Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00246 004932 15031904 na godz. na dobę w sumie
LEKSYKON RESOCJALIZACJI - ebook/pdf
LEKSYKON RESOCJALIZACJI - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 410
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-132-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

 

Prezentowany Czytelnikowi Leksykon resocjalizacji stanowi zbiór kilkudziesięciu alfabetycznie ułożonych haseł, które dotyczą: etiologii, symptomatologii, typologii, diagnostyki niedostosowania społecznego, a przede wszystkim profilaktyki społecznej i resocjalizacji oraz zjawisk związanych z patologiami społecznymi, zachowaniami ryzykownymi i przestępczością. W oddzielnych hasłach omówiono problematykę zachowań dewiacyjnych w rodzinie i szkole, wskazując na ich skutki i możliwości przeciwdziałania im. Książka zawiera także przegląd teorii oraz zagadnień definicyjnych związanych z resocjalizacją. Znajdujące się w leksykonie hasła obejmują także aspekty prawne i organizacyjne, dotyczące historii, współczesnej polityki reintegracji społecznej w Polsce oraz funkcjonowania placówek i instytucji resocjalizacyjnych. Znaczną uwagę poświęcono zagadnieniom kary pozbawienia wolności, a zwłaszcza resocjalizacji penitencjarnej, w zakresie której wyszczególniono hasła dotyczące resocjalizacji określonych kategorii skazanych, takich jak osoby: starsze, niepełnosprawne, niebezpieczne, uzależnione czy skazane za zabójstwa lub przestępstwa seksualne. Istotną częścią opracowania jest również omówienie wszystkich stosowanych w resocjalizacji terapii, w tym terapii niekonwencjonalnych, takich jak joga, ekologia, żagloterapia czy sztuka.

Książka stanowi skompensowane podsumowanie dotychczasowych dociekań teoretycznych i empirycznych autorki dotyczących zagadnienia resocjalizacji i silnie powiązanych z nią dziedzin, takich jak patologie społeczne, kryminologia, profilaktyka społeczna czy penitencjarystyka. Większość haseł zawartych w tym tomie powstała na skutek nie tylko przeglądu literatury, ale także badań empirycznych.

Celem zbioru jest dostarczenie Czytelnikowi skompensowanego studium wiedzy o resocjalizacji i powiązanej z nią problematyce. Każde hasło zawiera odwołania bibliograficzne, co ma za zadanie ułatwić zainteresowanemu odbiorcy dotarcie do obszerniejszych prac naukowych omawiających poruszane zagadnienia. Przypisy do tekstu, obok literatury polsko- i anglojęzycznej, zawierają także odniesienie do artykułów i monografii autorki omawiających szerzej prezentowane zagadnienia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ANETTA JAWORSKA Leksykon n resocjalizacji © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzent: dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG Redakcja wydawnicza: Izabela Rutkowska Adiustacja: Magdalena Polek Opracowanie typografi czne: Anna Bugaj-Janczarska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7850-132-9 tel./fax (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 Wydanie I, Kraków 2012 A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Wprowadzenie ...................................................................................................... 7 Agresja i jej przeciwdziałanie .................................................................................................. 9 Agresja – pojęcie i podział ...................................................................................................... 14 Agresja – teorie rozwoju zachowań agresywnych .............................................................. 21 Aksjologia resocjalizacji ........................................................................................................... 25 Autoagresja i jej przeciwdziałanie ......................................................................................... 30 Dewiacje społeczne młodzieży .............................................................................................. 39 Diagnoza w resocjalizacji ........................................................................................................ 44 Historia re eksji resocjalizacyjnej ............................................................................................. 55 Historia resocjalizacji instytucjonalnej w Polsce .................................................................... 61 HIV i AIDS ................................................................................................................................... 71 Kara pozbawienia wolności .................................................................................................... 79 Kary i nagrody w resocjalizacji penitencjarnej ..................................................................... 83 Klimat społeczny instytucji resocjalizacyjnych dla nieletnich ............................................. 88 Kompetencje osobowościowe i zawodowe wychowawców resocjalizacyjnych .......... 92 Kurator sądowy ......................................................................................................................... 97 Mediacja w resocjalizacji ........................................................................................................ 107 Metodologia badań w resocjalizacji ..................................................................................... 117 Metodyka resocjalizacji ........................................................................................................... 123 Niedostosowanie społeczne – etiologia ............................................................................... 133 Niedostosowanie społeczne – pojęcie ................................................................................. 140 Niedostosowanie społeczne – stan osobowości .................................................................. 144 Niedostosowanie społeczne – symptomatologia ................................................................ 152 Niedostosowanie społeczne – typologie .............................................................................. 157 Podkultura przestępcza ........................................................................................................... 163 Pomoc postpenitencjarna ...................................................................................................... 169 Probacja .................................................................................................................................... 176 Pro laktyka zachowań ryzykownych ..................................................................................... 181 Prostytucja nieletnich ............................................................................................................... 187 Przemoc w rodzinie i jej przeciwdziałanie ............................................................................. 191 A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 6 Spis treści Przemoc w szkole i jej przeciwdziałanie ................................................................................ 201 Przestępczość kobiet – rozmiary zjawiska .............................................................................. 211 Przestępczość nieletnich ......................................................................................................... 218 Przestępstwa internetowe ....................................................................................................... 223 Resocjalizacja – de niowanie pojęcia .................................................................................. 225 Resocjalizacja humanistyczno-egzystencjalna .................................................................... 229 Resocjalizacja kobiet ............................................................................................................... 237 Resocjalizacja nieletnich – formy instytucjonalne ................................................................ 242 Resocjalizacja nieletnich – tendencje europejskie .............................................................. 249 Resocjalizacja penitencjarna – aspekty negatywne .......................................................... 259 Resocjalizacja penitencjarna przestępców niebezpiecznych ........................................... 270 Resocjalizacja penitencjarna przestępców uzależnionych ................................................ 273 Resocjalizacja penitencjarna – rola służby więziennej ........................................................ 281 Resocjalizacja penitencjarna – struktura organizacyjna ..................................................... 287 Resocjalizacja – podstawy teoretyczne ................................................................................ 293 Resocjalizacja skazanych za przestępstwa seksualne ......................................................... 302 Resocjalizacja sprawców zabójstw ........................................................................................ 305 Resocjalizacja więźniów w wieku senioralnym i niepełnosprawnych ................................ 314 Rola edukacji ekologicznej w resocjalizacji .......................................................................... 318 Rola edukacji w resocjalizacji instytucjonalnej ..................................................................... 323 Rola kultury  zycznej w resocjalizacji ..................................................................................... 327 Rola pracy w resocjalizacji penitencjarnej ........................................................................... 336 Rola religii w resocjalizacji penitencjarnej ............................................................................. 343 Rola społeczeństwa w resocjalizacji – reedukacja inkluzyjna ............................................ 348 Rola sztuki w resocjalizacji penitencjarnej ............................................................................. 353 Rola wolontariatu w resocjalizacji .......................................................................................... 361 Samobójstwa – rozpoznawanie i przeciwdziałanie ............................................................. 369 System dozoru elektronicznego w resocjalizacji ................................................................... 377 Teleologia resocjalizacji ........................................................................................................... 381 Terapie pedagogiczne w resocjalizacji ................................................................................. 386 Terapie w resocjalizacji – arteterapia .................................................................................... 388 Terapie w resocjalizacji – biblioterapia .................................................................................. 393 Terapie w resocjalizacji –  lmoterapia (audiowizoterapia) ................................................. 396 Terapie w resocjalizacji – muzykoterapia .............................................................................. 399 Terapie w resocjalizacji – socjoterapia .................................................................................. 403 Terapie w resocjalizacji – teatroterapia ................................................................................ 406 Terapie w resocjalizacji – terapie niekonwencjonalne ........................................................ 411 Terapie w resocjalizacji – żagloterapia .................................................................................. 415 A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wprowadzenie Ważne jest nie to, co ze mną zrobiono, lecz to, co ja sam zrobiłem z tym, co ze mną zrobiono. Jean Paul Sartre Prezentowany Czytelnikowi Leksykon resocjalizacji stanowi zbiór kil- kudziesięciu alfabetycznie ułożonych haseł, które dotyczą: etiologii, symptoma- tologii, typologii, diagnostyki niedostosowania społecznego, a przede wszystkim profi laktyki społecznej i resocjalizacji oraz zjawisk związanych z patologiami spo- łecznymi, zachowaniami ryzykownymi i przestępczością. W oddzielnych hasłach omówiono problematykę zachowań dewiacyjnych w rodzinie i szkole, wskazując na ich skutki i możliwości przeciwdziałania im. Książka zawiera także przegląd teorii oraz zagadnień defi nicyjnych związanych z resocjalizacją. Znajdujące się w leksykonie hasła obejmują także aspekty prawne i organizacyjne, dotyczące historii, współczesnej polityki reintegracji społecznej w Polsce oraz funkcjono- wania placówek i instytucji resocjalizacyjnych. Znaczną uwagę poświęcono za- gadnieniom kary pozbawienia wolności, a zwłaszcza resocjalizacji penitencjarnej, w zakresie której wyszczególniono hasła dotyczące resocjalizacji określonych kategorii skazanych, takich jak osoby: starsze, niepełnosprawne, niebezpieczne, uzależnione czy skazane za zabójstwa lub przestępstwa seksualne. Istotną częścią opracowania jest również omówienie wszystkich stosowanych w resocjalizacji te- rapii, w tym terapii niekonwencjonalnych, takich jak joga, ekologia, żagloterapia czy sztuka. Książka stanowi skompensowane podsumowanie dotychczasowych docie- kań teoretycznych i empirycznych autorki dotyczących zagadnienia resocjalizacji i silnie powiązanych z nią dziedzin, takich jak patologie społeczne, kryminologia, profi laktyka społeczna czy penitencjarystyka. Większość haseł zawartych w tym tomie powstała na skutek nie tylko przeglądu literatury, ale także badań empi- rycznych. Celem zbioru jest dostarczenie Czytelnikowi skompensowanego studium wiedzy o resocjalizacji i powiązanej z nią problematyce. Każde hasło zawiera odwołania bibliografi czne, co ma za zadanie ułatwić zainteresowanemu odbiorcy A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 8 Wprowadzenie dotarcie do obszerniejszych prac naukowych omawiających poruszane zagadnie- nia. Przypisy do tekstu, obok literatury polsko- i anglojęzycznej, zawierają także odniesienie do artykułów i monografi i autorki omawiających szerzej prezento- wane zagadnienia. Oddając Czytelnikowi do rąk Leksykon resocjalizacji, chciałam jednocześnie złożyć podziękowania wszystkim tym, dzięki którym tom ten mógł przybrać obecny kształt. Dziękuję spotkanym na mojej drodze dydaktyczno-naukowej wybitnym reprezentantom polskiej myśli resocjalizacyjnej (których wymienię tu w kolejności, w jakiej spotkałam ich na moim szlaku zawodowym): Profesoro- wi Mieczysławowi Cioskowi, Profesorowi Henrykowi Machelowi, Profesorowi Andrzejowi Bałandynowiczowi oraz Profesor Krystynie Marzec-Holce – za ich intelektualne inspiracje, za wsparcie w moich zmaganiach naukowych, a przede wszystkim za tak niezwyczajną ludzką życzliwość. Dziękuję moim przyjaciołom (których tu nie wymienię z obawy przed niewy- baczalnym pominięciem kogokolwiek) – za ich obecność i zdolność taktownego przyjmowania zarówno moich sukcesów, jak i porażek. Dziękuję bardzo moim najbliższym: Andrzejowi – za jego wsparcie i cierp- liwe znoszenie moich codziennych, wielogodzinnych zmagań przy pracy – oraz Karolinie – mojej córce – za to, że daje mi poczucie spełnienia w najważniejszej roli na świecie. Dziękuję wreszcie Ofi cynie Wydawniczej „Impuls” – za wiarę w sukces książki i dofi nansowanie jej wydania. Książkę dedykuję moim Rodzicom – bo zaprzepaściłam szansę, by zrobić to za Ich życia. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 A Agresja i jej przeciwdziałanie Przeciwdziałanie zachowaniom agresywnym wśród dzieci, młodzieży i agresorów dorosłych przyjmuje wiele form, wykorzystujących zarówno działa- nia intuicyjne, jak i przemyślane i zweryfi kowane naukowo programy profi lak- tyczne i terapeutyczne. Owe działania opierają się głównie na założeniach terapii behawioralnej i poznawczo-behawioralnej. Formy te przybierają postać: karania za przejawy agresji; uczenia kontrolowania emocji gniewu; poszerzania zdolno- ści empatycznych i rozładowywania napięcia; terapii wielosystemowych; uczenia umiejętności rozwiązywania konfl iktów; Treningu Zastępowania Agresji; autor- skich programów przeciwdziałania agresji. 1. Jednym z powszechniej stosowanych sposobów eliminowania zachowań agresywnych jest karanie. Stosowanie bodźców awersyjnych (kar) jako me- tody wychowawczej ma powodować stan przykrego napięcia emocjonalne- go w przypadku występowania zachowania destruktywnego. Za pomocą kar, należących do metod terapii behawioralnych, osiąga się dość znaczną skuteczność w eliminowaniu niepożądanego zachowania. Wspólny dla wszystkich terapii behawioralnych jest jednak także fakt, że eliminują one jedynie zewnętrzne przejawy zachowania, nie przyczyniają się natomiast do zmiany wewnętrznej gotowości do zachowań agresywnych. Wiado- mo, że karanie za przejawy agresji raczej tłumi tendencje agresywne, niż je wygasza, a chwilowe tłumienie agresji (przez stosowanie kar) zwiększa jeszcze jej nasilenie po zaniknięciu groźby kary (lub podczas nieobecnoś- ci karzącego) (Łobocki, 2008, s. 213–215). Karanie za przejawy agresji nie przyczynia się zatem do trwałego zaniku tendencji agresywnych, a ich silne tłumienie może doprowadzać do eskalacji zachowania na dalszych etapach życia. Kolejną niedoskonałością metody karania jest łatwość prze- kroczenia optymalnego progu stosowanych kar – nadmierne i zbyt częste karanie (zwłaszcza stosowanie kar fi zycznych) przyczynia się bowiem nie A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 10 A do wyeliminowania, ale do nasilenia agresji (choćby przemieszczonej lub ukrytej – zob. hasło „Agresja – pojęcie i podział”). Skuteczność karania jest uzależniona od kilku czynników: pozytywnego stosunku karzącego do karanego (a także vice versa); akceptacji przez karanego norm, za których nieprzestrzeganie został ukarany; atmosfery, w jakiej wymierzona została kara (nie powinna być to atmosfera wroga) oraz od umiaru w stosowaniu kar (Łobocki, 2008, s. 216–218). 2. Jedną z najczęstszych emocji prowadzących do zachowań agresywnych jest gniew. Sposobem eliminowania agresji jako przejawu zachowania jest za- tem zdolność radzenia sobie z gniewem (Krahe, 2005, s. 202–203). Me- tody radzenia sobie z gniewem mogą być jednak skuteczne jedynie wobec osób świadomych własnych reakcji i impulsów agresywnych. W tym ujęciu niezbędne okazuje się łączenie terapii behawioralnych z kognitywnymi, polegającymi na analizowaniu procesów poznawczych. Pierwszymi ele- mentami kontroli gniewu są więc wyuczenie zdolności rozpoznawania bodźców wywołujących agresję oraz analiza potencjalnych przyczyn fru- stracji. 3. Sposobami redukowania zachowań agresywnych są także: zwiększenie zdolności empatycznych (aby pobudzenie emocjonalne wynikające z za- chowania agresywnego nie przysłaniało cierpienia zadawanego ofi erze tego typu działań) oraz rozładowanie napięcia przez humor (dobra zabawa – niezawierająca wrogich czy agresywnych podtekstów – często może elimi- nować zachowania agresywne). Warto o tym pamiętać podczas tworzenia zajęć wychowawczych w szkole. 4. Jednym z programów prowadzących do zmniejszania agresji u dzieci i młodzieży jest rodzinna terapia wielosystemowa, skierowana m.in. do członków rodzin zastępczych (szczególnie mierzących się z problemem agresji dzieci i młodzieży) oraz młodzieży z problemem zaburzeń w zacho- waniu. Nacisk zostaje tu położony nie tylko na kształtowanie dyscypliny, ale przede wszystkim na okazywanie wsparcia i budowanie pozytywnych relacji pomiędzy rodzicami i dziećmi (Komorowska, 2009, s. 9). Ta tera- pia społeczna, prowadzona w warunkach domowych, oparta jest na teorii ekologicznej i teorii systemów rodzinnych. Główne jej zadania to wypo- sażenie rodziców w niezbędne umiejętności rodzicielskie oraz nauczenie młodzieży, jak sobie radzić z problemami rodzinnymi, rówieśniczymi, szkolnymi i sąsiedzkimi (Grzywa-Bilkewicz, Śpila, Grzywa, 2011). W tej terapii, zgodnie z jej indywidualnie dobranymi planami, łączone są: stra- tegiczna terapia rodzin – skupiająca się na objawach (nie przyczynach) niewłaściwego funkcjonowania rodziny, której celem jest zmiana podejścia do problemu wszystkich członków rodziny; strukturalna terapia rodzin – zakładająca hierarchiczne podziały w rodzinie (każdy członek rodziny sta- nowi swoisty subsystem i zajmuje w niej określone miejsce), jej cele stanowią A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja i jej przeciwdziałanie 11 doprowadzenie do współpracy pomiędzy wszystkimi członkami rodziny (subsystemami) i odnalezienie się w strukturze rodziny; rodzicielski trening behawioralny – odnoszący się do relacji pomiędzy małżonkami oraz relacji rodzic – dziecko (cele to zmiana wzajemnego postrzegania się partnerów interakcji oraz wzmacnianie relacji pozytywnych); terapia kognitywno-behawioralna oraz konsultacje społeczne – zaangażowanie rodziny w działania na rzecz środowiska lokalnego i vice versa – działanie instytucji lokalnych na rzecz rodziny. 5. Programy oparte na umiejętności rozwiązywania konfl iktów – polegają głównie na podnoszeniu umiejętności społecznych i samoświadomości. Celami tego typu programów, obok ograniczenia przemocy międzyró- wieśniczej, są wzrost empatii, tolerancji dla odmienności innych ludzi oraz współpraca w grupie. Programy te polegają głównie na podnoszeniu umie- jętności samokontroli, zdolności relaksacyjnych (jako sposobów radzenia sobie z emocjami destruktywnymi), przyjmowaniu punktu widzenia dru- giej osoby. Metody pracy opierają się na terapii poznawczo-behawioralnej. Rezultatem tego typu programów jest mediacja rówieśnicza (zob. hasło „Mediacja w resocjalizacji”). 6. Trening Zastępowania Agresji (TZA) – ang. Aggression Replacement Train- ing (ART). U jego podstaw leży przekonanie, że agresywne zaburzenia zachowania wynikają z defi cytu umiejętności zachowań społecznych (bra- ku: kontroli własnej impulsywności, umiejętności odmiennych od agresji sposobów zachowania, rozwoju myślenia moralnego). Autorem projektu opracowanego w Instytucie Badań nad Agresją Uniwersytetu w Syracuse w Stanach Zjednoczonych jest Arnold P. Goldstein, który oparł swój pro- jekt na skillstreamingu – profi lowaniu umiejętności (Goldstein, McGinnis, 2001a). W Stanach Zjednoczonych program ten funkcjonuje na terenie szkół od 1987 roku (wykorzystywany głównie w tzw. szkołach alternatyw- nych, przeznaczonych dla młodzieży sprawiającej problemy wychowaw- cze). W Szwecji powszechnie stosuje się go w terapii rodzin oraz mło- docianych przestępców. W Polsce TZA prowadzony jest od 1999 roku przez Szkołę Profi laktyki Uzależnień oraz Instytut „Amity” w Warszawie. Warsztaty wykorzystujące metodę ART polegają głównie na: kształtowa- niu asertywności, poprawie kontaktów z innymi, rozwoju zdolności plano- wania i radzenia sobie z emocjami (lękiem, gniewem). Optymalna liczba uczestników treningu nie powinna przekraczać 6–8 osób. Metody stosowa- ne w TZA oparte są na założeniach kognitywno-behawioralnych i polegają na jednoczesnej pracy nad trzema obszarami funkcjonowania człowieka: zachowaniem, emocjami i rozwojem moralnym. Trening Zastępowania Agresji składa się z trzech głównych elementów: treningu umiejętności zachowań prospołecznych, treningu kontroli złości oraz treningu wniosko- wania moralnego (poznanie wartości moralnych) (Morawski, 2004). A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 12 A Pierwszym etapem programu jest trening umiejętności społecznych, któ- rego zadanie polega na wyuczeniu pięćdziesięciu umiejętności podzielo- nych na sześć bloków tematycznych: podstawowe umiejętności społeczne (np. mówienie i słuchanie komplementów); zaawansowane umiejętności społeczne (np. proszenie o wsparcie, przepraszanie); umiejętności radze- nia sobie z emocjami (wyrażanie uczuć); alternatywne umiejętności wobec agresji (asertywność); umiejętności radzenia sobie ze stresem (reagowanie na presję i niepowodzenia); umiejętności planowania (podejmowanie de- cyzji) (Goldstein, Reagles, Amann, 2001). Technikami wykorzystywany- mi na tym etapie są modelowanie (odzwierciedlanie zachowań będących elementami danej umiejętności) i odgrywanie ról. Każda z umiejętności rozpisana jest na poszczególne kroki i ćwiczona kilkakrotnie. Kolejny etap – trening kontroli złości – ma na celu wyuczenie zdolności powstrzymywania natychmiastowego wyładowania nagromadzonych ne- gatywnych emocji. Elementami tego etapu są: identyfi kacja zewnętrznych wyzwalaczy złości (identyfi kacja bodźców pobudzających do agresji); iden- tyfi kacja sygnałów płynących z ciała (pozwalających rozpoznać poziom złości); uczenie technik redukujących pobudzenie fi zjologiczne organizmu; nauka powstrzymywania reakcji agresywnej; formułowanie twierdzeń na- gradzających samego siebie za powstrzymanie zachowania agresywnego. Ostatnim etapem treningu jest trening wnioskowania moralnego, służący rozwijaniu zdolności podejmowania świadomych i dojrzałych decyzji. Etap ten odbywa się przez omawianie przygotowanych wcześniej „dylematów moralnych” dostosowanych do wieku uczestników grupy. 7. Na bazie ART powstają autorskie programy dostosowane do potrzeb spe- cyfi cznych grup przejawiających problem zachowań agresywnych. Jednym z takich programów jest program korekcyjno-edukacyjny dla skazanych wykazujących skłonności do zachowań agresywnych „Można inaczej”, opracowany w 2011 roku w Zakładzie Karnym w Czarnem i prowadzony przez psychologów – Alicję Ławecką i Annę Mackiewicz. Nasilenie zachowań agresywnych w zakładach karnych wynika głównie z faktu wzmożonej frustracji wywołanej skrajną deprywacją potrzeb (zob. ha- sło „Agresja – teorie rozwoju zachowań agresywnych”) w warunkach izolacji, stając się formą radzenia sobie w sytuacji trudnej. Problem agresji w zakładach karnych wynika także z umieszczenia na ograniczonej przestrzeni osób o najbar- dziej zaburzonym zachowaniu wynikającym z patologicznych środowisk pier- wotnych oraz uwarunkowanym temperamentalnie. Wielu skazanych trafi ło do zakładu karnego właśnie za przestępstwa z użyciem przemocy. Zachowania agresywne są niekiedy jedynym znanym im sposobem reagowania w sytuacjach konfl iktowych. Tendencje agresywne znacznie podnoszą ryzyko ponownego po- pełnienia przestępstwa. Cele programu oscylują wokół: nauczenia osadzonych nowego, nieagresywnego sposobu zachowania; rozwijania umiejętności radzenia A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja i jej przeciwdziałanie 13 sobie z frustracją, złością i gniewem; rozpoznania przez skazanych sygnałów ostrzegawczych zapowiadających zachowania agresywne; nabycia nowych umie- jętności służących rozwiązywaniu konfl iktów bez użycia agresji; przyswojenia umiejętności konstruktywnego wyrażania uczuć; podniesienia poziomu różnico- wania między dobrem a złem i wyboru odpowiedniego postępowania. Metody działania obejmują: warsztaty, udzielanie informacji zwrotnych, dyskusje, prace w grupie oraz pracę indywidualną. Konieczność przeciwdziałania agresji i przemocy (zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży) w Polsce regulowana jest przez akty prawne, wśród których za naj- ważniejsze należy uznać: a) ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty wraz ze zmiana- mi wprowadzonymi ustawą z dnia 2 lipca 2004 r., która weszła w życie z dniem 21 sierpnia 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 173, poz. 1808); b) rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w spra- wie ramowych statutów szkół i placówek publicznych (Dz. U. z 2001 r. Nr 61, poz. 624 z późn. zm.); c) rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkol- nego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz. U. z 2007 r. Nr 157, poz. 1100); d) rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz. U. z 2002 r. Nr 15, poz. 142). Literatura cytowana Warszawa. Warszawa. nia). Zapobieganie narkomanii wśród młodzieży. Warszawa. i zaburzenia zachowania w DSM IV. “Current Problems of Psychiatry”. No. 12(1). Goldstein A.P., McGinnis E. (2001a). Skillstreaming. Kształtowanie młodego człowieka. Goldstein A.P., McGinnis E. (2001b). Skillstreaming. Kształtowanie umiejętności ucznia. Goldstein A.P., Reagles K.W., Amann L.L. (2001). Umiejętności chroniące (odmawia- Grzywa-Bilkiewicz A., Śpila B., Grzywa A. (2011). Zaburzenia opozycyjno-buntownicze Komorowska M. (2009). Przeciwdziałanie agresji. „Remedium” 2009 (luty). Krahe B. (2005). Agresja. Gdańsk 2005. Łobocki M. (2008). Teorie wychowania w zarysie. Kraków. Morawski J. (2004). Trening Zastępowania Agresji w szkołach i placówkach systemu oświaty. Warszawa. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 14 A Agresja – pojęcie i podział Słowo „agresja” wywodzi się z łacińskiego aggressio – „napaść”, co oznacza: „zbliżać się do czegoś”, „nacierać na to”, „stawić czoło wyzwaniom”. Agresja oznacza również: zabrać się do czegoś, wgryźć się w coś, sta- wiać opór (Rumpf, Bacdorf , 2003, s. 10). Agresja bywa traktowana zarówno jako zjawisko pozytywne (konstruktyw- ne, konieczne i naturalne), służące ochronie i przetrwaniu, jak i jako zjawisko negatywne (destrukcyjne, dewiacyjne), przejawiające się okrucieństwem (będące skrajną formą agresji) i przemocą (Wysocka, 2008). Wśród ujęć agresji wymienia się: obiektywne – podkreślające społeczną szkodliwość czynu w formie ataku wyrządzającego krzywdę (fi zyczną lub psy- chiczną); intencjonalne – określające agresję jako działanie podejmowane z intencją wyrządzenia krzywdy, której często towarzyszy reakcja emocjonalna – gniew; traktujące agresję jako cechę osobowości – przejawianą gotowością do agresywnego reagowania na pewne sygnały wywoławcze, określaną jako postawa wrogości (częściej i poprawniej – mianem agresywności) i przejawianą głównie przez osobowość typu A (charakteryzującą się zachowaniami rywalizacyjnymi, agresywnością i wrogością wobec innych). Agresja (rozumiana jako cecha osobowości) może się stać czynnikiem wy- zwalającym przemoc, która często utożsamiana jest ze zjawiskiem agresji. Obie kategorie dzieli przede wszystkim kryterium intencjonalności, które w przypad- ku agresji może być względne, nieodłącznie towarzyszy natomiast zjawisku prze- mocy. Z przemocą nie zawsze łączy się pobudzenie emocjonalne – może ona być przejawem dominacji (np. przemoc ekonomiczna, instytucjonalna, symboliczna, psychiczna, zaniedbywanie, przymus), która jest nierozerwalnie związana z agre- sją (zob. hasło „Przemoc w rodzinie i jej przeciwdziałanie”). Wspólne dla wielu defi nicji agresji jest określenie jej jako [...] reakcji polegającej na działaniu szkodliwymi bodźcami na inny organizm, inicjowanego ataku powodującego powstanie szkód ma- A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja – pojęcie i podział 15 terialnych lub moralnych, czy też aspołecznego sposobu zachowania się, wynikającego z wrogich reakcji (Wysocka, 2008, s. 271). Znaną defi nicję agresji sformułował Arnold H. Buss. Określił ją jako „reakcję dostarczającą szkodliwych bodźców innemu organizmowi” (cyt. za: Urban, 2010, s. 15). Część teoretyków poszerza defi nicję agresji o jej aspekt poznawczy i odno- si to pojęcie nie tylko do sfery działań, ale również pozbawienia takiego działania (brak opieki, zaniedbywanie, nieudzielenie pomocy) oraz agresywnych intencji, myśli, życzeń (Urban, 2010, s. 15). Szukając wspólnego mianownika dla ponad 250 defi nicji agresji funkcjonu- jących w literaturze naukowej, można podkreślić znaczenie dwóch czynników: intencjonalności zachowań oraz negatywnych następstw (fi zycznych lub psy- chicznych) tych zachowań dla ofi ary agresji. Także pod tym względem zdania naukowców bywają jednak podzielone, agresja zaś (pomimo intencjonalności wyrządzenia szkody innej osobie) czasem nie jest za taką uznawana, tj. w przy- padku gdy zachowanie to jest usprawiedliwione ze społecznego punktu widzenia (np. wymierzenie kary śmierci złoczyńcy lub zabijanie osób z przeciwnego obozu podczas wojny). Podążając za takim rozumieniem agresji, możemy wyróżnić agresję kon- struktywną, której wyznacznikiem jest wyrażana wobec niej akceptacja społeczna (zawsze jest zgodna z oczekiwaniami społecznymi), oraz agresję destrukcyjną, często będącą zachowaniem przestępczym lub niezgodnym z normami moralno- -zwyczajowymi. Dokonując innych, wielotorowych podziałów agresji, możemy wyróżnić: 1. W zależności od poziomu kontroli emocjonalnej: agresję typu afektyw- nego – przejawianą w postaci przestępczości gwałtownej, oraz agresję in- strumentalną – przejawianą np. w postaci przestępstw przeciwko własno- ści. Jej głównym celem nie jest wyrządzenie szkody, lecz stanowi ona drogę do realizacji jakiegoś innego zamierzenia. 2. W zależności od przyzwolenia społecznego: agresję uprawnioną i nie- uprawnioną. W tym zakresie kara śmierci stanowi jeden z najbardziej kon- trowersyjnych problemów prowadzących do rozważań nad agresją. Z jed- nej strony spełnia ona wszelkie kryteria defi nicyjne agresji (chęć zadania cierpienia, wyrządzenia szkody i intencjonalność działań), z drugiej jednak jest legitymizowana przez kodeksy karne wielu państw na świecie. Jeśli karę śmierci wymierzaną w obliczu przyzwolenia społecznego uznajemy za uprawnioną formę agresji, to czy jednocześnie za taką formę powinni- śmy uznać zachowania agresywne przejawiane przez grupy mniejszościowe w walce o swoje prawa? Rozważania te powinny obejmować także walkę grup separatystycznych – skoro nie nazywamy agresją kary śmierci, to może także pozostałe formy wyrządzania intencjonalnej krzywdy innym ludziom można wyłączyć z kręgu zachowań agresywnych? Może jest to uprawnione zawsze A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 16 A wtedy, gdy aktom agresji przyświecają jakieś inne, nadrzędne wobec dobra każdego człowieka ideologie? Nie odpowiadając tu na te pytania, należy jedynie zaznaczyć, że intencjonalność i krzywda wyrządzana ofi erze wydają się wystarczającym powodem kwalifi kowania zachowań jako agresywne. 3. Ze względu na bezpośredniość aktów agresji: bezpośrednią (w przypadku bezpośredniego działania w celu wyrządzenia szkody) i pośrednią. Agre- sja bezpośrednia może być przejawiana w formie fi zycznej (uderzanie, kopanie itd.), werbalnej (wyzywanie, ośmieszanie itp.) lub świadczącej o zaniechaniu (np. pozbawienie pomocy) czy niesprawiedliwym trakto- waniu (np. mobbing) – zawsze jest jednak działaniem ukierunkowanym bezpośrednio na ofi arę agresji. Agresja pośrednia (Alberti, Emmos, 2003) natomiast rozumiana jest jako działanie podstępne, pozbawione konfron- tacji, które bywa maskowane uśmiechem i zachowaniem przyjacielskim. Ta zamaskowana postać agresji może przybierać formę podstępnego knu- cia, plotek lub sarkazmu, z którego często śmieją się inni – silnie rani jednak osobę będącą jego obiektem. W ujęciu fi zycznym agresja pośrednia może przybierać np. formę kopania rzeczy należących do ofi ary. 4. Ze względu na czas reakcji agresywnych: odroczoną (która nie ma związku z obecną sytuacją) oraz impulsywną (instynktowną). 5. Uwzględniając formy wyrażania agresji: agresję werbalną, przejawiającą się w agresywnych aktach słownych, mających na celu psychiczne zranienie drugiej osoby (przybiera ona postać wyzwisk, arogancji, ośmieszania czy poniżania słownego), a także niewerbalną. W przypadku tej drugiej moż- na dokonać rozróżnienia na agresję fi zyczną – przejawiającą się w bezpo- średnim ataku w postaci zadawania cierpienia fi zycznego (bicia, kopania, popychania) i niefi zyczną – polegającą na zaniedbywaniu, lekceważeniu, poniżaniu przez okazywanie wyższości. 6. Ze względu na jawność aktów agresji: agresję ukrytą – polegającą na fanta- zjowaniu na temat agresji, oraz agresję jawną – chęć wyrządzenia krzywdy nie jest w tym przypadku skrywana. 7. Ze względu na celowość działania: agresję zamierzoną instrumentalną – wyrządzona krzywda jest pośrednim kosztem działania nastawionego na osiągnięcie innego celu (np. faulowanie w grze sportowej, przestępczość zorganizowana) (Pilch, Lepalczyk, 2003, s. 421); agresję zamierzoną ce- lową – ukierunkowaną na wyrządzenie szkody, w której krzywda doznana przez ofi arę jest celem samym w sobie (celowe zadawanie cierpienia innej istocie motywowane wieloma czynnikami). 8. Ze względu na motyw (Wolińska, 2000, s. 16): agresję gniewną – okre- ślaną także mianem gorącej lub spontanicznej, stanowiącą naturalną (wro- dzoną) reakcję na frustrację; agresję instrumentalną – inaczej zimną lub wrogą, stanowiącą czynność wyuczoną i prowadzącą do uzyskania określo- nego rezultatu (np. ustępstwa, uległości ze strony ofi ary); agresję zadanio- A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja – pojęcie i podział 17 wą (zadaniowo-instrumentalną) – związaną z pełnieniem określonych ról społecznych (np. rodzica – zaniedbywanie potrzeb dziecka; przełożonego – niedopuszczenie do zasłużonego awansu); agresję dla przyjemności – charakterystyczną dla osób o zaburzonej osobowości, np. o skłonnościach sadystycznych; agresję zabawową – przejawiającą się w formie potyczek o charakterze zabawowym, jako sposób nawiązania kontaktu z rówieśni- kami, głównie wśród dzieci. 9. Ze względu na formy: fi zyczną – z zastosowaniem w agresywnym działa- niu własnego ciała (np. pięści, nóg) lub innych przedmiotów; seksualną – przejawiającą się w formie gwałtów lub wymuszenia zachowań seksualnych; psychiczną – polegającą na agresywnym zachowaniu słownym (odrzuce- nie, wrogie uwagi, obelgi, groźby, zaczepki) lub gestykulacyjnym (poni- żające i obrażające gesty, miny), a także wyrażaną przez agresywne słowa i obrazy (np. zdjęcia) przy zastosowaniu współczesnej techniki (Interne- tu, telefonu komórkowego) oraz mobbing (w miejscu pracy lub szkole). Jako formę agresji należy także wyróżnić zaniechanie pomocy, które choć w swej istocie jest raczej brakiem działania, może jednak stanowić inten- cjonalne, ukierunkowane na wyrządzenie krzywdy postępowanie. Wieloaspektowego podziału agresji dokonała J.M. Wolińska (2000, s. 157), wyszczególniając następujące jej typy: 1) Ze względu na kierunek agresji: skierowaną na innych ludzi, bądź samoagresję i skierowaną na przedmioty; 2) Ze względu na podmiot agresji: a) indywidualną (agresor występuje jako indywidualna jed- nostka), b) grupową (agresorem jest grupa ludzi); 3) Ze względu na formy: bezpośrednią, pośrednią, przemieszczoną, czynną, bierną, słowną,  zyczną, jawną, ukrytą; 4) Ze względu na złożoność: prostą i złożoną; 5) Ze względu na sposób realizacji: behawioralną (agresja jawna),wyobrażeniową, symboliczną, tematyczną; 6) Ze względu na czynniki wywołujące agresję: reaktywno-emocjonalną, wywoływaną przez wewnętrzny przymus sprawiania bólu i cierpienia, jako narzędzie realizacji życiowych celów; 7) Ze względu na czynniki zewnętrzne wy- wołujące agresję: impulsywną, instrumentalną, frustracyjną, wyuczoną, wywołaną zachowaniem się innych osób, wywołaną wypowiedziami innych osób, wywołaną własnymi niepowodzeniami; 8) Ze względu na celowość działania: zamierzoną i niezamierzoną. Formy agresji wykazują znaczne zróżnicowanie w zależności od płci przeja- wiających je osób. Mężczyźni i chłopcy wykazują na ogół więcej form agresji bez- pośredniej i fi zycznej, dziewczęta i kobiety natomiast częściej posługują się agre- sją psychiczną i pośrednią (Pufal-Struzik, 2007, s. 13–14). Mężczyźni i kobiety różnią się także w zakresie wyrażania agresji emocjonalnej i instrumentalnej. Wyrażanie agresji częściej staje się sposobem wyładowania złości u kobiet, męż- czyźni natomiast częściej traktują agresję jako narzędzie. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 18 A Za Ireną Pufal-Struzik (2007, s. 10–11) możemy wyróżnić indywidualne pre- dyspozycje poznawcze, motywacyjne i emocjonalne prowadzące do agresywnego zachowania: [...] mniejsza, w porównaniu z rówieśnikami, wiara w siebie; niezadowolenie z siebie, postawy moralne i społeczne wywołują zachowania agresywne, zuchwałość, „zgrywanie się”, arogancję; wrogie i niechętne nastawienie do innych; łatwość wpadania w irytację i emocjonalna nadwrażliwość; znaczna impulsywność; silna neurotyczność, która powoduje, że osobie częściej towarzyszy silny stres w trudnych sytuacjach; słaby charakter; sil- na skłonność do dominacji; przeżywanie różnego rodzaju niepowodzeń (osobistych, szkolnych, towarzyskich z powodu nieśmiałości, prowadzące do zamknięcia w sobie); brak poczucia bezpieczeństwa; skłonności do buntu w obronie własnego Ja i cenionych wartości, z tendencją do prze- żywania silnego lęku; mała atrakcyjność  zyczna, która obniża samooce- nę dziecka i młodego człowieka, wzbudza lęk przed kompromitacją, kry- tyką, wyśmiewaniem, posądzeniem o niezręczności, staje się powodem zamknięcia się w sobie, niechęci, a przez to poczucia samotności i niskiej wartości własnej; obwinianie innych za swój gniew, życie w przekona- niu, że smutek i lęk są czymś wstydliwym; nuda, brak umiejętności war- tościowego wypełniania wolnego czasu; wady wymowy, ubogie słow- nictwo, nieumiejętność wypowiedzenia się w sytuacjach społecznych, brak ogólnych wiadomości; brak tolerancji wobec opinii i zachowań innych; brak zdolności asertywnych; osamotnienie i brak pozytywnego kontaktu z rodzicami, brak ciepła domowego; przeżywanie negatyw- nych uczuć z powodu rozwodu rodziców, śmierci bliskiej osoby; częste obserwowanie wzorców zachowań agresywnych w grach komputero- wych i w telewizji; silna potrzeba stymulacji (potrzeba nowych doznań). Przyczyny agresji wśród dzieci i młodzieży: 1. Frustracja – wynikającą m.in. z niemożności realizacji potrzeb uznania i szacunku ze strony innych (Jarzewska, 2006), autonomii, niezależnoś- ci (a jednocześnie zależności emocjonalnej). Frustracja ta jest najczęściej udziałem młodych ludzi stwarzających problemy wychowawcze i odrzu- conych przez grupy formalne. 2. Brak poczucia zależności emocjonalnej od matki we wczesnym dzieciństwie (Baumann, 2007) (niezaspokojona potrzeba miłości i bezpieczeństwa) pro- wadzący do postrzegania otaczającego świata jako wrogiego i niebezpiecz- nego, a zatem wzrostu tendencji agresywnych jako motywu obronnego. 3. Agresja przejawiana przez najbliższe otoczenie: rodziców, rodzeństwo, rówieśników, sąsiadów – wyuczone i zaobserwowane wzorce postępowa- nia – modelowanie postaw agresywnych. 4. Autorytarny model wychowania, który wymusza zachowania konformi- styczne oraz nie sprzyja rozwojowi świadomości refl eksyjnej (Wolińska, 2000). A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja – pojęcie i podział 19 i akceptowalnym; agresja jest jedyną formą obrony. 5. Agresja: emocjonalna, psychiczna, fi zyczna, seksualna – stosowane wo- 6. Sceny agresji i przemocy przekazywane przez media (telewizje, Internet, bec dziecka w rodzinie. gry komputerowe). Ich działanie polega na: a) modelowaniu zachowania agresywnego; b) zobojętnianiu widza na akty okrucieństwa; c) kształtowaniu przekonania, że agresja jest zjawiskiem powszechnym d) pokazywaniu obrazu świata jako wrogiego i niebezpiecznego, gdzie 7. Zaburzenia ośrodkowego systemu nerwowego (zwiększona pobudliwość emocjonalna). 8. Zaburzenia psychiczne (łącznie z przejawianiem skłonności sadystycz- nych), w tym psychopatia dziecięca (zob. hasło „Niedostosowanie spo- łeczne – stan osobowości”). 9. Wysoki poziom ekstrawersji przy jednoczesnym niskim poziomie uspo- łecznienia i wysokim poziomie neurotyczności. 10. Zaniżona samoocena – mniejsza w porównaniu z rówieśnikami wiara w siebie. Agresja, będąc czynnikiem rozwoju człowieka, pojawia się w sposób natu- ralny w okresach kryzysów rozwojowych. Pierwszym z ich jest kryzys drugiego roku życia, w którym staje się ona przejawem budowania autonomii. Kolejnym jest kryzys dorastania – okres kształtowania się tożsamości (Pospiszyl, 2008). Bunt wobec dorosłych, narzuconych z góry zasad oraz konfl ikty z rówieśnikami stanowią wówczas element tworzenia własnych granic i budowania tożsamości. Jako naturalna konsekwencja przechodzenia jednostki ludzkiej przez kolejne eta- py rozwoju agresja staje się problemem wtedy, gdy zaburza funkcjonowanie czło- wieka w innych obszarach życia, przyczyniając się m.in. do powstawania proble- mów interpersonalnych (Komorowska, 2009, s. 8). Należy pamiętać, że czasem zachowanie agresywne staje się formą wyrażania kryzysu emocjonalnego i jest sposobem na zwrócenie na siebie uwagi otoczenia oraz próbą uzyskania pomocy. Literatura cytowana Gdańsk. Alberti R., Emmos M. (2003). Asertywność – sięgaj po to, czego chcesz, nie raniąc innych. Baumann K. (2007). Agresja dobra i zła. „Edukacja i Dialog”. Nr 2. Jerzewska M. (2006). Znaleźć ujście dla agresji. „Edukacja i Dialog”. Nr 1. Komorowska M. (2009). Agresja w różnym wieku – przejawy i konsekwencje. „Reme- Łuczenko P. (2009). Przemoc i agresja w szkole. Łódź. dium”. Nr 4. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 20 A Warszawa. Pilch T., Lepalczyk I. (2003). Pedagogika społeczna. Człowiek zmieniający się w świecie. Pospiszyl I. (1998). Adaptacyjne źródła agresji dorastającej młodzieży. „Edukacja”. Nr 2. Pospiszyl I. (2008). Patologie społeczne. Warszawa. Pufal-Struzik I. (red.). (2007). Agresja dzieci i młodzieży. Uwarunkowania indywidualne, rodzinne i szkolne. Kielce. Rumpf J., Bacdorf M. (2003). Krzyczeć, bić, niszczyć. Agresja u dzieci w wieku 13 lat. Gdańsk. Urban B. (2010). Współczesne teorie w naukach społecznych wobec przestępczości i resocja- lizacji [w:] T. Sołtysiak, A. Latoś (red.). Działalność profi laktyczna i resocjalizacyjna w środowisku otwartym, instytucjach wychowawczych, poprawczych oraz karnych. Byd- goszcz. Wolińska J.M. (2000). Agresywność młodzieży – problem indywidualny i społeczny. Lublin. Wysocka E. (2008). Diagnoza w resocjalizacji. Warszawa. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja – teorie rozwoju zachowań agresywnych 21 Agresja – teorie rozwoju zachowań agresywnych W zakresie mechanizmów powstawania agresji wymienia się trzy pod- stawowe grupy traktujące ją jako: wrodzony instynkt; reakcję na frustrację lub zjawisko wyuczone społecznie. Czynniki determinujące zachowania agresywne mogą zatem być ujmowane w świetle teorii biologicznych, psychologicznych i społecznych (Obuchowska, 2001, s. 45). Wśród biologicznych modeli agresji znaczącą rolę odegrał model zapropono- wany przez Konrada Lorenza. Model ten zakłada naturalne istnienie w każdym organizmie żywym (ludziach i zwierzętach) energii agresywnej, która kumulo- wana, doprowadza w rezultacie do zachowania agresywnego. Jego manifestacja jest uzależniona od ilości nagromadzonej energii agresywnej oraz od zewnętrz- nych bodźców wyzwalających agresję (im niższy poziom tej energii, tym silniej- sze bodźce są potrzebne do wywołania reakcji agresywnej – i odwrotnie). Przy nadmiernym poziomie energii agresywnej w organizmie reakcja agresywna może być wywołana przez nieproporcjonalnie słabe bodźce zewnętrzne (agresja spon- taniczna) (Krahe, 2006, s. 33). Przekroczenie progu krytycznego skumulowanej wewnętrznie agresji może doprowadzić do wybuchu skrajnie negatywnych form agresji i przemocy. Psychologiczne zarzuty pod adresem teorii Lorenza polegają głównie na niemożności pomiaru energii agresywnej oraz na obserwowalnym doświadczalnie fakcie, że po zachowaniu agresywnym poziom energii agresywnej często nie spada, lecz jedne akty agresji nierzadko podsycają kolejne zachowania tego typu (Krahe, 2006, s. 33–34). Większego współcześnie znaczenia nabierają teorie socjobiologiczne, w któ- rych wskazuje się, że zachowania agresywne zwiększają potencjał reprodukcyjny osobnika. Wyraźnie zaznacza się tu jednak zróżnicowanie poziomu agresji w za- leżności od wpływów kultury, co jednoznacznie wskazuje, że poziom zachowań agresywnych musi być zależny nie tylko od uwarunkowań biologicznych, ale także uspołecznienia w danej kulturze (w zależności od tego, czy dane środowisko kul- turowe propaguje, czy potępia agresję). Prawdopodobnie za zachowaniami agre- sywnymi kryją się mechanizmy genetyczne, które pozwoliły naszym przodkom A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 22 A przetrwać we wrogim i niebezpiecznym środowisku. Współcześnie jednak znacz- nie więcej uwagi poświęca się wpływom społeczeństwa i kultury. Najbardziej znaną teorią traktującą agresję jako instynkt wrodzony jest teoria Zygmunda Freuda, który wyodrębnił dwie podstawowe siły rządzące zachowaniem człowieka: instynkt życia (Eros) i instynkt śmierci (Tanathos) (zob. np. Freud, 1995). Instynkt życia popycha człowieka ku miłości, twórczości i przyjemno- ści. Antagonistyczny względem niego instynkt śmierci ukierunkowuje natomiast działanie jednostki ku autodestrukcji. Nieustanna walka tych dwóch przeciw- stawnych instynktów prowadzi do odwrócenia kierunku autodestrukcji na ze- wnątrz – przeciwko innym ludziom. Freud traktuje zachowania agresywne jako sposób uwolnienia destrukcyjnej energii i utrzymywania równowagi wewnętrz- nej. Sposobami zastępczego wyrażania instynktu śmierci są katharsis (np. przez słowa i płacz) oraz sublimacja (za: Surzykiewicz, 2007, s. 273). Pod koniec lat trzydziestych XX wieku psychologowie z Uniwersytetu w Yale (John Dollard, Leonard Doob, Neal E. Miller, Orval Mowrer, Robert Sears) stworzyli nową teorię uznającą agresję za nabyty popęd ukierunkowany na cel, znaną pod nazwą teorii frustracji – agresji (Hołyst, 2007, s. 1104). W swoich badaniach empirycznych uzyskali potwierdzenie zależności pomiędzy frustracją a zachowaniami agresywnymi. Teoria ta opiera się na dwóch założeniach: fru- stracja zawsze wyzwala agresję oraz agresja zawsze jest następstwem frustracji. Agresja i frustracja mogą występować naprzemiennie i, w zależności od oko- liczności, stopniowo się wznawiać. Napięcie frustracyjne jest skuteczniej mini- malizowane przez akty agresji otwartej. Do najbardziej frustrujących społecznie sytuacji (doprowadzających do agresji) zalicza się: bezrobocie i biedę, nadmierne zagęszczenie zbiorowisk ludzkich (przeludnienie) oraz ból i choroby. Frustracja wzmaga zachowania agresywne zwłaszcza wówczas, gdy jest niespodziewana lub uniemożliwienie realizacji celu uważamy za niesprawiedliwe. Akty agresji mogą ulegać przeniesieniu (ukierunkowaniu na inny obiekt niż ten wywołujący frustra- cję) (Kmiecik-Baran, 2000). Czynnikami hamującymi zachowania agresywne są natomiast: oczekiwana kara (powodująca nie tyle hamowanie agresji, ile zmianę jej formy na ukrytą – zob. hasło „Agresja – pojęcie i podział”); więź emocjonalna z osobą będącą źródłem frustracji oraz oczekiwanie braku powodzenia zachowa- nia agresywnego. Zmodyfi kowana wersja tej teorii, opracowana w 1941 roku przez Neala E. Millera, wskazuje, że frustracja nie zawsze musi doprowadzać do zachowań agresywnych, lecz może powodować takie zachowania, jak: regresja, fi ksacja, apa- tia, redukcja napięcia (np. przez upijanie się) czy zaburzenia psychosomatyczne. Znaczącej modyfi kacji teorii frustracji – agresji dokonał Leonard Berkowitz, wskazując, że zachowanie agresywne człowieka zależy od jego wewnętrznej mo- tywacji przejawiania agresji oraz od sygnałów zewnętrznych, pobudzających tę agresję. Zdaniem Berkowitza, frustracja nie tyle prowadzi do agresji, ile wywołu- je uczucie gniewu (mogące prowadzić do ataku lub pogardy, niechęci, lekcewa- A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Agresja – teorie rozwoju zachowań agresywnych 23 żenia). O tym, czy gniew przerodzi się w agresję, decydują wewnętrzna gotowość do agresji (lub nawyk reagowania agresywnego) oraz zewnętrzne sygnały wywo- łujące agresję. Kolejna grupa teorii wskazuje na społeczne uwarunkowania zachowań agre- sywnych. Agresja uznawana jest za przejaw psychicznej aktywności służącej pod- trzymaniu systemu „ja” (Urban, 2009, s. 92). Zagrożenie „ja” jest generowane w przypadku napływania informacji sprzecznych z tymi zakodowanymi w skryp- tach poznawczych. Skrypty poznawcze osób agresywnych (ukształtowane w toku socjalizacji) zawierają przekonanie, że agresja jest najskuteczniejszym (lub nawet jedynym) sposobem reagowania w sytuacjach zagrożenia „ja”. Osoby agresywne uważają, że sukcesy osiągane przez agresję podnoszą ich samoocenę. Traktowa- nie agresji jako zjawiska wyuczonego społecznie opiera się zatem na kognityw- nej interpretacji zachowań agresywnych: agresja jest wynikiem uczenia się, choć najważniejszą rolę w tym zakresie odgrywają procesy poznawcze. Czynnikami wywołującymi zachowania agresywne są m.in.: (za: Hołyst, 2007, s. 1106–1107), dzieląc zachowania agresywne na: a) dążenie do zwiększania poczucia własnej wartości; b) wrogie zniekształcenia atrybucji – przypisywanie innym wrogich intencji; c) ukształtowanie przekonania o skuteczności zachowań agresywnych – zgod- nie z teorią uczenia się społecznego człowiek przejawia agresję, ponieważ do tej pory otrzymywał za nią wzmocnienia pozytywne (przekonanie, że agresja jest najlepszym sposobem zaspokajania potrzeb); d) agresja służy osiąganiu pożądanych dóbr przy jednoczesnym rozważaniu strat i zysków związanych z takim zachowaniem (agresor podejmuje racjo- nalny proces decyzyjny); e) w zakresie uwarunkowań biologicznych znaczenie właściwości tempera- mentalnych (Urban, 2010, s. 14–17). Próby uporządkowania i połączenia wielu teorii agresji dokonał Erich Fromm a) adaptacyjne biologicznie oraz służące obronie istotnych dla jednostki war- b) dezadaptacyjne biologicznie (destruktywność i okrucieństwo). Celem zachowań agresywnych pierwszego typu jest chęć usunięcia zagroże- nia. Mogą one występować także w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia (np. podczas pożaru). Drugi rodzaj wymienionych przez Fromma zachowań nie jest uwarunkowany biologicznie (nie ma związku z predyspozycjami wrodzony- mi, instynktami, popędami). Destruktywność i okrucieństwo stanowią reakcję na niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb egzystencjalnych (miłości, bezpieczeństwa, przynależności, czasem władzy). Brak samorealizacji prowadzi do obniżenia samooceny. Brak poczucia własnej wartości prowadzi natomiast do kwestionowania wartości innych osób i chęci niszczenia tego, co stanowi dla nich wartość. Zadawanie bólu, cierpienia, wymierzanie ciosów to w istocie substytu- ty niezbędnego człowiekowi kontaktu cielesnego – przyjaznego uścisku dłoni, tości (obronne); A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 24 A przytulenia; staje się formą fi zycznego kontaktu z innymi ludźmi. Stała tendencja do tego typu zachowań doprowadza w końcu do utrwalenia się cech charakte- rologicznych (charakterologicznej destruktywności i okrucieństwa). Zachowania tego typu nie łagodzą napięć, lecz je nasilają; zamiast przybliżać człowieka do innych oddalają go coraz bardziej. Agresja jako przejaw zaburzeń zachowania rozwija charakterystyczny styl in- terpersonalny. Styl ten jest odzwierciedleniem współoddziaływania przynajmniej czterech czynników: predyspozycji biologicznych, oddziaływań środowiskowych (niesprzyjające środowisko wychowawcze), zaburzonego procesu przetwarzania informacji oraz negatywnego wpływu grupy rówieśniczej (Grzywa-Bilkewicz, Śpila, Grzywa, 2011). Agresja wynika zatem z: niepełnego wykorzystania sygna- łów społecznych; interpretowania sygnałów obojętnych lub nawet przyjaznych ze strony otoczenia jako wrogich; niezdolności do asertywnego rozwiązywania kon- fl iktów i oczekiwana nagrody za zachowania agresywne. Czynniki te stanowią ważne przesłanki do tworzenia programów profi laktycznych i terapeutycznych (zob. hasło „Agresja i jej przeciwdziałanie”). Literatura cytowana i Przemoc”. Nr 6. -Anholcer. Agresja i przemoc a zdrowie psychiczne. Warszawa – Poznań. i zaburzenia zachowania w DSM IV. „Current Problems of Psychiatry”. No. 12(1). Freud Z. (1995), Wykłady ze wstępu do psychoanalizy. Warszawa. Grzywa-Bilkiewicz A., Śpila B., Grzywa A. (2011). Zaburzenia opozycyjno-buntownicze Hołyst B. (2007). Kryminologia. Warszawa. Kmiecik-Baran K. (2000). Agresja i przemoc w relacjach współczesnej szkoły. „Młodzież Krahe B. (2006). Agresja. Gdańsk. Miller N.E. (1941), Th e frustration-aggression hypothesis. „Psychological Review”. Vol. 48. Obuchowska I. (2001). Agresja dzieci w perspektywie rozwojowej [w:] M. Binczycka- Surzykiewicz J. (2007). Agresja i przemoc w szkole. Warszawa. Urban B. (2009). Wiedza o agresji jako podstawa skutecznej profi laktyki przestępczości gwał- townej. „Probacja”. Nr 1. Urban B. (2010). Współczesne teorie w naukach społecznych wobec przestępczości i resocja- lizacji [w:] T. Sołtysiak, A. Latoś (red.). Działalność profi laktyczna i resocjalizacyjna w środowisku otwartym, instytucjach wychowawczych, poprawczych oraz karnych. Byd- goszcz. A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Aksjologia resocjalizacji 25 Aksjologia resocjalizacji Optymalne relacje człowieka ze środowiskiem, będące jednym z naj- istotniejszych celów resocjalizacji, są uzależnione od obszernej grupy czynników i procesów, wśród których znaczące miejsce zajmuje system wartości docelowych. Jasne określenie aksjologicznych punktów odniesienia, postulowanych w proce- sie resocjalizacji, pozwala na teoretyczne uporządkowanie zabiegów wychowaw- czych, choć należy pamiętać, że odniesienia te często zmieniają się wraz z obo- wiązującymi tendencjami społeczno-politycznymi. Od początku zainicjowania zabiegów wychowawczych, które współcześnie nazywamy resocjalizacją (lub, co bardziej powszechne w krajach anglojęzycznych, rehabilitacją społeczną – social rehabilitation), podstawowym wektorem aksjologicznym było dążenie do dobra społeczeństwa, na którego niekorzyść działała zaburzona obyczajowo lub prze- stępczo jednostka. Umiejscowienie działań resocjalizacyjnych w paradygmacie funkcjonalno-strukturalnym i dążenie głównie do wartości dobra społecznego (co znajduje odbicie w samej nazwie tej działalności wychowawczej) zaowocowa- ło wyznaczeniem resocjalizacji głównego zadania w postaci przekształcania oso- bowości wychowanka w kierunku społecznie pożądanym, w tym np. „urabianie” osobowości do funkcjonowania w państwie socjalistycznym za czasów PRL-u. Zmienianie (modyfi kowanie, przekształcanie, formowanie, kształcenie, dosko- nalenie, prostowanie) (Pytka, 2005) osobowości, niezależnie od zmian społeczno- -kulturowych, wciąż stanowi istotną dla resocjalizacji wartość. Jednak zgodnie ze współczesnymi tendencjami panującymi w naukach społecznych istotą działań wychowawczych stało się nie tyle przekształcanie osobowości wychowanka, ile doprowadzenie do homeostazy pomiędzy resocjalizowanym człowiekiem a jego środowiskiem, tak aby zarówno wychowanek, jak i jego otoczenie mogli czerpać równoważne korzyści ze wzajemnych relacji. Powołując się na słowa nestora resocjalizacji w Polsce, Czesława Czapówa (1978), za najwyższe wartości w resocjalizacji należy uznać nie tylko społeczny ład, ale przede wszystkim rozwój osobowości i zwią zanych z nim wolności ludz- kich. Paradoksalnie (biorąc pod uwagę fakt, że znaczna część zabiegów resocja- lizacyjnych odbywa się placówkach zamkniętych) jedną z najważniejszych war- tości resocjalizacji jest bowiem wolność. Stanowi ona w życiu człowieka wartość A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 26 A fi nalną, autoteliczną, a jednocześnie jest środkiem urzeczywistniania innych war- tości i dóbr (zaspokajania codziennych potrzeb i tworzenia kultury). Człowiek jako układ względnie autonomiczny, jako konstytucyjną cechę, mającą podłoże biologiczne, posiada pewien zakres swobody myślenia i działania, pewien zakres negatywnej i pozytywnej wolności. Jednostka pozbawiona tych przymiotów traci swoją podmiotowość, a kontrolę nad nią przejmują okoliczności. Skrajnie nega- tywnymi rezultatami uprzedmiotowienia, utraty wolności i podmiotowości stają się patologia i dehumanizacja zachowań. W przypadku defi cytu wolności (gdy jej poziom odbiegał od optymalnego) ludzie zawsze podejmowali próby wyzwo- lenia. Zjawisko dążenia do wolności jednostkowej zauważalne jest już w szkole, w postaci oporu ucznia przejawiającego zachowania nazywane powszechnie nie- dostosowaniem społecznym. Wszystko to, co jest zrutynizowane, stereotypowe i niewynikające z indywidualnych potrzeb człowieka, jest uważane (w krytycznym podejściu do pedagogiki) za blokujące jego tendencję samorealizacyjną (Szkudla- rek, Śliwerski, 2000). Położenie nacisku na wolność jednostki jest jednocześnie przeciwstawieniem wizji nastawionej na transmisję kulturową – wizji indywidual- ności, przeciwstawieniem niepowtarzalności, jednostkowości i twórczości każdego człowieka – stereotypom i nadanym z góry wartościom. Instytucje resocjalizacyjne (głównie zakłady karne), spełniając swoje funkcje utylitarne, drastycznie ograni- czają jednak swobodę wyborów, jakie mogą podejmować wychowankowie. Brak możliwości decydowania to jednocześnie utrata szansy na kształtowanie i rozwój osobowości. Jako narzędzie kontroli instytucje resocjalizacyjne selekcjonują i se- parują jednostkę od społeczeństwa. Osoby, których życie jest pełne gróźb i lęku przed karą, nie mają sposobności, by się uczyć, czym jest odpowiedzialność za siebie. Aby można było mówić o autentycznym rozwoju wychowanka i jego opty- malnym funkcjonowaniu społecznym, imperatywami są zaakcentowanie i kulty- wowanie w resocjalizacji wartości, jaką jest wolność. Wolność działania i myśle- nia, możliwość podejmowania wyboru, przynajmniej w zakresie, na jaki pozwalają warunki, w których odbywa się resocjalizacja, to jedyna szansa wytworzenia w wy- chowanku gotowości do ponoszenia odpowiedzialności za swoje czyny, siebie sa- mego i innych, a także otwarcie przed człowiekiem szerokiego pola autokreacji. We współczesnej aksjologii resocjalizacji należałoby jednak umieścić także te wartości, które podkreślają nie tylko związek człowieka ze światem społecznym i światem kultury, ale również jego miejsce w świecie przyrody, z którą pozostaje w nierozerwalnej współzależności. Wciąż jednak dominującym paradygmatem teoretycznym, na którym opiera się wychowanie resocjalizacyjne, pozostaje para- dygmat strukturalno-funkcjonalny, w którym dobro społeczeństwa przeciwsta- wione jest dobru resocjalizowanej jednostki. Tymczasem prawdziwy sens etyki, będącej niezbywalnym komponentem autentycznego wychowania (w przeci- wieństwie do tresury), wyraża się w równowadze pomiędzy dobrem wspólnym a dobrem jednostki. Przewodnimi postulatami takiego wychowania są wolność i podmiotowość każdego człowieka – także tego, który przez własne działania A. Jaworska, LEKSYKON RESOCJALIZACJI, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-132-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Aksjologia resocjalizacji 27 przestępcze niejednokrotnie podmiotowości tej przeczył. Akcentowanie god- ności, wolności i podmiotowości człowieka w żadnym innym wychowaniu nie jest jednak tak bardzo konieczne jak w wychowaniu resocjalizacyjnym. Przymus (tresura) w resocjalizacji powinien być stosowany w ostateczności
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

LEKSYKON RESOCJALIZACJI
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: