Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00066 005735 11250931 na godz. na dobę w sumie
Lekarz a prawa pacjenta. Poradnik prawny - ebook/pdf
Lekarz a prawa pacjenta. Poradnik prawny - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-035-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> medyczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W publikacji wyjaśniono, w jaki sposób należy wykonywać zawód lekarza, aby postępowanie to było zgodne z prawami pacjentów, w tym m.in.:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Rek Dariusz Hajdukiewicz Lekarz a prawa pacjenta Poradnik prawny Warszawa 2016 Stan prawny na 10 sierpnia 2016 r. Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Joanna Cybulska Łamanie Wydawca Wolters Kluwer Redaktor prowadzący Opracowanie redakcyjne Łamanie Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8092-760-5 ISBN: Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 Wydane przez: tel. 22 535 82 19 Wolters Kluwer SA e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl Dział Praw Autorskich www.wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 księgarnia internetowa www.profinfo.pl tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ...................................................................................................... 11 Wstęp ....................................................................................................................... 13 Rozdział 1 Pacjent, prawa pacjenta ........................................................................................ 15 1.1. Prawa pacjenta – definicja .......................................................................... 15 1.2. Źródła praw pacjenta i obowiązków lekarza .......................................... 16 1.3. Ustawy regulujące prawa pacjenta i obowiązki lekarza ....................... 17 Podstawowe zasady interpretacji prawa ................................................. 20 1.4. 1.5. Pacjent – definicja ........................................................................................ 21 1.6. Cechy pacjenta ............................................................................................. 22 Pacjent a świadczeniobiorca ...................................................................... 24 1.7. 1.8. Prawa pacjenta a prawa świadczeniobiorcy ........................................... 24 Rozdział 2 Obowiązek respektowania wskazań wiedzy medycznej i należyta staranność ................................................................................................................ 26 2.1. Wprowadzenie ............................................................................................ 26 2.2. Obowiązek wykonywania zawodu zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej ..................................................................... 28 2.3. Błąd w sztuce ............................................................................................... 33 2.4. Należyta staranność .................................................................................... 33 2.5. Obowiązek wykonywania zawodu zgodnie z zasadami etyki zawodowej .......................................................................................... 36 Rozdział 3 Obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej ....................................................... 37 3.1. Wprowadzenie ............................................................................................ 37 3.2. Obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej ............................................... 40 3.3. Ochrona prawna .......................................................................................... 45 3.4. Strajk lekarzy a obowiązek pomocy lekarskiej ....................................... 46 Rozdział 4 Obowiązek udzielenia informacji ..................................................................... 48 4.1. Wprowadzenie ............................................................................................ 48 4.2. Pojęcie „informacja” .................................................................................... 49 4.3. Obowiązek lekarza przekazywania informacji o stanie zdrowia 4.4. 4.5. pacjenta ......................................................................................................... 49 Podstawy prawne obowiązku lekarza ..................................................... 52 Informacje o stanie zdrowia – zakres obowiązku informacyjnego lekarza ........................................................................................................... 52 Sposób i forma realizacji obowiązku informacyjnego lekarza ............. 63 4.6. 4.7. Przystępność informacji ............................................................................. 65 4.8. Adresaci informacji przekazywanej przez lekarza ................................ 67 4.9. Wysłuchanie zdania pacjenta .................................................................... 69 4.10. Udzielenie informacji osobie bliskiej ........................................................ 69 4.11. Udzielenie informacji osobom trzecim .................................................... 71 4.12. Żądanie pacjenta nieudzielenia mu informacji ....................................... 73 Informowanie post factum ........................................................................... 74 4.13. Rozdział 5 Przywilej terapeutyczny ....................................................................................... 75 Rozdział 6 Obowiązki lekarza w przypadku niepodjęcia lub odstąpienia od leczenia pacjenta .............................................................................................. 79 Rozdział 7 Klauzula sumienia a obowiązek informacyjny lekarza ................................ 84 7.1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 84 7.2. Treść przepisu prawa ................................................................................. 85 Rozdział 8 Rozwiązania szczególne w zakresie obowiązku informacyjnego ............... 92 8.1. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty – eksperyment medyczny ..................................................................................................... 92 8.2. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego .............................................. 93 8.3. Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży .................................. 95 8.4. Ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ........................................................................ 96 8.4.1. Obowiązek pouczenia o konsekwencjach zakażenia .............. 97 8.4.2. Obowiązek poinformowania o zakażeniach przenoszonych drogą kontaktów seksualnych .................................................... 97 8.4.3. Obowiązek pouczenia o chorobach szczególnie niebezpiecznych i wysoce zakaźnych ........................................ 97 8.4.4. Obowiązek uprzedzenia o przymusie ....................................... 99 8.4.5. Obowiązek informowania o przyczynach hospitalizacji, izolacji lub kwarantanny pacjenta .............................................. 100 Spis treści 6 8.5. Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów ....................................................................................... 101 8.5.1. Obowiązek pisemnego poinformowania dawcy przed wyrażeniem zgody ....................................................................... 101 8.5.2. Obowiązek uprzedzenia dawcy o skutkach dla biorcy wynikających z wycofania zgody ............................................... 101 Spis treści 7 8.7.5. 8.7.3. 8.7.4. 8.7.1. 8.7.2. 8.6.1. 8.6.2. 8.5.3. Obowiązek poinformowania biorcy .......................................... 102 8.5.4. Obowiązek informowania małoletniego ................................... 102 8.6. Ustawa o publicznej służbie krwi ............................................................. 102 Informacja przed pobieraniem krwi od dawcy ........................ 102 Informacja przed pobieraniem krwi poprzedzonym zabiegiem uodpornienia .............................................................. 103 8.6.3. Informacja przed wyrażeniem zgody ........................................ 104 8.6.4. Odpowiedzialność karna ............................................................. 105 8.7. Ustawa o leczeniu niepłodności ................................................................ 105 Informacja w ramach poradnictwa medycznego ..................... 105 Informacja przed pobraniem komórki rozrodczej od dawcy w celu dawstwa partnerskiego ................................................... 106 Informacja przed pobraniem komórki rozrodczej od dawcy w celu dawstwa innego niż partnerskie .................................... 106 Informacja przekazywana przy pobieraniu od dawcy komórek rozrodczych w celu zabezpieczenia płodności na przyszłość ................................................................................. 107 Informacja przekazywana przy pobieraniu komórek rozrodczych od biorczyni w celu zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji ................ 108 8.8. Obowiązki informacyjne lekarza będącego świadczeniodawcą .......... 109 Rozdział 9 Obowiązek lekarza do udzielania informacji o prawach pacjenta ............. 110 Rozdział 10 Obowiązek lekarza informowania o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych ........................................................................................................... 112 10.1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 112 10.2. Informacja a wypisanie na własne żądanie ............................................. 114 Rozdział 11 Obowiązek uzyskania zgody pacjenta na świadczenie zdrowotne ............ 115 11.1. Wprowadzenie ............................................................................................ 115 11.2. Przesłanki skuteczności i prawidłowości zgody pacjenta .................... 120 11.3. Zgoda a brak zgody albo sprzeciw ........................................................... 121 11.4. Forma odmowy zgody albo sprzeciwu ................................................... 126 11.5. Zgoda a określoność świadczenia ............................................................ 127 11.6. Prawo pacjenta do cofnięcia zgody a obowiązki lekarza ...................... 129 11.7. Podmioty uprawnione do wyrażania zgody na świadczenie zdrowotne .................................................................................................... 130 11.8. Opiekun faktyczny pacjenta ...................................................................... 133 11.9. Zgoda a charakter świadczenia lekarskiego ........................................... 134 11.10. Zasady wspólne dla wszystkich typów świadczeń zdrowotnych ....... 134 11.10.1. Zgoda pacjenta .............................................................................. 134 11.10.2. Zgoda równoległa – małoletniego pacjenta, który ukończył 16 lat i jego przedstawiciela ustawowego ................................. 136 11.11. Szczególne grupy pacjentów. Zgoda na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych ..................................... 137 11.11.1. Pacjent małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody .............................................................................................. 137 11.11.2. Pacjent całkowicie ubezwłasnowolniony .................................. 139 11.11.3. Sprzeciw ......................................................................................... 139 11.11.4. Niewyrażenie zgody przez przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego ........................................................... 140 11.12. Badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez zgody pacjenta, przedstawiciela ustawowego pacjenta bądź zgody właściwego sądu opiekuńczego .......................... 140 11.13. Szczególne grupy pacjentów. Zgoda zastępcza na zabieg operacyjny Spis treści 8 albo zastosowanie metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko dla pacjenta ........................................................... 144 11.13.1. Pacjent małoletni, ubezwłasnowolniony bądź niezdolny do świadomego wyrażenia pisemnej zgody ............................. 144 11.13.2. Sprzeciw ......................................................................................... 145 11.13.3. Zgoda sądu opiekuńczego ........................................................... 146 11.13.4. Działanie bez zgody przedstawiciela ustawowego bądź zgody sądu opiekuńczego ........................................................... 146 11.14. Przekroczenie zakresu zgody – wyjątek terapeutyczny ........................ 147 11.15. Zgoda udzielona przez pełnomocnika ..................................................... 150 11.16. Zgoda na świadczenie a konkretyzacja lekarza przez pacjenta ........... 151 11.17. Skutki prawidłowej zgody ......................................................................... 153 11.18. Oświadczenie pro futuro ............................................................................. 156 11.19. Przepisy szczególne dotyczące formy zgody .......................................... 157 11.20. Świadczenie zdrowotne w warunkach przymusu ................................. 162 Rozdział 12 Obowiązek lekarza poszanowania intymności i godności pacjenta ........... 166 12.1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 166 12.2. Godność ........................................................................................................ 167 12.3. Intymność ..................................................................................................... 169 12.4. Szczególny obowiązek lekarza .................................................................. 171 12.5. Problematyka obecności osób bliskich przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych ................................................................................................ 171 12.6. Obecność osób wykonujących zawód medyczny, innych niż udzielających świadczeń zdrowotnych, oraz obecność osób trzecich ... 173 12.7. Prawo pacjenta do intymności w kontekście zadań dydaktycznych lekarzy ........................................................................................................... 176 12.8. Prawo pacjenta do umierania w spokoju i godności oraz łagodzenia bólu a obowiązki lekarza ........................................................................... 176 Rozdział 13 Obowiązek zasięgnięcia opinii innego lekarza albo zwołania konsylium ............................................................................................................... 178 Spis treści 9 Rozdział 14 Obowiązek zachowania tajemnicy .................................................................... 182 14.1. Wprowadzenie ............................................................................................ 182 14.2. Zakres tajemnicy lekarskiej ........................................................................ 183 14.3. Tajemnica lekarska a informacja przekazywana przedstawicielowi ustawowemu albo opiekunowi faktycznemu i innym osobom ........... 188 14.4. Informacja ogólnikowa a tajemnica .......................................................... 190 14.5. Czas trwania obowiązku tajemnicy .......................................................... 191 14.6. Wyjątki – zasada interpretacji ................................................................... 195 14.7. Zwolnienie z tajemnicy przez pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego ................................................................................................. 196 14.8. Cofnięcie zgody ........................................................................................... 198 14.9. Zwolnienie z tajemnicy, gdy tak stanowią ustawy ................................ 199 14.10. Znaki identyfikacyjne ................................................................................. 205 14.11. Osobne rozwiązania w zakresie tajemnicy lekarskiej zawarte w wybranych ustawach szczególnych ..................................................... 206 14.12. Ochrona danych osobowych ..................................................................... 206 14.13. Lekarz jako strona procesu oraz składający doniesienie ....................... 207 14.14. Problem ujawniania odpowiednim organom objawów i schorzeń mogących stanowić niebezpieczeństwo dla innych osób ..................... 209 Rozdział 15 Obowiązek prowadzenia indywidualnej dokumentacji medycznej pacjenta .................................................................................................................... 211 15.1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 211 15.2. Prawo pacjenta ............................................................................................. 212 15.3. Definicja dokumentacji medycznej ........................................................... 213 15.4. Forma (postać) prowadzenia dokumentacji medycznej ........................ 213 15.5. Zasady dostępu do dokumentacji medycznej i podmioty uprawnione do jej otrzymania .................................................................. 213 15.6. Pacjent ........................................................................................................... 215 15.7. Przedstawiciel ustawowy .......................................................................... 215 15.8. Upoważnienie osób trzecich ...................................................................... 216 15.9. Udostępnienie dokumentacji medycznej a prawo pacjenta do tajemnicy ................................................................................................. 217 15.10. Upoważniający pacjent ............................................................................... 217 15.11. Upoważnienie za życia pacjenta i po jego śmierci – jedno czy osobne upoważnienia ............................................................................................... 218 15.12. Osoba upoważniona ................................................................................... 220 15.13. Ustanowienie pełnomocnika przez osobę upoważnioną ...................... 221 15.14. Uprawnienia spadkobierców .................................................................... 221 15.15. Odwoływalność upoważnienia ................................................................. 222 15.16. Śmierć osoby upoważnionej ...................................................................... 223 15.17. Forma upoważnienia .................................................................................. 223 15.18. Rodzaje upoważnienia ............................................................................... 224 15.19. Upoważnienie a forma udostępnienia dokumentacji medycznej ........ 225 15.20. Udostępnianie dokumentacji a miejsce złożenia upoważnienia .......... 226 10 Spis treści 15.21. Instytucje i organy uprawnione do dostępu do dokumentacji medycznej ..................................................................................................... 230 15.22. Udostępnienie szkole wyższej ................................................................... 231 15.23. Sytuacje szczególne ..................................................................................... 231 15.24. Sposoby udostępnienia dokumentacji medycznej ................................. 232 15.25. Opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej ............................... 233 15.26. Udostępnienie dokumentacji – czynność materialnotechniczna czy czynność z zakresu administracji publicznej ................................... 235 15.27. Minimalny okres przechowywania dokumentacji medycznej ............. 236 15.28. Dokumentacja medyczna a likwidacja podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych ............................................................................ 237 15.29. Przetwarzanie danych zawartych w dokumentacji medycznej ........... 238 15.30. Ochrona danych osobowych zawartych w dokumentacji medycznej ... 238 Rozdział 16 Obowiązek zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych ... 241 Rozdział 17 Inne prawa pacjenta .............................................................................................. 243 17.1. Prawo pacjenta do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego .... 243 17.2. Prawo pacjenta do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej ........................... 244 17.3. Prawo pacjenta do opieki duszpasterskiej ............................................... 244 17.4. Prawo pacjenta do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie ................................................................................................. 244 17.5. Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych udzielanych w warunkach odpowiadających wymaganiom sanitarnym ................. 245 Bibliografia ............................................................................................................. 247 Wykaz skrótów Akty prawne k.c. k.k. k.p.k. Konstytucja RP k.r.o. r.d.m. u.d.l. u.i.l. u.o.z.p. u.p.p. u.p.p.p.k. u.PRM u.ś.o.z. u.z.l.l.d. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (tekst jedn.: Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- czy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) – rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji me- dycznej oraz sposobu jej przetwarzania (Dz. U. poz. 2069) – ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.) – ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 522 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psy- chicznego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 546 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzecz- niku Praw Pacjenta (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 186 z późn. zm.) – ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 793 z późn. zm.) – ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownic- twie Medycznym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 757 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 581 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 464 z późn. zm.) Wykaz skrótów 12 u.z.p.p. u.z.z.z. – ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i po- łożnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1435 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwal- czaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 947 z późn. zm.) Inne KEL NP PiM PiP Prok. i Pr. SA SC TK – Kodeks Etyki Lekarskiej – Nowe Prawo – Prawo i Medycyna – Państwo i Prawo – Prokuratura i Prawo – Sąd Apelacyjny – Studia Cywilne – Trybunał Konstytucyjny Wstęp Wykonywanie zawodu lekarza kojarzy się każdemu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, a przede wszystkim z leczeniem. Jednak w codziennej praktyce le- karskiej coraz większe znaczenie ma znajomość prawa. Brak dostatecznej wiedzy w tym zakresie może bardzo skomplikować lekarzowi nie tylko życie zawodowe, ale i prywatne, np. codzienna świadomość możliwości bycia oskarżonym w procesie karnym lub pozwanym w postępowaniu cywilnym, czy obwinionym przed sądem lekarskim, potrafi skutecznie popsuć samopoczucie nawet na długie lata. Warto zatem pamiętać, że już od czasów rzymskich podstawową zasadą obo- wiązującą w cywilizowanych społeczeństwach jest maksyma ignoratia iuris nocet (nieznajomość prawa szkodzi). W praktyce wykonywania zawodu lekarza sprowa- dza się ona do tego, że lekarz nie może skutecznie powoływać się na nieznajomość prawa jako na przesłankę zwalniającą go z odpowiedzialności. Nieco przewrotnie można by ukuć stwierdzenie, że nie można się zasłaniać nieznajomością prawa w medycynie. W naszej ocenie warto, aby lekarze – także dla własnego komfortu – poznali i stosowali podstawowe regulacje prawne, które kształtują (normują) ich relacje z pacjentem. Jest to tym bardziej istotne, jeżeli weźmiemy pod uwagę zjawisko szyb- kiej edukacji prawnej pacjentów i poszerzanie się ich świadomości co do posiada- nych praw. Coraz częściej też pojawia się tendencja do poszukiwania przez pacjentów róż- nego typu gratyfikacji finansowych za prawdziwe albo wyimaginowane cierpienia czy szkody majątkowe, jakich doznali w związku z udzielonymi im świadczeniami zdrowotnymi. Niekiedy też pojawia się u pacjenta potrzeba „odreagowania” za uciążliwości np. związane ze zbyt długim oczekiwaniem na pomoc medyczną albo za zawiedzione oczekiwania. Nie należy się łudzić, iż proces ten osłabnie. Przeciw- nie – sytuacje obserwowane w innych krajach raczej pozwalają przypuszczać, iż zja- wisko roszczeniowości pacjentów będzie się jeszcze nasilać. Niestety należy też zwrócić uwagę na fakt, iż polski ustawodawca bardzo czę- sto w sferze ochrony zdrowia tworzy przepisy szczególnie skomplikowane, wielo- znaczne i rozsiane w różnych ustawach. Zdecydowanie nie ułatwia to pracy leka- rzom. Z tej przyczyny stawiamy sobie za cel przedstawienie i omówienie najważ- niejszych – naszym zdaniem – przepisów prawa związanych z wykonywaniem za- wodu lekarza. W niniejszej publikacji staramy się też przedstawić – poprzez bezpośrednie, nieraz bardzo obszerne, cytaty – najważniejsze orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego. Zdajemy sobie sprawę, iż język prawniczy, który – co oczywiste – dominuje w rozważaniach sądu, może nieco utrudniać ich zrozumienie (niekiedy warto przeczytać taki tekst ponow- nie). Niemniej w przypadku ewentualnego konfliktu z pacjentem albo organami 14 Wstęp powołanymi do ochrony praw pacjenta, lekarz szczególnie skutecznie może bronić się, przywołując właśnie orzecznictwo sądowe. W praktyce robi to największe wra- żenie na adwersarzach, który nie spodziewają się po lekarzu biegłości w prawie. Należy zauważyć wreszcie, iż to właśnie w orzecznictwie znajduje się wytłumacze- nie (czyli wykładnia/interpretacja) najtrudniejszych do zrozumienia przepisów pra- wa. Wypada jednocześnie podkreślić, iż w praktyce wymiaru sprawiedliwości wielokrotnie dochodzi do rozbieżności w orzecznictwie. To znaczy, że w sprawach o bardzo podobnym stanie faktycznym sądy wydają diametralnie różne wyroki – czyli dokonują odmiennych ocen prawnych. Z punktu widzenia lekarza ma to dwa praktyczne aspekty. Po pierwsze, we własnej argumentacji zawsze możemy powo- ływać się na orzeczenia, które są po prostu korzystniejsze z subiektywnego punktu widzenia. Po drugie, nie ma spraw z założenia przegranych albo z założenia wy- granych. W procesie sądowym bowiem bardzo duże, a wręcz dominujące znaczenie ma zdolność odpowiedniej argumentacji, wskazywania korzystnych środków do- wodowych, umiejętnego podważania dowodów strony przeciwnej, jak też rozsąd- nego opisu stanu faktycznego. Wielokrotnie mieliśmy do czynienia z sytuacjami, gdy lekarz zeznający przed sądem wdawał się w całkowicie zbędne rozważania i snucie wątpliwości lub wątków pobocznych, zamiast obiektywnie i – co oczywiste – zgod- nie z prawdą, rozsądnie opisywać stan faktyczny, pokazując jednocześnie jak do- brym i starannym jest fachowcem. Oczywiście w praktyce mają też miejsce sytuacje, gdy lekarze działają na za- sadzie wypracowywanych przez lata przyzwyczajeń i nieco ignorują rolę praw pa- cjenta. Jeżeli dzieje się to nieświadomie to właśnie ten poradnik służyć ma podnie- sieniu świadomości prawnej lekarzy. Przytoczone w naszym poradniku orzeczenia pozwolą uczyć się na błędach innych – nieprzypadkowo mówi się, iż mądry uczy się na cudzych błędach. W zawodzie lekarza lepiej bowiem zapobiegać (także błę- dom), niż znosić („leczyć”) ich negatywne konsekwencje. Jeżeli zaś lekarz świadomie ignoruje pewne prawa pacjenta – np. prawo do informacji przed wyrażeniem zgody na świadczenie zdrowotne – to działa poniekąd na własną szkodę. Niemniej w takim przypadku zastosowanie znajdzie kolejna rzymska maksyma stworzona przez jednego z wybitnych jurystów epoki cesarstwa – volenti non fit injuria (chcącemu nie dzieje się krzywda). Rozdział 1 Pacjent, prawa pacjenta 1.1. Prawa pacjenta – definicja Z punktu widzenia lekarza i jego obowiązków wobec pacjenta znaczenie podstawowe mieć będzie termin „prawa pacjenta”. Nie ma on swojej definicji w żadnej z ustaw, niemniej można go zdefiniować jako zbiór przepisów (norm) prawnych, które jednocześnie określają: 1) jakie pacjent ma uprawnienia i roszczenia (czego pacjent może oczeki- wać) wobec: ochrony zdrowia, a) organów władzy publicznej, w szczególności właściwych w zakresie b) NFZ, c) podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, w tym lekarzy prowadzących praktyki zawodowe, d) osób wykonujących zawody medyczne, a więc też np. lekarzy nie- prowadzących własnej działalności w ramach praktyk zawodo- wych, e) innych osób uczestniczących w procesie udzielania świadczeń zdro- wotnych; 2) obowiązki tychże władz, podmiotów, osób i instytucji w stosunku do pacjenta, w tym m.in. lekarzy1. Ponadto są to normy, które określają sposoby: 1) kontroli przestrzegania praw pacjenta – poprzez odpowiednie organy i in- stytucje, 2) dochodzenia praw pacjenta – tzn. ich egzekwowania – w stosunku do władz, podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, w tym lekarzy, i instytucji, które tych praw nie respektują. Jeżeli określone normy przyznają pewne prawa pacjentowi, to z zasady na kimś musi spoczywać obowiązek, który jest odpowiednikiem tego prawa. 1 Por. T. Rek (w:) M. Dercz, H. Izdebski, T. Rek, Prawo publiczne ochrony zdrowia, Warszawa 2013, s. 271 i n. Rozdział 1. Pacjent, prawa pacjenta 16 Katalog osób, podmiotów, organów i instytucji zobligowanych do prze- strzegania praw pacjenta określa ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 186 z późn. zm.), dalej u.p.p., w art. 2. Przewiduje on, że przestrzeganie praw pacjenta określonych w ustawie jest obowiązkiem: 1) organów władzy publicznej właściwych w zakresie ochrony zdrowia, 2) Narodowego Funduszu Zdrowia, 3) podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych – rozumianych jako podmioty wykonujące działalność leczniczą, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.), dalej u.d.l., 4) osób wykonujących zawód medyczny – co oznacza osoby uprawnione na podstawie odrębnych przepisów do udzielania świadczeń zdrowotnych oraz osoby legitymujące się nabyciem fachowych kwalifikacji do udziela- nia świadczeń zdrowotnych w określonym zakresie lub w określonej dzie- dzinie medycyny (art. 2 ust. 1 pkt 2 u.d.l.), 5) innych osób uczestniczących w udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Lekarze oraz lekarze dentyści (dalej będziemy się posługiwać ogólnym określeniem „lekarz”)2 niezależnie od tego, w jaki sposób i w jakiej formie wy- konują swój zawód, zobowiązani są do przestrzegania praw pacjenta, a zatem ciążą na nich określone obowiązki odpowiadające prawom pacjenta. 1.2. Źródła praw pacjenta i obowiązków lekarza W polskim systemie prawnym prawa pacjenta wynikają z Konstytucji RP, jak też z całego szeregu ratyfikowanych umów międzynarodowych, ustaw, a także wydanych na ich podstawie rozporządzeń (aktów wykonawczych). Co oczywiste najwyższą rangę posiada Konstytucja RP, która zawiera naj- ważniejsze normy w polskim porządku prawnym – wyższe niż np. ustawy. Wśród nich znajdują się też takie, które dotyczą praw pacjenta. Otóż w zakresie związanym z prawami pacjenta Konstytucja RP gwarantuje: 1) prawo do ochrony życia – art. 38, 2) prawo do ochrony przed eksperymentami medycznymi bez dobrowolnie wyrażonej zgody – art. 39, przez ustawę – art. 41, 3) nietykalność osobistą i wolność osobistą z ograniczeniami przewidzianymi 4) ochronę prawną życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz prawo decydowania o swoim życiu osobistym – art. 47, 5) dostęp obywatela do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych – art. 51, 6) wolność sumienia i religii – art. 53, 2 Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 464 z późn. zm.): „Ilekroć w przepisach ustawy jest mowa o lekarzu bez bliższego określenia, rozumie się przez to również lekarza dentystę”. 7) prawo każdego do ochrony zdrowia – art. 683. 17 1.3. Ustawy regulujące prawa pacjenta i obowiązki lekarza 1.3. Ustawy regulujące prawa pacjenta i obowiązki lekarza W polskim porządku prawnym prawa pacjenta i związane z nimi obo- wiązki lekarza unormowane są w szeregu różnych ustaw. Najbardziej znaną jest chyba ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Jest to pierwsza w historii polskiego prawodawstwa ustawa kompleksowo opisująca prawa pa- cjenta. W ustawie tej zdefiniowano i uregulowano poszczególne kategorie, czy też rodzaje praw pacjenta4. Ustawa opisuje bowiem prawo pacjenta do: 1) świadczeń zdrowotnych, 2) informacji, 3) zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych, 4) tajemnicy informacji z nim związanych, 5) wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych, 6) poszanowania intymności i godności, 7) dokumentacji medycznej, 8) zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, 9) poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, 10) opieki duszpasterskiej, 11) przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie. Praktycznie każde z ww. praw pacjenta można poddawać dalszym po- działom – na prawa o węższym zakresie przedmiotowym (np. odnoszące się do pewnego rodzaju świadczeń zdrowotnych) albo podmiotowym (a więc odno- szące się do określonej grupy pacjentów). W niniejszej publikacji nie poddajemy analizie obowiązków lekarza w kon- tekście prawa pacjenta do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, opieki duszpasterskiej, przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie. Prawa te bowiem realizowane są w podmiotach leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozu- mieniu przepisów o działalności leczniczej, a zatem rola lekarza w ich realizacji nie ma charakteru bezpośredniego, jest co najwyżej symboliczna – z wyjątkiem lekarzy pełniących funkcje kierowników (ich zastępców) w podmiotach leczni- czych. Ci bowiem odpowiedzialni będą za wprowadzenie rozwiązań formal- no-organizacyjnych pozwalających na realizację tych praw. Rolą pozostałych lekarzy będzie natomiast w zasadzie nieprzeszkadzanie pacjentom w realizacji ich praw, co oczywiście też ma duże znaczenie. Nie będziemy także analizować prawa pacjenta do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, gdyż prawo to ma raczej charakter pro- ceduralny. Wracając do kwestii obowiązków lekarza, to z jego punktu widzenia zna- czenie kluczowe mieć jednak będzie ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach 3 Por. T. Rek (w:) M. Dercz, H. Izdebski, T. Rek, Dziecko – pacjent i świadczeniobiorca. Poradnik prawny, Warszawa 2015, s. 91 i n. 4 T. Rek (w:) M. Dercz, H. Izdebski, T. Rek, Prawo publiczne..., s. 272 i n. lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 464 z późn. zm.), dalej u.z.l.l.d. W ustawie tej rozdział 5 „Zasady wykonywania zawodu lekarza” po- święcono problematyce relacji lekarza z pacjentem. Dodatkowo podstawowe znaczenie dla zrozumienia roli lekarza ma art. 2 i art. 4. To właśnie z tej ustawy wynika cały szereg obowiązków lekarza wobec pacjenta. Podstawowe z nich to: 1) obowiązek wykonywania zawodu, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wie- dzy medycznej, dostępnymi lekarzowi metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością, 2) obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej, 3) obowiązek udzielenia informacji – obowiązek informacyjny, 4) obowiązek uzyskania zgody pacjenta na świadczenie zdrowotne, 5) obowiązek poszanowania intymności i godności pacjenta, 6) obowiązek zasięgnięcia opinii innego lekarza albo zwołania konsylium, 7) obowiązek zachowania tajemnicy, 8) obowiązek prowadzenia indywidualnej dokumentacji medycznej pacjenta. Bez bliższej znajomości tych obowiązków lekarz niestety naraża się na ne- gatywne konsekwencje prawne, a często po prostu na odpowiedzialność praw- ną (karną, cywilną, zawodową albo pracowniczą). Może też narażać na kłopoty prawne swoich pracodawców. Należy także wskazać, iż do praw pacjenta i obowiązków lekarza odnoszą się m.in. ustawy: Rozdział 1. Pacjent, prawa pacjenta 18 1) o działalności leczniczej, 2) o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopusz- czalności przerywania ciąży, 3) o diagnostyce laboratoryjnej, 4) o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, 5) o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, 6) o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i na- rządów, 7) o publicznej służbie krwi, 8) o służbie medycyny pracy, 9) o ochronie zdrowia psychicznego, 10) o leczeniu niepłodności, 11) o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicz- nych. To oczywiście tylko najistotniejsze z ustaw. W tym kontekście warto jednak nadmienić, że ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 581 z późn. zm.), dalej u.ś.o.z., wskazuje w zasadzie na prawa świadczeniobiorcy. Niemniej odnosi się przez to także do praw pacjenta będącego świadczeniobiorcą. W niniejszym poradniku nie rozważamy szerzej kwestii praw pacjenta uregulowanych na gruncie umów międzynarodowych, gdyż regulacje z nich wynikające zwykle mają także odzwierciedlenie w Konstytucji RP i ustawach. Niemniej w tym kontekście należy zwrócić uwagę na często przywoływany do- kument, jakim jest konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludz- kiej wobec zastosowań biologii i medycyny: konwencja o prawach człowieka i biomedycynie (Europejska konwencja bioetyczna z Oviedo), przyjęta przez Komitet Ministrów w dniu 19 listopada 1996 r. Konwencja ta została podpisana przez Polskę w dniu 7 maja 1999 r., nie- mniej nie została ratyfikowana. Zatem nie jest w Polsce prawem obowiązują- cym – tego typu konwencja, aby wejść do polskiego porządku prawnego, wy- maga bowiem formalnej ratyfikacji, a nie tylko podpisania. Zatem obecnie treść tej konwencji może być jedynie przedmiotem rozwa- żań teoretycznych – te zresztą toczą się od wielu lat – bez praktycznego zasto- sowania. Jedynie na marginesie wypada nadmienić, iż w konwencji tej poruszane są szczególnie doniosłe kwestie odnoszące się do: 1) zasad wyrażania zgody na ingerencję we własne zdrowie, 2) ochrony życia prywatnego i prawa do informacji w zakresie ochrony zdro- wia, 3) genotypu (genomu) ludzkiego, 4) kwestii badań naukowych z wykorzystaniem ludzi, 5) transplantacji. 1.3. Ustawy regulujące prawa pacjenta i obowiązki lekarza 19 Warto także poświęcić uwagę obowiązkom lekarza i prawom pacjenta wy- nikającym z Kodeksu Etyki Lekarskiej, zwanego dalej KEL. Nie jest to wpraw- dzie zbiór przepisów prawa obowiązującego powszechnie. Ma on jednak wpływ na sposób wykonywania zawodu lekarza i lekarza dentysty. Trafnie znaczenie KEL definiuje Trybunał Konstytucyjny, który stwierdził, że: „Z punktu widzenia przedmiotu rozpoznawanej sprawy konieczne jest odnotowanie, że lekarze – jako przedstawiciele wolnego zawodu – związani są nie tylko normami prawa powszechnie obowiązującego określającymi zasady wykonywania ich profesji, ale także normami korporacyjnymi, które sami w ramach samorządu przyjmują i których zobowiązują się przestrzegać. Lekarze to przedstawiciele zawodu, dla którego zasady etyki zostały «skodyfikowane», zanim powstały inne kodeksy i konstytucje. O poszukiwaniu etycznych źródeł moralności i szczególnego etosu profesji medycznej świadczy treść, przypisywanej ojcu medycyny, tzw. przy- sięgi Hipokratesa. W wymiarze osobistym lekarz zobowiązywał się «zachować czystym i prawym swoje życie i swoją sztukę». W części odnoszącej się do relacji z chorym przysięga zobowiązywała lekarza, by stosował zabiegi lecznicze wedle jego możności i rozeznania ku pożytkowi chorych, broniąc ich od uszczerbku i krzywdy. Treść przysięgi nie pozostawia ponadto wątpliwości, że powołaniem lekarza była ochrona życia, począwszy od poczęcia aż do śmierci – zobowiązy- wał się on bowiem «nigdy nikomu, także na żądanie, nie dawać zabójczego środka, ani też nie udzielać w tym względzie rady; podobnie nie dam żadnej kobiecie środka poronnego». Do podstawowych zasad etyki medycznej przy- sięga zaliczała także obowiązek zachowania w tajemnicy wszystkiego, co lekarz «przy leczeniu albo też poza leczeniem w życiu ludzi ujrzał lub usłyszał» (tłu- maczenie roty «Przysięgi Hipokratesa» za: J. Gula, Hipokrates a przerywanie ciąży (nota od tłumacza i tekst), [w:] W imieniu dziecka poczętego, red. J.W. Gał- kowski, J. Gula, Rzym-Lublin 1991, s. 193 i nast.). Reguły ujęte w tzw. przysiędze Rozdział 1. Pacjent, prawa pacjenta 20 Hipokratesa, w węższym lub szerszym zakresie, są powtarzane w przyjmowa- nych współcześnie aktach prawnych, różnej rangi, o różnej mocy obowiązującej, a abiturienci studiów medycznych w państwach naszego kręgu kulturowego przed uzyskaniem dyplomu uprawniającego do wykonywania zawodu lekarza składają przyrzeczenie, którego treść jest wzorowana na przysiędze Hipokrate- sa. W systemie prawa polskiego reguły te wyrażone są w Kodeksie Etyki Le- karskiej (Uchwała Nadzwyczajnego II Krajowego Zjazdu Lekarzy z dnia 14 grudnia 1991 r., dwukrotnie znowelizowana: w 1993 r. na III Krajowym Zjeź- dzie Lekarzy oraz w 2003 r. na Nadzwyczajnym VII Krajowym Zjeździe Lekarzy; dalej: Kodeks Etyki Lekarskiej lub KEL). Kodeks Etyki Lekarskiej – nie będąc aktem prawa obowiązującego – ustanawia niezależny od prawa zbiór norm etycznych, które mogą być inkorporowane do systemu prawa i stanowić obo- wiązujące lekarzy normy postępowania (por. orzeczenie TK z 15 stycznia 1991 r., sygn. U 8/90; zob. także postanowienie TK z 7 października 1992 r., sygn. U 1/92, OTK w 1992 r., cz. 2, poz. 38)”5. 1.4. Podstawowe zasady interpretacji prawa Jak już wyżej zauważyliśmy, prawa pacjenta regulowane są w bardzo wie- lu ustawach. Co za tym idzie także obowiązki lekarza wynikają z różnych ustaw. Bardzo utrudnia to niestety wykonywanie zawodu od strony formalnej. W prak- tyce wykonywania zawodu lekarza i realizacji jego obowiązków wobec (praw) pacjenta należy w pierwszej kolejności stosować ustawę o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Jeżeli jednak ustawy szczególne przewidują dalej idące prawa pacjenta i co za tym idzie dalej idące obowiązki lekarza niż te, które wskazuje ta ustawa, należy stosować ustawy szczególne. Jeżeli ani u.z.l.l.d., ani ustawy szczególne nie regulują określanych zagadnień, należy wówczas sięgać do u.p.p. Mówiąc najprościej, priorytet ma ten przepis, który w danym stanie faktycznym przyznaje pacjentowi najszersze prawa, a co za tym idzie także wprowadza naj- szersze obowiązki lekarza. Ale i od tej zasady jest wyjątek, gdyż niekiedy prze- pisy ustaw szczególnych radykalnie ograniczają prawa pacjenta (np. w przy- padku tzw. przymusu leczenia), wówczas pierwszeństwo stosowania będzie miał tenże przepis ograniczający prawa pacjenta. Opisując to zagadnienie nieco szerzej, można wyjaśnić, że: 1) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta zawiera przede wszystkim przepisy o charakterze ogólnym. Opisują one ogólnie poszcze- gólne prawa pacjenta, a co za tym idzie także obowiązki lekarza. Inne ustawy zwykle zawierają przepisy o charakterze szczególnym w stosun- ku do u.p.p. – są to tzw. ustawy szczególne. Zgodnie z najbardziej pod- stawową regułą interpretacji prawa – przepis szczególny ma pierwszeń- stwo przed przepisem ogólnym (łac. lex specialis derogat legi generali). Zasadę tę szczególnie dobitnie wyraża np. art. 15 u.p.p., który odnosi się do rozdziału 5 u.p.p.: „Prawo pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie 5 Wyrok TK z dnia 7 października 2015 r., K 12/14, OTK-A 2015, nr 9, poz. 143. 21 1.5. Pacjent – definicja świadczeń zdrowotnych”. Z art. 15 wynika, że: „Przepisy niniejszego roz- działu stosuje się do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowot- nych albo odmowy takiej zgody, jeżeli przepisy odrębnych ustaw nie sta- nowią inaczej”. To, że przepisy szczególne „stanowią inaczej”, najlepiej obrazuje przykład dotyczący granicy wieku małoletniego pacjenta uprawniającej go do wy- rażania zgody (tzw. równoległej). Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wskazuje na ukończenie 16 roku życia, zaś np. ustawa o pla- nowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży przewiduje granicę wieku uprawniającą pacjentkę do wyrażenia zgody od ukończenia 13 roku życia. Przepisy szczególne wobec u.p.p. z zasady zawiera u.z.l.l.d., która dotyczy wprost praw pacjenta w relacji z lekarzem. Opisuje więc obowiązki lekarza w relacji z pacjentem. 2) Ustawy szczególne regulujące prawa pacjenta zwykle uzupełniają albo precyzują przepisy u.p.p. Dobitnym przykładem jest art. 19 u.p.p., który wprost przewiduje, że zasady przeprowadzenia badania lub udzielenia innych świadczeń zdrowotnych przez lekarza pomimo braku zgody albo wobec zgłoszenia sprzeciwu, o których mowa w art. 17 i 18 u.p.p., określają przepisy art. 33 i 34 ust. 6 u.z.l.l.d. 3) Ustawy szczególne mogą rozszerzać poszczególne prawa pacjenta, a co za tym idzie poszerzać katalog obowiązków lekarza. Tytułem przykładu można wskazać ustawę z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywa- niu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 793 z późn. zm.), dalej u.p.p.p.k., która w art. 12 ust. 1 pkt 5 nakazuje szczegółowo, pisemnie informować pacjenta przed wyrażeniem zgody, podczas gdy ani u.p.p., ani też u.z.l.l.d. nie wprowadzają zasady informowania pacjenta na piśmie. 1.5. Pacjent – definicja Jedynie dla ogólnej orientacji warto nadmienić, iż znaczenie terminu „pa- cjent” podlegało wielowiekowej ewolucji. Sam termin wywodzi się od łaciń- skiego patiens. Pierwotnie więc cechą pacjenta było to, iż dotknęła go dolegli- wość o charakterze zdrowotnym – cierpienie6. Następnie znaczenie tego terminu ewoluowało ku uznaniu, iż pacjentem jest człowiek chory, który zgłasza się lub pozostaje pod opieką medyczną leka- rza. Z czasem jednak cecha charakterystyczna pacjenta związana z istnieniem choroby czy też określonego rozstroju zdrowia przestała mieć znaczenie decy- dujące. Okazało się, że wraz z rozwojem świadomości zdrowotnej oraz kształ- towaniem systemów opieki zdrowotnej pacjentem może być człowiek całkowi- cie zdrowy. Najbardziej dosadnym przykładem pacjenta zdrowego jest przy- padek żywego dawcy – osoby, od której pobiera się np. nerkę celem przeszcze- pienia jej biorcy. 6 M. Dercz, T. Rek, Prawa dziecka jako pacjenta, Warszawa 2003, s. 7. Rozdział 1. Pacjent, prawa pacjenta 22 Warto pamiętać, iż obecnie obowiązująca legalna definicja pojęcia „pa- cjent” znajduje się w art. 3 ust. 1 pkt 4 u.p.p., który wskazuje, że określenie pa- cjent oznacza osobę zwracającą się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub ko- rzystającą ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. 1.6. Cechy pacjenta Przywołana definicja pozwala określić pewne charakterystyczne cechy osoby będącej pacjentem, które w praktyce warto dostrzegać: 1) Pacjentem może być wyłącznie człowiek – osoba fizyczna. Co ważne, o tym czy ktoś jest pacjentem nie decydują jego cechy osobiste, takie jak np. wiek, płeć, rasa, pochodzenie, posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego, stan psychiczny – poczytalność, itd. Niewątpliwie natomiast statusu pa- cjenta nie mogą uzyskać osoby prawne i inne jednostki organizacyjne. 2) Pacjentem jest osoba wchodząca albo pozostająca w relacji z podmiotem udzielającym świadczeń zdrowotnych lub osobą wykonującą zawód me- dyczny, np. lekarzem przez to, że: a) zwraca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych – czyli można być pacjentem nawet przed rozpoczęciem udzielania świadczenia zdro- wotnego lub b) korzysta ze świadczeń zdrowotnych. Jak już wspomniano, status pacjenta może mieć zarówno: 1) osoba zdrowa – poza wspomnianym przypadkiem taka sytuacja ma miej- sce również np. w przypadku badań profilaktycznych lub szczepień ochronnych; 2) osoba dotknięta określoną chorobą (także w innym rozumieniu osoba z rozstrojem zdrowia, uszkodzeniem ciała itd.). Reasumując, należy podkreślić, że stan zdrowia nie ma decydującego zna- czenia dla definiowania pojęcia „pacjent”. Natomiast pacjenci znajdujący się w określonym (złym) stanie zdrowia mogą mieć szczególne prawa, np. prawo do umierania w spokoju i godności. W praktyce warto także zwrócić uwagę, iż poza szeroką ogólną kategorią osób mieszczących się w pojęciu „pacjent”, można też określić szczególne kate- gorie pacjentów, których wprawdzie ww. definicja nie wymienia, niemniej u.z.l.l.d. oraz u.p.p. pozwala na ich wyodrębnienie prawne według różnego typu kryteriów. Otóż można mówić o następujących kategoriach (podgrupach): 1) pacjent małoletni, w tym taki, który: a) ukończył 16 lat, b) nie ukończył 16 lat; 2) pacjent ubezwłasnowolniony; 3) pacjent niezdolny do świadomego wyrażania zgody; 4) pacjent upośledzony umysłowo; 5) pacjent chory psychicznie; 6) pacjentka w warunkach ciąży, porodu i połogu; 1.6. Cechy pacjenta 23 7) pacjent niemogący się poruszać; 8) pacjent znajdujący się w stanie terminalnym7. Dodatkowo np. ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży wprowadza szczególną kate- gorię pacjentów, określoną według kryterium wieku, tzn.: 1) pacjentkę małoletnią powyżej 13 roku życia, 2) pacjentkę małoletnią poniżej 13 roku życia. Osobną, szczególną definicję zawiera także ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 757 z późn. zm.), dalej u.PRM. Ustawa ta wprowadza termin „pacjent urazowy” – art. 3 pkt 12. Otóż termin pacjent urazowy oznacza osobę w stanie nagłego za- grożenia zdrowotnego spowodowanego działaniem czynnika zewnętrznego, którego następstwem są ciężkie, mnogie lub wielonarządowe obrażenia ciała. Także ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 546 z późn. zm.) wprowadza dodatkową kate- gorię, którą określa jako „osobę z zaburzeniami psychicznymi”, co, zgodnie z art. 3 pkt 1, odnosi się do osoby: a) chorej psychicznie (wykazującej zaburzenia psychotyczne), b) upośledzonej umysłowo, c) wykazującej inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze sta- nem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki nie- zbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym. Co oczywiste, określony pacjent może spełniać kryteria pozwalające jed- nocześnie zaliczyć go do dwóch lub więcej kategorii – np. pacjent małoletni, który ukończył 16 lat, a jednocześnie jest niezdolny do świadomego wyrażania zgody. W przypadku dziecka nienarodzonego problem praktyczny dotyczyć mo- że jego statusu jako pacjenta. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2086 z późn. zm.) dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia peł- noletności. Wydaje się, że przy tak sformułowanej definicji pewne prawa pa- cjenta można przypisać również dziecku nienarodzonemu, np. prawo do świad- czeń zdrowotnych (chociażby zabiegów wykonywanych na dziecku w okresie prenatalnym), czy też poszanowania godności8. Wówczas jednak równoległy status pacjenta miałby nienarodzony pacjent i jego matka. Co ważne, zagadnie- nie to sygnalizuje u.z.l.l.d., która w art. 26 przewiduje, iż: 1) udział w eksperymencie leczniczym kobiet ciężarnych wymaga szczegól- nie wnikliwej oceny związanego z tym ryzyka dla matki i dziecka poczę- tego, 2) kobiety ciężarne i karmiące mogą uczestniczyć wyłącznie w eksperymen- tach badawczych pozbawionych ryzyka lub związanych z niewielkim ry- zykiem, 3) dzieci poczęte nie mogą uczestniczyć w eksperymentach badawczych. 7 Por. T. Rek (w:) M. Dercz, H. Izdebski, T. Rek, Dziecko – pacjent..., s. 55 i n. 8 Tamże, s. 59 i n. Rozdział 1. Pacjent, prawa pacjenta 24 Kwestia statusu dziecka nienarodzonego jako pacjenta jest jednak proble- mem szczególnie złożonym, także np. ze względu na prawnie przewidzianą możliwość aborcji, chociaż dopuszczalną wyjątkowo i pod licznymi obwarowa- niami prawnymi. 1.7. Pacjent a świadczeniobiorca Definicję pojęcia „świadczeniobiorcy” zawiera art. 2 u.ś.o.z. Są to ubezpie- czeni, jak też inne osoby uprawnione. Generalnie świadczeniobiorcą jest osoba mająca prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków pub- licznych przyznanych jej na mocy ustawy. Są to więc osoby posiadające okreś- lone uprawnienia o charakterze ubezpieczeniowym – ubezpieczenie zdrowotne, ewentualnie uprawnienie o charakterze zaopatrzeniowym. Zatem świadczeniobiorca, który zwraca się o udzielenie świadczeń zdro- wotnych lub korzysta ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny ma także status pacjenta. Natomiast nie każdy pacjent będzie świadczeniobior- cą – np. świadczeniobiorcą nie jest pacjent korzystający z tzw. świadczeń ko- mercyjnych. 1.8. Prawa pacjenta a prawa świadczeniobiorcy Generalnie i teoretycznie prawa pacjenta oraz prawa świadczeniobiorcy odnoszą się do dwóch różnych sfer prawnych. Nie należy ich zatem utożsamiać. O ile bowiem prawa pacjenta dotyczą rozumianych szeroko praw człowieka, o tyle prawa świadczeniobiorcy są pochodną posiadania statusu świadczenio- biorcy i związanego z tym prawa do korzystania ze świadczeń opieki zdrowot- nej finansowanych ze środków publicznych oraz korzystania z innych dobro- dziejstw tego systemu. Za świadczeniobiorcę koszt udzielonych mu świadczeń w całości albo w części ponosi podmiot publiczny – przede wszystkim NFZ. Są to więc prawa o charakterze ekonomicznym, a niekiedy socjalnym. O prawie do takich świadczeń oraz o ich zakresie stanowi przede wszyst- kim ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Natomiast co do głównych założeń, to wskazuje je Konstytucja RP, która w art. 68 ust. 2 stanowi, że obywatelom, niezależnie od ich sytuacji ma- terialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa. Z praktycznego punktu widzenia warto zauważyć, że często ma miejsce sytuacja, iż pacjent jest jednocześnie świadczeniobiorcą. Pacjent i świadczenio- biorca korzysta wówczas z obydwu zbiorów praw. Niemniej w pewnych za- kresach pacjent będący zarazem świadczeniobiorcą ma mniejsze prawa niż pa- cjent niebędący świadczeniobiorcą. Na przykład pacjent będący zarazem świad- czeniobiorcą ma prawo do wyboru świadczeń spośród uznanych za gwaranto- 25 1.8. Prawa pacjenta a prawa świadczeniobiorcy wane w rozumieniu u.ś.o.z., zaś pacjent niebędący świadczeniobiorcą może wybierać spośród wszelkich dostępnych metod, niemniej ponosząc ich koszt (bezpośrednio albo za pośrednictwem ubezpieczyciela komercyjnego). Ponadto, jak już sygnalizowano, przepisy u.p.p. nie gwarantują każdemu równego do- stępu do świadczeń zdrowotnych. Natomiast jeżeli chodzi o świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych to zgodnie z art. 68 ust. 2 Konstytucji RP – obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finanso- wanej ze środków publicznych. W konsekwencji u.p.p. zapewnia prawo pa- cjenta do świadczeń zdrowotnych jedynie z elementem związanym z ustalaniem kolejności dostępu do świadczeń. Pacjent ma bowiem prawo, w sytuacji ogra- niczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń zdrowotnych, do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych, procedury ustala- jącej kolejność dostępu do tych świadczeń. W przypadku zaś pacjenta będącego świadczeniobiorcą funkcjonują szczególne zasady określania kolejności dostę- pu – listy oczekujących (kolejka oczekujących) – art. 20 i następne u.ś.o.z. W praktyce oznacza to, że niekiedy pacjent będący świadczeniobiorcą może mieć trudniejszy dostęp do świadczeń zdrowotnych niż pacjent, który nie jest świadczeniobiorcą. Co oczywiste, w zależności od sytuacji i kontekstu określona osoba raz może być jednocześnie pacjentem i świadczeniobiorcą – np. korzystając z po- mocy medycznej swojego lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, a w innym przypadku jedynie pacjentem – np. wykonując zabieg z zakresu chirurgii plas- tycznej niebędący świadczeniem gwarantowanym (niefinansowanym przez NFZ).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lekarz a prawa pacjenta. Poradnik prawny
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: