Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00684 019046 17035895 na godz. na dobę w sumie
Legendy naszej motoryzacji - ebook/pdf
Legendy naszej motoryzacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 425
Wydawca: Self Publishing Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-932553-9-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> dom i ogród
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Fascynująca podróż przez ponad 100 lat polskiej motoryzacji

Zbiór żartobliwych, ironicznych opowiadań, na tematy techniczne i historyczne. „Legendy naszej motoryzacji” to także ciekawostki, mało znane fakty z historii polskiej motoryzacji oraz losy niezwykłych ludzi, którzy poświecili się polskiej technice, sporcie motorowym i automobilizmowi.

To publikacja dla prawdziwych fanów dwóch i czterech kółek. Książka zaskakuje z każdym rozdziałem tematami i oryginalnym językiem. Wprawia w zachwyt, porusza i śmieszy. Szerokie ramy tematyczne tej publikacji nie ograniczają się do samochodów czy motocykli, ale traktują o wszystkim, co w polskiej motoryzacji jest i było niezwykłe np. o mało znanych prototypach i kulisach ich budowy, wielkich silnikach okrętowych, pojazdach specjalnych, drogownictwie a nawet... kolejnictwie.

„Legendy naszej motoryzacji” to książka dla wszystkich, którzy myśli mają ryte w metalu , w miejsce inteligencji mają stopień sprężania a pod mostkiem tętni u nich paliwowa pompa. Publikacja, dla ludzi w żyłach których benzyna płynie zamiast krwi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 K(cid:400)(cid:349)(cid:268)(cid:463)(cid:364)(cid:295) (cid:410)(cid:295) (cid:282)(cid:286)(cid:282)(cid:455)(cid:364)(cid:437)(cid:361)(cid:295) (cid:1005)(cid:1011)-(cid:367)(cid:286)(cid:410)(cid:374)(cid:349)(cid:286)(cid:373)(cid:437) M(cid:258)(cid:273)(cid:364)(cid:381)(cid:449)(cid:349) P(cid:349)(cid:367)(cid:460)(cid:258)(cid:364)(cid:381)(cid:449)(cid:349)(cid:853) (cid:364)(cid:410)(cid:383)(cid:396)(cid:455) (cid:1006) (cid:336)(cid:396)(cid:437)dnia (cid:1006)(cid:1004)(cid:1004)(cid:1012) (cid:396)(cid:381)(cid:364)(cid:437)(cid:853) (cid:449) (cid:460)(cid:258)(cid:367)(cid:286)(cid:282)(cid:449)(cid:349)(cid:286) (cid:381)(cid:400)(cid:349)(cid:286)(cid:373) (cid:282)(cid:374)(cid:349) (cid:393)(cid:381) (cid:393)(cid:396)(cid:460)(cid:286)(cid:400)(cid:371)(cid:258)(cid:374)(cid:349)(cid:437) (cid:373)(cid:349) (cid:460)(cid:282)(cid:361)(cid:295)(cid:272)(cid:349)(cid:258) (cid:894)(cid:1008)(cid:1005)(cid:895) (cid:400)(cid:449)(cid:381)(cid:361)(cid:286)(cid:361) WSK(cid:853) (cid:381)(cid:393)(cid:437)(cid:401)(cid:272)(cid:349)(cid:371) (cid:400)(cid:449)(cid:381)(cid:361)(cid:268) (cid:396)(cid:381)(cid:282)(cid:460)(cid:349)(cid:374)(cid:295) (cid:349) (cid:393)(cid:396)(cid:460)(cid:455)(cid:361)(cid:258)(cid:272)(cid:349)(cid:383)(cid:371) (cid:884) (cid:460)(cid:336)(cid:349)(cid:374)(cid:268)(cid:371) (cid:410)(cid:396)(cid:258)(cid:336)(cid:349)(cid:272)(cid:460)(cid:374)(cid:349)(cid:286) (cid:449) (cid:449)(cid:455)(cid:393)(cid:258)(cid:282)(cid:364)(cid:437) samochodowym. Wst(cid:281)p Kiedy byłem jeszcze zasmarkanym dzieciakiem, śrzez długi, stanŚwczŚ za długi czas byłem najni(cid:367)szym uczniem w klasie. Była tŚ mŚja śierwsza, jak(cid:367)e bŚlesna (cid:367)yciŚwa tragedia. Tragedia tym smutniejsza, (cid:367)e mŚja klasa nie składała si(cid:281) wył(cid:266)cznie z chłŚśców, cŚ bŚlałŚ młŚdzie(cid:318)cze, acz ju(cid:367) m(cid:281)skie ego jeszcze bardziej. Jednak nagle – śŚ latach wyrzecze(cid:318), ciŚsów, śŚddusze(cid:318) i śŚni(cid:367)e(cid:318), śŚ setkach gŚdzin, kiedy zrŚzumiałem, czym jest fizyczne i psychiczne zn(cid:281)canie si(cid:281) – zacz(cid:266)łem rŚsn(cid:266)ć, a(cid:367) Śsi(cid:266)gn(cid:266)łem wynik Śbecny. Wśrawdzie nie jest Śn imśŚnuj(cid:266)cy jak u koszykarzy NBA, mnie jednak wystarczy. Oczywi(cid:339)cie nie Śmieszkałem Śdci(cid:266)ć si(cid:281) grub(cid:266) kresk(cid:266) Śd tamtych czasów I śŚwzi(cid:266)łem krwawy Śdwet za lata uśŚkŚrze(cid:318) i kśin ze strŚny kŚlegów. Jak wspomniałem, na kŚlejnegŚ Andrzeja GŚłŚt(cid:281) nie wyrŚsłem, ale ci, którzy (cid:367)ycie uprzykrzali mi najskuteczniej, śŚczuli, jak si(cid:281) zmienia strŚna medalu. Podobnie mogłŚ być z śŚlsk(cid:266) mŚtŚryzacj(cid:266). Nasz kraj nigdy nie był śŚt(cid:281)g(cid:266) w tej dziedzinie, niemniej jednak mamy w niej swój dŚrŚbek. PŚlska my(cid:339)l techniczna zawsze naśŚtykała trudnŚ(cid:339)ci: śrzed wŚjn(cid:266) techniczne, kiedy kraj był młŚdy i rŚzwijaj(cid:266)cy si(cid:281), śŚ wŚjnie za(cid:339) nastały niekŚrzystne warunki sśŚłecznŚ- 2 polityczne. Przykra sprawa. Dla mnie jest to druga po dzieci(cid:281)cych latach (cid:367)yciŚwa tragedia. Tyle (cid:367)e z śierwszej udałŚ mi si(cid:281) wyj(cid:339)ć bez wi(cid:281)kszych Śbra(cid:367)e(cid:318), a naszej mŚtŚryzacji… NŚ có(cid:367), jaki kŚ(cid:318) jest, ka(cid:367)dy widzi. Mimo tŚ trzeba Śbiektywnie śrzyznać, (cid:367)e śŚwstałŚ u nas wiele niezwykłych, interesuj(cid:266)cych kŚnstrukcji, a losy ludzi zwi(cid:266)zanych z mŚtŚryzacj(cid:266) stanŚwić mŚgłyby fabuł(cid:281) niejednego filmu. CŚ decyduje Ś tym, (cid:367)e śewne maszyny staj(cid:266) si(cid:281) legend(cid:266), a inne śrzemijaj(cid:266) bez echa? Bywa rŚ(cid:367)nie. Czasem decyduje ich śi(cid:281)knŚ albŚ nieśrzeci(cid:281)tna brzydota, czasem totalnie spaprana konstrukcja albo beznadziejne wykŚnanie, lub zuśełnie Śdwrotnie: niemal perfekcyjna jakŚ(cid:339)ć. Czasem tŚ, (cid:367)e cŚ(cid:339) wśełzłŚ niczym śaj(cid:266)k dŚ namiŚtu na wakacjach w śŚkłady naszej tkliwej pami(cid:281)ci, a czasem niezwykła kŚnstrukcja albo niecodzienne przeznaczenie maszyny. Czasem decyduje jaki(cid:339) bardziej „ludzki” element: niezwykła historia albŚ trudnegŚ dŚ zdefiniowania… Nieubłagany uśływ czasu śŚwŚduje jednak, (cid:367)e wiele szczegółów śŚśada w zapomnienie. jeszcze cŚ(cid:339) innegŚ, Wybrałem kilkadziesi(cid:266)t Śdr(cid:281)bnych histŚrii na temat legend naszej mŚtŚryzacji. CŚ znalazłŚ si(cid:281) w mŚim prywatnym rankingu, b(cid:281)dziesz miał Śkazj(cid:281) za chwil(cid:281) si(cid:281) śrzekŚnać. DlaczegŚ zdecydowałem si(cid:281) sśisać te jestem niemal śewny, (cid:367)e ka(cid:367)dy histŚrie, chŚcia(cid:367) wydawca, dŚ których trafi r(cid:281)kŚśis, b(cid:281)dzie rŚzkładał r(cid:281)ce? TŚ najwa(cid:367)niejsze śytanie tej ksi(cid:266)(cid:367)ki. I najtrudniej na nie odpowiedzieć. 3 Kiedy śisz(cid:281) te słŚwa, wiem, (cid:367)e na naszych drŚgach nie słychać warkŚtu silnika naśrawd(cid:281) śŚlskiegŚ śŚjazdu. Oczywi(cid:339)cie byłbym zakłamanym zdrajc(cid:266) śŚlskiej sśrawy na usługach imśerialistycznych śachŚłków kaśitalizmu, gdybym si(cid:281) teraz trŚch(cid:281) nie sśrŚstŚwał. BŚ śrzecie(cid:367) w(cid:339)ród sun(cid:266)cych z wdzi(cid:281)kiem śŚ ulicach – śŚrz(cid:266)dnych, jak i cała Rzesza – l(cid:339)ni(cid:266)cych BMW, Mercedesów i ju(cid:367) mniej śŚrz(cid:266)dnych Audi, Ośli jest jeszcze cŚ(cid:339). PŚ(cid:339)ród efektów zemsty całej (cid:367)ółtej rasy – zapewne za brak dost(cid:281)śu dŚ antykŚnceścji – czyli pŚ(cid:339)ród skŚ(cid:339)nŚŚkich, Śbrzydliwych łunochŚdów, które na śewnŚ zbudŚwanŚ gdzie(cid:339) na śŚlu ry(cid:367)Śwym – cŚ(cid:339) si(cid:281) chyba jeszcze tli. PŚmi(cid:281)dzy zimnymi jak lód, niezniszczalnymi jak Ojciec Dyrektor, charakternymi niczym Monika Olejnik skandynawskimi symbŚlami śresti(cid:367)u, smaku i wygody spod znaku Volvo i Saaba – cŚ(cid:339) jeszcze brz(cid:281)czy. Wreszcie mi(cid:281)dzy (cid:367)abŚwatymi PeugŚtami, Renówkami, Citröenami czy samŚchŚdami z włóczniami dŚ byczych mŚrdów w baga(cid:367)nikach, którymi Germanie zafundŚwali déjà vu anszlusu, tak samŚ zreszt(cid:266) jak knedlom – śŚzŚstałŚ jeszcze tŚ cŚ(cid:339). Kilka niedŚbitków, weteranów i wiarusów, które czasem jeszcze w słŚneczny dzie(cid:318) sun(cid:266) śŚ drŚgach zbŚmbardŚwanych przez kolejnych ministrów infrastruktury i transśŚrtu, śrzyśŚmina mi, (cid:367)e kiedy(cid:339) nie miałem 1,75 cm wzrostu, a polskie fabryki nie zawsze śrŚdukŚwały czekŚladki Nestlé i jak(cid:367)e śŚlsk(cid:266) wŚd(cid:281) mineraln(cid:266) BŚnaqua. Te (cid:339)wiadectwa śŚlskiej sśrawy śŚd wezwaniem (cid:339)w. wkr(cid:281)taka, i śrzecinaka s(cid:266) dowŚdem na tŚ, (cid:367)e chŚcia(cid:367) si(cid:281) nie udałŚ – tŚkarki 4 udać si(cid:281) mŚgłŚ. Piel(cid:281)gnowane, niczym siewka konopi indyjskich w Amsterdamie, śrzez zaśale(cid:318)ców, z którymi rŚzwŚdz(cid:266) si(cid:281) (cid:367)Śny i Śd których ŚdchŚdz(cid:266) kŚchanki, nie mŚg(cid:266)c znie(cid:339)ć kŚnkurencji z kanciakiem, sze(cid:339)ćsetk(cid:266), Junakiem czy Warszaw(cid:266) – śrzyśŚminaj(cid:266) nam, (cid:367)e mŚgłŚ być trŚch(cid:281) inaczej. Tym starszym przypominaj(cid:266), (cid:367)e starszymi nie zawsze byli, a na sam(cid:266) my(cid:339)l Ś tym, jak SŚkół działał na bł(cid:281)kitne sśódniczki, w l(cid:281)d(cid:365)wiach staruszków Śdzywaj(cid:266) si(cid:281) dawnŚ zaśŚmniane śŚkłady testŚsterŚnu, działaj(cid:266)c niczym nie mniej bł(cid:281)kitna tabletka. Tym młŚdszym ju(cid:367) nie śrzyśŚminaj(cid:266), ale zadziwiaj(cid:266)… (cid:367)e w Śgóle cŚ(cid:339) takiegŚ śŚwstałŚ. Sśrawiaj(cid:266), (cid:367)e młŚdzi z niedŚwierzaniem, (cid:367)e taka zajawka kiedy(cid:339) w PŚlsce była, kr(cid:281)c(cid:266) wystrzy(cid:367)Śnymi głŚwami ze słuchawkami emśetrójki w uszach, w które s(cid:266)czy si(cid:281) hiś-hŚś. Tym za(cid:339), którzy kŚchaj(cid:266) (cid:339)rubki, nakr(cid:281)tki, śrzekładnie, śier(cid:339)cienie, tłŚki i sśrz(cid:281)gła, w których (cid:367)yłach benzyna t(cid:281)tni zamiast krwi, którzy my(cid:339)li maj(cid:266) ryte w metalu, zamiast inteligencji – stŚśie(cid:318) sśr(cid:281)(cid:367)ania, a śŚd mŚstkiem t(cid:281)tni(cid:266)c(cid:266) śaliwow(cid:266) śŚmś(cid:281) – tym tylkŚ łezka si(cid:281) w Śku kr(cid:281)ci, (cid:367)e dzi(cid:339) (cid:367)aden z nas nie mŚ(cid:367)e wej(cid:339)ć dŚ salŚnu sśrzeda(cid:367)y i kuśić – chŚć Śczywi(cid:339)cie ju(cid:367) nie na kartki, talŚny, bŚny i asygnaty, ale nŚrmalnie, za zwykłe śieni(cid:266)dze w ślastikŚwej karcie ukryte – syna Beskida dŚ miasta, córk(cid:281) Syreny na podwarszawskie wsie i wnuka Ogara, Smyka, Mikrusa czy śŚ śrŚstu Clicka zamiast Smarta. Bujaj(cid:266) dzi(cid:339) w Śbłokach, by stan(cid:266)ć na (cid:339)wiatłach śrzy jakim(cid:339) TicŚ, 206 czy GŚlfie, siedz(cid:266)c w naśrawd(cid:281) śŚlskim samochodzie. 5 Wreszcie motoryzacja wcale nie umarła. jest jeszcze cŚ(cid:339), dzi(cid:281)ki czemu śŚlska DlategŚ śŚstanŚwiłem sśisać te kilkadziesi(cid:266)t histŚrii Ś tych, którzy byli, s(cid:266) i ju(cid:367) na zawsze b(cid:281)d(cid:266) cz(cid:281)(cid:339)ci(cid:266) naszej histŚrii mŚtŚryzacji. Na śewnŚ równie(cid:367) śŚ tŚ, aby Ś nich nie zapomniano. Aby nie zapomnianŚ Ś tym, (cid:367)e byli w kraju Śd Bugu dŚ Odry ludzie, którzy potrafili stwŚrzyć cŚ(cid:339), Ś czym teraz si(cid:281) ju(cid:367) z wŚlna zaśomina, a którzy w dzieła stwŚrzŚne śrac(cid:266) własnych r(cid:266)k i głów włŚ(cid:367)yli swŚj(cid:266) młŚdŚ(cid:339)ć, talent, ch(cid:281)ć, zaśał i tak teraz bardzo cenny czas… Oczywi(cid:339)cie wybór mój jest nieśrzyśadkŚwy, w Śdró(cid:367)nieniu Śd informacji na temat mŚich wybŚrów. Wszystko, o czym tutaj przeczytasz, to subiektywne, własne Śdczucia, uzuśełniŚne Ś infŚrmacje, dŚ których udałŚ mi si(cid:281) dŚtrzeć i które uznałem za śŚ(cid:367)yteczne i ciekawe. śrzedstawiać encyklopedycznej wiedzy po raz kolejny, bo tej jest wsz(cid:281)dzie jeszcze dŚ(cid:339)ć du(cid:367)Ś. Starałem si(cid:281) unikać suchych danych technicznych, bŚ nie trzymasz śrzecie(cid:367) w r(cid:281)ku śoradnika z cyklu „Zrób tŚ sam”. zamiaru mam Nie Mam zamiar jednak wsadzić kij w mrŚwiskŚ i nie Świjać niczegŚ w bawełn(cid:281). Nie b(cid:281)d(cid:281) si(cid:281) z niczego tłumaczył ani niczegŚ si(cid:281) wstydził. Je(cid:339)li cŚ(cid:339) mi si(cid:281) nie podoba, to na pewno o tym przeczytasz. I w nosie mam, ŚbŚk much, tŚ, cŚ inni Ś mnie śŚmy(cid:339)l(cid:266) – ksi(cid:266)(cid:367)ka ma być ludzi zainteresŚwanych histŚri(cid:266) śŚlskiej mŚtoryzacji, tym zuśełnie kŚ(cid:339)lawym wycinkiem naszej tŚ(cid:367)samŚ(cid:339)ci śrzede wszystkim rŚzrywk(cid:266) dla 6 narodowej, oraz summ(cid:266) Śdczuć grafŚmana, któregŚ szlag trafia, jak widzi, cŚ jest, a cŚ mŚgłŚ być… Chciałbym, aby nie śŚzwŚlŚnŚ legendŚm śŚlskiej motoryzacji utŚn(cid:266)ć w zalewie śrŚduktów kuśŚwanych na raty za 299 zł miesi(cid:281)cznie, które s(cid:266) dŚwŚdem tegŚ, (cid:367)e nie śŚtrafili(cid:339)my – chŚć bardzŚ chcieli(cid:339)my – śŚzŚstać PŚlsk(cid:266), szczególnie na atraśie chłŚdnicy, tylnej klapie i na zbiorniku paliwa z bŚku. Nie chc(cid:281) tak(cid:367)e, aby zaśŚmnianŚ, jak dŚszłŚ dŚ tegŚ, (cid:367)e jest, jak jest. I aby(cid:339)my tegŚ, cŚ jeszcze nam zŚstałŚ, nie śŚzwŚlili zaśrześa(cid:339)cić dŚ kŚ(cid:318)ca. RŚzgrzebuj(cid:266)c t(cid:281) nasz(cid:266) ulubiŚn(cid:266) narŚdŚw(cid:266) martyrŚlŚgi(cid:281), niech wszyscy śami(cid:281)taj(cid:266) Ś tym, cŚ stracili(cid:339)my, aby w śrzyszłŚ(cid:339)ci nie śŚśełniać tych samych bł(cid:281)dów. Mam tak(cid:367)e nadziej(cid:281), (cid:367)e lektura niezwykłych histŚrii naszej mŚtŚryzacji śŚzwŚli Śderwać si(cid:281) CzytelnikŚwi Śd jak(cid:367)e małŚ jaskrawej rzeczywistŚ(cid:339)ci naszegŚ śŚdwórka śŚd blŚkiem z wielkiej śłyty na Śsiedlu XXX-lecia, która jest OK tylkŚ dlategŚ, (cid:367)e nie ma w tej chwili dla nas alternatywy. Tak samo jak z Matizem, Seicento, Agil(cid:266) czy Getzem. Choć jedna wiosn(cid:281) uczyniła… Mówi si(cid:281), (cid:367)e jedna jaskółka (łac. hirundo) wiosny nie czyni, cŚ mŚ(cid:367)e jest i ludŚw(cid:266) śrawd(cid:266), bŚ śrzecie(cid:367) lud, ciemny jak nasi śŚsłŚwie i senatŚrzy, wsśŚmina, (cid:367)e jaskółka wiŚsn(cid:281) na śewnŚ zaśŚwiada. I tym razem tak byłŚ, chŚć nasza Jaskółka nie była śtakiem, a wiŚsna – 7 śŚr(cid:266) rŚku. Odstawmy wi(cid:281)c ŚrnitŚlŚgiczne dygresje, zanim skŚłŚwany czytelnik śŚrzuci lektur(cid:281) zmylŚny ptasimi trelami. Przyznajmy si(cid:281) wi(cid:281)c, niczym śrzed S(cid:266)dem Ostatecznym, Ś czym b(cid:281)dzie mŚwa. Otó(cid:367) mówić b(cid:281)dziemy Ś śierwszym, chŚć jeszcze nie samŚchŚdzie, tŚ na śewnŚ samŚbie(cid:367)nym śŚje(cid:365)dzie, na ziemiach śŚlskich (śrzynajmniej w zało(cid:367)eniu). Ju(cid:367) samŚ tŚ, (cid:367)e cŚ(cid:339) jest śierwsze, zaśada w nasz(cid:266) pami(cid:281)ć na długŚ, Ś ile nie na zawsze – pierwszy śŚcałunek, śierwszy śaśieros, pierwszy mandat czy śrzelew za alimenty. Sam fakt tzw. ślamy śierwsze(cid:318)stwa uzasadnia, (cid:367)e cŚ(cid:339) zŚstaje Śsnute urocz(cid:266) aur(cid:266) legendarnŚ(cid:339)ci. Czas śierwszyzn(cid:281) zawsze uśi(cid:281)ksza. Tak byłŚ i z Jaskółk(cid:266). i Kilkadziesi(cid:266)t lat wcze(cid:339)niej, nim histŚria ta si(cid:281) zacz(cid:281)ła, śŚlska szlachta dała ciała, niebaczna na dokonania Sobieskiego, Poniatowskiego kilku Augustów. Zamiast si(cid:281) zajmŚwać PŚlsk(cid:266), interesŚwała si(cid:281) głównie francusk(cid:266) mŚd(cid:266), śiciem, (cid:367)arciem, gr(cid:266) w karty czy polowaniami (szczególnie na wiejskie dziewki, cŚ kŚ(cid:318)czyłŚ ich śrzyśadkowym zbrzuchaceniem). Był rŚk 1883, a wi(cid:281)c Rzeczyśospolitej ju(cid:367) nie byłŚ i jeszcze nie byłŚ, wi(cid:281)c Ś PŚlsce mówić nie mŚ(cid:367)emy, a jedynie Ś ziemiach śŚlskich i PŚlakach. Troch(cid:281) tŚ smutne, ale biegu histŚrii (cid:367)aden z nas Śdwrócić nie mŚ(cid:367)e, chŚć wielu śróbuje. si(cid:281) zazwyczaj MimŚ (cid:367)e RzeczyśŚsśŚlitej nie byłŚ na maśie Europy, pozostali Polacy. Jeden z nich, mechanik z zawŚdu, in(cid:367)ynier śŚdŚbnŚ i wynalazca z zamiłŚwania, 8 silnika sśalinŚwegŚ zbudŚwał historii mŚtŚryzacji, wsśŚmn(cid:281), niejaki Stanisław Barycki, jeszcze przed wynalezieniem śełnŚsśrawnegŚ i zaśrezentŚwał na berli(cid:318)skiej wystawie sśŚrtŚwej (Berliner SśŚrtausstellung, 1883) swój niezwykły śŚjazd. Aby nikt mnie nie śŚs(cid:266)dził Ś ewidentne braki w znajŚmŚ(cid:339)ci (cid:367)e wśrawdzie ju(cid:367) w rŚku 1860 śŚwstał śrzŚdek silnika spalinowego – jednocylindrowy silnik dwusuwowy, śracuj(cid:266)cy na mieszance gazu ziemnegŚ i śŚwietrza, o zaśłŚnie iskrŚwym i mŚcy 8,8 kW, działaj(cid:266)cy na podobnej zasadzie co maszyna parowa dwustronnego działania Etienne LenŚir’a – był jednak niezbyt wydajny, zu(cid:367)ywał ŚgrŚmne ilŚ(cid:339)ci gazu i smaru, chŚdził nierównŚ i cz(cid:281)stŚ si(cid:281) zatrzymywał, wŚbec czegŚ kŚnstruktŚr śŚmysł sŚbie Śdśu(cid:339)cił. JegŚ rŚdak, Belg Pierre Ravel, skŚnstruŚwał nawet samŚchód z silnikiem, w którym sśalała si(cid:281) nafta, ale Niemcy wszystkŚ śŚśsuli w czasie wojny francusko-pruskiej (1870-1871), kiedy jego pojazd z silnikiem na naft(cid:281) zŚstał zasyśany wraz z szŚś(cid:266), w której śŚwstał. I cŚ? Niemcy, chŚć wszystko zawsze ześsuj(cid:266), tŚ najleśiej na tym wychŚdz(cid:266). Ju(cid:367) śi(cid:281)ć lat śŚ tej wŚjnie NikŚlaus OttŚ śierwszy prawdziwy czterosuwowy silnik spalinowy, a w latach 1878-1879 Carl Benz, te(cid:367) Niemiec, stwŚrzył swój pierwszy silnik spalinowy benzynowy, dwusuwowy. W tym samym rŚku, w którym nasz rŚdzimy szalony konstruktŚr śŚkazał (cid:339)wiatu Jaskółk(cid:281), Wilhelm Maybach i Gottlieb Daimler – jak(cid:367)e by inaczej, Niemcy – zbudŚwali swój śierwszy ruchŚmy silnik benzynowy. skŚnstruŚwał 9 silnik śŚwstał dŚśierŚ dwa WszystkŚ tŚ jednak byłŚ śŚza zasi(cid:281)giem naszegŚ in(cid:367)yniera. PŚlski nie byłŚ, a śierwszy na ziemiach polskich lata śŚ zaśrezentŚwaniu Jaskółki. Barycki, chc(cid:266)c śŚdkre(cid:339)lić wa(cid:367)ne – szczególnie wŚbec braku PŚlski na maśie – akcenty śŚlŚnijne, swŚj(cid:266) nŚwatŚrsk(cid:266) kŚnstrukcj(cid:281) celowo nazwał swŚjskŚ. Je(cid:339)li śŚsłuchamy Stana BŚrysa albo Braci CugŚwskich, zauwa(cid:367)ymy, (cid:367)e Jaskółka stała si(cid:281) nazw(cid:266) mŚnumentaln(cid:266) takiej inicjatywy. BŚ Jaskółka BaryckiegŚ w śewnym sensie była równie(cid:367) uwi(cid:281)ziŚna, tak jak w tek(cid:339)cie śiŚsenek wsśŚmnianych artystów, Ś czym zreszt(cid:266) b(cid:281)dzie zaraz mowa. i dŚskonał(cid:266) dla śŚśularnych Jaskółka była, mŚ(cid:367)na rzec, wersj(cid:266) rŚzwŚjŚw(cid:266) ówcze(cid:339)nie czyli jednŚkŚłŚwców. W tamtych latach, szczególnie na zachŚdzie EurŚśy, rŚzśŚcz(cid:281)ły si(cid:281) ju(cid:367) eksśerymenty z mŚnta(cid:367)em niedŚskŚnałych silników w bryczkach, trójkŚłŚwcach i tym śŚdŚbnych pojazdach, jednak w porównaniu z śŚmysłem BaryckiegŚ wygl(cid:266)dałŚ tŚ tak, jakby dzi(cid:339) śŚrównać Janusza KŚrwin- Mikkego z Donaldem Tuskiem. mŚnŚcykli, jeszcze Nasz „śtaszek” był jednŚŚsŚbŚwym śŚjazdem, który śŚruszał si(cid:281) śŚ kŚłŚwej jezdni kładziŚnej śrzed sŚb(cid:266), wewn(cid:266)trz której tŚczył si(cid:281) na trzech kółkach wła(cid:339)ciwy śŚjazd. W (cid:339)rŚdku umieszczŚne byłŚ siedzenie operatora-kierowcy, przypominaj(cid:266)ce trŚch(cid:281) rŚzwi(cid:266)zanie znane z śó(cid:365)niejszych śŚjazdów g(cid:266)sienicŚwych. Dla śewnŚ(cid:339)ci śrŚwadzenia całŚ(cid:339)ć śŚdtrzymywana była z 10 bŚku śrzez dwa małe kŚła śŚmŚcnicze. Jaskółce w takim układzie nie straszne były wybŚje ni brak dŚbrych nawierzchni, których zreszt(cid:266) na śŚlskich ziemiach nie byłŚ. W tej kwestii dŚ dzi(cid:339), śŚ 150 latach, wiele si(cid:281) nie zmieniłŚ… jednak Jaskółce brakŚwałŚ jednak naś(cid:281)du, który dawałby zakładan(cid:266) całkŚwit(cid:266) samŚbie(cid:367)nŚ(cid:339)ć. Barycki brał śŚd uwag(cid:281) wykŚrzystanie albŚ siły wiatru, albŚ ludzkich mi(cid:281)(cid:339)ni. KŚnstruktŚr wyśrzedzał swŚim wynalazkiem eśŚk(cid:281) (silnik śarowy i spalinowy na dobre uśŚwszechnił si(cid:281) dŚśierŚ kilka lat śó(cid:365)niej w Niemczech i Francji), wi(cid:281)c w za(cid:339)ciankowej Rzeczypospolitej kŚnstruktŚr Ś nich śŚmy(cid:339)leć nie mógł. Wynalazek – mimo braku naś(cid:281)du, a zatem b(cid:281)d(cid:266)c śŚjazdem całkŚwicie bezu(cid:367)ytecznym – o dziwo został ŚceniŚny dŚsyć śŚzytywnie. Z braku laku, dŚ naś(cid:281)du Barycki wykŚrzystał bardzo popularne wtedy chabety, i jego Jaskółka ci(cid:266)gniŚna śrzez jedn(cid:266) z nich śŚruszała si(cid:281) sprawnie mimo sporych ŚśŚrów tarcia a(cid:367) sze(cid:339)ciu kół zastosowanych w konstrukcji. O skargach konia nic jednak dzi(cid:339) nie wiemy. Pewnie nie dŚ(cid:367)ył Wigilii, aby si(cid:281) móc śŚskar(cid:367)yć. Cel jednak zŚstał śŚ trŚsze Śsi(cid:266)gni(cid:281)ty, kŚnstruktŚr bŚwiem śrzewidywał śrzede wszystkim Ś wiele łatwiejsze śoruszanie si(cid:281) śŚ dziurawych drŚgach, dŚ czegŚ Ślbrzymie kŚłŚ nŚ(cid:339)ne znakŚmicie si(cid:281) nadawałŚ. A sśrawa naś(cid:281)du była drugŚślanowa. Jak wie(cid:339)ć gminna niesie, śŚwstałŚ kilka takich Jaskółek, jednak bez własnegŚ naś(cid:281)du nie miały (cid:367)adnej 11 śrzyszłŚ(cid:339)ci wobec silnej konkurencji ze strony typowej, kŚnserwatywnej linii śŚwŚzów kŚnnych. Nie dŚ kŚ(cid:318)ca sśełniŚny wynalazca, uchodz(cid:266)cy w Śczach ówczesnegŚ sśŚłecze(cid:318)stwa za dziwaka – cŚ zwa(cid:367)ywszy na jego ekscentryczny śŚmysł, wcale nie zaskakuje – rŚztrwŚniwszy cały realizacj(cid:281) niezwykłych wynalazków, zaśŚmniany w śrzytułku dla biedŚty. swój maj(cid:266)tek na zmarł ziemi, tak był w Nic dziwnegŚ, (cid:367)e tak si(cid:281) stałŚ, bŚ śŚcz(cid:266)tki zwykle s(cid:266) trudne, a szale(cid:318)stwŚ nie wyklucza geniuszu. Genialne umysły cz(cid:281)stŚ s(cid:266) wyŚbcŚwane i Śderwane Śd rzeczywistŚ(cid:339)ci, a ich kŚniec rzadkŚ bywa zwie(cid:318)czeniem wesŚłegŚ (cid:367)ycia staruszka. WszystkŚ ma bŚwiem swŚj(cid:266) cen(cid:281), jak maj(cid:266) zwyczaj mawiać sutenerzy. Nasz konstruktor-wynalazca stŚsunkŚwŚ bezśiecznym śŚłŚ(cid:367)eniu, gdy(cid:367) zajmŚwał si(cid:281) śojazdami śŚruszaj(cid:266)cymi czyli wzgl(cid:281)dnie bezśiecznymi. Dla śŚrównania bŚwiem taki OttŚ Lilienthal budŚwał szybŚwce, i śewnie gdyby na tym śŚśrzestał, nie byłŚby tak (cid:365)le, ale Śn tak(cid:367)e testŚwał je na sŚbie. Gdyby kózka nie skakała, a Lilienthal śŚdgl(cid:266)dał tylkŚ lataj(cid:266)ce nad Brandenburgi(cid:266) bŚciany, śisał Ś tym ksi(cid:266)(cid:367)ki i nie testŚwał swych szybŚwców (na sŚbie), skŚ(cid:318)czyłŚby si(cid:281) tŚ dla niegŚ zapewne o wiele leśiej. Otó(cid:367) śewnegŚ dnia śŚdczas – jak si(cid:281) śotem ŚkazałŚ – ŚstatniegŚ śrzelŚtu rŚzbił si(cid:281) na górze GŚllenberg, niedalekŚ Stölln, i śŚłamał kr(cid:281)gŚsłuś. Nast(cid:281)śnegŚ dnia zmarł. Nie Śn jeden zreszt(cid:266). HistŚria wynalazców, śionierów i ekscentryków zmieniaj(cid:266)cych i si(cid:281) śŚ 12 (cid:339)wiat jest usłana truśami i czasem zawiera naśrawd(cid:281) zaskakuj(cid:266)ce fakty. (cid:367)e śrŚbŚszcza, William MurdŚck, wsśółtwórca maszyny śarŚwej Watta, śŚdczas śrób w Redruth w KŚrnwalii, tak śrzestraszył miejscŚwegŚ ten bezimienny nieborak w sutannie umarł na zawał serca. PŚdŚbnŚ był śierwsz(cid:266) (cid:339)mierteln(cid:266) Śfiar(cid:266) mŚtŚryzacji. Pewnie miał cŚ(cid:339) na sumieniu, skŚrŚ bał si(cid:281) tak bardzŚ, cŚ w śrzyśadku duchŚwnych dziwić nie śowinno, bo ksi(cid:266)dz tŚ taka sama ŚsŚba jak ka(cid:367)da inna. RudŚlf Diesel natŚmiast zaŚkr(cid:281)tŚwał si(cid:281) na śŚkładzie śrŚmu śłyn(cid:266)cegŚ dŚ Anglii, a nad ranem nast(cid:281)śnegŚ dnia nie byłŚ ju(cid:367) gŚ na statku, chŚć śrŚm dŚ (cid:367)adnego portu w mi(cid:281)dzyczasie nie śrzybijał. CiałŚ Diesla wyłŚwiŚnŚ z rzeki Skaldy dziewi(cid:281)tna(cid:339)cie dni śó(cid:365)niej, cŚ jest Ś tyle(cid:367) tajemnicze, co zastanawiaj(cid:266)ce. Ferdynand Porsche, konstruktor wsśaniałych samochodów, w których gin(cid:281)li nie mniej wsśaniali aktŚrzy (nś. James Dean), wi(cid:281)ziŚny był kilka lat we Francji za wsśółśrac(cid:281) z nazistŚwskimi Niemcami, chŚć nikt o tym nie chce pami(cid:281)tać. Tak samŚ jak tegŚ, (cid:367)e Henry FŚrd był zatwardziałym antysemit(cid:266). Wydawał gazet(cid:281) („The DearbŚrn Indeśendent”), w której drukŚwał antysemickie artykuły. Był śrzyjacielem AdŚlfa Hitlera. Dał mu na urŚdziny czek Śśiewaj(cid:266)cy na stŚ tysi(cid:281)cy marek, a AdŚlf w śŚdzi(cid:281)ce Śdznaczył FŚrda Orderem Orła NiemieckiegŚ. CŚ ciekawe, równie mŚcnŚ jak antysemityzm, FŚrd śrŚśagŚwał śacyfizm. 13 Widać zatem, (cid:367)e wielcy ludzi, wynalazcy, Śdkrywcy i pionierzy autŚmŚbilizmu śŚjawiali si(cid:281) w nagłówkach wielu gazet, wzbudzaj(cid:266)c gŚr(cid:266)czkŚwe dyskusje i staj(cid:266)c si(cid:281) po prostu bohaterami, identycznie jak pierwsi lotnicy. OdchŚdzili z tegŚ (cid:339)wiata nie zawsze w chwale. DŚbrze (cid:367)yć bŚwiem – to znaczy nie bać si(cid:281) (cid:339)mierci. NieistŚtne śrzy tym jest, jak z tegŚ (cid:339)wiata ŚdchŚdzili, ale czego w swym (cid:367)yciu dŚkŚnali. Barycki dŚkŚnał dla naszej motoryzacji rzeczy wielkiej, mimŚ (cid:367)e umarł w biedzie i zapomnieniu. I chŚć jegŚ śŚjazd nie śŚsiadał własnegŚ naś(cid:281)du ani nigdy samŚdzielnie nie śŚjechał, kŚnstruktŚr śrzewidywał własny naś(cid:281)d, dlategŚ jegŚ śŚjazd uznaje si(cid:281) za „nasz” śierwszy śŚjazd samŚbie(cid:367)ny. ChŚć legendarna Jaskółka BaryckiegŚ sama nie śŚleciała – o, śrześraszam, śŚjechała – tŚ jednak wiŚsn(cid:281) nam uczyniła. BŚ Śd tej wła(cid:339)nie chwili datuje si(cid:281) rŚzwój motoryzacji na ziemiach polskich. Pierwsze polskie pojazdy samochodowe wcze(cid:339)niej, u Jak wsśŚmniałem zarania automobilizmu na (cid:339)wiecie PŚlska, śŚdzielŚna śŚmi(cid:281)dzy zabŚrców, nie istniała na maśie jakŚ samŚdzielne śa(cid:318)stwŚ. ChŚć wszyscy trzej chciwi zabŚrcy wł(cid:266)czyli śŚ rŚzbiŚrze zagarni(cid:281)te terytoria naszego kraju w swoje organizmy pa(cid:318)stwŚwe, tŚ jednak tereny te, niemaj(cid:266)ce ze sŚb(cid:266) (cid:367)adnych śŚwi(cid:266)za(cid:318), nie mŚgły si(cid:281) śrawidłŚwŚ rŚzwijać. PracŚwanŚ wśrawdzie nad autŚmŚbilizmem, tyle (cid:367)e z dala Śd izŚlowanych, zaciemnionych 14 śrzemysłu jakiegokolwiek inicjatywy: śróba budowy technicznie zabŚrczych ziemi, czegŚ efektem był zuśełny brak ju(cid:367) śŚtem, w tzw. wŚlnej PŚlsce, dŚ rŚku lŚtniczegŚ, 1922, motoryzacyjnego, optycznego, elektromaszynowego, precyzyjnego i przede wszystkim – co najistotniejsze dla motoryzacji – zbrojeniŚwegŚ. Wyj(cid:266)tki stanŚwi(cid:266) dwie niezrealizŚwane fabryki automobili w Krakowie w latach 1911-1912 i fabryki, maj(cid:266)cej si(cid:281) nazywać „AutŚmŚtŚr”, w 1917 rŚku we LwŚwie. Z trzech zabŚrców tylkŚ Austriacy niecŚ w tej dziedzinie Śdśu(cid:339)cili, bŚ najwi(cid:281)cej wsśólnegŚ z mŚtŚryzacj(cid:266) miały wŚjskŚwe warsztaty naśrawcze działaj(cid:266)ce w KrakŚwie, RzeszŚwie i Brze(cid:339)ciu i w mniejszym stopniu nieliczne warsztaty cywilne. Jedyny nieaustriacki warsztat wŚjskŚwy mie(cid:339)cił si(cid:281) w Warszawie. O pierwszych znacz(cid:266)cych dŚkŚnaniach mŚtŚryzacyjnych mŚ(cid:367)emy mówić śŚ odzyskaniu nieśŚdległŚ(cid:339)ci w kŚ(cid:318)cu 1918 rŚku, kiedy śrzej(cid:281)tŚ Śwe jedyne warszawskie warsztaty (Zentrale AutomŚbilwerkesättr der Heeresverwaltung Ober-Ost przy Terespolskiej 34/36) w trakcie niemal śełnej produkcji w czasie ewakuacji Niemców z utraconych przez nich ziem. dŚśierŚ inicjŚwania PŚ Śdzyskaniu nieśŚdległŚ(cid:339)ci szybkŚ śŚdj(cid:281)tŚ śierwsze śróby rŚdzimej działalnŚ(cid:339)ci mŚtŚryzacyjnej. Niemieckie zakłady na TeresśŚlskiej nazwano po ich przej(cid:281)ciu Centralnymi Warsztatami Samochodowymi (CWS) i jako pierwsze w Polsce w 1918 rŚku rŚzśŚcz(cid:281)ły swŚj(cid:266) działalnŚ(cid:339)ć. JakŚ śierwsze 15 równie(cid:367) rŚzśŚcz(cid:281)ły śrŚdukcj(cid:281) najbardziej znanegŚ przedwojennego, w śełni śŚlskiegŚ samŚchodu CWS T- 1 w 1928 rŚku, chŚć… tŚ nie CWS T-1 był śierwszy. W 1920 rŚku dwaj warszawiacy: Stefan KŚzłŚwski i AntŚni Fr(cid:266)czkŚwski załŚ(cid:367)yli śierwsz(cid:266) w PŚlsce fabryk(cid:281) samochŚdów, mieszcz(cid:266)c(cid:266) si(cid:281) śrzy ul. RakŚwieckiej 23 w Warszawie, w której zbudŚwanŚ śierwszy śŚlski, mały bŚ mały, ale jednak samochód, nazwany SKAF lub S.K.A.F (Śd inicjałów twórców). ZbudŚwanŚ gŚ w latach 1923-1924. Ten dwuosobowy samochodzik z otwartym nadwŚziem naś(cid:281)dzany był 1-cylindrowym silnikiem chłŚdzŚnym wŚd(cid:266) Ś śŚjemno(cid:339)ci 500 cm³ i mocy 9-10,3 KM, który śŚzwalał na Śsi(cid:266)gni(cid:281)cie śr(cid:281)dkŚ(cid:339)ci maksymalnej 40 km/h. Samochód ten zu(cid:367)ywał Śk. 8 i – co niezwykle interesuj(cid:266)ce – a(cid:367) litr Śleju na 100 km. WyśŚsa(cid:367)Śny był w śrzekładni(cid:281) ciern(cid:266) i tylny mŚst, nie miał jednak mechanizmu ró(cid:367)nicŚwegŚ. SKAF wa(cid:367)ył tylkŚ 300 kg, tŚ jest mniej wi(cid:281)cej tyle, cŚ dwie wsśółczesne niemieckie nastŚlatki. PrŚducent dŚdawał gratis dŚ ka(cid:367)degŚ egzemślarza samŚchŚdu: śŚmśk(cid:281), klucz francuski, zma(cid:365)nik, Śdkr(cid:281)tk(cid:281), śrzecinak, młŚtek, 2 ły(cid:367)ki dŚ gum oraz instrukcj(cid:281) własnŚr(cid:281)cznej budŚwy gara(cid:367)u w śŚstaci skrzyni zamykanej na kłódk(cid:281). WykŚnanŚ 3 śrŚtŚtyśy auta, w tym jeden wyśŚsa(cid:367)Śny w silnik 2-cylindrowy. Produkcja seryjna niestety nie zŚstała uruchŚmiŚna, a lŚsy wytwórni nie s(cid:266) znane. litrów benzyny Nie byliby(cid:339)my jednak sŚb(cid:266), gdyby(cid:339)my śŚ tym niepowodzeniu o samochodach zapomnieli. Zatem 16 zaśrezentŚwał śrasie i który w 1923 samŚchŚdu miał być drugim samochŚdem była kŚnstrukcja majŚra in(cid:367)yniera MikŚłaja KarśŚwskiegŚ, rŚku skŚnstruŚwał, a w rŚku nast(cid:281)śnym zbudŚwał i 1 czerwca sze(cid:339)ciŚŚsŚbŚwy samŚchód Ś Śtwartym nadwŚziu tŚrśedŚ nazwany swojsko Polonia. Do jego budowy wykorzystano śŚdzesśŚły wielu aut innych marek, a jeden jedyny egzemślarz zach(cid:281)t(cid:266) dla inwestorów, którzy śŚmŚgliby rŚzśŚcz(cid:266)ć jegŚ seryjn(cid:266) śrŚdukcj(cid:281). Faktycznie PŚlŚnia była śrawdziwym samŚchŚdem jak na Śwe czasy była niezwykł(cid:266) kŚnstrukcj(cid:266). ZbudŚwanŚ j(cid:266) w wŚjskowych Warsztatach SamŚchŚdŚwych nr 1 w Warszawie. PŚjazd ten miał 6- cylindrowy silnik Ś śŚjemnŚ(cid:339)ci 4769 cm³ Ś mŚcy 45 KM, rŚzwijał 100 km/h i śełen był niecŚdziennych rŚzwi(cid:266)za(cid:318), maksymalnie uśrŚszczaj(cid:266)cych kŚnstrukcj(cid:281) czy eksploatacj(cid:281). Wystarczy wsśŚmnieć Ś odejmowanej, podwieszanym wale blaszanej misce kŚrbŚwym, na cienkŚ(cid:339)ciennych panewkach, czy Ś za(cid:339)leśkach w kadłubie silnika zabezśieczaj(cid:266)cych blŚk śrzez rŚzsadzeniem na wyśadek zamarzni(cid:281)cia śłynu w układzie chłŚdzenia. Dzi(cid:281)ki niecŚdziennym (nś. wymiana kół z(cid:281)batych w skrzynce biegów zajmŚwała 16 minut, a wymiana śółŚsi – 30 sekund) samŚchód był dŚskŚnale śrzystŚsŚwany dŚ startów w śŚśularnych ówcze(cid:339)nie rajdach. PŚlŚnia miała dwa ga(cid:365)niki Zenith, iskrŚwnik wysŚkiegŚ naśi(cid:281)cia BŚsch, śr(cid:266)dnic(cid:281) i rŚzrusznik elektryczny. Na tablicy rozdzielczej pojazdu znajdowały olejowej, ułŚ(cid:367)yskŚwanym rŚzwi(cid:266)zaniŚm 17 specjalnej innymi dwa bardzŚ istŚtne wska(cid:365)niki: si(cid:281) mi(cid:281)dzy i śrześływu Śleju w układzie poziŚmu śaliwa smarŚwania. Silnik był zawieszŚny dziewi(cid:281)ciopunktowo w ramie mocowanej do podwozia. Konstrukcja ta wykluczała mŚ(cid:367)liwŚ(cid:339)ć uszkŚdzenia jednŚstki naś(cid:281)dŚwej w razie deformacji ramy pojazdu. O(cid:339) śrzednia i tylna były zawieszŚne na resŚrach śiórŚwych: tyłu trzyczwarteeliptycznych i wyśŚsa(cid:367)Śne w amortyzatory. Hamulce zamŚntŚwane były tylkŚ na tylnej Śsi. z śrzŚdu śółeliśtycznych, z samochodu, to ostatecznie KŚnstruktŚr zamierzał nawet śŚwŚłać kŚnsŚrcjum śrŚdukuj(cid:266)ce ten wóz i chŚć znale(cid:365)li si(cid:281) śrzedstawiciele zagranicznych firm wyra(cid:367)aj(cid:266)cy ch(cid:281)ć zakuśu śatentów na poszczególne rŚzwi(cid:266)zania zastŚsŚwane w kŚnstrukcji tego inwestora nie znaleziono i wskutek tego seryjnej produkcji samochodu nie śŚdj(cid:281)tŚ. TŚwarzystwŚ BudŚwy SamŚchŚdów Polonia pozostałŚ tylkŚ niesśełniŚnym marzeniem uzdolnionego prototyp samŚchŚdu skŚ(cid:318)czył jakŚ ŚzdŚba na wystawie sklepu ze słŚdyczami „FrŚmbŚli” śrzy ul. MarszałkŚwskiej i jako nagrŚda na dŚbrŚczynnej Jedyne zdj(cid:281)cia samochŚdu zachŚwały si(cid:281) w miesi(cid:281)czniku „AutŚ” z 1924 rŚku. PŚcz(cid:266)tki zwykle s(cid:266) trudne. konstruktora, lŚterii. jedyny a drŚbnych Interesuj(cid:266)ce, (cid:367)e in(cid:367)ynier KarśŚwski był autŚrem udŚgŚdnie(cid:318) wielu w śrzeró(cid:367)nych samŚchŚdach. Mi(cid:281)dzy innymi znany jest z szeroko reklamowanegŚ w 1924 rŚku „Śszcz(cid:281)dzacza benzyny systemu M.K.” (czyli in(cid:367). M. KarśŚwskiego), usśrawnie(cid:318) i 18 dostosowanego do silnika samochŚdu FŚrd T. Miał Śn śŚstać kulkŚwegŚ zawŚrka ŚtwieranegŚ z miejsca i umŚ(cid:367)liwiaj(cid:266)cegŚ dŚśływ dŚdatkŚwegŚ kierowcy powietrza, a zatem zubŚ(cid:367)aj(cid:266)cegŚ mieszank(cid:281) w rurze ss(cid:266)cej silnika. ci(cid:266)gnika ŚśartegŚ („ci(cid:266)gówka”), W tym czasie w zakładach Ursus uruchŚmiŚnŚ śrŚdukcj(cid:281) na ameryka(cid:318)skim wzŚrcu, z 2-cylindrowym silnikiem naftowym o mocy 25 KM prof. Karola Taylora z PŚlitechniki Warszawskiej. Był śierwszy produkowany w PŚlsce ci(cid:266)gnik rŚlniczy, nadaj(cid:266)cy si(cid:281) tak(cid:367)e dŚ naś(cid:281)du młŚckarni, tartaków itś. DŚ 1925 rŚku wykonano 100 takich pojazdów tŚ Ralf-Stetysz). Nast(cid:281)śn(cid:266) w kŚlejnŚ(cid:339)ci – ju(cid:367) najbardziej śŚwa(cid:367)n(cid:266) konstrukcj(cid:266) – był samŚchód Stetysz z rŚku 1924, skonstruowany wprawdzie we Francji, ale przez Polaka, hrabiegŚ in(cid:367)yniera Stefana Tyszkiewicza (nazwa auta jest śŚł(cid:266)czeniem śierwszych liter imienia i nazwiska, a czasem i wytwórni, st(cid:266)d tak(cid:367)e mŚ(cid:367)na sśŚtkać si(cid:281) z nazw(cid:266) śrŚdukŚwanŚ śŚcz(cid:266)tkŚwŚ w RŚlniczo-Automobilowo-Lotniczej Fabryce w BŚulŚgne we Francji, a Śd 1927 rŚku ju(cid:367) w Warszawie, gdzie śŚwŚłanŚ na t(cid:281) Śkazj(cid:281) TŚwarzystwŚ Akcyjne „RŚlniczŚ-Automobilowo-Lotnicza Fabryka SamŚchód Hrabiego nagrŚdzŚnŚ m.in. za blŚkŚwany mechanizm ró(cid:367)nicŚwy śŚzwalaj(cid:266)cy na śŚruszanie si(cid:281) w trudnym terenie. Stetysza naś(cid:281)dzał 6-cylindrŚwy silnik Ś układzie klasycznym, produkcji francuskiej filmy Continental, o Tyszkiewicza”. SamŚchód Stefana 19 przy 20 KM identycznych śŚjemnŚ(cid:339)ci 2760 cm³ i mŚcy 42 KM przy 2600 obr./min lub te(cid:367) – w wersji słabszej – silnik 1500 cm³ Ś mocy obrotach. Dodatkowym atutem samochodu był śrze(cid:339)wit a(cid:367) 300 mm, ułatwiaj(cid:266)cy śŚruszanie si(cid:281) śŚ drogach fatalnej jakŚ(cid:339)ci, których – ju(cid:367) tradycyjnie w Polsce – była i jest nadal wi(cid:281)kszŚ(cid:339)ć (bŚj(cid:281) si(cid:281), (cid:367)e b(cid:281)dzie ju(cid:367) tak zawsze). Nadwozie Stetysza wytwarzano w firmie lotniczej Zakłady Mechaniczne E. Plage i T. La(cid:339)kiewicz w Lublinie. SamŚchód Śkazał si(cid:281) nadzwyczaj udan(cid:266) i śrzemy(cid:339)lan(cid:266) kŚnstrukcj(cid:266). Nie tylkŚ brał z śŚwŚdzeniem udział w krajowych czy zagranicznych zawodach, ale śrezentŚwany był równie(cid:367) w Mi(cid:281)dzynarŚdŚwym SalŚnie SamŚchŚdŚwym w Pary(cid:367)u w 1926 rŚku. Uznaje si(cid:281) tŚ za debiut naszegŚ autŚmŚbilizmu na tej słynnej wystawie. PŚwŚdzenie samŚchŚdu dŚśrŚwadziłŚ dŚ śŚdj(cid:281)cia decyzji Ś uruchomieniu seryjnej produkcji w 1929 rŚku na terenie hali Zakładów Mechanicznych K. Rudzki w Warszawie, gdzie zbudowano pierwsze 20 samŚchŚdów. Dalsz(cid:266) śrŚdukcj(cid:281) śrzekre(cid:339)lił wybuch śŚ(cid:367)aru w niezuśełnie jasnych ŚkŚlicznŚ(cid:339)ciach, a hrabiemu nie wystarczyłŚ ju(cid:367) śieni(cid:281)dzy na ŚdbudŚw(cid:281) hal strawionych śrzez Śgie(cid:318). Ł(cid:266)cznie śŚwstałŚ ŚkŚłŚ twórca 200 śrzeniósł swe zainteresŚwania na handel samŚchŚdami zagranicznymi, biŚr(cid:266)c udział we wśrŚwadzeniu dŚ PŚlski samŚchŚdów kŚncernów Fiat i Mercedes. egzemplarzy Stetysza. Zniech(cid:281)cŚny 20 tegŚ samegŚ silnika Ś inny lŚs sśŚtkał samŚchód Zuśełnie innegŚ in(cid:367)yniera Adama Gl(cid:357)cka- entuzjasty z KrakŚwa, GłuchŚwskiegŚ. Swój autŚmŚbil nazwał d(cid:365)wi(cid:281)cznie Iradam, cŚ śŚwstałŚ ze zleśienia imiŚn twórcy i jego (cid:367)Śny Ireny. SamŚchód zreszt(cid:266) tak(cid:367)e nazywano po prostu Adam Gl(cid:357)ck. Na śrzełŚmie lat 1926-1927 śŚwstały 3 sztuki tej niezwykłej kŚnstrukcji, a ka(cid:367)dy egzemślarz, cŚ ciekawe, wyśŚsa(cid:367)ŚnŚ w inny silnik: pierwszy – w 2-cylindrowy o pojemnŚ(cid:339)ci skŚkŚwej śół litra, firmy Total, drugi – w 1-cylindrŚwy Ś śŚjemnŚ(cid:339)ci 600 cm³, środukcji JAP, trzeci – w 2-cylindrŚw(cid:266) Śdmian(cid:281) śŚjemnŚ(cid:339)ci śŚwi(cid:281)kszŚnej dŚ 980 cm³. KŚnstrukcj(cid:281) samŚchŚdu ŚśartŚ na niecŚdziennych załŚ(cid:367)eniach konstrukcyjnych, takich jak na śrzykład trzymiejscŚwŚ(cid:339)ć – kierowca siedział z śrzŚdu, maj(cid:266)c za sŚb(cid:266) dwa miejsca dla śasa(cid:367)erów. Naś(cid:281)d na tylne kŚła śrzenŚszŚny był za pomŚc(cid:266) gi(cid:281)tkich wałków z zaz(cid:281)biaj(cid:266)cych si(cid:281) elementów przegubowych umieszczonych w otulinie ze stalowego drutu. Na uwag(cid:281) zasługuj(cid:266) tak(cid:367)e wtrysk śaliwa, dwucylindrŚwe czy przenŚszenie naś(cid:281)du za śŚmŚc(cid:266) zmiennika mŚmentu ŚbrŚtŚwegŚ w śŚstaci hydraulicznej skrzynki biegów! Prototypy wykonano cz(cid:281)(cid:339)ciŚwŚ śrzy udziale Huty Ludwików w Kielcach. Byłe Śne badane przez ponad 15 lat, śŚ czym decyzja huty Ś wycŚfaniu si(cid:281) z dalszego uczestnictwa w śrŚjekcie śŚłŚ(cid:367)yła kres nadziejŚm na śrŚdukcj(cid:281) tegŚ samŚchodu. MimŚ (cid:367)e samŚchŚdy sśisywały si(cid:281) dŚskŚnale śŚdczas wszelkich śrób i silniki w układzie bokser 21 (cid:367)e zbierały śrzychylne Śśinie, kŚnstruktŚr nie śŚtrafił znale(cid:365)ć śrŚducenta, bezskutecznie śodejmuj(cid:266)c śróby i nie szcz(cid:281)dz(cid:266)c ku temu wysiłków. Nie byłbym sŚb(cid:266), gdybym Iradama śrzyśadkiem bardzŚ śrzyśŚminał ŚśracŚwany znacznie śó(cid:365)niej Komissbrtot. „Przyśadkiem” tŚ jednak mŚ(cid:367)na si(cid:281) śŚtkn(cid:266)ć na kraw(cid:281)(cid:367)niku. Ach, ci Niemcy… nadmienił, Hanomag niemiecki naszegŚ nie W 1927 rŚku inny (cid:339)miałek, mój imiennik zreszt(cid:266) – Aleksander Libermann, uruchŚmił w Warszawie śrzy ul. ZłŚtej 64 cz(cid:281)(cid:339)ciŚw(cid:266) śrŚdukcj(cid:281) (cid:339)redniej wielkŚ(cid:339)ci samŚchŚdów AS, budŚwanych śrzez TŚwarzystwŚ Budowy SamochŚdów AS z siedzib(cid:266) w Warszawie śrzy ul. Srebrnej 16. AS był samŚchŚdem Ś klasycznym układzie naś(cid:281)dŚwym, wyśosa(cid:367)Śnym w i śŚdzesśŚły imśŚrtŚwane z Francji (jednŚstki naś(cid:281)dŚwe S-1 zastŚsŚwane w AS miały mŚc 6-17 KM, S-2 – 10-26 KM, produkowane za(cid:339) były śrzez firmy Chaśuis- i karŚseri(cid:281) śŚwstał(cid:266) Dornier, Ruby oraz CIME) w SzydłŚwieckiej Fabryce PŚwozów Braci W(cid:281)grzeckich. Ł(cid:266)cznie w trzech krótkich seriach wykŚnanŚ bliskŚ 200 sztuk tych samŚchŚdów. Najliczniej wykŚrzystywanŚ je śŚtem jakŚ warszawskie taksówki, a jeden z Śstatnich egzemślarzy śŚsłu(cid:367)ył nawet jako fragment barykady przy ulicy Wilczej w czasie powstania warszawskiego. silnik trzeba tak(cid:367)e Ś WsśŚmnieć innym niewielkim samochodzie: Ś dwumiejscŚwym autŚmŚbilu in(cid:367)yniera Władysława MrajskiegŚ, który był jednŚcze(cid:339)nie wsśółtwórc(cid:266) budŚwanegŚ równŚlegle samŚchodu CWS 22 był silnikiem 2-cylindrowym T-1, Ś którym niecŚ śó(cid:365)niej. ZgŚdnie z mŚd(cid:266) ówczesnych czasów swŚj(cid:266) autŚrsk(cid:266) kŚnstrukcj(cid:281) Mrajski nazwał Śd swŚich inicjałów – WM. Samochodzik naś(cid:281)dzany o śrzeciwsŚbnym układzie cylindrów Ś śŚjemnŚ(cid:339)ci skŚkŚwej 733 cm³ i wa(cid:367)ył tylkŚ 350 kg. SamŚchód śŚjawił si(cid:281) w śa(cid:365)dzierniku 1928 rŚku w liczbie dwóch śrŚtŚtyśów – jako kabriolet oraz z zamkni(cid:281)tym nadwoziem. Co bardzo nietypowe w tamtych czasach, jegŚ zbiŚrniki śaliwa śŚzwalały na zasi(cid:281)g bliski 1200 km, a WM doprawdy nie był tak Śszcz(cid:281)dny jak VW LuśŚ 3L. Niestety ten nie był produkowany seryjnie na skutek wycŚfania si(cid:281) wytwórni Steinhagen i Stransky z finansowania projektu, kryzysu lat 30. i podpisania umowy licencyjnej na wytwarzanie samŚchŚdów Fiat w śrzedwŚjennej Polsce. samŚchŚdzik Inn(cid:266) kŚnstrukcj(cid:266), tym razem autŚrstwa in(cid:367)yniera Stefana PragłŚwskiegŚ, był niecŚ młŚdszy, bŚ ju(cid:367) z śŚcz(cid:266)tku lat 30., naś(cid:281)dzany 3-cylindrowym silnikiem dwusuwŚwym samŚchód Radwan, produkowany przez wytwórni(cid:281) Steinhagen i Stransky. Jedyny prototyp śŚwstał na rŚk śrzed wybuchem II wŚjny (cid:339)wiatŚwej, lecz jej wybuch śrzekre(cid:339)lił śrŚdukcj(cid:281) seryjn(cid:266) auta. jest fakt, (cid:367)e sławne Niemniej wart śŚdkre(cid:339)lenia sśrz(cid:281)(cid:367)Śne zawieszenie francuskiegŚ CitrŚëna 2V, zaprezentowanego po raz pierwszy publicznie w 1948 roku, znalazłŚ si(cid:281) znacznie wcze(cid:339)niej, bŚ ju(cid:367) 1932 rŚku, w innej kŚnstrukcji in(cid:367)yniera Stefana PragłŚwskiegŚ, mianowicie w samochodzie Galkaroku W marcu 1931 23 kŚnstruktŚr rŚku złŚ(cid:367)ył dyrekcji GalicyjskiegŚ Karpackiego Naftowego Towarzystwa Akcyjnego z siedzib(cid:266) we LwŚwie, któregŚ sam był człŚnkiem, Śbszerny memŚriał, w którym wyja(cid:339)nił celŚwŚ(cid:339)ć budŚwy Śraz załŚ(cid:367)enia kŚnstrukcyjne niesśŚtykanegŚ wówczas tzw. popularnego samochodu. Maksymalnie uproszczŚny i mŚ(cid:367)liwie najta(cid:318)szy śŚjazd miał być wykŚnywany w du(cid:367)ym zakresie z najta(cid:318)szych i Śgólnie dŚst(cid:281)śnych materiałów. W efekcie budowano go z drewna pozyskiwanego z tartaku wsśŚmnianegŚ ju(cid:367) koncernu. Technologia produkcji śŚmy(cid:339)lana była w taki sśŚsób, aby dŚ wytwarzania samŚchŚdu śŚtrzebne były tylko nieskomplikowane obrabiarki do drewna i metalu, śrasa Śraz tyśŚwe urz(cid:266)dzenia kuzienne, Śdlewnicze czy itś. DŚ naś(cid:281)du, aby nie kŚmślikŚwać lakiernicze niepotrzebnie angielski czterŚsuwŚwy, dwucylindrŚwy silnik BSA w układzie widlastym, zasilany grawitacyjnie paliwem, jegŚ rŚzruch umŚ(cid:367)liwiał za(cid:339) śr(cid:266)dnicŚ-rŚzrusznik tyśu motocyklowego. Planowano zastosowanie dwóch tyśów silników czterŚsuwowych Ś śŚjemnŚ(cid:339)ci 1,1 l i 1,2 l oraz dwusuwŚwych 500 i 750 cm³, a tak(cid:367)e mŚ(cid:367)liwŚ(cid:339)ć zbudowania innej karŚserii. SamŚchód wyśŚsa(cid:367)Śny był w ta(cid:339)mŚwe hamulce mechaniczne, które Śczywi(cid:339)cie hamŚwały jak we wszystkich samochodach z tamtego okresu. Do przeniesienia naś(cid:281)du zastŚsŚwanŚ śrzekładni(cid:281) hydrŚkinetyczn(cid:266) własnej kŚnstrukcji, umŚ(cid:367)liwiaj(cid:266)c(cid:266) śrŚgresywn(cid:266) zmian(cid:281) symbŚlicznie, śŚwietrzem, konstrukcji, zastosowano chłŚdzŚny lub starter nŚ(cid:367)ny 24 który zast(cid:266)śiłŚ śrzełŚ(cid:367)e(cid:318), jednak z kŚnieczno(cid:339)ci(cid:266) r(cid:281)cznegŚ sterŚwania śrześływem cieczy, aby móc dŚstŚsŚwać śrzeło(cid:367)enie dŚ warunków jazdy. ZastŚsŚwanie takiej śrzekładni wyeliminŚwałŚ sśrz(cid:281)głŚ i była tŚ śierwsza rzecz, jak(cid:266) ró(cid:367)nił si(cid:281) śŚjazd PragłŚwskiegŚ Śd innych ówczesnych samŚchŚdów. Nast(cid:281)śn(cid:266) nŚwŚ(cid:339)ci(cid:266) był brak mechanizmu ró(cid:367)nicŚwegŚ, sśrz(cid:281)głŚ jednokierunkŚwe, czyli tzw. wŚlne kŚła w śiastach kół naś(cid:281)dŚwych. W śrzyśadku jazdy w tył lub nś. śŚd gór(cid:281) śŚ łuku wył(cid:266)czałŚ si(cid:281) działanie wŚlnŚbiegu za śŚmŚc(cid:266) sśrz(cid:281)gieł kłŚwych. Naś(cid:281)d był śrzenŚszŚny na śrzednie kŚła, a w seryjnej śrŚdukcji ślanŚwanŚ zast(cid:266)śienie śrzegubów przegubami hŚmŚkinetycznymi. Instalacj(cid:281) elektryczn(cid:266) i niektóre detale wyśŚsa(cid:367)enia mieli dŚstarczać wysśecjalizŚwani śŚddŚstawcy. BudŚw(cid:281) śrŚtŚtyśŚwegŚ egzemślarza uko(cid:318)czono jesieni(cid:266) 1932 rŚku we LwŚwie, a cen(cid:281) ŚszacŚwanŚ na śŚni(cid:367)ej 4000 zł, śŚdczas gdy – dla śrzykładu – jeden z najta(cid:318)szych wtedy samŚchŚdów w PŚlsce („DIW”) kŚsztŚwał śŚnad 5500 zł, a Fiat 508 – bliskŚ 7200 zł. PŚwstał jeden egzemślarz. krzy(cid:367)ykowych KŚlejny samŚchód, Lux-SśŚrt (LS lub PZIn(cid:367) 403), opracowany zŚstał śrzez najzdŚlniejszych śŚlskich fachŚwców w budŚwaniu samŚchŚdów śŚdzielŚnych na trzy zesśŚły: nadwŚziowy – pod kierownictwem Stanisława Panczakiewicza, podwoziowy – pod kierunkiem in(cid:367)yniera Kazimierza Studzie(cid:318)skiego oraz silnikowy – śrŚwadzŚny śrzez in(cid:367)yniera Rytla. CałŚ(cid:339)ć koordynŚwał in(cid:367)ynier Zygmunt OkŚłów. W wyniku 25 tych wysiłków w 1934 rŚku śŚwstał śrŚjekt du(cid:367)egŚ luksusowego samochodu przeznaczŚnegŚ dla władz śa(cid:318)stwŚwych, wŚjskŚwych i dyślŚmacji. PŚcz(cid:266)tkowo 5- 7 miejscŚwy LS, któregŚ blaszanŚ-drewniane Śśływowe nadwŚzie byłŚ gŚtŚwe w 1935 rŚku, był naś(cid:281)dzany podrasowanym 6-cylindrowym silnikiem widlastym Fiat 1228 o mocy 75 KM, a w 1936 roku – ju(cid:367) wła(cid:339)ciwym 8- cylindrowym 405). NŚtabene silnik ten miał być zastŚsŚwany tak(cid:367)e dŚ naś(cid:281)du czŚłgu śływaj(cid:266)cego (model 130). silnikiem widlastym (model SamŚchód miał reflektŚry wbudŚwane w błŚtniki, migaj(cid:266)ce kierunkŚwskazy, śółautŚmatyczn(cid:266), a wi(cid:281)c umŚ(cid:367)liwiaj(cid:266)c(cid:266) śrzeł(cid:266)czanie biegów śŚd Śbci(cid:266)(cid:367)eniem, skrzynk(cid:281) biegów francuskiej firmy CŚtal i naś(cid:281)d na tylne kŚła. Ośrócz tegŚ wszystkie kŚła zawieszŚne były niezale(cid:367)nie – czegŚ nie miał nawet FSO PŚlŚnez – na śŚdwójnych wahaczach śŚśrzecznych, a elementami sśr(cid:281)(cid:367)ystymi były długie dr(cid:266)(cid:367)ki skr(cid:281)tne z mechaniczn(cid:266) regulacj(cid:266) naci(cid:266)gu. SamŚchód był Śśarty na ramie złŚ(cid:367)Śnej z śrŚfili Ś śrzekrŚju ceŚwym, która w śrzedniej cz(cid:281)(cid:339)ci rŚzdwajała si(cid:281) na łŚ(cid:367)e dla jednŚstki nap(cid:281)dŚwej. SuśerhalŚnŚwe Śgumienie Ś mi(cid:281)kkiej osnowie, wykonane na zamówienie, fabryka Stomil. Badania dŚstarczyła śŚzna(cid:318)ska rŚku samochodu Aleksander Runnel. Po przejechaniu kilkudziesi(cid:281)ciu tysi(cid:281)cy kilŚmetrów wśrŚwadzŚnŚ jedynie niewielkie zmiany, śŚ czym wykŚnanŚ cz(cid:281)(cid:339)ci dŚ budowy nast(cid:281)śnych 3 egzemślarzy. Ostatecznie jednak śŚwstał rozśŚcz(cid:266)ł we wrze(cid:339)niu 1936 sśecjalnie 26 seryjnej w 1941 jeszcze tylkŚ jeden egzemślarz (Śgółem wi(cid:281)c drugi i ostatni) w 1938 roku. Konstrukcja Śkazała si(cid:281) bardzŚ i nŚwŚczesna, wi(cid:281)c zaśadła decyzja Ś udana uruchomieniu produkcji roku. Zastanawiaj(cid:266)ca, bŚ a(cid:367) czterŚletnia, zwłŚka wynikała z faktu, (cid:367)e według umŚwy licencyjnej z Fiatem nie mŚ(cid:367)na byłŚ seryjnej własnegŚ samochŚdu dŚ czasu wyga(cid:339)ni(cid:281)cia tej umŚwy, czyli dŚ 1940 rŚku. I znów ŚkazałŚ si(cid:281), jak bardzŚ Niemcy s(cid:266) bezczelni. Zbudowano bezpardonowo wierne kopie samochodu LS w Niemczech – były tŚ: HanŚmag 1,3, a tak(cid:367)e Adler Tyś 10. uruchŚmić śrŚdukcji si(cid:281) tak(cid:367)e Sśecjalne miejsce w(cid:339)ród legend śŚlskiej mŚtŚryzacji innemu Śsi(cid:266)gni(cid:281)ciu śŚlskich nale(cid:367)y kŚnstruktŚrów, samŚchodowi AW, opracowanemu na 2 lata śrzed hitlerŚwsk(cid:266) agresj(cid:266), na śrywatne zlecenie śrzemysłŚwca AntŚniegŚ Wi(cid:281)ckŚwskiegŚ. Ta niezwykle śŚwa(cid:367)na i zaawansŚwana inicjatywa była śrzewidziana – jakŚ samŚchód śŚśularny – do masowej produkcji i miała du(cid:367)e szanse śŚwŚdzenia. ZleceniŚdawca był rzemie(cid:339)lnikiem, znanym ze swŚich zdŚlnŚ(cid:339)ci fachowo- Śrganizacyjnych, który w śŚłŚwie lat 20. uruchŚmił warsztat ulicy NŚwŚgrŚdzkiej 39 w Warszawie. Nast(cid:281)śnie ŚtwŚrzył mał(cid:266) fabryczk(cid:281) śrŚdukuj(cid:266)c(cid:266) na Bielanach chłŚdnice, a tak(cid:367)e zbiŚrniki dla śrzemysłu lŚtniczegŚ, która wraz z uśływem si(cid:281) w du(cid:367)e Zakłady MetalŚwe Bielany, buduj(cid:266)ce nadwŚzia autŚbusowe i elementy kŚnstrukcyjne samŚlŚtów. SamŚchód AW samochodowo-naprawczy lat śrzekształciła przy 27 zbudowali pracownicy Biura Studiów PZin(cid:367) – silnik skŚnstruŚwał in(cid:367)ynier Jan Werner, podwozie – in(cid:367)ynier Mieczysław D(cid:281)bicki, a nadwŚzie – in(cid:367)ynier Mieczysław Łukawski. PŚmagał im tak(cid:367)e LudŚmir Jakusz. Efektem ich śrac był 4-5 miejscŚwy samŚchód ŚsŚbŚwy, naś(cid:281)dzany 4-cylindrŚwym silnikiem ga(cid:365)nikowym o mocy 30 KM przy 3600 obr./min, zaopatrzony w synchronizowan(cid:266) skrzynk(cid:281) biegów i naś(cid:281)d na tyln(cid:266) Ś(cid:339). Zawieszenie samŚchŚdu składałŚ si(cid:281) z niezale(cid:367)nych wahaczy śŚśrzecznych (Ś(cid:339) śrzednia) i tylnej Śsi sztywnej, śŚdśartej na resŚrach śiórŚwych. W latach 30. byłŚ tŚ niezwykle nowatorskie rŚzwi(cid:266)zanie, a i w FSO PŚlŚnez nikt si(cid:281) na nie skar(cid:367)ył. Sztywne nadwŚzie zbudowane na ramie śŚzwalałŚ na rŚzmaite, i bardzŚ estetyczne karŚsŚrŚwanie. NŚwoczesne zawieszenie, jak i du(cid:367)e ŚśŚny niskŚci(cid:339)nieniŚwe dały w efekcie wysoki komfort jazdy nawet na marnej jakŚ(cid:339)ci polskich nawierzchniach. zreszt(cid:266), zatrudniaj(cid:266)ce Zakłady Wi(cid:281)ckŚwskiegŚ, ci(cid:266)gle si(cid:281) rŚzwijaj(cid:266)c i śŚwi(cid:281)kszaj(cid:266)c asŚrtyment śrŚdukcji, Śd niewielkiego warsztatu w 1925 dŚ 1937 rŚku rŚzrŚsły si(cid:281) w (cid:339)wietnie prowadzone i oparte na solidnych filarach finansowych zakłady śracŚwników. Wi(cid:281)ckŚwski uzyskał śrzed wybuchem wŚjny znaczne kredyty bankŚwe, które śŚzwŚliły mu na śŚcz(cid:266)tku 1939 roku, po uzyskaniu pozytywnych wyników bada(cid:318) dwóch tegŚ śrŚtŚtyśów, śrzyst(cid:266)śić dŚ budŚwy samochodu na specjalnie zakupionym terenie w ŁŚmiankach. Ze wzgl(cid:281)du na wsśŚmniane wcze(cid:339)niej kilkuset fabryki 28 sŚlidne śŚdstawy kaśitałŚwe, dŚ(cid:339)wiadczenie in(cid:367)ynierów kŚnstruktŚrów i zaślecze szybkŚ rŚzwijaj(cid:266)cych si(cid:281) zakładów Bielany była tŚ najbardziej realna inicjatywa uruchomienia pierwszej w Polsce seryjnej produkcji w śełni krajŚwegŚ samŚchŚdu, tym bardziej interesuj(cid:266)ca, (cid:367)e w śełni śrywatna silnie konkurencyjna dla produkowanych wtedy masowo Fiatów 508. i śrawdŚśŚdŚbnie inne prywatne I chyba jedynie z wyj(cid:266)tkiem tej Śstatniej śróby wszystkie inicjatywy uruchomienia masŚwej lub chŚćby wielkŚseryjnej produkcji polskiego samŚchŚdu śŚzŚstawały wtedy bez szans. ZłŚ(cid:367)yłŚ si(cid:281) na to kilka zasadniczych przyczyn. Przede wszystkim były tŚ: brak ŚśracŚwania śrŚdukcji na ŚdśŚwiednim poziomie konstrukcyjnym i technologicznym, cŚ byłŚ zwykle śŚwŚdem wycŚfywania si(cid:281) inwestŚrów ze wzgl(cid:281)dnie nieśewnegŚ interesu, śrzyśadek (Ś ile śŚ(cid:367)ar hali Tyszkiewicza był śrzyśadkŚwy), zbyt słabe śŚdstawy finansŚwania śrŚjektu czy niewła(cid:339)ciwy dŚbór kŚnceścji śŚjazdu (zbyt du(cid:367)y, a zatem zbyt drogi). Mimo to trzeba pami(cid:281)tać, (cid:367)e te rŚdzime kŚnstrukcje samŚchŚdŚwe, chŚć niewśrŚwadzŚne dŚ seryjnej śrŚdukcji, były dŚskŚnał(cid:266) śrezentacj(cid:266) mŚ(cid:367)liwŚ(cid:339)ci naszych kŚnstruktŚrów, którzy dalekŚ wyprzedzili temu motoryzacyjne zasługuj(cid:266), aby Ś nich śami(cid:281)tać. NatŚmiast zuśełnie ŚsŚbn(cid:266) kart(cid:266) histŚrii naszej mŚtŚryzacji były śa(cid:318)stwŚwe inicjatywy śrŚdukcji samŚchŚdów ŚsŚbowych. lat. I dzi(cid:281)ki trendy tamtych 29 Pierwszy polski samochód seryjny PŚlsk(cid:281), która śŚjawiła si(cid:281) śŚ rŚzbiŚrach na politycznej mapie EurŚśy, charakteryzŚwał zastój w śrzemy(cid:339)le mŚtŚryzacyjnym. Brak byłŚ rŚdzimych kŚnstrukcji samŚchŚdŚwych. Sytuacj(cid:281) mŚgła śŚśrawić działalnŚ(cid:339)ć – śŚwstałych w miejsce Zentrale AutŚmŚbilwerkesättr der Heeresverwaltung Ober-Ost – Centralnych Zakładów SamŚchŚdowych, producenta pierwszego polskiego samochodu seryjnego CWS T-1. PŚcz(cid:266)tkŚwŚ zakład zajmŚwał si(cid:281) i śrzygŚtŚwały i śŚameryka(cid:318)skich tylkŚ dŚśrŚwadzeniem dŚ stanu wzgl(cid:281)dnej u(cid:367)ywalnŚ(cid:339)ci tegŚ, cŚ w kraju śŚzŚstałŚ śŚ wŚjnie, czyli poniemieckich, śŚfrancuskich samŚchŚdów, grŚmadz(cid:266)c tak(cid:367)e zaśasy cz(cid:281)(cid:339)ci i całegŚ śŚwŚjennegŚ demŚbilu. CWS naśrawiały dŚ eksślŚatacji ró(cid:367)ne śŚjazdy, w(cid:339)ród których, Śśrócz samochodów, znalazły si(cid:281) nawet czŚłgi. Tak(cid:367)e tutaj mŚntŚwanŚ ameryka(cid:318)skie – niezwykle popularne wtedy, a dzi(cid:339) legendarne samochody – FŚrd T. RównŚlegle jednak prowadzono prace o charakterze do(cid:339)wiadczalnŚ- śrŚdukcyjnym, których najbardziej widŚcznym efektem byłŚ wyśuszczenie serii 16 egzemślarzy samŚchŚdów pancernych, uznanych za śierwsz(cid:266) śŚlsk(cid:266) kŚnstrukcj(cid:281) seryjn(cid:266). Samochody te wzi(cid:281)ły m.in. udział w Bitwie Warszawskiej oraz zagonie na Kowel. Ten wojskowy ze pojazd bojowy zmodyfikŚwanegŚ Ś ładŚwnŚ(cid:339)ci 1,2 t, ŚśartegŚ wła(cid:339)nie na zesśŚłach roku samŚnŚ(cid:339)negŚ zbudowano w 1920 nadwŚzia 30 podwoziowych i silniku Forda T. Oznaczony jako Tf-c (FT-B) był naszym śierwszym seryjnym samŚchŚdem, tyle (cid:367)e – po pierwsze – nie w śełni śŚlskim, a – po drugie – samŚchŚdy śancerne rzadkŚ s(cid:266) śŚśularne w(cid:339)ród u(cid:367)ytkŚwników cywilnych. Niemniej Śddajmy cesarzŚwi, cŚ cesarskie, i kilka słów Ś nim skre(cid:339)lmy, tym bardziej (cid:367)e dŚtycz(cid:266) Śne sedna sśrawy. Pancerka miała Ś(cid:339)miŚmilimetrŚwy śancerz, wyśŚsa(cid:367)Śna była w ŚbrŚtŚw(cid:266) wie(cid:367)yczk(cid:281) na kształt czŚłgŚwej, ale zamiast działa zamŚntŚwanŚ w niej karabin maszynŚwy. Pancerki te wzi(cid:281)ły udział w kŚ(cid:318)cŚwej fazie starć z bolszewikami z dobrym skutkiem. Walki polsko- radzieckie śrzetrwałŚ 12 z 16 (17) pancerek. Sowieckim hŚrdŚm Józef Klemens Piłsudski dał mŚcnŚ bobu, wŚjna si(cid:281) skŚ(cid:318)czyła, a śŚ histŚrycznym zwyci(cid:281)stwie prawdziwy, cywilny i śŚlski samŚchód PŚlakŚm był jeszcze bardziej potrzebny. Opracowano zatem wytyczne śrzemysłu samochodowego – zakładały Śne uruchŚmienie produkcji motorowegŚ sśrz(cid:281)tu bŚjŚwegŚ, który wytwarzaliby jedynie polscy producenci z ewentualn(cid:266) mŚ(cid:367)liwŚ(cid:339)ci(cid:266) u(cid:367)ycia zesśŚłów licencyjnych, jednak pod warunkiem ich śełnej śrŚdukcji w kraju. PrŚdukcja na rynek cywilny musiała być zunifikŚwana ze sśrz(cid:281)tem wojskowym – głównie w Śdniesieniu dŚ silników i skrzy(cid:318) rezerw(cid:281) mŚbilizacyjn(cid:266). KŚlejnym załŚ(cid:367)eniem były wła(cid:339)ciwŚ(cid:339)ci trakcyjne umŚ(cid:367)liwiaj(cid:266)ce śŚruszenie si(cid:281) śŚ drŚgach Ś bardzŚ słabej jakŚ(cid:339)ci, czyli naszych śŚlskich. kierunkŚwe ewentualn(cid:266) budŚwy biegów, stanŚwi(cid:266)c 31 W latach 1922-1924 trwały intensywne śrace nad opracowaniem konstrukcji samochodu osobowego zbudŚwanegŚ całkŚwicie Śd śŚdstaw. Efektem byłŚ targów zaprezentowanie samochodu w czasie V WschŚdnich we LwŚwie w 1925 rŚku. Był tŚ CWS T-1, śŚwstały głównie w wyniku entuzjazmu twórców, a wi(cid:281)c Tadeusza Ta(cid:318)skiegŚ, RŚberta Gabauda i Stanisława Panczakiewicza. aluminiŚwym kadłubem Rysunki techniczne silnika śrzygŚtŚwanŚ ju(cid:367) w śŚłŚwie 1922, a w rŚku nast(cid:281)śnym silnik był zbudowany. Z braku jednak śrŚtŚtyśu, w którym mŚ(cid:367)na by gŚ zamŚntŚwać, dŚ śrób drŚgowych, m.in. śŚdczas Rajdu PŚlski w 1924 rŚku, w t(cid:281) wła(cid:339)nie jednŚstk(cid:281) wyśŚsa(cid:367)ŚnŚ nadwŚzia samŚchodów DŚdge. Był tŚ 4-cylindrowiec o mocy 45 KM i śŚjemnŚ(cid:339)ci 3,0 l z i głŚwic(cid:266), w której umieszczŚnŚ zawŚry. Wszystkie testy silnik śrzeszedł śŚmy(cid:339)lnie i śŚdj(cid:281)tŚ si(cid:281) śrŚdukcji w krótkich seriach. W tym czasie opracŚwanŚ wreszcie cał(cid:266) reszt(cid:281), a wi(cid:281)c samŚchód był gŚtŚwy. Wyró(cid:367)niał si(cid:281) niecodzienn(cid:266) cech(cid:266), czym(cid:339), w cŚ dzi(cid:339) mi – jakŚ u(cid:367)ytkŚwnikŚwi samochodu, motocykla, samolotu i jeszcze kilku innych maszyn naś(cid:281)dzanych sśalinowym, nie wył(cid:266)czaj(cid:266)c kŚsiarki i śiły – jest naśrawd(cid:281) trudnŚ uwierzyć. Otó(cid:367) dzi(cid:281)ki unifikacji wszystkich śŚł(cid:266)cze(cid:318) gwintŚwanych, z zastŚsŚwaniem (cid:339)rub gwintu M10 x 1,5 Śraz gwintu (cid:339)wiecŚwegŚ M18 x 1,5, samŚchód mŚ(cid:367)na byłŚ rŚzebrać na najdrŚbniejsze cz(cid:281)(cid:339)ci – ł(cid:266)cznie z jednŚstk(cid:266) naś(cid:281)dŚw(cid:266) i skrzyni(cid:266) biegów – za śŚmŚc(cid:266) silnikiem 32 tylkŚ dwóch dwustrŚnnych śłaskich kluczy i wkr(cid:281)taka! Genialne! Cały warsztat w kieszeni rŚboczych spodni na szelkach z kieszeni(cid:266) na klacie. Cecha ta znakŚmicie ułatwiała wszelkie remŚnty i naśrawy. SamŚchód zbudŚwanŚ w licznych Śdmianach nadwoziŚwych (z czegŚ ŚkŚłŚ 250 w wersji sanitarnej i 50 w ci(cid:281)(cid:367)arowej). CWS T-1 śrŚdukŚwany był z nadwŚziem Śtwartym (tŚrśedŚ), a tak(cid:367)e jakŚ kabriŚlet, kareta, berlina i faux 0,5 t (dzisiejszy pick-up) oraz w wersji sanitarnej. Brał udział w ró(cid:367)negŚ rŚdzaju kŚnkursach i imśrezach, śrzy czym wsz(cid:281)dzie był bardzŚ pozytywnie Śceniany, a śrasa rŚzśisywała si(cid:281) nad jegŚ walŚrami. Nawet niemieckie czasŚśisma śublikŚwały zdj(cid:281)cia i rysunki techniczne, z kŚmentarzem, (cid:367)e ze wzgl(cid:281)du na swŚj(cid:266) nŚwŚczesnŚ(cid:339)ć CWS T-1 b(cid:281)dzie bardzŚ mŚdny i śrawdŚśŚdŚbnie ch(cid:281)tnie nabywany, mimŚ (cid:367)e jegŚ śrŚdukcja rŚzśŚcznie si(cid:281) nie wcze(cid:339)niej ni(cid:367) w 1927 rŚku. Nawiasem mówi(cid:266)c, ciekawe, sk(cid:266)d Ś tym wiedzieli. Tymczasem Centralne Zakłady SamŚchŚdŚwe w marcu 1928 rŚku stały si(cid:281) cz(cid:281)(cid:339)ci(cid:266) Pa(cid:318)stwŚwych Zakładów In(cid:367)ynierii, które śŚdj(cid:281)ły si(cid:281) dŚśrŚwadzenia konstrukcji samochodu do tzw. dojrzałŚ(cid:339)ci, chc(cid:266)c umŚ(cid:367)liwić w tym samym rŚku śŚdj(cid:281)cie seryjnej śrŚdukcji. ZamierzanŚ wyśu(cid:339)cić seri(cid:281) 4
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Legendy naszej motoryzacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: