętać, że interpretowanie tekstów pozy- tywistycznych poruszających kwestię żydowską wedle jednego      2009, s. 46. 30 M. JANION: Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie. Warszawa ~ 27 ~ wzorca, bez uwzględnienia kontekstu historycznego (ze szczegól- nym uwzględnieniem wyraźnych cezur, którymi były na przykład: okres zbratania polsko-żydowskiego (1860—1863), schyłek dzia- łalności maskili i walka z chasydyzmem, postulaty asymilacyjne na łamach polskiej prasy i w polskiej literaturze, przybycie Litwa- ków, powstawanie kolejnych aktów prawnych o charakterze anty- żydowskim na terenie imperium rosyjskiego, a także nasilenie się antysemityzmu w jego quasi-naukowej formule), spowodować musi uproszczenie. Interpretacja, w której kategorią dominującą staje się temat, szczególnie kiedy dotyczy to okresu literackiego, który nie wypracował konkretnego, jednolitego sposobu jego przedstawiania, może budzić wątpliwości — takie, jakie miał Henryk Markiewicz: Dlatego zadajemy pewien gwałt interpretacyjny tym dzie- łom, gdy sprowadzamy je do wspólnego mianownika tematycz- nego. Czyniąc to, musimy pamiętać, że ich wartość poznawcza jako zwierciadła rzeczywistości jest zawsze sporna […]. Nieza- przeczalna wydaje się natomiast wartość tych utworów jako symptomów mentalności, jako utrwaleń stereotypów ze- wnętrznych i modelów autointerpretacyjnych konstruowa- nych przez samych uczestników asymilacji31. Czy w tekstach publicystycznych, podobnie jak w prozie pozy- tywistycznej, dostrzeżemy jakieś „pęknięcie”, jakąś wewnętrzną niespójność? Z pewnością będzie ich wiele, ponieważ artykuły dotyczące asymilacji Żydów ukazują pewien jednolity, jak mogłoby się wydawać, projekt teoretyczny skonfrontowany z indywidualny- mi, autorskimi wizjami, które czasem obarczone bywają niewiedzą,      s. 34—35. 31 H. MARKIEWICZ: Asymilacja Żydów jako temat literatury polskiej…, ~ 28 ~ osobistymi uprzedzeniami, a także wszechobecnymi stereotypa- mi, przenikających niejako mimochodem, nawet przy najlepszej wierze autorów, do tekstów, które apriorycznie winny być obiek- tywne i dowodzące prawd powszechnych, oparte na badaniach naukowych. Ambiwalencję między postulatami asymilacji a ich realizacją dostrzegł Aleksander Hertz (Żydzi w kulturze polskiej). Według socjologa, asymilacja była w czasach popowstaniowych z jednej strony jedynym możliwym rozwiązaniem problemów Żydów w Polsce, z drugiej zaś — stanowiła zarzewie nowych zadrażnień, obaw (jak choćby powszechne przekonanie o dominacji Żydów w handlu), podejrzliwość wobec motywów, którymi kierowali się asymilujący, a tym samym tworzyła kolejne bariery społeczne dla „nowych Polaków wyznania mojżeszowego”32. Podobnie zresztą środowisko żydowskie traktowało tych, którzy, w jego pojęciu, wyrzekli się zasad, przeszłości, obyczajów czy religii własnego narodu. Meches był więc równie podejrzany, a nawet wstrętny dla gojów, jak i dla Żydów, i pozostać musiał na ziemi niczyjej — dla swoich obcy, dla Polaków, w najlepszym wypadku i tylko do czasu, „jakby swój”. Wystarczy w tym miejscu przypomnieć życiowe wybory i dramaty Henryka Szlangbauma czy bohaterów Meche- sów Gawalewicza. A przecież proces asymilacji nie był przejściem z jednej narodowości do drugiej, tylko przyjęciem dominującego systemu kulturowego w państwie o wielokulturowych, wielonaro- dowościowych, a nawet wielojęzycznych tradycjach. Oczywiście, słowo „przyjęcie” nie jest w tym kontekście neutralne, ponieważ (abstrahując nawet od obcości i uprzedzeń, które asymilacji towa- rzyszyły) wiąże się z fundamentalnym pojmowaniem tego proce- su jako działalności oświatowej prowadzonej w imię wspólnego dobra. Prawdziwe i pełne przyczyny niepowodzenia integracji mógł dostrzec dopiero po upływie wielu lat i zrozumieniu wielu      32 Por. A. HERTZ: Żydzi w kulturze polskiej. Warszawa 2003, s. 159. ~ 29 ~ doświadczeń żydowskich Emmanuel Lévinas. Według niego, asymilacja się nie powiodła gdyż nie położyła kresu rozdarciu duszy żydowskiej. Mamy do czynienia z porażką asymilacji, gdyż nie uspokoiła ona nie-Żydów […]. Można już dostrzec nowe ustępstwa Żyda na rzecz otaczającego świata, włącznie z całkowitym zapar- ciem się. Wydaje mi się, że asymilacja musi kończyć się roz- topieniem33. Niebezpieczeństwa utraty tożsamości, ofiar i wyrzeczeń, na które narażona była tylko jedna strona, pozytywiści dostrzec nie mogli. Dopiero w czasach obecnych ślady i osiągnięcia małych grup mogą stać się wartością. W artykule O Żydach i kwestii ży- dowskiej Eliza Orzeszkowa doskonale potrafiła zdiagnozować stan umysłów swoich rodaków oraz ich poglądów dotyczących ogółu Izraelitów: Szachraj, wyzyskiwacz, fanatyk, gdy do masy ciemnych i biednych należy, pyszałek, arogant, samochwalca, gdy się wzbogaci, oto kim i jaki jest Żyd, według wyobrażeń po- wszechnie u nas utrwalonych […]. Czy istotnie w chwili two- rzenia Żydów natura była wielką kapryśnicą i jedno plemię to napiętnowała plamami, od których wolne są wszystkie ple- miona inne?34.      współpracy J. MIGASIŃSKIEGO. Gdynia 1991, s. 272. 33 E. LÉVINAS: Trudna wolność. Eseje o judaizmie. Tłum. A. KURYŚ przy 34 E. ORZESZKOWA: O Żydach i kwestyi żydowskiej. W: EADEM: Pisma. T. 9. Kraków 1913, s. 5—6. ~ 30 ~ Czy założenia programu asymilacyjnego mogły się powieść w chwili, gdy ogół narodu asymilującego się był postrzegany tak, jak dobitnie mówi rzeczniczka tegoż programu? Sama nie jest całkowicie wolna od tejże przywary, za którą krytykuje swych współbraci. Autorka przyjaznych listów do Henryka Nusbauma, nazywająca go swym przyjacielem, poddaje się jednocześnie w cytowanym artykule, o bardzo widocznym przecież programo- wym charakterze, sile ciążącej stereotypu: […] nie idzie nam o to, aby dowieść, że Żydzi w większości wypadków bywają w stosunkach interesownych nieuczciwy- mi, bo to rzecz jasna i której nikt nie zaprzecza35. Można tylko rzucić z wyrzutem: „et tu, Brute”, i dodać, iż nie jest to jedyne miejsce w pismach Orzeszkowej, w którym dostrze- żemy ślad innego postrzegania jednostki i stosowania zupełnie innych kryteriów oceny ogółu. Autorka Mirtali stara się pozbawić swoje teksty charakterystycznych uogólnień, osłabia wymowę tych faktów, które stawiałyby społeczność żydowską w nieko- rzystnym świetle. Przytacza, zaraz w następnym akapicie, przy- kład nieuczciwych sklepikarzy-gojów, którzy korzystają z szabatu (i zamkniętych w tym czasie sklepów żydowskich), podwyższając ceny, bo w te dni nie boją się konkurencji. Jednakże niemoc ukry- cia, nawet u tak wielkiej zwolenniczki asymilacji i przyjaciółki Żydów, zakorzenionych stereotypów jeszcze da o sobie znać nie- stety w wielu innych fragmentach jej artykułów. Dlatego w liście do Henryka Nusbauma może pojawić się entuzjastyczny akapit dotyczący ojca adresata — Hilarego Nusbauma: „Ojcu Pana, nieznanemu mi osobiście, a jednak znanemu, przesyłam wyraz      35 Ibidem, s. 7. ~ 31 ~ głębokiego uszanowania”36. Z kolei w jej artykule O nacyonali- zmie żydowskim znajdziemy liczne fragmenty o „zepsutej niem- czyźnie”, „żargonie” — jak Orzeszkowa nazywa jidysz, który, we- dług niej, nie wiedzieć czemu dostąpił „zaszczytu dźwignięcia go do godności języka narodowego”. Co ciekawe, to wspomniany list Orzeszkowej napisany został w tym samym roku 1883, w którym wyszła powieść w języku jidysz, autorstwa właśnie Hilarego Nus- bauma pt. Leon i Lajb. Jest to powieść o charakterze programo- wym, naczelną tezę tam udowadnianą stanowi przekonanie, że odrębność narodu żydowskiego może być usunięta dzięki pracy, procesom oświatowym i czasowi działającemu na korzyść wza- jemnego zrozumienia i wszczepianych w tym długotrwałym procesie wartości. Rodzina Nusbaumów to przykład Żydów asy- milujących się. Ojciec, oprócz wspomnianego Leona i Lajba, był autorem wielu rozpraw i artykułów o tematyce żydowskiej. Jego syn Henryk, którego przyjaźnią darzy Orzeszkowa, o czym za- pewnia w listach37, to lekarz walczący o podniesienie znaczenia języka polskiego na terenie zaboru pruskiego i rosyjskiego, zwo- lennik procesu asymilacji i założyciel Koła Polaków Patriotów Wyznania Mojżeszowego38. Niestety, dalsze losy tej rodziny to raczej spis klęsk i poniżeń, jakich doznawali od swych rodaków (zarówno tych polskich, jak i żydowskich). Henryk, zwalczany zarówno przez Żydów, jak i Polaków, zakończył prace w Kole. Czyż nie jest znamienny akt przyjęcia przez niego chrztu w 1918 roku? Mimo wszystkich niepowodzeń jeszcze jedna próba w dążeniu      36 List E. Orzeszkowej do H. Nusbauma z 3 kwietnia 1883. W: E. ORZESZ- KOWA: Do literatów i ludzi nauki — Jan Karłowicz, Franciszek Gawroński, Henryk Nusbaum, Tadeusz Grabowski. Pod kier. J. UJEJSKIEGO oprac. L.B. ŚWIDERSKI. Warszawa—Grodno 1938, s. 133. 37 „[…] z radością w sercu mienię się skromną, lecz rozumieć Go umieją- cą przyjaciółką”. Ibidem, s. 135. 38 Por. Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie. T. 2. Oprac. Z. BORZYMIŃSKA i R. ŻEBROWSKI. Warszawa 2003, s. 243. ~ 32 ~ do asymilacji. Jego brat zmienił nazwisko na Józef Hilarowicz39 (używał także podwójnego nazwiska: Nusbaum-Hilarowicz, drugi człon nawiązywał do imienia jego ojca) — to element świadome- go procesu asymilacyjnego, czy też próba ukrycia się, zamasko- wania przeszłości dla własnego spokoju i bezpieczeństwa? Pyta- nie, które należy postawić w tym miejscu, nie jest łatwe — jak Orzeszkowa mogła, znając rodzinę Nusbaumów, przyjaźniąc się z Leopoldem Méyetem czy Samuelem Peltynem, czynić w artykule O nacyonalizmie żydowskim takie uogólnienia? Żyd […] albo tej odrębnej cechy narodowościowej, którą jest miłość do ziemi ojczystej, nie posiada, staje się, czy jest bliskim stania się, czymś innym niż Żydem, zlewa się, czy jest bliskim zlania się, z narodem, wśród którego żyje40. Czy jedynie irytacja nacjonalizmem typu bundowskiego, na co zwraca uwagę Henryk Grynberg w Prawdzie nieartystycznej, wy- wołała w życzliwej propagatorce idei połączenia różnego i obiek- tywnego poznania tego, co inne, zmianę optyki i miast zrozumie- nia — niechęć i nazywanie tych wszystkich dokonujących się w narodzie żydowskim procesów obojętnymi, a nawet wrogimi dla „idei i kultury polskiej”41? Czy to, co dotąd było uznawane za jedną z podwalin procesu asymilacyjnego, wyrobienie w Żydach uczuć patriotycznych i obywatelskich, nagle, w następnym w tej sprawie napisanym artykule, staje się wadą? Wszak kilkanaście lat wcześniej pisała, że „nie mamy prawa twierdzić, że Żyd, jako taki,      39 Ibidem, s. 244. 40 E. ORZESZKOWA: O nacyonalizmie żydowskim. W: EADEM: Pisma…, s. 226. 41 Ibidem, s. 223. ~ 33 ~ dobrym obywatelem kraju być nie może”42. Co ciekawe, to akcen- towanie w literaturze pozytywistycznej patriotyzmu Żydów (ze- słaniec Srul czy wspomnienia dotyczące przeszłości Mendla), podkreślanie ich związków z krajem, było, jak zauważono wcześ- niej, nie tylko przyjęciem wypracowanej w romantyzmie konwen- cji, lecz także miało stanowić dowód świadczący o dokonujących się przemianach, o słuszności asymilacji. Dlatego w powieści Mir- tala Orzeszkowa sama dostrzega „analogie między losem Żydów i Polaków jako narodów podbitych”43, ale jednocześnie zauważa w O nacyonalizmie…, że podbite narody, oprócz Żydów właśnie, nie opuszczają ziemi swych przodków i że czyn taki zaważyć może w przyszłości na braku uczuć patriotycznych44. Czy nie jest to uzewnętrznienie własnego kompleksu — stra- chu przed wynarodowieniem — i licznych obaw związanych z możliwością osłabienia patriotyzmu w kraju nieistniejącym już w owym czasie na mapach od prawie stu lat? Przypomnijmy w tym miejscu pełen rusycyzmów list od brata, jaki otrzymał Bene- dykt Korczyński w Nad Niemnem, o licznych korzyściach i sukce- sach, które mogą stać się udziałem człowieka wyjeżdżającego do Rosji, sukcesach pozornych i okupionych wynarodowieniem45. Problem „bycia Polakiem” jest niezmiernie istotny w twórczości Orzeszkowej. Wystarczy przypomnieć Emigrację zdolności, w której      42 E. ORZESZKOWA: O Żydach i kwestyi…, s. 23. 43 H. MARKIEWICZ: Pozytywizm. Warszawa 1980, s. 205. 44 Por. E. ORZESZKOWA: O nacyonalizmie…, s. 225—226. 45 O wynarodowieniu, zdradzie polegającej na współpracy z zaborcą mó- wiono otwarcie niesłychanie rzadko, ponieważ „Wielu Polaków było lojal- nych wobec zaborców albo w imię własnej kariery, albo upatrując szansy dla narodu polskiego w żmudnym budowaniu siły ekonomicznej i stopniowym poszerzaniu niezależności. Oczywiście, często ten fakt umyka nam z pola świadomości, gdyż dyskurs publiczny, w tym literatura polska, czyniła z faktu asymilacji białą plamę”. L.M. NIJAKOWSKI: Polska polityka pamięci. Esej socjologiczny. Warszawa 2008, s. 74. ~ 34 ~ traktuje ona wyjazd Józefa Conrada-Korzeniowskiego jako ucieczkę i akt renegactwa. Ten kompleks musiał być, szczególnie po po- wstaniu styczniowym, silny; w przeciwieństwie zaś do możliwości utraty tożsamości spójność Żydów jawiła się jako problem, a pa- radoksalnie odwrócona — stawała się zarzutem. Splot wszystkich wymienionych wcześniej okoliczności, ukazujący złożoność ma- terii i wielość związanych z tematem problemów, kieruje nas w stronę analizy tekstów Orzeszkowej, obserwacji przemian w jej twórczości publicystycznej dotyczącej asymilacji*.     * Niewielki fragment wstępu był opublikowany wcześniej w książce War- tości między biegunami, między biegunami wartości. Red. L. WIŚNIEWSKA. Bydgoszcz 2004.      * Niewielki fragment wstępu był opublikowany wcześniej w książce War- tości między biegunami, między biegunami wartości. Red. L. WIŚNIEWSKA. Bydgoszcz 2004. ~ 35 ~ I N D E K S N A Z W I S K ~ A ~ Abramowicz Hanna 14, 275 Adamkiewicz Filip 117 Agamben Giorgio 240 Aleksander I Romanow 68 Aleksander II Romanow 54, 55, 102, 112, 125 Aleksander III Romanow 125, 181 Arcichiewicz Michał 116 Arendt Hannah 14, 90, 127, 176, 202, 203, 207, 226, 227, 236, 260, 265, 269 Auden Wystan Hugh 227, 269 ~ B ~ Bach Jan Sebastian 48 Bachórz Józef 22, 47, 107, 131, 134, 269, 274, 275 Bagehot Walter 46 Bain Aleksander 46 Bakałowicz Władysław 117 Balke Ralf 213, 269 Bauman Janina 187, 269 Bauman Zygmunt 187, 269 Beauvois Daniel 202 Beck Józef 212 Belmont Leo 192, 194, 269 Ben Gurion Dawid 195 Bentkowski Feliks 167, 168, 269 Berg Mikołaj 104, 269 Bersohn Mathias 170—172 Beyer Karol 117 Birnbaum Natan 214 Bismarck Otto von 52 Blumberg Malwina 53, 121, 131, 147, 188, 197 Bolesław Pobożny 157 Borkowska Grażyna 41, 42, 46, 58, 62, 64, 65, 69, 70, 84, 96—98, 132, 133, 135, 137, 139, 140—142, 157, 165, 180, 233, 244, 248, 257, 269—272, 274 Borzymińska Zofia 32, 116, 118, 122, 149, 270, 275 Breański Feliks 113 Brendel Karol 116 ~ 279 ~ Brochwic Tadeusz 92 Brodzka Alina 20, 21, 270 Buber Martin 17, 18, 256, 257, 265, 270 Buckle Henryk Tomasz 46, 131, Burska Ewa 18, 270 Butkiewiczówna Irena 196, 198, 191 270 Butler Judith 199, 270 Butrymowicz Mateusz 110, 140, 165, 167, 168 Bytomska Katarzyna 157, 270 ~ C ~ Calmanson Jacques 168 Cała Alina 26, 85, 102, 123, 127, 142, 148, 186, 226, 270 Cassel Zelig 159 Chiarini Alojzy Franciszek 80, 85, 86, 88, 144, 184 Chmielowski Piotr 132, 270 Chopin Fryderyk 64, 172 Choriew Wiktor 69, 270 Chrulow Stiepan 118 Cieszkowski August 87 Cieśla Maria 84, 270 Cohen Joseph 139, 152 Comte August 44, 46 Conrad-Korzeniowski Józef 35, 60, 63—65, 70, 199, 205 Cooper James Fenimore 16 Czacki Michał 110, 111, 168 Czacki Tadeusz 111, 140, 155— 157, 165, 159, 270 Czajkowski Michał 113 Czartoryski Adam 113 Czermińska Małgorzata 38, 270 ~ D ~ Daniec Marcin 76 Daniłowski Wacław 118 Darwin Karol 45—47 Dąbrowski Tomasz 209 Dekert Jan 117 Detko Jan 43, 114, 121, 198, 270 Domańska Ewa 264, 277 Doroszewski Witold 21, 276 Dreyfus Alfred 195, 205—208, 210—212, 231, 235, 236, 238 Drogoszewski Aureli 61, 108, 131, 197, 262, 274 Drucker Peter F. 204 Drumond Edouard 205—207 Dubieniecki Marian 114 Dubnow Szymon 214 Dühring Eugen 210, 212 Dunin-Wąsowicz Krzysztof 116, 273 Dzierzkowski Józef 119 ~ E ~ Eisenbach Artur 103, 105, 107, 112, 114, 120, 146, 147, 270 Eisenbaum Antoni 117, 168 Elsenberg Jakub 145 Estreicher Karol 168, 169, 271 Estreicher Stanisław 168, 271 ~ 280 ~ ~ F ~ Fabianowski Andrzej 86, 89, 90, 92, 95, 96, 98, 101, 112, 229, 265, 264, 271, 275, 276, Fajwelson Bronisława 174 Fiedler Arkady 211 Fijałkowski Antoni 115, 117 Fita Stanisław 65, 223, 271, 275 Flawiusz Józef 81 Fontette François de 124, 206, 271 Foucault Michel 201, 271 Friedrich Agnieszka 12 Fritsch Teodor 212 Fuks Marian 118, 271 ~ G ~ Gade Niels Wilhelm 105 Gadomski Jan 243, 248 Garnier Adolf Littre Emil 46 Gawalewicz Marian 23, 24, 29, Gawroński Franciszek 32, 154, Geiger Abraham 139, 152, 153, Ginsberg Asher Zwi Hirsch 153 Gobineau Artur Józef de 14, 90, 271 274 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kwestia żydowska w publicystyce Elizy Orzeszkowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: