Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00599 009538 10439427 na godz. na dobę w sumie
Labirynty - kładki - drogowskazy. Szkice o literaturze od Wyspiańskiego do Gombrowicza - ebook/pdf
Labirynty - kładki - drogowskazy. Szkice o literaturze od Wyspiańskiego do Gombrowicza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 287
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1530-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana książka jest zbiorem tekstów powstałych (z dwoma wyjątkami) w ciągu kilku ostatnich lat. Autorka sama ocenia ten wybór jako bardziej niż dotychczasowe osobisty. Dzieje się tak dlatego, iż duża część to artykuły napisane do ksiąg jubileuszowych akademickich koleżanek i kolegów. O świecie nie tylko krajowej polonistyki przypominają dedykacje: dla Marty Wyki, Tomasza Weissa, Franciszka Ziejki, Jana Błońskiego, Jana Michalika, Brigitte Schulze, Michała Głowińskiego, Ewy Miodońskiej-Brookes, Wojciecha Gutowskiego oraz Stanisława Pigonia.

Tytułowe Labirynty – kładki – drogowskazy prowadzą czytelnika w świat Młodej Polski, ale nie tylko. Mowa jest o literackim doświadczeniu nocy od Novalisa do Kosińskiego. Wczytując się ponownie w prozę Żeromskiego, autorka szeroko bada kulturowe konteksty jego „szklanych domów”. Jest tu też propozycja lektury Żeromskiego poprzez dzieło Marcela Prousta. Rozważania intertekstualne prowadzą do zestawienia Pornografii Gombrowicza z powieścią Choderlos de Laclos. Obok tych studiów komparatystycznych autorka przedstawia interpretacje wybranych utworów poetyckich Tadeusza Micińskiego, Leopolda Staffa, Bolesława Leśmiana, Maryli Wolskiej i Marii Komornickiej. Pojawiają się portrety wybitnych humanistów (Wacław Borowy, Władysław Natanson). Książkę kończy przypomnienie rozprawy pisanej przed laty wspólnie z Jerzym Kwiatkowskim dla profesora Stanisława Pigonia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1530-0 I Przeciw okrucieństwu1 Jak żyć w świecie pełnym okrucieństwa? Gdzie szukać ratunku? Profesor Baudouin de Courtenay – było to w roku 1927 – nie wytrzy- mał bezradności religii wobec zła: wystąpił z Kościoła, tłumacząc swo- je decyzje w publikacji Mój stosunek do kościoła. Reakcją na ten tekst była broszura Mariana Zdziechowskiego O okrucieństwie (1927), wznowio- na przez Mariana Zaczyńskiego w Wydawnictwie Znak2. Wprawdzie zarówno autor Słowa wstępnego Stanisław Stomma, jak i autor posłowia Marian Zaczyński ową inspirację Baudouina de Courtenay podkre- ślają, jednakże trzeba pamiętać, że o problemie okrucieństwa pisano wówczas nie tylko w Polsce. Sam Zdziechowski powołuje się często na książkę René Guyon La Cruauté (1927), a także – na czterotomową publikację F. Helbinga Die Tortur. Geschichte der Folter im Kriminal- verfahren aller Zeiten und Völker, właśnie na nowo opracowaną i po- szerzoną przez Maxa Bauera (1926). Tytuły rozdziałów mówią jasno o zawartości książki Zdziechowskiego: Z psychologii okrucieństwa; In- 1 Artykuł Przeciw okrucieństwu ukazał się w roku 1993 w nr 16 „Dekady Literac- kiej”. Miał swój ciąg dalszy. Czesław Miłosz opublikował w nr 3 tejże „Dekady” z 1994 roku wiersz Do Pani Profesor w obronie honoru kota i nie tylko. (Z okazji ar- tykułu „Przeciw okrucieństwu” Marii Podrazy-Kwiatkowskiej). Jerzy Illg zorganizo- wał w „Znaku”, transmitowaną przez telewizję, dyskusję na temat zła. W tymże roku, 1994, ukazał się tom poezji Miłosza pt. Na brzegu rzeki, w którym po- eta przedrukował wspomniany wiersz oraz wypowiedzi: Leszka Kołakowskiego Udręczenie i Jana Andrzeja Kłoczowskiego OP Hiobowe zabawy? (Dodam, że trudno mi się zgodzić z tezą Miłosza, według której tylko człowiek jest obdarzony świadomością.) 2 Marian Zdziechowski, O okrucieństwie, Wydawnictwo Znak, Kraków 1993, s. 69. Jednocześnie ukazał się tom: Marian Zdziechowski, Wybór pism, wstęp i redakcja Marian Zaczyński, Wydawnictwo Znak , Kraków 1993, s. 546. Czekamy na pu- blikację pism Zdziechowskiego dotyczących literatury! 8 PRZECIW OKRUCIEŃSTWU kwizycja; Procesy czarownic; Człowiek a zwierzę. Zdziechowski wspo- mina już o okrucieństwach rewolucji rosyjskiej, o „krwawym Leninie”, o wyczynach czerezwyczajki, ale całego piekła XX wieku jeszcze prze- cież nie zna. Choć – jak mało kto – je przeczuwa. Książka Mariana Zdziechowskiego, jednego z głębokich myśli- cieli XX wieku, jest przede wszystkim zbiorem przykładów ludzkiego okrucieństwa. Właśnie – ludzkiego. Pisze autor: „Czy nie jest człowiek rozdźwiękiem okropnym w pięknie wszechświata?” Bardzo to ciężkie oskarżenie człowieka. I niezupełnie słuszne. Okrucieństwo bowiem tkwi w istocie świata. Nie jest bowiem tak, jak pisze Zdziechowski, że wśród zwierząt jedynie kot przejawia sadyzm, męcząc swoją ofi arę. Cała natura jest okrutna: mięsożerne rośliny zwabiające muchy; owad składający jajka w ciele żywej, ale przez siebie unieruchomionej gą- sienicy, aby jego potomstwo miało świeże mięso; modliszka zjadają- ca swego partnera; bakterie rozmnażające się w żywym ciele ludzkim i zwierzęcym itd. Pamiętam z dzieciństwa naszą kotkę, która przynio- sła do zabawy swoim małym kociętom półżywego kreta; kret nie zo- stał zjedzony, służył tylko do okrutnej zabawy. Sadyzm nie jest wy- mysłem człowieka, nie tylko ludzie zadają ból. Co więcej – to właśnie bezbronni ludzie poddawani są bólowi. Który oprawca wymyślił strasz- niejsze tortury niż te, które znosi człowiek z powodu chorób? A czyż nie są torturą bóle porodowe? A wypadki, te rozmaite okrutne wy- padki, nazywane potocznie złośliwościami losu, pogrążające człowieka w mrocznych, przerażających myślach: cysterna na hiszpańskiej szosie spadająca akurat na camping, powodując wybuch licznych butli gazo- wych parzących ludzi; inna cysterna, zapalająca się podczas przejazdu koło hotelu, który staje wraz z ludźmi w płomieniach. A śmierć jedy- nego dziecka osamotnionej wdowy? Czymże jest zatem człowiek? „Rozdźwiękiem okropnym w pięk- nie wszechświata” czy ofi arą, jedną z ofi ar nieznanego nam w grun- cie rzeczy mechanizmu, którym jest nasz świat. „Piękno wszechświa- ta”, tak chwalone przez Zdziechowskiego, jest nierozłącznie związane z okrucieństwem. Sam Zdziechowski przypomina o koncepcjach przy- pisujących zło – materii; materii skażonej, a według najbardziej skraj- nych poglądów – stworzonej przez szatana. W krótkim zakończeniu, w którym na publikację Baudouina de Courtenay odpowiada jako czło- wiek obdarzony łaską wiary, pisze Zdziechowski: „zbyt głośno to, co się na świecie dzieje, świadczy, krzyczy przeciw Bogu. Silniejszą jed- PRZECIW OKRUCIEŃSTWU 9 nak nad to wszystko jest tęsknota za Pięknem przedwiecznym, absolut- nym, którego blaski pociechą nam i otuchą w życiu; głód rzeczy wiecz- nych, głód Boga, w którym tęsknota nasza ma ujście, staje się funda- mentem wiary”. Wprawdzie dalej Zdziechowski wspomina o Kościele, ale nie ulega wątpliwości, że prawdziwe rozwiązanie problemu widzi poza światem materialnym, poza doczesnością: „Przed Jego obliczem pojmiemy sens w nonsensie bytu ukryty”. Czyżby zatem i on w gruncie rzeczy uważał, że materia jest skażona? * Myśl poruszona potwornymi przykładami ludzkiego okrucieństwa wychodzi dalej, poza rozważania Zdziechowskiego. Musi być przecież jakieś antidotum także tu i teraz! Miłość? Zapewne. Ale jakże krucha jest granica między czułością a okrucieństwem. Wystarczy – jak piszą spokojnie interpretatorzy de Sade’a: Maurice Blanchot i Georges Bataille – zanegować interesy i ży- cie partnerów. Eros, uosobienie sił kreacyjnych, zbyt często wchodzi w groźne alianse z Thanatosem. To przecież w sferze miłości narodził się termin, który z czasem utożsamił się z okrucieństwem w ogóle: sa- dyzm. Religie? Właśnie one wprowadziły ofi cjalnie krwawą ofi arę: Mo- loch, obrzędy Azteków, żeby wymienić tylko rytuały budzące naj- większą grozę. Mogło się wydawać, że najpiękniejsza nauka, Chry- stusowa, powstrzyma skłonność do okrucieństwa. Opiera się przecież na zasadzie wręcz przeciwnej niż ta, która jest eksponowana w związ- ku z de Sade’em; polega na współodczuwaniu z innymi, na przenie- sieniu na innego miłości do samego siebie, na przełamaniu egoizmu. Chrystus uświadomił sobie fakt, że bliźniego trzeba traktować tak, jak siebie. Stąd – odrzucenie przemocy przez pierwszych chrześcijan. Jednakże na zasadzie straszliwego paradoksu właśnie pełna miłości do innych nauka Chrystusa wyzwoliła w jej wrogach niesłychanie po- mysłowe okrucieństwa wobec wyznawców Chrystusa. Sama zresztą idea miłości bliźniego uległa szybko wypaczeniu, żeby nie rzec – za- pomnieniu. I to nie tylko później, w czasach inkwizycji i palenia cza- rownic (pisze o tym szeroko Zdziechowski). Już św. Jan daje w Apo- kalipsie przerażające obrazy okrucieństwa (podaję w przekładzie Cze- sława Miłosza): 10 PRZECIW OKRUCIEŃSTWU A z dymu wyszła szarańcza na ziemię i dano jej moc taką jak moc skorpionów ziemskich. I powiedziano jej, że nie ma szkodzić trawie ziemskiej ani żadnej zieleni, ani żadnemu drzewu, jedynie tym ludziom, którzy nie mają pieczęci Boga na czole. I dane jej było nie zabijać ich, ale aby byli dręczeni przez pięć miesięcy. A ich udręka taka jak udręka od skorpiona, kiedy ukąsi człowieka. I w owe dni szukać będą ludzie śmierci, ale jej nie znajdą, I będą chcieli umrzeć, ale śmierć będzie od nich uciekała. (...) I wyszedł pierwszy [anioł] i wylał swoją czarę na ziemię. I pojawił się wrzód bolesny i złośliwy na ludziach mających znamię bestii i kłaniających się jej ob- razowi. (Bezlitosny sadyzm słów Janowych, sprzeniewierzenie się przy- kazaniu miłości, objawił mi się w krakowskim kościele Ecce Homo, w którym przed paroma laty, w Środę Popielcową, wygłaszała Apoka- lipsę, niesłychanie sugestywnie, Danuta Michałowska.) Pochodna Apokalipsy, Sąd Ostateczny, tak chętnie rzeźbiony na fa- sadach średniowiecznych katedr i malowany – trochę dłużej – we wnę- trzach kościołów, stanowił okazję do przedstawienia męki potępio- nych. Piekło! To osobny temat, świadczący o tym, że okrucieństwo do- tarło nawet do wizji zaświatów. A wizerunek Chrystusa? Szybko minęła konwencja Dobrego Pa- sterza. Średniowiecze ukazuje przede wszystkim Chrystusa umęczo- nego na krzyżu. Tak realistycznie, sadystycznie umęczonego, że po- wstała legenda (znana też w innych wersjach) o ukrzyżowaniu żebraka przez malarza Matthiasa Grünewalda w celu uzyskania odpowiednie- go modelu do swojego dzieła. (Na początku XX wieku – zapewne z in- spiracji Nietzscheańskiej – Mereżkowski, Berent, Wyspiański, Staff próbowali przeciwstawić Chrystusowi umęczonemu – Chrystusa inne- go, zmartwychwstałego, Dobrego Pasterza, połączonego z Apollinem lub – częściej – z Dionizosem. Z Dionizosem? Przecież i w jego kręgu, w niektórych wersjach związanych z mitami wegetacyjnymi, nie brak okrucieństwa!) Szczególną okazją do przedstawiania sadyzmu były sceny z życia męczenników. (W naszych czasach wierni zmuszali niekiedy władze kościelne do przenoszenia zbyt drastycznych obrazów do muzeum). Jakże wymowne są dwa kościoły św. Franciszka w Asyżu; w dolnym, mrocznym, na sklepieniu, na szczęście trudno oglądalne, znajdują się PRZECIW OKRUCIEŃSTWU 11 freski przedstawiające tortury świętych męczenników; w górnym, ja- snym – pogodne sceny z życia św. Franciszka. Ale przecież i św. Fran- ciszek, ten symbol religijności radosnej – cierpiał. Męczyła go ciężka choroba; to okrucieństwo niechciane. Męczyły go także – pożądane z całym masochistycznym okrucieństwem – stygmaty. Zatem ani miłość, ani religie nie stanowią w pełni bezpiecznego azylu dla człowieka przerażonego potęgą sadyzmu. Z góry też możemy wykluczyć wszelkie ideologie: to głównie w imię idei torturowano i za- bijano ludzi. Nie zadowoli nas także wiedza czy technika: z jednej stro- ny bowiem dostarcza np. aparatury medycznej i lekarstw zmniejszają- cych cierpienie, z drugiej jednak strony zajmuje się wynajdywaniem co- raz skuteczniejszych sposobów zabijania ludzi. Może zatem sztuka będzie poszukiwaną ziemią obiecaną? Już po- przednie wzmianki ikonografi czne nastrajają sceptycznie. Nie tyl- ko one. Wiadomo dobrze, że im bardziej wyrafi nowana kultura, tym swobodniej wkracza do niej sadyzm. Wydzierający sobie oczy Edyp, męczony przez możliwości śmierci Prometeusz, nieszczęsne Trojanki – wszyscy oni mieli przynajmniej budzić litość i trwogę, przynosić ka- tharsis. Sadyzm był tu gęsto zawoalowany, Ajschylosowi czy Sofokle- sowi nie przyszłoby do głowy tworzenie „teatru okrucieństwa”. Inaczej jest w nowoczesnej sztuce. Zdarzają się wprawdzie przejmujące, żarliwe próby dotarcia do istoty okrucieństwa (Dostojewski), ale częściej rola sadyzmu jest tu podejrzana. Fascynuje okrucieństwo bezinteresowne, Gide’owski acte gratuit. Sadyzm ma powodować „nowy dreszcz”, po- głębiać dziwność istnienia, nawet – podobno – budzić uczucia meta- fi zyczne. Czy istotnie którąś z tych ról pełni werystyczny, niesłycha- nie dokładny opis potwornego seksualnego mordu dokonanego na ma- łej dziewczynce – u Lautréamonta? Opis, który obezwładnia czytelni- ka, odbiera mu na długi czas wszelką radość życia? Żadna interpretacja tego oddziaływania zanulować nie potrafi ! Erupcji sadyzmu w nowszej sztuce sprzyja zapewne specjalnie ro- zumiana, oparta na teorii kompleksów rola artysty. Skoro bowiem jego zadaniem nie jest już zarzucanie zasłony na tragedię bytu, lecz prezen- tacja swoich ukrytych kompleksów, okrucieństwo – które tylko czy- ha na możliwość ujawnienia – znalazło się w niezwykle korzystnej dla siebie sytuacji. Czy aby twórcy nie pokazali nam już zbyt dokładnie i zbyt wiele tajemnic własnych podświadomości, kształtując w ten spo- sób – odpowiednio – nasz sposób widzenia świata i naszą, z kolei, pod- 12 PRZECIW OKRUCIEŃSTWU świadomość? Nie chodzi tu zresztą jedynie o kompleksy osobiste. Są i tacy artyści, którzy wiedzą, że powinni ujawniać obsesje naszego wie- ku; stąd – znowu – prześcigają się w prezentacji okrucieństwa. Wystar- czy sobie przypomnieć ostatnie wystawy: Dawida Macha, gdzie wypa- lone, zdegradowane ludzkie głowy połykają poruszające się misie i pie- ski, czy wystawę Yoko Ono z torsami pozbawionymi jednej, potem drugiej piersi. Okrucieństwo epoki tkwiące w podświadomości arty- sty zostaje wprawdzie wyrażone poprzez symboliczne ekwiwalenty, ale – znowu – ekwiwalenty o charakterze sadystycznym. Mamy zatem do czynienia z okrucieństwem do kwadratu. Sadyzm zadomowił się nie tylko w nurcie „dekadenckim”, w którym zawsze czuł się najlepiej: jego obecność usprawiedliwiała „nuda”, bliska krewna de Sade’owskiej „apa- tii”. Jednakże – cóż za paradoks! – sadyzm wszedł również do tej dzie- dziny sztuki, która stoi na antypodach dekadentyzmu, szczycąc się sza- cunkiem dla wartości. Okrucieństwo zupełnie jawnie i chyba w najlep- szej wierze artystów obecne jest przecież w dziełach mówiących o oku- pacji, o holokauście, gułagach, przesłuchaniach… Nie masz ucieczki przed sadyzmem! A sztuka masowa? Rozpięta jest między słodkim kiczem i skrajnym okrucieństwem. Kiczu coraz mniej, okrucieństwa coraz więcej. Kiedyś fi lm popularny posługiwał się schematem czarno-białym, dając zwy- cięstwo dobru nad złem. Teraz ekrany video zostały wręcz opanowane przez sadyzm w najgorszym gatunku. Taki sposób zabawiania szero- kich mas ma długą tradycję: znali go Rzymianie, oglądający rozszarpy- wanie skazańców przez zwierzęta, znało go średniowiecze, dające lu- dziom – jako spektakle – publiczne wykonywanie tortur i kary śmier- ci. A przecież dałoby się odszukać, chociażby w Grecji, zupełnie inny typ masowych rozrywek. Nieodłączne od istoty naszego bytu okrucieństwo przenika do sfe- ry kultury – począwszy od bajek dla dzieci – najczęściej podstępnie, w sposób zakamufl owany, pod rozmaitymi, nieraz wysoce szacownymi pozorami. Czasem jednak, tak jak obecnie, zatem po wielkich wstrzą- sach okresu wojny, ery gułagów, nowych wojen (których obraz niesły- chanie sugestywnie przekazuje telewizja), występuje sadyzm jawnie lub niemal jawnie, stając się zjawiskiem oswojonym, wchodzącym do re- pertuaru mody. To groźne! Najgroźniejszy wydaje się fakt, że okrucieństwo w ogóle zadomowi- ło się – jak to widzieliśmy – w sferze kultury. Istota człowieka „na wpół PRZECIW OKRUCIEŃSTWU 13 smocza, a na wpół anielska” szuka ucieczki od tego, co w niej „zwie- rzęce” – w kulturze. (Toteż zwolennicy natury, w rodzaju Freuda i wie- lu innych myślicieli XX wieku, przypisują kulturze funkcje otamowu- jące.) Baudelaire napisał przed laty: Zło popełniamy bez wysiłku, n a t u r a l n i e, niejako z przeznaczenia, dobro jest zawsze owocem sztuki. Skażona zatem natura i wydzierająca z niej człowieka, kształtująca go według innych zasad – kultura. To piękna mrzonka, w którą prze- cież sam Baudelaire nie wierzył. Kultura jest równie skażona złem jak natura. Pułapka okrucieństwa zamyka się szczelnie wokół człowieka. * A jednak człowiek się nie poddaje. Straceńczy heroizm, z jakim nie rezygnuje z życia, choć wie, że kończy się ono śmiercią, nie opuszcza go również w walce z atakującym go zewsząd okrucieństwem. Ileż już zro- biono! Zrezygnowano z krwawych ofi ar, a także z takich egzekucji jak palenie na stosie czy wbijanie na pal. Zaniechano publicznego wyko- nywania wyroków śmierci, w niektórych krajach zniesiono karę śmier- ci w ogóle. Wyeliminowano karę chłosty. Zwalczane są – z mniejszym czy większym skutkiem – tortury. Jakże wspaniałym wynalazkiem był Czerwony Krzyż, niosący pomoc rannym żołnierzom, którzy do tej pory (połowa XIX wieku) pozostawali na polach bitewnych bez opieki. A „umieralnie” siostry Teresy z Kalkuty, hospicja, idea „godnej śmier- ci”? Czy wreszcie usuwanie wszelkich form przemocy, także w wycho- waniu? Ludzkość nauczyła się bronić zbiorowo, biorąc udział w pocho- dach, tworząc łańcuchy splecionych rąk, zapalając tysiące świateł. Jakże pochopne były jednak takie stwierdzenia jak to, które napi- sał w roku 1927 René Guyon: „Bogini okrucieństwa została zdetroni- zowana” (cytuje je, ze słusznym sceptycyzmem, Zdziechowski). Detro- nizacja – wobec wpisania sadyzmu w istotę świata – nie jest możliwa, chodzi raczej o ograniczenie absolutnej władzy tej groźnej bogini. Nie brak zresztą w walce z okrucieństwem dotkliwych porażek, i to nie tyl- ko na skutek wiecznie powracających wojen, znoszących wszelkie „kul- turowe” hamulce. I tak usunięcie kary śmierci powoduje zwiększenie ilości gwałtów na bezbronnych obywatelach. Wychowanie bez prze- mocy potrafi dać jako wynik (zemsta Bogini Okrucieństwa?) kilkulet- 14 PRZECIW OKRUCIEŃSTWU nich morderców. (Co prawda represyjnie wychowywana polska dzia- twa nauczyła się także ostatnio palić żywcem swoich kolegów…) Z ko- lei niesienie pomocy męczonym przez choroby nie może się obejść bez wiwisekcji. Protest przeciwko gwałceniu ludzkich praw przybiera nie- kiedy okrutną formę samospalenia itp. Bogini Okrucieństwa dobrze zna zasady działania bumerangu! Nie powinno to jednak odstraszać od walki z okrucieństwem. Prze- stańmy się snobować na sadyzm! Trzeba zrobić wszystko, aby anielskie głosy chórów chłopięcych w zamkowej kaplicy Gilles de Rais w Tiffau- ges nie tylko stłumiły, ale i nie dopuściły do potwornych mordów w lo- chach zamku Tiffauges. Może należy w tym celu – wbrew Freudowi – nie zaglądać zbyt często do Komnaty Sinobrodego, która jest ukry- ta w każdym z nas? II „Bacz, o człowiecze, co głęboka noc rzecze”. Z rozważań nad literackim doświadczeniem nocy PROFESOR MARCIE WYCE 1. Bardzo krótka introdukcja Noc. Ciemność. Wrodzony człowiekowi strach przed ciemnością, pavor nocturnus. Ciągłe poszukiwanie rozpraszającego mroki świa- tła. Czyn Prometeusza: odkrycie ognia, ale i lampek oliwnych, świec, gazu, elektryczności. Przypisywanie mrokowi (i chaosowi) pierwszeń- stwa w genesis; stąd – niebezpieczne tendencje do przyznania pierw- szeństwa – Złu. Noc – czas zbrodni i występku, czas nocnych kosz- marów, wyzwolenia sfery podświadomości. Stwory chtoniczne, diabły, wampiry, sabaty czarownic itp. Oswajanie nocy odbywa się w sposób rozmaity, nie tylko dzięki sztucznemu oświetleniu, które jednak jest chyba najważniejsze: pozwa- la noc zmienić w dzień, strach w przyjemność. W najdłuższe noce roku, niczym wyzwanie rzucone ciemności – odbywają się bale karnawało- we. Ma swoje sposoby oswajania, a nawet sakralizacji religia: Boże Na- rodzenie, Noc Zmartwychwstania, przyjście oblubieńca o północy itp. Do nowożytnej literatury europejskiej weszła noc – jak wiadomo – z całym swoim negatywnym (lub w innej wersji: tylko melancholijnym) sztafażem w XVIII wieku jako dopełnienie czy raczej przeciwwaga dla Oświecenia. (Zwracam uwagę na zawartość „świecenia” w tym termi- nie; jeszcze wyraźniej widać to w pierwowzorze francuskim: le siècle de 18 „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” lumière). Znajdując wsparcie w estetyce wzniosłości, stała się wkrót- ce ważnym składnikiem literatury romantycznej. U samych początków tej literatury powstały Hymny do Nocy Novalisa (1800), odkrywające w szeroko, symbolicznie pojętej nocy walory pozytywne. Właśnie walory pozytywne nocy (czy do końca aż pozytywne?) sta- nowią przedmiot naszego zainteresowania w dalszej części tego tekstu. Jako materiał podstawowy posłużą utwory młodopolskie, jednakże – nie tylko one. Będzie to niewielki wycinek tego ogromnego tematu, ja- kim jest fascynacja nocą. Fascynacja, która w miarę rozwijania się tek- stu, obejmie sferę bliską psychicznemu masochizmowi. Jeszcze jedna uwaga. Noc w literaturze kojarzy się często ze sferą oniryzmu, ze sferą podświadomości. Tu natomiast zajmiemy się sferą wyostrzonej nieraz aż do bólu – autoświadomości. 2. Oswajanie nocy: personifi kacja, sakralizacja, pozytywnie nacechowany pejzaż Noc, przedstawiona na okładce „Chimery” przez Edwarda Okunia1, jest piękną, poważną kobietą, z pochyloną głową, z włosami ozdobio- nymi pękiem makówek. Nie jest to w pełni zgodne z tradycją antycz- ną, w której mak łączony był z osobą Demeter, a makówki trzymał w ręku Hypnos. Natomiast bardzo zbliżony obraz nocy nakreślił No- valis w swoich Hymnach do nocy: w lęku, w radości, dostrzegam twarz poważną, która się chyli ku mnie łagodna i zadumana i w obramieniu długich warkoczy jawi mi matki umiłowaną krasę młodości2. Novalisowska noc trzyma makówki w ręku, wyciskając z nich „wy- borny” („köstlicher”) balsam, brunatny napój3. „Chimera” 1904, t. 7, z. 20/21. 1 2 Novalis [Friedrich von Hardenberg], Hymny do nocy (1800), przełożył, wstępem i objaśnieniami opatrzył T. Newlin-Wagner, Warszawa 1923, s. 20. Także na- stępne cytaty będą pochodziły z tego wydania. Strony będą podawane w tekście. Przy posługiwaniu się oryginałem korzystałam z wydania: Novalis, Werke und Briefe. (Herausgegeben und mit einem Nachwort versehen von Alfred Kelletat), München 1968. Przywołanie Hymnów do nocy nie jest zupełną dowolnością. Sta- nisław Przybyszewski opublikował przekład tego utworu w warszawskim „Gło- sie” w 1902 (nr 50-52) i 1903 roku (nr 2), poprzedzając go wstępem. 3 Wyraźny tu wątek opium nie będzie nam potrzebny. „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 19 Personifi kacja pojęć była chwytem szczególnie ulubionym przez młodopolan. W przypadku nocy pojawienie się postaci kobiecej wyda- wało się naturalne na skutek rodzaju żeńskiego, i to rodzaju żeńskie- go we wszystkich ważniejszych językach Europy. Owo sfeminizowa- nie nocy nie pozostało bez konsekwencji w poetyckim kształtowaniu jej obrazu. Oto bardzo łagodna, niosąca spokój kobieca wersja uperso- nifi kowanej nocy pióra Kazimiery Zawistowskiej. Jest to postać poważ- na (jak u Novalisa), umieszczona (jak u Okunia) na tle nocnego nie- ba i z elementów tego nieba – metaforycznie – utworzona. Wzmianka o cmentarzu przypomina o jednym z pierwowzorów literackich nok- turnów: o Nocach Younga. Oto fragment sonetu Noc4: Cicho stąpa, gwiezdnymi połyskliwa ćwieki, Ciemna lilia, przysłana z rajskich wirydarzy, By światu przynieść spokój bladych mniszek twarzy I skinieniem zapalić niebios mleczne rzeki. Gwiazd opale spod sennej iskrzą się powieki, Sierp miesiąca wśród czarnych warkoczy się jarzy – I cicha pośród cichych błąka się cmentarzy, I śpiącym tam przynosi hymn lasów daleki. Zawistowska używa słowa „opale” jako metafory. Inne poetki chęt- nie ubierają noc w klejnoty. „Noc włożyła dziś wszystkie brylanty ko- ronne” – pisze Maryla Wolska5. Z kolei u poetów–mężczyzn wyraźna feminizacja nocy pociąga za sobą element erotyki. Ludwik Szczepański w swoim Hymnie do nocy przedstawia – dość pedantycznie – różne aspekty nocy, nawet „zło- wieszcze”. Za tę różnorodność, za ciągłą zmianę stroju i postaci na- zywa noc między innymi „fantastyczną kochanką”6. Są jednak także udane realizacje tego chwytu. U Tadeusza Micińskiego, zdecydowanie 4 K. Zawistowska, Utwory zebrane, oprac. L. Kozikowska-Kowalik, Biblioteka Po- ezji Młodej Polski, Kraków 1982, s. 61. 5 M. Wolska, W zimie, w: tejże, Poezje wybrane, wstęp, wybór i oprac. tekstu K. Za- bawa, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kraków 2002, s. 192. Notabene współ- czesna poetka postępuje podobnie: „Dzień ukrywa twarz / w czarnych dłoniach nocy / z bogato upierścienionymi palcami” (U. Kozioł, Z plaży, w: tejże, Przelo- tem, Kraków 2007). 6 L. Szczepański, Poezje wybrane, oprac. A. Nowakowski, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kraków 1993, s. 111. Także następne cytaty będą pochodziły z tego wyda- nia, strony będą podawane w tekście. Szczepański jest autorem tomiku pt. Srebr- 20 „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” najbardziej oryginalnego poety nocy, kobieca postać w scenie quasi- erotycznej stapia się z nocnym pejzażem: O nocy cicha, nocy błękitna u stóp Twych leżę, całując Cię – warkoczy Twoich gąszcz aksamitna po wzgórzach gwiezdnych w niebo się pnie7. Nocny pejzaż, często górski (rezultat nocnych wędrówek po Ta- trach) to szczególnie chętnie stosowany sposób prezentacji tej pory doby. (Nokturny miejskie, tak częste w literaturze francuskiej, rozpo- wszechnione w malarstwie przez impresjonistów, w mniejszym stopniu interesują młodopolskich poetów. Trzeba jednak o ich istnieniu pamię- tać. Są u Tetmajera, u Staffa, u Rolicza-Liedera, u Aleksandra Szczę- snego, a później – chociażby u Marii Jasnorzewskiej Pawlikowskiej, u której łączą się niekiedy z nokturnami muzycznymi.) Przestrzenne ujęcie nocy, ów nokturnowy pejzaż, zaznaczony nie- kiedy jedynie obecnością gwiazd, bywa spojony z poczuciem nieskoń- czoności. U Micińskiego: patrzę ku Nieskończoności, która się staje wciąż głębszą świątynią gwiazd i wta- jemniczeń – (s. 212) I u Bolesława Leśmiana: A tam, do widnokręgu przykuta milczeniem, Czai się rozszerzona nocą nieskończoność8. Apostrofy do upersonifi kowanej nocy podobne są do tych, które w tym czasie przywoływały śmierć lub nirwanę. Ludwik Szczepań- ski w swoim Hymnie do nocy (wróćmy na chwilę do tego utworu) prosi noc – jak przystało na dekadenta – o uwolnienie od pożądań: „Daj uko- ne noce. Lunatica, Wiedeń 1897. Oczywiście nie poruszam tu rozległego tematu: noc i erotyka. Na pierwszym miejscu byłby tu Sad Bolesława Leśmiana. 7 T. Miciński, [inc.:] O nocy cicha, w: tegoż, Poezje, oprac. J. Prokop, Biblioteka Po- ezji Młodej Polski, s. 155. Również następne cytaty będą pochodziły z tego wyda- nia, chyba że zaznaczono inaczej. Nocna metaforyka Micińskiego bywa szczegól- nie oryginalna, np. „Zapóźniony gość wieczorów – /Noc na koniu czarnym gna” (187). 8 B. Leśmian, Step, w: tegoż, Poezje, oprac. J. Trznadel, Warszawa 1965, s. 41. Tak- że następne cytaty będą pochodziły z tego wydania. „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 21 jenie, niepożądań błogość” (s. 114). Podobnie jest u Tetmajera, gdzie noc „cudowna, słodka i kojąca” leczy duszę po dekadencku „znużoną i bladą”9. U Tetmajera jednak noc pozwala także myśleć o „tajnym Du- chu świata” (269), a w wierszu późniejszym (W nocy. III, 606) daje od- czuć zbliżanie się bezdni: „Jestli to Bóg?” Jeszcze wyraźniej werbali- zuje odczucia metafi zyczne Maryla Wolska. W utworze o sierpniowej nocy opisuje doznanie powszechnej jedni, bliskości „prawd odwiecz- nych, onych rzeczy Bożych”10. Kojąca łagodność łączy się w odczuwa- niu nocy wyraźnie z sakralizacją nocy, którą Novalis nazwał „świętą”. Tadeusz Miciński układa wręcz modlitwę do „czarnej nocy” (zwracam uwagę na nieustannie stosowaną personifi kację): – Nocy czarna, która idziesz nad wodami i zamieniasz je w srebro pełne błękitu módł się za nami – (217) A oto wersja Leopolda Staffa, autora, który należy zdecydowanie do poetów nocy: Na srebrnowłosym czole nocy Śni szczęście gwiazd... Już się nie trwożę... Na srebrnowłosym czole nocy Spoczęły święte ręce Boże...11 Jednakże owa jasna tonacja zmienia się niekiedy w tonację ciemną. Noc służy wówczas do wyrażenia nastroju totalnego smutku. Tak jest u Tetmajera, poety skłonnego do takiego nastroju. W wierszu Sym- bol (398) ponury, nocny pejzaż morski dopełniony jest wznoszącym się nad nim krzyżem z rozpiętym Chrystusem (jak później na obrazie Sal- 9 K. Tetmajer, Zamyślenia. V., w: tegoż, Poezje, Warszawa 1980, s. 268. Również następne cytaty będą pochodziły z tego wydania, strony będą podawane w tek- ście. Tetmajer, podobnie jak inni poeci i poetki Młodej Polski, pisał o Nocy Mi- chała Anioła. Jest to temat już w dużej mierze opracowany. 10 M. Wolska, Andante, w: tejże, Poezje wybrane. Tego rodzaju przeżycia poddał krytyce Henryk Elzenberg w książce Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu (z datą: koniec grudnia 1919), Kraków 1963, s. 71. 11 L. Staff, O dobrej nocy, w: tegoż, Poezje zebrane, t. 1. Warszawa 1967, s. 553. Tak- że następne cytaty będą pochodziły z tego wydania; strony zostaną podane w tek- ście. Szczególne popisy kunsztu poetyckiego dają poeci w przedstawianiu gwiazd i księżyca. Tym jednak nie będziemy się tu zajmować, podobnie jak ważną relacją: światło–ciemność. 22 „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” vadora Dali). Trudno o bardziej przejmujący symbol wszechcierpienia. Choć postać Chrystusa pozwala – jednak! – na promień nadziei12. 3. Noc twórcza Młodopolanie – co starałam się udowodnić gdzie indziej – mie- li silnie rozwiniętą autoświadomość twórczą, niejednokrotnie ekspli- kowaną, zwłaszcza w kontekście wartości słowa czy przewagi wizji nad wypowiedzią dyskursywną. Stąd zapewne epitet „twórcza” nada- wany nocy. To w nocy tworzy swój oryginalny koncert ze słów Wa- cław Rolicz-Lieder: „Noc. Grasz. Już wokół słowospady lecą”13. Tade- usz Miciński wyjątkowo pogodnie kształtuje swoją wypowiedź w cy- klu Noce polarne: Noc cicha – mimo chmur – mimo zawiei. Noc twórcza. Patrzę uśmiechniony na życie i śmierć. (78) W Mistrzu Twardowskim Leopolda Staffa wspomniana jest „twór- cza tęsknica” w kontekście nocy: Błogosławiona bezdeń niezmierzona Nocy, gdy coś się poczyna, coś rodzi (194) Staff nawiązuje tu do starej koncepcji rozumienia nocy jako czasu (w wersji upersonifi kowanej: jako miejsca) kiełkowania wszechrzeczy, ze światłem, ze słońcem włącznie. Jeszcze wyraźniej podjął tę koncep- cję Józef Jedlicz: 12 Warto zwrócić uwagę na fakt, że stosunkowo mało jest w Młodej Polsce stra- chu przed nocą, tak wyraźnego w późniejszych latach Dwudziestolecia. O nocy w Dwudziestoleciu pisali przede wszystkim: J. Kwiatkowski, Poezja Jarosława Iwaszkiewicza na tle dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 1975 (rozdział: Noc symboliczna) oraz W.P. Szymański, Neosymbolizm, Kraków 1973 (Część trze- cia. Liryka „nurtu ciemnego” poezja Władysława Sebyły). Odnotujmy także, że pol- skiej nocy romantycznej poświęciła książkę Halina Krukowska (Noc romantyczna. Mickiewicz, Malczewski, Goszczyński, Białystok 1985). W Białymstoku wychodzi seria Czarny romantyzm pod redakcją m.in. Haliny Krukowskiej. 13 W. Rolicz-Lieder, Moja muza XIV, w: tegoż, Poezje wybrane, wstęp, wybór i opra- cowanie tekstu M. Podraza-Kwiatkowska, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kra- ków 2003, s. 206. „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 23 O witaj mi straszliwa mroków Tajemnico, Święta Matko wieczyście rodzących się zdarzeń14. „Twórcze tęsknoty” poety pragną zapłodnić owo „mroczne łono”, uczestniczyć w porodzie Słońca. Jedlicz – dodajmy – nie jest poetą nocy. Wielbi słońce. Nie tyle „twórczą noc”, ile własną twórczą postawę wobec nocy przedstawił Leopold Staff w zakończeniu utworu Adam (s. 1126; z tomu Łabędź i lira, 1914). Jesteśmy tu już w innej epoce niż początki Młodej Polski, kiedy to poeci przywoływali w celach terapeutycznych spokoj- ną, słodką noc. Przydługi wiersz jest apoteozą nowoczesnego „tworzą- cego człowieka”, homo faber. Dla tego człowieka „noc bez kresu, wieczy- sta, nieznana” stanowi „pole walki”, „bodziec triumfu”. Jest to siła poza- ludzka (ale i wewnątrzludzka), dająca się wielorako interpretować: jako natura, przeznaczenie, śmierć, Bóg. Z tak pojętą siłą walczy również za- projektowany przez Józefa Jedlicza przyszły Człowiek, który „z tryum- fem rwie nici zagadek/ i pył wieczystej nocy zdziera pełen siły” (s. 158)15. Zakończmy to krótkie przypomnienie o nocy twórczej cytatem z Róży Stefana Żeromskiego. Będzie bowiem ów cytat dobrym nawią- zaniem do dalszych rozważań. Nie tylko dlatego, że mówi o bardzo ważnym aspekcie nocy: jako o zasłonie tajemnicy. Także dlatego, że jest to wołanie do nocy czarnej. Oto owa inwokacja wygłoszona przez Bożyszcze: Nocy czarna! Odsłoń przede mną grube twoje zwoje. (...) Nocy czarna! Odkryj przede mną najcięższą zasłonę, (...) Nocy piękna! Owiń ramiona moje płaszczem wieszczym16. J. Jedlicz, [inc.:] O witaj mi straszliwa..., w: tegoż, Utwory wybrane, oprac. A. Cza- banowska-Wróbel, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kraków 1997, s. 140. Także następne cytaty będą pochodziły z tego wydania, strony zostaną podane w tek- ście. 15 Tej twórczej i zarazem heroicznej koncepcji nocy nie zauważył Henryk Elzen- berg. O wiele później napisze Leśmian z Camusowskim heroizmem: „O, Nocy w przyszłość niebios wsrebrzona niemylnie – Jeśli chcesz w piersi moje uderzyć mgłą ciemną – Uderzaj bezlitośnie, uderzaj dość silnie, Bom – człowiek! Zniosę wszystko! Pomocuj się ze mną!” (Ubóstwo, w tomie Napój cienisty, Poezje, s. 394). 16 S. Żeromski, Róża, w: Pisma, pod red. S. Pigonia, t. XX, Dramaty I, Warszawa 14 1955, s. 28-29. 24 „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 4. Noc – czerń – ciemność – mrok Epitet „czarna” zastosowany do nocy przewinął się już wcześniej w obecnym tekście, nie tylko u Żeromskiego. Określał on przede wszystkim panujący w nocy kolor17. Jednakże ów epitet może sygna- lizować inny sposób odbioru poetyckiej nocy: już nie – terapeutycz- no-nastrojowy, z lekkim dodatkiem przeczuć metafi zyczno-religijnych. Nie zawsze bowiem chodzi o noc – by tak rzec – widzialną, o opis kon- kretnego nocnego pejzażu. Noc może występować jako noc symbolicz- na. Aby ją odkryć, trzeba zapoznać się z synonimami nocy. Są bowiem w utworach literackich i takie konstrukcje, w których epi- tet „czarny”, „ciemny”, „mroczny”, rozpełza się niejako poza zawartość semantyczną nocy, tworząc powszechny mrok i ciemność. U Tadeusza Micińskiego na przykład czarna jest nie tylko noc; czarne jest morze, ulewa, msza, ból. Jest i „Boża ciemność”, i „czarne kolumny wieczności”. U Stanisława Brzozowskiego–krytyka ciemna jest noc głucha, ale i mat- ka ziemia, i Bóg, i mądrość18. U Marii Grossek-Koryckiej noc jest czar- na, ale czarne są także niebiosa, widzenia, okiennice, łódź. Nawet „śpiew Dionizji” tylko „poczernia wizję”19. Czerń jest tu kolorem smutku, silnie odczuwanego „wszechcierpienia”. (Do tego problemu jeszcze wrócimy). Inwazja epitetów nocno-ciemnych jest wręcz zdumiewająca. W za- kresie twórczości literackiej (jako tematu) wygląda to na przykład tak: Najbardziej z moich pieśni kocham owe c i e m n e Melodie, które we śnie słyszę jak tajemne Jakieś fale poza mgłą daleką szumiące I mnie samemu nigdy niepojęte20; 17 Według liczbowego zestawienia kolorów, podanego przez Mariana Stalę, wyni- ka, że epitet „czarny” znajduje się na 3 miejscu, a zaraz za nim: „ciemny” (M. Sta- la, Metafora w liryce Młodej Polski, Warszawa 1988, s. 212). 18 Przykłady pochodzą z jego utworu poetyckiego Teodor Dostojewski. Z mroków duszy rosyjskiej, Kraków 1906. Cytaty, także w dalszych partiach tego tekstu, będą pochodziły z wydania: S. Brzozowski, Komentarze poetyckie, wybór i wstęp M. Wyka, opracowanie tekstu M. Urbanowski, Biblioteka Młodej Polski, Kra- ków 2001. Strony będą podawane w tekście. 19 Przykłady pochodzą z tomu: M. Grossek-Korycka, Utwory wybrane, wstęp, wy- bór i opracowanie tekstu B. Olech, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kraków 2005 (utwór Miserere mei Domine). 20 A. Lange, Rozmyślania XLI, w: tegoż, Rozmyślania i inne wiersze, wybrał i wstę- pem poprzedził J. Poradecki, Warszawa 1979, s. 84. Przynajmniej wspomnijmy „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 25 Problem jednak nie ogranicza się do epitetu. Przymiotnik czarny, ciemny, mroczny traci swoją dookreślającą rolę i staje się – jako rze- czownik – samodzielną czernią, ciemnością, mrokiem. Staje się w ten sposób synonimem nocy. Ale i noc nabiera w tym kontekście innych znaczeń niż tylko temporalne21. Nie przez przypadek słownik symbo- li Lurkera pod hasłem „Nacht” (noc) podaje odsyłacz do „Finsterniss” (ciemność). Owa noc, mrok, czerń, ciemność, coraz odważniej rozsze- rzając i komplikując swoje pole znaczeniowe, będzie tworzyć z jednej strony interesujące sploty metafor, jak słynne „jądro ciemności” Con- rada–Miłosza, z drugiej strony pomaga w przekazaniu tego, co trudne jest do wyrażenia. Sfera trudno wyrażalna to przede wszystkim świat przeżyć we- wnętrznych oraz problematyka metafi zyczna. I tu właśnie noc, ciem- ność, czerń i mrok wtargnęły najśmielej. 5. „W ciemności schodzi moja dusza”. Psychomachie Wiersz Jana Kasprowicza pod tym tytułem przedstawia pejzaż we- wnętrzny ponury niczym „noc” i „głębia przepaści mrocznej” w sonecie Baudelaire’a De profundis clamavi. „Ciemność” i „noc” występują tu na początku i na końcu na równych prawach semantycznych: o karierze metaforycznej nocy i metaforycznego epitetu „czarny”, „ciemny” w lite- raturze i w historii literatury: „genre noire”, „czarny romans”, „Czarny romantyzm” (to tytuł białostockiej serii). O „języku nocy” pisał Jerzy Kwiatkowski w wymie- nionej już książce o poezji Iwaszkiewicza. „Językiem nocy” posługują się pisa- rze religijni, a także... autorka tego artykułu. Metafory nocy i czerni pojawiają się w tytułach książek: M.P. Markowskiego, Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera- tura, Ireneusza Kani Ścieżka nocy, L.F. Celine’a Podróż do kresu nocy. Całym okre- som źle zapisanym w pamięci przydaje się epitet „czarny” lub określa się jako noc: Czarne sezony Michała Głowińskiego, Noc Elie Wiesela; Jerzy Andrzejewski wy- dał 3 opowiadania z czasów okupacyjnych pod łącznym tytułem Noc. Polska tra- dycja ma swoją „ścieżkę nocy”: wojenną. Są to zwłaszcza rzezie polsko-ukraińskie i sceny z powstań (S. Goszczyński, J. Słowacki, T. Miciński, M. Grossek-Koryc- ka, W. Odojewski i inni). 21 Marian Stala słusznie zwraca uwagę w przytoczonej już książce na fakt, że sub- stancjalizacja epitetów powoduje „problematyczność konkretnego przedmiotu czy idei” (213). Wydaje mi się jednak, że w przypadku nocy (czerni, ciemności, mro- ku) następuje również wzbogacenie znaczenia; widać to chociażby w podrozdzia- le Noc twórcza. 26 „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” W ciemności schodzi moja dusza, W ciemności toń bezdenną, Pól elizejskich już nie widzi, Zawisła nad Gehenną. W górze nad losem mojej duszy Boleje anioł biały, A tutaj szyki potępieńców Szyderczo się zaśmiały. Szydzą z mej duszy potępieńce, Że cząstka jasnej mocy, Co rodzi słońca, nie ma władzy, By złamać berło nocy22. Pejzaż wewnętrzny, jaki tu stworzył Kasprowicz, pozostaje w zgo- dzie z tradycją kulturową zarówno starogrecką (pola elizejskie), jak i chrześcijańską (anioł – potępieńce). „Schodzenie w głąb” (o któ- rym kiedyś pisałam), jako forma penetracji podświadomości, wekto- ry góra–dół – te elementy są również zgodne z ówcześnie przyjętym schematem. O wiele bardziej skomplikował podobną sytuację Tadeusz Miciński: W ciemności schodzi duch mój – w ciemności roztęczone od szronu gwiazd (...), zapadły pode mną niebiosa (...) i mrok zgęstniał dokoła (s. 39). Góra i dół mieszają się (jak u mistyków), dosłowność fi zykalna jest tu jeszcze bardziej zignorowana niż u Kasprowicza. W ten sposób zo- stała zaznaczona nie tylko „duchowość” czasoprzestrzeni zachodzącej akcji, lecz także zupełna dowolność w prowadzeniu tej akcji. Jest to bo- wiem domena Poety. A nad głębiami Duch – gasi gwiazdy – i rozżarza wizje, świetniejsze od gwiazd (s. 39). Samej walki wewnętrznej Miciński nie zaprezentował. W gruncie rzeczy cały tomik W mroku gwiazd, do którego wiersz Koloseum stano- wi introdukcję, taką walkę przedstawia. 22 Wiersz pochodzi z cyklu W ciemności schodzi moja dusza w tomie Krzak dzikiej róży, 1898. Cytuję według: J. Kasprowicz, Utwory literackie 3, część 2, oprac. R. Loth, Kraków 1997, s. 8. „BACZ, O CZŁOWIECZE, CO GŁĘBOKA NOC RZECZE” 27 Owa psychomachia, tak wyraźnie opisana przez Kasprowicza w nocnej czasoprzestrzeni, powraca niejednokrotnie w utworach po- etyckich. Noc bywa tu przede wszystkim wyznacznikiem czasu, porą doby. Jednakże o symbolicznej otoczce ciemności i mroku nie sposób zapomnieć. Tak jest na przykład w stancy Wincentego Korab Brzo- zowskiego zatytułowanej Nox23. Autor posłużył się znanym sobie pej- zażem bliskowschodnim: Z nagła zapada Noc i grozę szerzy We mnie, jak pośród stad i ich pasterzy: Ostatkiem świeci skier ognisko moje, A ja, gdy lęk mi włosy jeży, Ze samym sobą ciężkie staczam boje. Bardziej zeksterioryzowana została owa walka u Marii Komornickiej, stając się bliższą średniowiecznemu moralitetowi: W noc chmurami złowieszczymi ciemną leżałam jak zwalony krzyż, A duchy mocowały się nade mną O mnie – Jeden o buławę wsparty stał niezłomnie, Rozkazując przepotężnym swym milczeniem: Pójdzie wzwyż. Drugi szeptał przez obłęd i trwogę, Wbity we mnie rannych ócz płomieniem – Bez ciebie żyć nie mogę – Czoło zbliż – Chodź do mnie24. Przykładów mogłoby być oczywiście więcej. Zapamiętajmy to, co najważniejsze: noc, wąsko lub szeroko rozumiana, bywa scenerią we- wnętrznej walki, scenerią psychomachii. 23 W. Korab Brzozowski, Utwory zebrane, oprac. M. Stala, Biblioteka Młodej Pol- ski, Kraków 1980, s. 249. Oryginał został napisany w języku francuskim. W prze- kładzie Stanisława Pieńkowskiego widać wyraźne ślady lektury wiersza Mikołaja Sępa Szarzyńskiego Sonety IV O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, świa- tem i ciałem. Jest to rzadki przypadek „nocnego strachu” w Młodej Polsce. Bra- cia Brzozowscy nie byli poetami nocy. Zob. np. piękny wiersz Stanisława Korab Brzozowskiego Ciemność na nas uderza... Nacechowana etycznie ciemność jest tu przeciwnikiem, z którym się walczy. 24 M. Komornicka, Utwory poetyckie prozą i wierszem, oprac. M. Podraza-Kwiat- kowska, Biblioteka Poezji Młodej Polski, Kraków 1996, s. 293.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Labirynty - kładki - drogowskazy. Szkice o literaturze od Wyspiańskiego do Gombrowicza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: