Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 004880 12218031 na godz. na dobę w sumie
Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej Tom 2 - ebook/pdf
Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej Tom 2 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 316
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3652-2446-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
W niniejszym opracowaniu ujęty został obszar obszar Europy Środkowo-Wschodniej oraz dokonujące się w nim procesy narodowotwórcze w XIX i XX wieku aż do Jesieni Narodów (1989).
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Europa Środkowo-Wschodnia jako region historyczno-kulturowy . . . . 2. Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej – ogólna charakterystyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Uwarunkowania polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .2 . Uwarunkowania społeczno-ekonomiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .3 . Uwarunkowania demograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .4 . Uwarunkowania kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 26 26 38 41 45 3. Dynamika kwestii narodowościowych w Europie Środkowo-Wschodniej (XVIII-XX w.) . . . . . . . . . . . . . . 57 3 .1 . Przebudzenie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej . . . . . . . 58 3 .2 . Polityka narodowościowa wielkich mocarstw . . . . . . . . . . . . . . . 64 4. Sytuacja poszczególnych narodów w XIX i na początku XX wieku . . . . 78 81 4 .1 . Polacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 . Węgrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 4 .3 . Serbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4 .4 . Estończycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 4 .5 . Łotysze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 111 4 .6 . Litwini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .7 . Ukraińcy (Rusini) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 4 .8 . Białorusini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 4 .9 . Słowacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 4 .10 . Czesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 4 .11 . Słoweńcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 178 4 .12 . Chorwaci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .13 . Rumuni (i Mołdawianie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 6 4 .14 . Macedończycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 4 .15 . Czarnogórcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 4 .16 . Bułgarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 4 .17 . Albańczycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4 .18 . Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 4 .19 . Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 4 .20 . Rosjanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 4 .21 . Cyganie (Romowie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 4 .22 . Grecy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 4 .23 . Ormianie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 5. Rozpad imperiów wielonarodowych i (nieudane) próby stworzenia nowoczesnych państw narodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 5 .1 . Od imperiów wielonarodowych do państw wielonarodowych . . . . . . 239 5 .2 . Prawo narodów do samostanowienia? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 5 .3 . Próby stworzenia wieloetnicznych narodów politycznych . . . . . . . . 260 6. Masowa eksterminacja i wypędzenia: II wojna światowa i jej konsekwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 7. Komunistyczna „zamrażarka”. Czy komuniści „zamrażali”, czy rozwiązywali konflikty etniczne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Spis treści Wstęp Historycy i badacze procesów narodowotwórczych są na ogół zgodni co do tego, że początków ruchów narodowościowych czy narodowotwórczych szukać należy w Europie Zachodniej na przełomie XVIII i XIX wieku, zaś w Europie Środkowo- -Wschodniej pod koniec pierwszej połowy XIX wieku . Jest to naturalnie pewne uproszczenie, gdyż w interesującym nas regionie zdarzały się przypadki ruchów narodowotwórczych rodzących się, podobnie jak na Zachodzie, u schyłku XVIII wieku . Poza tym należy mieć na uwadze odmienne sposoby definiowania kluczowej kategorii, jaką jest naród, o czym była już mowa w poprzednim tomie poświęconym zagadnieniom teoretycznym . O ile bowiem na Zachodzie dominowała polityczna koncepcja narodu, o tyle w Europie Środkowo-Wschodniej koncepcja etnokulturowa . W niniejszym opracowaniu interesuje nas obszar Europy Środkowo-Wschodniej oraz dokonujące się w nim procesy narodowotwórcze w XIX i XX wieku aż do Jesieni Narodów (1989) . Poddając je analizie, mamy oczywiście na uwadze, że w niemałej mierze są one inspirowane zachodnioeuropejskim oświeceniem, ale w jeszcze chyba większym stopniu – niemieckim romantyzmem . Publikacja ta wpisuje się w  pewien katalog opracowań historycznych poświę- conych omawianemu zagadnieniu autorstwa wybitnych naukowców takich jak: J . Chlebowczyk, B . Cywiński, P . Eberhardt, J . Kłoczowski, M . Waldenberg, P . Wandycz czy H . Wereszycki . Niemniej nie stanowi ona opracowania historycznego, lecz hi- storyczno-politologiczne, albowiem dużo uwagi poświęcamy także kwestiom naro- dowościowym i konfliktom etnicznym, jakie miały miejsce po II wojnie światowej, poddając refleksji ich socjoekonomiczne i polityczne determinanty . Zamierzeniem autorów było przede wszystkim dostarczenie niezbędnego kompendium wiedzy na temat genezy, uwarunkowań, rozwoju i  form przejawiania się kwestii narodowo- ściowych w Europie Środkowo-Wschodniej na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci . Temu zamierzeniu podporządkowana została struktura książki . Zaczynamy bo- wiem od szczegółowej analizy uwarunkowań kwestii narodowościowych, dzieląc je na cztery główne kategorie, a mianowicie: polityczne, społeczno-ekonomiczne, demogra- ficzne i kulturowe . Następnie wyjaśniamy ich genezę i bezpośrednie przyczyny, skupia- jąc się zwłaszcza na polityce wielkich mocarstw – imperiów wielonarodowościowych . 8 Wstęp W tym kontekście sporo miejsca poświęciliśmy szczegółowemu omówieniu sytuacji poszczególnych unaradawiających się etnosów w Europie Środkowo-Wschodniej . Jest to najobszerniejsza część publikacji, ale uznaliśmy, że warto poświęcić temu zagad- nieniu więcej uwagi, zważywszy, że w innych opracowaniach brakuje kompleksowych analiz tego zagadnienia w ujęciu przekrojowym, tzn . w odniesieniu do całego regionu . Kolejne trzy części odnoszą się do trzech kluczowych okresów XX wieku, ważnych z perspektywy rozwoju nowoczesnych narodów, nacjonalizmów i konfliktów etnicz- nych . Są to lata: 1918-1939, 1939-1945 i 1945-1989 . Należy zaznaczyć, że niniejsza publikacja jest zapowiedzią kolejnego tomu, którego przedmiotem są analizy kwestii etnicznych, polityk etnicznych oraz konfliktów et- nicznych w odniesieniu do okresu zapoczątkowanego wydarzeniami Jesieni Narodów (1989) . Autorzy będą zobowiązani Czytelnikom za przesyłanie wszelkich, zwłaszcza kry- tycznych uwag do niniejszej publikacji, które mogłyby zostać uwzględnione w ewen- tualnych późniejszych wydaniach . Swoje polemiki i komentarze prosimy nadsyłać na adres: r . zenderowski@uksw . edu . pl . 1 Europa Środkowo-Wschodnia jako region historyczno-kulturowy Europa Środkowo-Wschodnia (EŚW) to pojęcie wyjątkowo nieostre, budzące wiele kontrowersji (w dalszej części prezentujemy tabelę z kilkoma wybranymi propozycjami definicji zakresu terytorialnego interesującego nas regionu) . Przyczyn owych trudności definicyjnych jest bardzo wiele, ale nie będziemy ich tutaj przywo- ływać, gdyż jest to temat innego opracowania [zob . Zenderowski 2004b] . Nas Europa Środkowo-Wschodnia interesuje jako region, w którym występowały i nadal występują kwestie etniczne i narodowościowe . Specyfika Europy Środkowo-Wschodniej na tle Europy Zachodniej polega przede wszystkim na tym, że nowoczesne narody powstawały tutaj w zasadniczo odmienny sposób . O ile narody środkowo-wschodnioeuropejskie powstawały na bazie wspól- noty językowo-kulturowej, o tyle narody zachodnioeuropejskie wykształciły się na bazie wspólnoty państwowej (szerzej na ten temat w dalszej części opracowania) . Jest to naturalnie pewne uproszczenie, gdyż trzeba mieć na uwadze solidne tradycje państwowe (nawet imperialne) w przypadku Polaków i Węgrów (w tym tradycje unionistyczne) oraz fakt, że narody zachodnie wyrastały na ogół z jakiegoś dominują- cego etnosu, z jego językiem i kulturą, następnie modyfikowaną i narzucaną ogółowi ludności państwa . Faktem pozostaje jednak to, że w Europie Środkowo-Wschodniej granice polityczne i etniczne bynajmniej nie są ze sobą tożsame, a fakt ten bywa często artykułowany w dyskursie politycznym . Stąd też wynikają liczne animozje narodowościowe i konflikty etniczne . Nie bez znaczenia dla procesów unarodowienia zachodzących w Europie Środkowo- -Wschodniej jest geopolityka tego obszaru . Od wczesnego średniowiecza stanowił on pole rywalizacji między Zachodem a Wschodem (Bizancjum, Mongołowie, Turcja, Moskwa/Rosja/ZSRR), jedno wielkie pole bitewne . Co prawda istniały na tym obszarze 10 1. Europa Środkowo-Wschodnia jako region historyczno-kulturowy potężne centra geopolityczne, jednak upadły one dawno temu (Drugie Carstwo Bułgarskie w XIV, Królestwo Węgierskie w XVI, a Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVIII wieku) i nigdy nie odzyskały dawnej potęgi . W czasach tworzenia pierwszych średniowiecznych państw na tym obszarze aspi- racje do władania lub przynajmniej politycznej kontroli (hegemonii) nad tą częścią Europy wyrażało Cesarstwo Bizantyjskie (nad południową i wschodnią częścią) i Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (nad północną i centralną czę- ścią) . W rywalizację tę skutecznie włączali się także papieże, a okresowo silne wpływy w nadbałtyckiej części regionu uzyskiwali także królowie duńscy . W późniejszych wiekach pretensje do tego regionu wyrażała (i nadal wyraża) Rosja (Carstwo Moskiewskie/Imperium Romanowów/ZSRR/Federacja Rosyjska) . posługując się niejednokrotnie hasłami pansłowiańskimi oraz Turcja (Imperium Osmańskie) . Z drugiej strony znaczną część obszaru Europy Środkowo-Wschodniej kontrolowała Austria (od 1867 – Austro-Węgry), a od XVIII wieku coraz bardziej widoczny był apetyt Prus (od 1871 roku Niemiec), wyrażający się m . in . w ideologii Mitteleuropy i Drang nach Osten . We współczesnej geopolityce pojawia się z kolei kon- cepcja Heartlandu (Mackinder), którego częścią jest Europa Środkowa i o dominację nad którym aktywnie zabiegają Stany Zjednoczone . Halford Mackinder, brytyjski geograf i ojciec nowoczesnej geopolityki, na początku XX wieku sformułował na- stępującą teorię mówiącą, że „Kto rządzi Europą Wschodnią – włada Heartlandem; kto rządzi Heartlandem – włada Wyspą Świata (World-Island); kto rządzi Wyspą Świata – rządzi światem” [Mackinder 1904; 2009] . Rywalizacja mocarstw o poszczególne fragmenty EŚW, wskutek której szybko zmieniały one swoją przynależność państwową lub były areną niekończących się walk, wytworzyła w psychice narodów EŚW praktycznie nieusuwalne poczucie tymczasowości, prowizorium, a co za tym idzie – niepewności swojego istnienia . To z kolei nierzadko skutkuje agresją . Owa niepewność – pisze Tomasz Łubieński, poeta i krytyk literacki – „miała już pozostać w psychice tamtejszej, wobec braku jakiejkolwiek gwarancji, czy da się, a więc czy w ogóle warto, budować coś trwałego” [Łubieński 1994, s . 15-16] . Z kolei Lajos Grendel, węgierski pisarz mieszkający na Słowacji przywołuje bardzo znamienny, tyleż komiczny, co tragiczny dialog mał- żonków mieszkających w Koszycach: „Kiedy w 1991 roku ostatni żołnierz radziecki opuścił terytorium Czechosłowacji, bardzo już stary pan Schmidt rzekł do równie sędziwej pani Schmidt: Ruscy wyszli . A kto wszedł? – zapytała pani Schmidt, która nie czytała gazet i nie oglądała dzienników telewizyjnych . Nikt nie wszedł – odpowiedział pan Schmidt . ‘To niemożliwe, nie wierzę’ – ucięła kategorycznie pani Schmidtowa” [Grendel 1997, s . 22, cyt . za: Kaute 2001, s . 143] . W jakimś stopniu konsekwencją położenia geopolitycznego Europy Środkowo- -Wschodniej jest fakt, iż w odróżnieniu od Zachodu, mieszkańcy tej części Starego Kontynentu doświadczyli okrucieństw dwóch totalitarnych ideologii: faszyzmu 1. Europa Środkowo-Wschodnia jako region historyczno-kulturowy 11 (zwłaszcza w odmianie nazistowskiej i włoskiej, ale także w wydaniu chorwackich ustaszy, węgierskich strzałokrzyżowców i rumuńskich legionistów) oraz komunizmu, szczególnie w wersji stalinowskiej . Dominacja obydwu ideologii w ciągu kilkudzie- sięciu lat XX wieku, niemal całkowicie uniemożliwiała wejście na drogę demokracji i wolnego rynku, którą w tym czasie podążały narody Europy Zachodniej . Dodajmy także, że obydwie ideologie w praktyce uniemożliwiały także pokojowe rozwiązy- wanie kwestii etnicznych, a nawet je eskalowały . Doświadczenie komunizmu po na- zizmie (lub komunizmu, tylko przerwanego przez moment nazizmem w przypadku Białorusi, Ukrainy, a w pewnym stopniu także Węgier), opresji po opresji, bardzo różni mieszkańców Europy i w znacznym stopniu utrudnia wzajemną komunikację między zachodnimi i wschodnimi Europejczykami (to jednak znów temat na osobne opracowanie) [zob . Zenderowski 2009] . Nie bez znaczenia jest także gospodarcze upośledzenie interesującego nas re- gionu . Przez wiele wieków stanowił on ekonomiczne peryferia Europy Zachodniej, dostarczając surowców naturalnych, żywności i taniej siły roboczej . Jedyną wy- sokorozwiniętą gospodarką regionu, dorównującą w pierwszej połowie XX wieku gospodarkom zachodnim, była gospodarka czechosłowacka (de facto czeska) . Cała reszta do drugiej połowy XX wieku tkwiła na pograniczu gospodarki agrarnej i wcze- snoprzemysłowej . Sytuacja ekonomiczna w oczywisty sposób rzutowała na kondycję społeczną poszczególnych narodów (i vice versa) . W Europie Środkowo-Wschodniej tradycyjnie zdecydowanie wyższy niż na Zachodzie był odsetek analfabetów, niż- szy – osób wykształconych . Klasa średnia, stanowiąca fundament demokracji, była zjawiskiem marginalnym . W ramach tego tomu zajmować będziemy się problemami etnicznymi z ostatnich dwóch wieków, gdyż to właśnie wieki XIX i XX wydają się kluczowe w odniesieniu do interesującej nas tematyki . Postaramy się jednak naszkicować w odniesieniu do wybranych przypadków nieco szerszy kontekst historyczny, wskazując na genezę poszczególnych procesów narodowotwórczych i konfliktów etnicznych . Tymczasem przyjrzyjmy się typografii i topografii EŚW w ujęciu kilku wybranych badaczy kwestii etnicznych w regionie (tabela poniżej) .
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kwestie narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej Tom 2
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: