Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 005767 11252934 na godz. na dobę w sumie
Lęk przed przestępczością - ebook/pdf
Lęk przed przestępczością - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7093-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> monografie prawnicze
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest pierwszą w polskiej literaturze monografią poświęconą problematyce lęku przed przestępczością, uwzględniającą najnowsze ustalenia teoretyczne polskiej i zagranicznej literatury, pełny przegląd metod badań tego zagadnienia oraz unikalne wyniki zaawansowanych analiz statystycznych.

Celem pracy jest kompleksowa charakterystyka oraz wyjaśnienie zjawiska lęku przed przestępczością, czyli częściowo racjonalnej, a częściowo nieracjonalnej obawy wywołanej przez przekonanie, że jednostka może stać się ofiarą przestępstwa. Autor porusza m.in. takie tematy, jak:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

LĘK PRZED PRZESTĘPCZOŚCIĄ ASPEKTY TEORETYCZNE, METODOLOGICZNE I EMPIRYCZNE Paweł Ostaszewski Warszawa 2014 Publikacja dofi nansowana przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości Stan prawny na 1 kwietnia 2014 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Marzena Molatta Opracowanie redakcyjne Julia Gennusa Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krzysztof Drzewiecki Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3284-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści 5 Spis treści Wykaz skrótów ������������������������������������������������������������������������������������ 9 Wstęp ������������������������������������������������������������������������������������������������� 11 Część I Zagadnienia teoretyczne Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki i społeczeństwa ������������������������������������������������������������� 17 1�1� Problemy definicyjne ���������������������������������������������������������������������������� 17 1�2� Lęk i strach w wybranych koncepcjach psychologicznych �������������������������21 1�3� Lęk i poczucie bezpieczeństwa w wybranych koncepcjach socjologicznych ���26 Rozdział 2. Lęk przed przestępczością w świetle teorii kryminologicznych �����34 2�1� W poszukiwaniu definicji lęku przed przestępczością ������������������������������34 2�2� Wybrane teorie i koncepcje �������������������������������������������������������������������� 45 2�2�1� Teorie biopsychiczne i psychologiczne ������������������������������������������46 2�2�2� Teoria anomii R�K� Mertona ���������������������������������������������������������48 2�2�3� Teorie uczenia się zachowań przestępczych i podkultur �����������������48 2�2�4� Chicagowska szkoła ekologii społecznej ����������������������������������������49 2�2�5� Koncepcje dezorganizacji ������������������������������������������������������������50 2�2�6� Koncepcja zdolności społeczności lokalnej do współdziałania na rzecz wspólnego dobra (collective efficacy) ����������������������������������53 2�2�7� Teorie kontroli społecznej i teoria kontroli sąsiedzkiej R�J� Bursika i H�G� Grasmicka �������������������������������������������������������55 2�2�8� Teorie reakcji społecznej i paniki moralnej ������������������������������������59 2�2�9� Teoria zachowań rutynowych ������������������������������������������������������60 2�2�10� Nurt kryminologii feministycznej ������������������������������������������������ 61 2�2�11� Koncepcja przestępstw sygnalnych (signal crimes) ���������������������������63 Rozdział 3. Historia badania lęku przed przestępczością �������������������������������65 3�1� Stany Zjednoczone ������������������������������������������������������������������������������� 68 3�2� Wielka Brytania ����������������������������������������������������������������������������������� 72 Spis treści 6 3�3� Polska ������������������������������������������������������������������������������������������������� 74 3�4� Pętla zwrotna lęku przed przestępczością �����������������������������������������������79 Część II Zagadnienia metodologiczne Rozdział 4. Jak badać lęk przed przestępczością? ������������������������������������������83 4�1� Ogólne wyzwania �������������������������������������������������������������������������������� 84 4�2� Rodzaje badań �������������������������������������������������������������������������������������� 88 4�2�1� Sondaże opinii publicznej ������������������������������������������������������������89 4�2�2� Badania wiktymizacyjne �������������������������������������������������������������89 4�2�3� Sposoby prowadzenia wywiadów kwestionariuszowych ����������������93 4�2�4� Wywiady pogłębione������������������������������������������������������������������� 95 4�2�5� Wywiady fokusowe �������������������������������������������������������������������� 97 4�2�6� Analiza treści ����������������������������������������������������������������������������� 98 4�2�7� Analiza dokumentów i danych rejestrowanych ���������������������������� 100 4�2�8� Eksperymenty i quasi-eksperymenty ������������������������������������������ 101 4�2�9� Mieszane techniki badań ����������������������������������������������������������� 102 4�3� Aspekty operacyjne badań ilościowych ������������������������������������������������ 103 4�4� Techniki analizy wyników ������������������������������������������������������������������ 107 4�4�1� Techniki analizy dwuwymiarowej ��������������������������������������������� 108 4�4�2� Techniki analizy wielowymiarowej �������������������������������������������� 111 4�4�3� Techniki identyfikacji i redukcji wymiarów ��������������������������������� 115 Rozdział 5. Jak pytać o lęk przed przestępczością? �������������������������������������� 117 5�1� Pytania o ogólne poczucie braku bezpieczeństwa ���������������������������������� 121 5�1�1� Przykłady pytań ����������������������������������������������������������������������� 121 5�1�2� Dyskusja i krytyka �������������������������������������������������������������������� 125 5�2� Pytania o obawę przed określonymi przestępstwami ����������������������������� 128 5�3� Pytania o kognitywne i konatywne wymiary reakcji na przestępczość ���� 129 5�4� Złożone układy pytań ������������������������������������������������������������������������� 132 5�5� Skale i indeksy ����������������������������������������������������������������������������������� 133 Część III Zagadnienia empiryczne Rozdział 6. Hipotezy o uwarunkowaniach lęku przed przestępczością �������� 139 6�1� Hipoteza wiktymizacyjna ������������������������������������������������������������������� 143 6�2� Hipoteza podatności na wiktymizację (vulnerability)������������������������������� 148 6�2�1� Płeć ����������������������������������������������������������������������������������������� 152 6�2�2� Wiek ���������������������������������������������������������������������������������������� 155 6�2�3� Status społeczny ����������������������������������������������������������������������� 157 Spis treści 6�2�4� Stan zdrowia i niepełnosprawność fizyczna �������������������������������� 158 6�2�5� Pozostałe czynniki związane z podatnością na wiktymizację �������� 160 6�3� Hipoteza dezorganizacji społecznej ������������������������������������������������������ 161 6�4� Hipoteza urbanizacyjna ���������������������������������������������������������������������� 164 6�5� Hipoteza integracji społecznej ������������������������������������������������������������� 167 6�6� Media a lęk przed przestępczością ������������������������������������������������������� 170 6�7� Praca policji a lęk przed przestępczością ����������������������������������������������� 175 6�8� Hipoteza czynników makrospołecznych ���������������������������������������������� 181 6�9� Pozostałe szczegółowe hipotezy ����������������������������������������������������������� 185 7 Rozdział 7. Podejścia integrujące ���������������������������������������������������������������� 190 7�1� Modele uwarunkowań lęku przed przestępczością W�G� Skogana ����������� 190 7�2� Modele wpływu warunków społecznych i wiktymizacji na lęk przed przestępczością F�W� Winkela ����������������������������������������������������� 193 7�3� Ogólny model lęku przed przestępczością K�F� Ferraro ��������������������������� 194 7�4� Interaktywny model stosunku do przestępczości K� Boersa �������������������� 196 7�5� Strukturalny model lęku przed przestępczością K�M� Ferguson i C�H� Mindela ������������������������������������������������������������������������������������ 197 7�6� Modele uwarunkowań lęku przed przestępczością J� Jacksona, S� Farralla i E� Gray ����������������������������������������������������������������������������� 199 7�7� Model społeczno-psychologiczny lęku przed przestępczością S� Farralla, J� Bannistera, J� Dittona i E� Gilchrist ������������������������������������� 201 7�8� Model determinantów lęku przed przestępczością A� Siemaszki ������������� 202 7�9� Inne modele integrujące ���������������������������������������������������������������������� 203 Rozdział 8. Konsekwencje lęku przed przestępczością i możliwości jego ograniczania �������������������������������������������������������������������������������������� 207 8�1� Konsekwencje ������������������������������������������������������������������������������������ 207 8�2� Możliwości ograniczania ��������������������������������������������������������������������� 212 Rozdział 9. Wyniki badań własnych ����������������������������������������������������������� 220 9�1� Poziom lęku przed przestępczością – rezultaty analiz jednowymiarowych ���������������������������������������������������������������������������� 224 9�1�1� Poziom lęku przed przestępczością w Polsce ������������������������������� 224 9�1�2� Poziom lęku przed przestępczością w poszczególnych województwach ������������������������������������������������������������������������ 227 9�1�3� Poziom lęku przed przestępczością w Polsce na tle innych państw ��� 229 9�2� Korelaty lęku przed przestępczością – rezultaty analiz dwuwymiarowych ����������������������������������������������������������������������������� 232 9�3� Integrujący model uwarunkowań lęku przed przestępczością – rezultaty analiz wielowymiarowych �������������������������������������������������� 252 9�3�1� Model drzewa klasyfikacyjnego ������������������������������������������������� 253 9�3�2� Model regresji logistycznej �������������������������������������������������������� 262 Spis treści 8 Podsumowanie ���������������������������������������������������������������������������������� 267 Literatura cytowana ��������������������������������������������������������������������������� 275 Spis tabel, schematów, wykresów i map���������������������������������������������� 289 Wykaz skrótów 9 Wykaz skrótów – British Crime Survey (Brytyjskie Badanie Przestępczości) – Computer Assisted Personal Interviewing – Computer Assisted Self Interviewing – Computer Assisted Telefone Interviewing – Computer Aided Web Interviewing – Centrum Badania Opinii Społecznej BCS CAPI CASI CATI CAWI CBOS CHAID – Chi-square Automatic Interaction Detection ESS ICVS – European Social Survey (Europejski Sondaż Społeczny) – International Crime Victims Survey (Międzynarodowe Badanie Ofiar Przestępstw) IVAWS – International Violence Against Women Survey (Międzynarodowe Ba- dania nad Przemocą Wobec Kobiet) – National Crime Victimization Survey (Ogólnokrajowe Badanie Wikty- NCVS OBOP PAPI PBP PTSD mizacji Kryminalnej) – Ośrodek Badania Opinii Publicznej – Paper and Pen Interviewing – Polskie Badanie Przestępczości – Posttraumatic Stress Disorder (zespół stresu pourazowego) Wstęp 11 Wstęp Ludzie nigdy dotąd nie byli tak dobrze zabezpieczeni, jak są dzisiaj. Nigdy nie żyli tak długo. Najprawdopodobniej też nigdy nie zaznali tak wielkiej wolności. Nigdy też mieszkańcy małych i wielkich krajów uprzemysłowionych nie mieli, teoretycznie rzecz biorąc, mniej powodów, aby się obawiać czegokolwiek. Równocześnie jednak nigdy wcześniej nie występowało tak wielkie, trwałe i przytłaczające poczucie braku bezpie- czeństwa. Wcześniej ludzie znali lęk, ale nie tak szeroko rozpowszechniony, rodzący wewnętrzne poczucie braku bezpieczeństwa dławiące nas wszystkich nawet wówczas, gdy wszystko jest w porządku1. Lęk przed przestępczością stanowi przedmiot badań kryminologicznych od końca lat 60� ubiegłego wieku� Lista publikacji poświęconych tej kwestii jest bardzo obszerna, powszechnie uznaje się go za jeden z najczęściej podejmo- wanych problemów we współczesnej kryminologii� C� Hale w opublikowanym w 1996 r� artykule prezentuje przegląd wydanej do roku 1992 literatury poświę- conej lękowi przed przestępczością, w którym zebrał około dwustu – tylko ang- lojęzycznych – publikacji2� W roku 2000 bibliografia tego tematu przygotowana przez J� Dittona i S� Farralla przekroczyła już 800 pozycji3� Należy szacować, że do początku 2014 r� liczba ta zwiększyła się jeszcze kilkukrotnie� Pomimo wiel- kiej liczby często bardzo dogłębnych analiz kontrowersje wokół tego zagad- nienia nie znikają i stale podejmowane są próby jego zdefiniowania i opisania� W literaturze przedmiotu szeroko dyskutowane są zagadnienia definicji lęku przed przestępczością, jego operacjonalizacji za pomocą poszczególnych metod i technik badawczych, a także uwarunkowań makro-, meso- i mikro- społecznych� O ile jednak anglojęzyczna literatura przedmiotu obfituje we wszechstronne analizy tego zjawiska, o tyle w Polsce temat ten nie doczekał się wielu publikacji� Celem zapełnienia tej luki niniejsza monografia podejmu- je próbę analizy zagadnienia lęku przed przestępczością w trzech jego wymia- rach: teoretycznych podstaw we współczesnej kryminologii, metodologii bada- nia i empirycznego opisu rozmiarów oraz przyczyn zjawiska� 1 G� Kelles, A� Lemaitre, Research on the „Fear of Crime”, Eurocriminology 1987, t� 1, s� 31 (za:) J� Czapska, K� Krajewski, Podsumowanie (w:) Poczucie bezpieczeństwa mieszkańców wielkich miast. Kra- ków na tle innych miast europejskich, red� K� Krajewski, Kraków 2008, s� 201� 2 C� Hale, Fear of Crime: A Review of the Literature, International Review of Victimology 1996, Vol� 4, No� 2, s� 79–150� 3 Por� S� Farrall, D� Gadd, Evaluating Crime Fears: A Research Note on a Pilot Study to Improve the Measurement of the „Fear of Crime” as a Performance Indicator, Evaluation 2004, Vol� 10, No� 4, s� 493–502� 12 Wstęp W polskiej literaturze kryminologicznej angielskie pojęcie fear of crime jest równie często tłumaczone, tak jak w niniejszej pracy, jako „lęk przed przestępczością”4 co jako „strach przed przestępczością”5� W pierwszym roz- dziale dokonano szczegółowego rozróżnienia terminów „lęk” i „strach” i dla obrony postawionej w pracy tezy przywołano argumentację przemawiającą za uznaniem pierwszego z nich za lepiej charakteryzujący analizowane tu zjawisko� Główną perspektywą przyjętą w publikacji jest punkt widzenia krymi- nologii, nie sposób jednak nie zwrócić uwagi, że problematyka lęku przed przestępczością sytuuje się w ramach szerszego układu różnych perspektyw� Najważniejsze z tych perspektyw to: psychologiczna – opisująca proces do- świadczania takich emocji jak lęk i strach – oraz socjologiczna – objaśniająca przebieg takich procesów jak dezorganizacja społeczna czy społeczna lub kul- turowa transmisja lęków i poczucia braku bezpieczeństwa� Dlatego też przegląd poszczególnych teorii kryminologicznych i ich implikacji dla lęku przed prze- stępczością (rozdział 2) poprzedza krótka charakterystyka sposobu przedsta- wiania takich zagadnień jak lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w wybranych koncepcjach psychologicznych i socjologicznych (rozdział 1)� Dalsze rozdzia- ły obejmują gruntowną analizę tego szczególnego obszaru kryminologicznych badań nad reakcją na przestępstwo, jakim jest lęk przed przestępczością� Ana- liza ta obejmuje opis historii badań poświęconych temu zjawisku (rozdział 3), metodologicznych aspektów prowadzenia badań poświęconych temu proble- mowi (rozdział 4) i formułowanych w nich szczegółowych pytań kwestiona- riuszowych (rozdział 5)� Ostatnia część składa się z rozdziałów poświęconych konstruowanym w toku empirycznych analiz hipotezom o wpływie poszcze- gólnych czynników na rozmiary i przestrzenne zróżnicowanie lęku przed prze- stępczością (rozdział 6), modelom integrującym te czynniki (rozdział 7), konse- kwencjom lęku i możliwościom jego ograniczania (rozdział 8) oraz prezentacji wyników własnych analiz (rozdział 9)� W polskiej literaturze lęk przed przestępczością jest najczęściej charakte- ryzowany przez trzy komponenty: odczuwaną obawę przed staniem się ofia- rą przestępstwa, ocenę ryzyka takiego zdarzenia oraz podejmowanie zacho- wań mających zminimalizować to ryzyko lub ewentualne negatywne skutki wiktymizacji� Przy czym przez część badaczy jest rozumiany jako konstrukt składający się z tych trzech elementów, a więc jako rodzaj psychologicznej po- stawy, przez innych zaś jako jedynie aspekt emocjonalny, funkcjonujący nieza- leżnie od poznawczych ocen ryzyka i podejmowanych zachowań ochronnych i unikowych� Tak czy inaczej, może on być z jednej strony w pełni racjonalnym mechanizmem ochrony przed potencjalnym zagrożeniem, z drugiej zaś – tak- że przejawem wysokiego poziomu ogólnego niepokoju, niezwiązanego z real- nym zagrożeniem i bardzo utrudniającym normalne funkcjonowanie człowieka� 4 Por� np�: E� Bieńkowska, Lęk przed przestępczością, Jurysta 1995, nr 5; A� Siemaszko, Kogo biją, komu kradną. Przestępczość nie rejestrowana w Polsce i na świecie, Warszawa 2001; A� Siemaszko, B� Gruszczyńska, M� Marczewski, Atlas Przestępczości w Polsce 4, Warszawa 2009� 5 Por� np�: B� Hołyst, Wiktymologia, Warszawa 2000; J� Błachut, A� Gaberle, K� Krajewski, Kry- minologia, Gdańsk 2001; J� Ławecka, Strach przed przestępczością jako wskaźnik poziomu wiktymizacji społeczeństwa, Prokurator 2004, nr 1� 13 Wstęp W konsekwencji przyjęcia pierwszego ujęcia skala takiego lęku w społeczeń- stwie może zostać uznana za wskaźnik rzeczywistego zagrożenia i jego po- miar może stanowić alternatywę dla takich mierników jak poziom rejestro- wanej przestępczości czy rozmiary wiktymizacji� Przyjąwszy zaś drugi punkt widzenia, należy przyznać, że lęk przed przestępczością może odzwierciedlać coś, co można by nazwać ogólnym stanem psychicznym społeczeństwa, na któ- ry składają się rodzaj funkcjonujących więzi społecznych, poziom zaufania do instytucji państwa czy nawet faza rozwoju kulturowego i gospodarczego� Lęk przed przestępczością można więc rozumieć jako jedną z możliwych reakcji na szeroko rozumiane przestępstwo, a więc nie jedynie jako reakcję na szczególne doświadczenie wiktymizacji, ale także jako złożony stosunek do czynów wy- obrażonych, doświadczanych pośrednio czy też jako wynik społecznie lub kul- turowo wykreowanego obrazu zagrożenia� Celem monografii była wszechstronna analiza zagadnienia lęku przed przestępczością, główne problemy badawcze przybrały zaś formę następują- cych pytań: 1� Czy lęk przed przestępczością jest zjawiskiem możliwym do szczegóło- wego zdefiniowania i wyodrębnienia spośród innych lęków i niepokojów doświadczanych przez ludzi? 2� Jakie miejsce zajmuje lęk przed przestępczością w indywidualnych proce- sach doświadczania i wyrażania emocji oraz reagowania na zagrożenia, a także w społecznych procesach przetwarzania i przekazywania infor- macji i znaczeń? 3� Jak badać lęk przed przestępczością? 4� Jakie są rozmiary lęku przed przestępczością w Polsce? 5� Jakie czynniki wpływają na rozmiary lęku przed przestępczością? Jak wspomniano, praca składa się z trzech części obejmujących zagadnie- nia teoretyczne, metodologiczne oraz empiryczne wyniki badań i analiz pre- zentowanych w literaturze przedmiotu i przeprowadzonych przez samego au- tora� Całość opracowania kończy podsumowanie i przedstawienie wniosków� W aneksie zamieszczono spis cytowanej w pracy literatury oraz prezentowa- nych tam tabel, wykresów, schematów i map� Warto już w tym miejscu zasygnalizować, że zdecydowana większość ustaleń empirycznych została przeprowadzona w toku badań respondentów pochodzących z innych krajów niż Polska� Dlatego też tutaj zdecydowano się na przeprowadzenie całościowej analizy tego zagadnienia i weryfikacji większości hipotez badawczych dla warunków polskich� W tym celu wykorzystano bazę danych pochodzących z Polskiego Badania Przestępczości, rozbudowując wsze- lako analizę o nowe wątki� Należy ponadto podkreślić, że baza danych PBP jest unikatowa nie tylko w warunkach polskich, lecz także światowych, a jej wiel- kość oferuje możliwość testowania najbardziej interesujących i obiecujących hi- potez, czym zdecydowanie przewyższa mniejsze projekty badawcze, nawet te ukierunkowane wyłącznie na badanie lęku przed przestępczością� Część I Zagadnienia teoretyczne Wiedza jest antidotum na lęk6. Na poziomie jednostkowych czy psychologicznych procesów lęk przed przestępczością może być rozumiany jako jeden z rodzajów doświadczania emocji, jako sposób poznawczego oceniania ryzyka i zagrożenia oraz jako jedna z możliwych reakcji na takie ryzyko i za- grożenie� Na poziomie grup społecznych i całych społeczeństw lęk przed przestępczością można rozumieć jako wyraz ogólnego „do- brostanu” ludzkich zbiorowości czy inaczej – ich szeroko rozumia- nego poczucia bezpieczeństwa, stanu więzi społecznych, obecności konfliktów lub przeciwnie – ładu społecznego� Lęk przed przestępczością można więc traktować po prostu jako rodzaj takich emocji jak lęk lub strach, a także jako element szer- szych procesów społecznych� Dlatego też pierwszy rozdział tej części pracy poświęcony jest właśnie psychologicznym i socjolo- gicznym spojrzeniom na lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa� Drugi rozdział uzupełnia te perspektywy o kryminologiczne uję- cie lęku przed przestępczością, prezentując przegląd definicji tego pojęcia i jego miejsca w wybranych teoriach zachowań przestęp- czych i dewiacyjnych� Trzeci rozdział stanowi omówienie histo- rycznych aspektów rozwoju tego zagadnienia i sposobów jego analizowania� 6 R�W� Emerson (za:) K�F� Ferraro, Fear of Crime: Interpreting Victimization Risk, Albany NY 1995, s� 53� Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki… 17 Rozdział 1 Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki i społeczeństwa Rozdział niniejszy stanowi krótką charakterystykę problematyki lęku, strachu i poczucia bezpieczeństwa z perspektywy psychologicznej i socjolo- gicznej� Stanowi on wprowadzenie do dalszych części pracy, w których szczegó- łowo charakteryzowane jest kryminologiczne ujęcie lęku przed przestępczością w podstawowych koncepcjach teoretycznych, szczegółowych hipotezach wy- jaśniających jego rozmiary oraz sposobach jego analizowania� Zarówno teorie kryminologiczne, jak i metodologia badań kryminologicznych są w końcu silnie zakorzenione właśnie w tych psychologicznych i socjologicznych podstawach� Rozdział ten dzieli się na trzy podrozdziały� W pierwszym przedstawiono podstawowe definicje takich pojęć, jak: lęk, strach, bezpieczeństwo i poczucie bezpieczeństwa� Kolejne podrozdziały rozwijają te podstawowe zagadnienia terminologiczne o prezentację sposobów ich ujmowania w wybranych perspek- tywach psychologicznych i socjologicznych� 1.1. Problemy definicyjne Praktyczny Słownik Współczesnej Polszczyzny definiuje lęk jako „przykry, intensywnie odczuwany stan złego samopoczucia, wywołany wrażeniem za- grożenia, wobec którego człowiek czuje się bezsilny albo bezbronny”7� Słowo „strach” ma zaś w języku polskim trzy podstawowe znaczenia: „1� przykry, in- tensywnie odczuwany stan złego samopoczucia; niepokój wywołany wraże- niem zagrożenia, np� niebezpieczeństwem lub rzeczą nieznaną, wobec których człowiek czuje się bezsilny albo bezbronny; 2� w wierzeniach ludowych: cień zmarłego objawiający się żywym; 3� coś, co ma za zadanie odstraszać, zniechę- cać do czegoś, także żartobliwie lub ironicznie o kobiecie (rzadziej mężczyź- nie), która nie ubiera się według najnowszych wzorów mody lub nie dba o swój wygląd”8� Na przykładzie tych dwóch, prawie identycznych definicji – po po- minięciu dodatkowych i nieistotnych znaczeń – wyraźnie widać językową bli- 7 Hasło Lęk (w:) Praktyczny Słownik Współczesnej Polszczyzny, red� H� Zgółkowa, Poznań 2005, t� 19, s� 137� 8 Hasło Strach (w:) Praktyczny Słownik…, red� H� Zgółkowa, t� 40, s� 313–314� 18 Część I. Zagadnienia teoretyczne skoznaczność słów „lęk” i „strach”� W XIX-wiecznym Słowniku Języka Polskiego przez M. Samuela Bogumiła Linde nie pojawia się samo słowo „lęk”, jest zaś cieka- we, niefunkcjonujące już rozróżnienie słów „lękać” oznaczające straszyć kogoś i „lękać się”, czyli bać się mocno9� „Strach” zaś według tego słownika to: „1) nagle opadająca bojaźń� Trwoga postaje za powzięciem wieści o niebezpieczeństwie, strach kiedy już niebezpieczeństwo przytomne”10� Pozostałe omawiane przez S�B� Lindego, w większości również niefunkcjonujące już w języku polskim sło- wa o tym samym źródłosłowie co „strach” wskazują na bliskoznaczność z po- jęciem lęku: „Strach mię – stracham się, boję się� Strachać się, strachować się, strachnąć się, strachliwość – lękliwość, bojaźliwość, łatwość strachowania się� Strachliwy – lękliwy, strachający się� Strachopłod – człowiek marnie się stracha- jący, próżny strach cierpiący� Strachowisko – straszliwe widzenie, strach� Stra- chowity – straszący”11� A� Reber z perspektywy psychologicznej definiuje „lęk” (anxiety) jako: „1� najogólniej: niejasny, nieprzyjemny stan emocjonalny charakteryzujący się przeżywaniem obaw, strachu, stresu i przykrości� Lęk jest często przeciwsta- wiany strachowi i ze względu na to, że («zazwyczaj», jak mówią niektórzy, bądź zawsze, jak utrzymują inni), lęk jest stanem pozbawionym obiektu, natomiast strach jest zawsze strachem przed czymś, kimś, lub jakimś zdarzeniem; 2� w te- orii uczenia termin ten odnoszony jest do wtórnych (uwarunkowanych) popę- dów, które motywują do podejmowania reakcji unikania� W ten sposób, jak się zakłada, reakcja unikania jest wzmacniana przez zmniejszanie się lęku […]”12� Definicja psychologiczna inaczej niż definicja językowa rozróżnia więc lęk od strachu na podstawie obecności bądź nieobecności przedmiotu wywołują- cego te emocjonalne reakcje� W� Krynicki uzupełnia to rozróżnienie, pisząc, że strach jest taki sam u zwierząt i ludzi, a to, co odróżnia nas od zwierząt i co stwa- rza świadomość oraz logiczne myślenie, to właśnie powstanie lęku13� M� Fajkowska i B� Szymura zwracają uwagę na następujące znaczenia sło- wa „lęk”: „Analiza etymologiczna słowa «lęk» wykazuje, że ma ono znaczenie fizyczne (np� «dolegliwości somatyczne»), psychologiczne (np� «niepokój, po- czucie zagrożenia») oraz filozoficzne (np� «egzystencjalne»)� Rdzeń indoeuropej- skiego słowa angh, następnie przekształconego w greckie angkito, tłumaczy się jako «duszenie», «zawężanie» czy «wyciskanie»� Od anxietas – tak brzmi słowo «lęk» w języku łacińskim – wywodzą się angielskie anxiety, niemieckie Angst, angielskie anguish czy francuskie l’anxiété i l’angoisse� […] Niemieckie słowo Angst określa każdy przejaw lęku, niepokoju bez wyraźnej przyczyny, zaś Furcht to mający konkretne źródło strach”14� Autorzy ci przywołują również interesujące rozróżnienie pojęcia lęku i obawy zaproponowane przez S� Kierkegaarda: lęk, 9 S�B� Linde, Słownik Języka Polskiego przez M. Samuela Bogumiła Linde, Warszawa 1994 (Lwów 1855), t� 2, s� 613� 10 Tamże, s� 464–465� 11 Tamże, s� 465� 12 A� Reber, Słownik psychologii, Warszawa 2002� 13 W� Krynicki, Na początku był lęk. Teoria psychiki i zaburzeń psychicznych, Toruń 2007, s� 31–37� 14 M� Fajkowska, B� Szymura, Barwy lęku – jak rozumieć i badać lęk? (w:) Lęk. Geneza – mechani- zmy – funkcje, red� M� Fajkowska, B� Szymura, Warszawa 2009, s� 7–8� 19 Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki… jako fundament ludzkiej egzystencji i czynnik umożliwiający człowiekowi kon- takt z transcendencją i „bycie sobą”, byłby z założenia niekonkretny, a obawy zawsze dotyczyłyby czegoś określonego15� T� Werka i J� Zagrodzka podają, że: „Strach jest najczęściej definiowany jako silna negatywna emocja spowodowana konkretnym bodźcem awersyjnym, bólem lub innym wyodrębnionym czynnikiem uszkadzającym (nocyceptyw- nym), która wywołuje szereg względnie swoistych reakcji fizjologicznych, słu- żących lepszemu przystosowaniu funkcji ustrojowych do działającego bodźca, a także odpowiedzi behawioralnych umożliwiających uniknięcie zagrożenia (reakcje unikania) lub skrócenie czasu jego działania (reakcja ucieczki)� […] Lęk [jako cecha osobowości] może być […] elementem trwałych indywidualnych predyspozycji do emocjonalnego reagowania na wszelkie, nawet mało awer- syjne, bodźce otoczenia i postrzegania ich jako sygnały zagrożenia� Natomiast lęk jako stan fizjologiczny jest reakcją wywołaną poczuciem zagrożenia oraz niespecyficznym uczuciem pobudzenia i napięcia psychicznego, któremu to- warzyszy wzbudzenie aktywności autonomicznego układu nerwowego i sze- reg charakterystycznych objawów somatycznych, psychicznych i behawioral- nych� […] W przeciwieństwie do strachu lęk jest emocją pozbawioną obiektu, a więc charakteryzującą się brakiem bezpośredniego związku z bólem lub in- nym aktualnie działającym czynnikiem awersyjnych� Może pojawić się w sy- tuacji całkowicie bezpiecznej lub w konfrontacji z obiektem będącym jedynie potencjalnie źródłem zagrożenia� […] Lęk wywołują także mało precyzyjne wspomnienia, przeczucia lub wyobrażenia bliżej niezdefiniowanego niebezpie- czeństwa, a także wszelkie zmiany w otoczeniu o następstwach niemożliwych do oszacowania”16� M� Fajkowska i B� Szymura akcentują również, że: „istotną funkcją lęku jest obniżenie progu percepcji dla jakichkolwiek bodźców sygna- lizujących zagrożenie”17, czyli podtrzymywanie stanu gotowości organizmu do ewentualnej reakcji, w tym do wzbudzenia strachu� R�E� Franken, za T�L� White’em i R�A� Depue, przytacza zaś następujące roz- różnienie między strachem a lękiem: „Zgodnie z najnowszym ujęciem strach jest systemem emocjonalnym, który reaguje na bodźce, wyuczone i niewyuczone, sygnalizujące karę fizyczną (ból)� Lęk natomiast to system emocjonalny wrażli- wy na sytuacje związane z niepewnością, porównaniami społecznymi, poraż- kami oraz negatywną oceną własnej wartości� Funkcją strachu jest więc zwięk- szenie szans przetrwania fizycznego, natomiast lęk ma nam pomóc przetrwać w środowisku społecznym”18� Warto jednak podkreślić, że nie dla wszystkich badaczy to rozróżnienie lęku i strachu jest oczywiste i w ogóle potrzebne� Na takim stanowisku stoi np� F� Reimann, który dla potwierdzenia podaje zamienne używanie tych po- 15 Tamże, s� 8–9� 16 T� Werka, J� Zagrodzka, Strach i lęk w świetle badań neurobiologicznych (w:) Lęk. Geneza…, red� M� Fajkowska, B� Szymura, s� 19–21� 17 M� Fajkowska, B� Szymura, Barwy lęku…, s� 9� 18 T�L� White, R�A� Depue, Differential Association of Traits of Fear and Anxiety with Norepine­ phrine­ and Dark­induced Pupil Reactivity, Journal of Personality and Social Psychology 1999, Vol� 77, No� 4, s� 863–877 (za:) R�E� Franken, Psychologia motywacji, tłum� M� Przylipiak, Gdańsk 2005, s� 354� 20 Część I. Zagadnienia teoretyczne jęć w mowie potocznej19� W niniejszej pracy uznano jednak, że ich rozdzielenie może mieć istotne znaczenie dla definiowania i opisu zagadnienia lęku przed przestępczością� I tak „lęk przed przestępczością” można by rozumieć jako pew- ną cechę jednostki lub stan emocjonalny charakteryzujący jej gotowość do rea- gowania na sygnały o zagrożeniu czy też jako niepokój przed jedynie przewi- dywanym zdarzeniem� Natomiast „strach przed przestępczością” byłby raczej konkretną emocjonalną reakcją przeżywaną w sytuacji realnego zagrożenia wiktymizacją� Pojęciem zbliżonym do tak szeroko rozumianego lęku będzie poczucie braku bezpieczeństwa� E� Moczuk i P� Szulich podają, że „poczucie bezpie- czeństwa jest istotnym stanem człowieka, który ma zapewnione podstawowe potrzeby życiowe”20� Krajewski podkreśla zaś, że określenia „poczucie bez- pieczeństwa” i „brak poczucia bezpieczeństwa” niosą komponent zakładający pewien sposób postrzegania rzeczywistości, a nie sam stan takiej rzeczywi- stości, z którym związane są słowa „bezpieczeństwo” i „niebezpieczeństwo”21� R� Grosset, P� Mochnaczewski i S� Wiatr określają poczucie bezpieczeństwa jako subiektywną ocenę jednostki, na którą składają się takie czynniki, jak: po pierwsze, skuteczność organów ścigania, służb porządkowych i wymiaru spra- wiedliwości, po drugie, więzi interpersonalne jednostki, zaufanie do instytu- cji państwa, poziom empatii i gotowości niesienia pomocy innym, po trzecie, doświadczenia własne i osób bliskich, obserwacje własnego otoczenia, opinie i poglądy funkcjonujące w otoczeniu oraz oficjalne informacje na temat bez- pieczeństwa publicznego22� K� Sessar przytacza zaś pogląd Z� Baumana, że pod pojęciem poczucia bez- pieczeństwa (czyli najlepszego tłumaczenia niemieckiego pojęcia Sicherheit) kry- ją się trzy wymiary, dobrze charakteryzowane przez angielskie pojęcia: 1) security, czyli poczucie pewności, że otaczająca rzeczywistość nie będzie zbyt odbiegać od oczekiwań, 2) certainty, czyli przeświadczenie, że rozumie się otaczający świat, że jest on uporządkowany i że ten porządek można opowiedzieć, 3) safety, czyli poczucie bycia zabezpieczonym przed ewentualnymi niebez- pieczeństwami23� G� Hanak, I� Karazman -Morawetz i W� Stangl, we wprowadzeniu do wie- deńskiego raportu z badania InSec, definiują poczucie braku bezpieczeństwa (insecurity) na trzech płaszczyznach� Po pierwsze, wiązałoby się ono z poczu- ciem izolacji i braku integracji ze społecznością i społeczeństwem oraz obec- nością zewnętrznych zagrożeń, takich jak wojny, przestępczość czy naturalne 19 F� Riemann, Oblicza lęku. Studium z psychologii lęku, tłum� U� Poprawska, Kraków 2005, s� 23� 20 E� Moczuk, P� Szulich, Wstęp (w:) Bezpieczeństwo lokalne w opiniach mieszkańców Tarnobrzega, red� J� Dziubiński, E� Moczuk, P� Szulich, J� Żak, Tarnobrzeg 2007, s� 5� 21 K� Krajewski, Wstęp (w:) Poczucie bezpieczeństwa mieszkańców wielkich miast. Kraków na tle innych miast europejskich, red� K� Krajewski, Kraków 2008, s� 7� 22 R� Grosset, P� Mochnaczewski, S� Wiatr, Zagrożenia i poczucie bezpieczeństwa: oceny miesz- kańców dużych miast, Warszawa 2009, s� 7–11� 23 K� Sessar, Podstawowe założenia projektu Insecurities in European Cities z punktu widzenia kry- minologii oraz socjologii miasta (w:) Poczucie bezpieczeństwa mieszkańców wielkich miast…, red� K� Kra- jewski, s� 23� 21 Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki… kataklizmy� Po drugie, rozumiane byłoby jako poczucie bezradności i bezsil- ności w osiąganiu postawionych celów i ochronie swoich interesów� Po trzecie, poczucie braku bezpieczeństwa wiązałoby się z poczuciem niepewności co do przyszłości, intencji i zachowań ludzi oraz poczuciem niestałości otaczającego jednostkę świata24� Z kolei wprowadzone już pojęcie bezpieczeństwa B� Czarnecki i W� Sie- miński rozumieją jako „złożoną strukturę składającą się z komponentów psy- chicznych i niepsychicznych, a wśród nich z czynników: materialnego, organi- zacyjnego i innych czynników zabezpieczenia”25� Czynnikami psychicznymi nazywają oni stan komfortu psychicznego, czyli poczucie bezpieczeństwa, nie- psychicznymi zaś m�in� stan barier odgradzających przed intruzami, urządzeń i systemów alarmowych oraz stan organizacji przestrzeni26� Jak podaje J� Czapska: „Zapewnienie bezpieczeństwa osobistego obywate- lom jest konstytucyjnym obowiązkiem państwa� Demokratyczne państwo pra- wa powinno reagować zarówno na obiektywne, jak i subiektywne potrzeby obywateli w tym zakresie� Dlatego podstawowe cele polityki kryminalnej: zapo- bieganie i zwalczanie przestępczości muszą zostać uzupełnione o redukowanie strachu przed nią”27� Autorka ta jednoznacznie utożsamia więc poczucie bezpie- czeństwa z wolnością od strachu przed przestępczością i zapewnienie takiego subiektywnie postrzeganego bezpieczeństwa przedstawia jako jedno z zadań polityki kryminalnej państwa� Jest to ciekawy problem w dyskusji o roli orga- nów ścigania i wymiaru sprawiedliwości� Czy państwo, poprzez te i inne or- gany, ma za zadanie walczyć ze wszystkimi możliwymi lękami obywateli, czy też tylko stwarzać jak najlepsze (jak najbezpieczniejsze) obiektywne warunki, tak by takie lęki się nie rodziły? 1.2. Lęk i strach w wybranych koncepcjach psychologicznych Psychologia emocji i gałęzie jej pokrewne bardzo dogłębnie i wielostronnie zajmują się lękiem i strachem� Niewątpliwie nawet pobieżny przegląd ustaleń dokonywanych w ramach tych dziedzin znacznie wykracza poza zakres niniej- szej pracy, dlatego też zreferowane zostaną w tym miejscu jedynie zagadnie- nia wprowadzające do omawianych dalej szczegółowych aspektów lęku przed przestępczością� A� Ben -Ze’ev rozróżnia pięć głównych typów doświadczeń afektywnych: 1) emocje, takie jak strach, zazdrość, gniew, poczucie winy, 2) uczucia, czyli trwałe emocje, takie jak smutek lub miłość, 3) nastroje, takie jak bycie wesołym lub przybitym, 24 G� Hanak, I� Karazman -Morawetz, W� Stangl, Insecurities in European Cities. Local Report Vienna, Vienna 2004, s� 4, raport dostępny na stronie internetowej: http://www�irks�at/downloads/ INSEC 20REPORT 20VIENNA�pdf (dostęp: listopad 2013)� 25 B� Czarnecki, W� Siemiński, Kształtowanie bezpiecznej przestrzeni publicznej, Warszawa 2004, s� 11� 26 Tamże� 27 J� Czapska, Zapobieganie przestępczości w społecznościach lokalnych – możliwości i granice (w:) Zapobieganie przestępczości w społecznościach lokalnych, red� J� Czapska, W� Krupiarz, Warsza- wa 1999, s� 55� 4) afektywne lub inaczej emocjonalne cechy charakteru, takie jak nieśmiałość, 5) zaburzenia afektywne, takie jak depresja lub zaburzenia lękowe28� Lęk i strach w zależności od mechanizmu wzbudzenia siły i trwałości mogą przybierać formę każdego z tych typów doświadczeń� A� Öhman wymienia trzy podstawowe składniki doświadczenia lęku lub strachu, są to: 1) subiektywne doświadczenie, czyli mniej lub bardziej sprecyzowane uczu- cie zagrożenia, Część I. Zagadnienia teoretyczne 22 oraz 2) reakcje fizjologiczne oraz 3) aspekt zachowania, czyli dążenie do ucieczki bądź unikania� Autor ten przeprowadza rozróżnienie między lękiem a strachem w na- stępujący sposób: lęk ma najczęściej charakter „przedbodźcowy”, zakłada więc antycypację bodźca zagrażającego, strach natomiast jest „pobodźcowy”, czyli jest wywołany przez taki czynnik zagrażający29� Przytacza również następują- cy cytat S� Epsteina jako rozwinięcie tego rozróżnienia: „strach stanowi motyw unikania� Gdyby nie istniały żadne ograniczenia (wewnętrzne bądź zewnętrz- ne), strach prowadziłby do działania, jakim jest ucieczka� Lęk można definio- wać jako nierozwiązany strach, czy też stan nieukierunkowanego pobudzenia następującego po spostrzeżeniu zagrożenia”30� W wyniku zastosowania analizy czynnikowej A� Öhman wyróżnia cztery rodzaje lęków: 1) lęki dotyczące wydarzeń lub sytuacji interpersonalnych, 2) lęki związane ze śmiercią, obrażeniami cielesnymi, chorobami, krwią i za- biegami chirurgicznymi, 3) fobie na punkcie zwierząt i 4) lęki agorafobiczne, czyli związane z przebywaniem w miejscach publicz- nych, zamkniętych bądź odwrotnie – otwartych przestrzeniach31� Zwraca on również uwagę na to, że lękowi towarzyszy stronnicze kiero- wanie uwagi na zagrażające informacje płynące z otoczenia32, co oznacza, że osoby odczuwające większy lęk mogą mieć większą tendencję do zauważania sygnałów świadczących o potencjalnym zagrożeniu� W ujęciu psychologii ewolucyjnej strach stanowi adaptacyjną odpowiedź na agresję ze strony zewnętrznych zagrożeń, takich jak ataki drapieżników czy obcych samców tego samego gatunku� Tak rozumiany strach będzie gwałtowną reakcją emocjonalną (mięśniową i hormonalną)� Będzie on przebiegał podobnie u ludzi, jak u zwierząt� W toku ewolucji zostały wytworzone cztery strategie re- 28 A� Ben -Ze’ev, The Subtlety of Emotions, Cambridge 2000 (za:) S� Farrall, J� Jackson, E� Gray, Everyday Emotion and the Fear of Crime: Preliminary Findings from Experience and Expression, Expe- rience Expression in the Fear of Crime Working Paper No� 1, 2006, artykuł dostępny na stronie internetowej: http://ssrn�com/abstract=1012354 (dostęp: listopad 2013), s� 4� 29 A� Öhman, Strach i lęk z perspektywy ewolucyjnej, poznawczej i klinicznej, tłum� M� Kacmajor (w:) Psychologia emocji, red� M� Lewis, J� M� Haviland -Jones, Gdańsk 2005, s� 720� 30 S� Epstein, The nature of anxiety with emphasis upon its relationship to expectancy (w:) Anxiety: Current Trends in Theory and Research, Vol� 2, ed� C�D� Spielberg, New York 1972, s� 311 (za:) A� Öhman, Strach i lęk z perspektywy…, s� 720–721� 31 A� Öhman, Strach i lęk z perspektywy…, s� 721–722� 32 Tamże, s� 729–731� 23 Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki… akcji na strach: wycofanie się, zastygnięcie w bezruchu, agresja obronna, pod- danie się� W psychologii ewolucyjnej nazywany jest on strachem normalnym (w odróżnieniu od fobii) i jest rozumiany jako emocja podstawowa, reakcja na rzeczywiste lub wyobrażone zagrożenie� Powstał on w wyniku ewolucji, by chronić organizm przed realnymi zagrożeniami napotykanymi przez przod- ków człowieka� Fakt, że jest uwarunkowany genetycznie, potwierdzać ma to, że odczuwają go już niemowlęta (np� strach przed obcymi)� Fobia to reakcja nieproporcjonalna do zagrożenia, zwykle wymykająca się kontroli ze strony jednostki� Psychologia ewolucyjna, podczas rozważań dotyczących strachu, sta- wia tzw� hipotezę konserwatyzmu adaptacyjnego� Głosi ona, że bardziej czuły system reakcji na zagrożenia, a więc taki, który reaguje strachem nawet na nie- zagrażające obiektywnie sytuacje, jest bardziej adaptacyjny niż system za mało czuły, w którym występowałoby ryzyko przeoczenia rzeczywistego zagrożenia� W wyniku ewolucji wspierany i rozwijany będzie więc system bardziej wraż- liwy (konserwatywny)� Psychologia ewolucyjna stawia też tezy odnośnie do powodów przemocy i przestępczości w społeczeństwach� W skrócie, najbardziej agresywni będą mężczyźni o najniższej pozycji społecznej i najniższych atrybutach na rynku matrymonialnym (niska inteligencja i wykształcenie, małe możliwości osiąg- nięcia sukcesu ekonomicznego, podatność na choroby), bo tylko w ten spo- sób mogą się zaprezentować na tym rynku i wywalczyć przekazanie swo- ich genów� W tym celu mężczyźni ci będą stosować przemoc wobec innych mężczyzn i kobiet� W tym samym celu – dla zdobycia większej liczby samic – mężczyźni nawiązują silne związki z innymi mężczyznami i lepiej radzą so- bie w takich związkach od kobiet, które nie miały takiego ewolucyjnego me- chanizmu zrzeszania się� Dzięki temu mężczyźni budują silniejsze rówieśni- cze grupy odniesienia i częściej w grupach takich przebywają, co obniża ich strach przed ewentualną konfrontacją z innymi mężczyznami w miejscach publicznych� Byłoby to jednym z wyjaśnień, dlaczego mężczyźni odczuwają niższy lęk niż kobiety33� Ciekawe ustalenia C�H� Hansen i R�D� Hansena przedstawia J�R� Young: na podstawie badania zakładającego pokazywanie badanym fotografii tłumu ludzi stwierdzili oni, że uczestnicy częściej zauważali osoby wyrażające na swoich twarzach złość niż te wyrażające szczęście� Wyjaśnieniem jest tu ewolucyjny me- chanizm wyczulenia na potencjalne zagrażające sygnały, a takim niewątpliwie bardziej jest wyrażana przez inne osoby złość niż szczęście34� Na tej zasadzie ludzie mogą postrzegać sygnały zagrażające i niepokojące (np� sytuacje poten- cjalnie niebezpieczne, ale także same doniesienia medialne o takich sytuacjach, a więc też doniesienia o przestępstwach i innych zagrożeniach) jako występu- jące częściej i mające większe znaczenie niż sygnały i informacje nieniosące ta- kich treści� 33 T� Szlendak, Strach przed przemocą z perspektywy psychologii ewolucyjnej (w:) Szara strefa prze- mocy – szara strefa transformacji? Przestrzenie przymusu, red� R� Sojak, Toruń 2007, s� 33–75� 34 C�H� Hansen, R�D� Hansen, Finding the Face in the Crowd: An Anger Superiority Effect, Journal of Personality and Social Psychology 1988, Vol� 54, No� 6 (za:) J�R� Young, The Role of Fear in Agenda Setting by Television News, American Behavioral Scientist 2003, Vol� 46, No� 12, s� 74–75� Część I. Zagadnienia teoretyczne 24 Zaburzenia emocjonalne, w tym zaburzenia lękowe, interpretowane na polu psychologicznych teorii poznawczych mają swoje źródło w interpretacji zdarzeń przez jednostkę, np� w irracjonalnych przekonaniach i założeniach o powinnościach i obowiązkach jednostki, o jej zdolności do radzenia sobie oraz o potencjalnych zagrożeniach� Zaburzenia te podtrzymywane są przez reakcje behawioralne wynikające z tych interpretacji, np� przez wykonywanie i modyfikowanie zachowań ochronnych i zabezpieczających� Objawiają się one w zaburzeniach myślenia i dysfunkcjonalnych schematach poznawczych, takich jak automatyczne myśli, stwierdzenia o sobie, zamartwianie się� Teorie poznawcze identyfikują trzy podstawowe typy zaburzeń lękowych: napady paniki, fobię społeczną i uogólnione zaburzenie lękowe� Napady pani- ki związane są z katastroficznymi interpretacjami doznań somatycznych („za- raz umrę”, „zaraz zasłabnę”)� Fobie polegają na kojarzeniu określonych sytua- cji lub przedmiotów z zagrożeniem� Jednostki przyjmują w nich założenie, że w sytuacji kontaktu z takim określonym bodźcem wystąpi szereg negatywnych wydarzeń� Lęk uogólniony charakteryzuje się przewlekłym zamartwianiem się i generalnym przekonaniem o niezdolności radzenia sobie� W kontekście rozpatrywanego w tej pracy zagadnienia lęku przed prze- stępczością szczególnie interesujące wydają się ustalenia poznawczej teorii za- burzeń lękowych w zakresie podtrzymywania zaburzenia w wyniku podejmo- wania zachowań mających za zadanie zmniejszyć lęk� I tak w trakcie napadu paniki osoba może być przekonana, że za chwilę zemdleje, więc – bardzo racjo- nalnie – stara się usiąść, jednak podjęte zachowanie może być zinterpretowa- nie jako potwierdzenie tego, że o mało co nie zasłabła (bo przecież „aż się nogi pode mną ugięły”)� W fobii społecznej próby kontrolowania swoich wypowiedzi i zachowań mające na celu np� uniknięcie ośmieszenia się w sytuacji społecz- nej mogą prowadzić do trudności w komunikacji i narastających negatywnych ocen możliwości poradzenia sobie w takich sytuacjach� Podobnie chęć stłumie- nia określonych, np� negatywnych, myśli zwykle prowadzi, wbrew intencjom, do wzrostu częstości ich występowania� Stałe podejmowanie pewnych zacho- wań zabezpieczających może prowadzić do przekonania, że to tylko dzięki nim osoba nie doświadcza negatywnych zdarzeń (np� nie staje się ofiarą przestęp- stwa), co jedynie utwierdza ją w dalszej konieczności ich stosowania i racjonal- ności własnych obaw� W przypadku aktywacji poznawczego, dysfunkcyjnego schematu lękowego osoby kierują uwagę na informacje przystające do schema- tu, tym samym coraz bardziej go potwierdzając i utrudniając jego odrzucenie� Jednostka szuka potwierdzenia swoich negatywnych myśli i poczucia zagroże- nia, a nie informacji podważających te myśli i odczucia� Werbalne zamartwia- nie się, występujące w uogólnionych zaburzeniach lękowych, może być zaś in- terpretowane jako sposób odwrócenia uwagi od potencjalnie jeszcze bardziej lękotwórczych myśli35� Dwa rodzaje zaburzeń lękowych wydają się szczególnie istotne w kon- tekście niniejszej monografii: uogólnione zaburzenie lękowe, czyli inaczej lęk uogólniony, oraz zespół stresu pourazowego� Szacuje się, że w ogólnej populacji 35 A� Wells, Terapia poznawcza zaburzeń lękowych. Praktyczny podręcznik i przewodnik po teorii, tłum� R� Andruszko, Kraków 2010, s� 1–23� 25 Rozdział 1. Lęk, strach i poczucie bezpieczeństwa w świetle ogólnych koncepcji jednostki… na zaburzenie lęku uogólnionego cierpi około 3 ludzi� Zgodnie z definicją za- pisaną w klasyfikacji zaburzeń DSM-IV uogólnione zaburzenie lękowe to nad- mierny lęk i zamartwianie się z powodu różnych zdarzeń występujące przez większość dni w okresie co najmniej sześciu miesięcy� Osoba cierpiąca na to zaburzenie będzie miała trudności z opanowaniem zamartwiania się i będzie sygnalizować co najmniej trzy z następujących objawów: niepokój, uczucie po- denerwowania i napięcia psychicznego, szybkie męczenie się, trudności z kon- centracją lub uczucie pustki w głowie, drażliwość, napięcie mięśni, zaburzenia snu� Odczuwany w tym zaburzeniu lęk i zamartwianie się powodują znaczą- ce cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania36� Wyprzedzając prezentowane w dalszej części pracy definicje lęku przed przestępczością, warto już w tym miejscu zwrócić uwagę na aspekty odróżniające go od lęku uogólnionego� By- łyby to: większe w przypadku lęku uogólnionego natężenie emocjonalnych do- świadczeń i większa skala ich wpływu na funkcjonowanie i ogólny dobrostan jednostki� Innym zjawiskiem, którego krótka charakterystyka wydaje się ważna dla lepszego zrozumienia zakresu definicji lęku przed przestępczością, jest zespół stresu pourazowego (Posttraumatic Stress Disorder – PTSD)� Ten rodzaj zaburze- nia psychicznego funkcjonowania jednostki występuje jako następstwo trau- matycznego przeżycia, jakim niewątpliwie może być doświadczenie wiktymi- zacyjne� Öhman podaje, że zespół stresu pourazowego mogą wywołać sytuacje skrajnego zagrożenia życia, takie jak naturalne katastrofy, bycie świadkiem oka- leczenia lub śmierci innych ludzi w następstwie wypadku lub aktu przemocy, doznanie urazu w wyniku pobicia, zgwałcenia lub działań wojennych� Osoba doświadczająca zespołu stresu pourazowego wciąż na nowo przeżywa trauma- tyczne wydarzenie, może cierpieć na zaburzenia snu i koncentracji, rozdrażnie- nie, ataki złości, nadmierną czujność i nerwowość37� Wydaje się, że rozróżnienie obrazu takiego zaburzenia i odczuwania lęku przed przestępczością jest możli- we do przeprowadzenia, choć sam lęk jest jednym z objawów tego szczególnego rodzaju stresu� Elementami rozróżniającymi mogą być zakres emocjonalnych reakcji na dane doświadczenie (o wiele szerszy w przypadku PTSD) i stopień ich dysfunkcjonalnego charakteru dla jednostki38� Na zakończenie części poświęconej psychologicznemu ujęciu zagadnie- nia lęku warto również podkreślić, że lęk jest także kluczowym zagadnie- niem psychiatrii� A� Kępiński pisze wprost: „W praktyce psychiatrii lęk jest zagadnieniem głównym, zasadniczą składową prawie wszystkich zespołów chorobowych, często wokół lęku narastają inne objawy psychopatologiczne; zmniejszenie lub usunięcie lęku prowadzi więc do zniknięcia innych objawów, np� urojeń czy omamów (halucynacji)”39� A� Kępiński podaje, że w zaburze- niach psychicznych lęk jest najlepiej znany jako lęk nerwicowy, ten z kolei jest 36 Tamże, s� 234–243� 37 A� Öhman, Strach i lęk z perspektywy…, s� 721� 38 S�L� Rizvi, D� Kaysen, C�A� Gutner, M�G� Griffin, P�A� Resick, Beyond Fear: The role of Peritraumatic Responses in Posttraumatic Stress and Depressive Symptoms Among Female Crime Vic- tims, Journal of Interpersonal Violence 2008, Vol� 23, No� 6, s� 853–865� 39 A� Kępiński, Lęk, Kraków 2009, s� 5� 26 Część I. Zagadnienia teoretyczne najczęściej definiowany jako nieokreślony niepokój� Pozostałe rodzaje lęku to ataki lękowe, czyli napady paniki, i lęk anankastyczny, związany z fobiami, lęk hipochondryczny, związany z nieprawidłowym odbiorem sygnał
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lęk przed przestępczością
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: