Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00333 010937 7475442 na godz. na dobę w sumie
Leksykon ochrony praw człowieka - ebook/pdf
Leksykon ochrony praw człowieka - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , , , , , , Liczba stron: 590
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-1206-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Leksykon ochrony praw człowieka ma na celu przybliżenie Czytelnikowi najważniejszych pojęć i instytucji w dziedzinie między narodowej ochrony praw człowieka. Intencją autorów i redaktorów było sformułowanie przystępnych i aktualnych definicji lub objaśnień. Leksykon jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów poznających krajowe i międzynarodowe aspekty ochrony praw człowieka na studiach prawniczych, administracyjnych, europeistycznych, a także na stosunkach międzynarodowych i politologii. Publikacja może posłużyć także uczniom szkół średnich oraz wszystkim Czytelnikom korzystającym z niej dla celów dydaktycznych, naukowych bądź zawodowych.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Leksykon ochrony praw człowieka ma na celu przybliżenie Czytelnikowi najważniejszych pojęć i instytucji w dziedzinie mię- dzy narodowej ochrony praw człowieka. Intencją autorów i redak- torów było sformułowanie przystępnych i aktualnych definicji lub objaśnień. Leksykon jest przeznaczony przede wszystkim dla stu- dentów poznających krajowe i międzynarodowe aspekty ochrony praw człowieka na studiach prawniczych, administracyjnych, euro- peistycznych, a także na stosunkach międzynarodowych i politolo- gii. Publikacja może posłużyć także uczniom szkół średnich oraz wszystkim Czytelnikom korzystającym z niej dla celów dydaktycz- nych, naukowych bądź zawodowych. Redaktorami Leksykonu są: dr Michał Balcerzak – adiunkt w Kate- drze Praw Człowieka WPiA Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu; dr Sebastian Sykuna – adiunkt w Katedrze Teorii i Filozofii Państwa i Prawa WPiA Uniwersytetu Gdańskiego. Współautorami 100 haseł składających się na Leksykon są: dr hab. Adam Wiśniewski – adiunkt w Katedrze Prawa Międzyna rodowego Pub- licznego WPiA Uniwersytetu Gdańskiego; dr Maciej Barczewski – adiunkt w Katedrze Prawa Międzynarodowego Publicznego WPiA Uniwersytetu Gdańskiego; dr Karol Dobrzeniecki – adiunkt w Katedrze Teorii Prawa i Państwa WPiA Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu; dr Marcin Kałduński – adiunkt w Katedrze Prawa Międzynarodowego WPiA Uni- wersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu; dr Michał Kowalski – adiunkt w Zakładzie Prawa Międzynarodowego Publicznego WPiA Uniwersy te tu Jagiellońskiego; dr Justyna Nawrot – adiunkt w Katedrze Nauk Spo łecznych WZiE Politechniki Gdańskiej; dr Oktawian Nawrot – adiunkt w Kate- drze Teorii i Filozofii Państwa i Prawa WPiA Uniwersytetu Gdańskiego; dr Magdalena Sykulska-Przybysz – adiunkt w Zakładzie Praw Człowieka WPiA Uniwersytetu Gdańskiego; Julia Kapelańska-Pręgowska – dokto- rantka w Katedrze Praw Człowieka WPiA Uniwersytetu Mikołaja Koper- nika w Toruniu; Paulina Zajadło-Węglarz – asystent w Katedrze Prawa Międzynarodowego Publicz nego WPiA Uniwersytetu Gdańskiego; Maciej Żenkiewicz – doktorant w Katedrze Prawa Międzynarodowego WPiA Uni- wersytetu Mikołaja Ko pernika w Toruniu. ISBN 978-83-255-1206-4 www.sklep.beck.pl e-mail: dz.handlowy@beck.pl http://www.beck.pl tel.: 22 31 12 222, fax: 22 33 77 601 cena 59,00 zł a k e i w o ł z c w a r p y n o r h c o n o k y s k e L k c e B • H • C Leksykon ochrony praw człowieka 100 podstawowych pojęć Redakcja Michał Balcerzak Sebastian Sykuna Wydawnictwo C.H. Beck Leksykon ochrony praw człowieka 100 podstawowych pojęć W sprzedaży z tej serii: red. Janina Ciechanowicz-McLean LEKSYKON OCHRONY ŚRODOWISKA red. Alina Wypych-Żywicka LEKSYKON PRAWA UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH red. Bogumił Szmulik, Sławomir Serafin LEKSYKON OBYWATELA red. Jakub Stelina LEKSYKON PRAWA PRACY red. Eugeniusz Bojanowski, Krzysztof Żukowski LEKSYKON PRAWA ADMINISTRACYJNEGO Radosław Krajewski LEKSYKON INSTYTUCJI WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I OCHRONY PRAWA red. Andrzej Powałowski LEKSYKON PRAWA GOSPODARCZEGO PUBLICZNEGO red. Tadeusz Maciejewski LEKSYKON HISTORII PRAWA I USTROJU red. Kamil Zeidler LEKSYKON PRAWA OCHRONY ZABYTKÓW www.sklep.beck.pl Leksykon ochrony praw człowieka 100 podstawowych pojęć Pod redakcją Michała Balcerzaka Sebastiana Sykuny Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2010 Autorzy leksykonu: Michał Balcerzak [M.B.], Maciej Barczewski [M.Bar.], Karol Dobrzaniecki [K.D.], Julia Kapelańska-Pręgowska [J.K.-P.], Marcin Kałduński [M.Kałd.], Michał Kowalski [M.Kow.], Justyna Nawrot [J.N.], Oktawian Nawrot [O.N.], Magdalena Sykulska-Przybysz [M.S.-P.], Sebastian Sykuna [S.S.], Adam Wiśniewski [A.W.], Paulina Zajadło-Weglarz [P.Z.-W.], Maciej Żenkiewicz [M.Ż.]. Redakcja: Joanna Ablewicz Projekt okładki: Robert Rogiński © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: PanDawer Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-1206-4 SPIS TREŚCI Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA I LUDÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AFRYKAŃSKI TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAW CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AGENCJA PRAW PODSTAWOWYCH UE. . . . . . . . . . . . . AMERYKAŃSKA KONWENCJA PRAW CZŁOWIEKA. . APARTHEID. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AZYL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BIOMEDYCYNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEMOKRACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEROGACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DOMNIEMANIE NIEWINNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DOSTĘP DO INFORMACJI PUBLICZNEJ . . . . . . . . . . . . . DOSTĘP DO USŁUG PUBLICZNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . DRITTWIRKUNG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DYSKRYMINACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DZIECKO I JEGO PRAWA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EKSTRADYCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EUROPEJSKA KARTA SPOŁECZNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . EUROPEJSKA KOMISJA PRZECIWKO RASIZMOWI I NIETOLERANCJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EUROPEJSKA KONWENCJA BIOETYCZNA . . . . . . . . . . EUROPEJSKA KONWENCJA PRAW CZŁOWIEKA. . . . . EUROPEJSKI KOMITET DO SPRAW ZAPOBIEGANIA TORTUROM. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EUROPEJSKI KOMITET PRAW SPOŁECZNYCH. . . . . . . EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. . . . . . . . EUTANAZJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GENOM LUDZKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GODNOŚĆ CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V IX XI 1 6 10 16 21 25 27 30 42 48 54 61 69 74 81 95 98 105 107 113 118 121 124 133 139 144 SPIS TREŚCI HANDEL LUDŹMI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INTERWENCJA HUMANITARNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . JURYSDYKCJA PAŃSTWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KARA ŚMIERCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KARTA NARODÓW ZJEDNOCZONYCH . . . . . . . . . . . . . KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE . . . . . . . . . . . . . . . KLAUZULA LIMITACYNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KLONOWANIE CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KOMISARZ PRAW CZŁOWIEKA RADY EUROPY . . . . . KOMITETY TRAKTATOWE ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KOŚCIÓŁ KATOLICKI A PRAWA CZŁOWIEKA . . . . . . . LUDOBÓJSTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MIĘDZYAMERYKAŃSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJA PRACY . . . . . . . MIĘDZYNARODOWE PRAWO HUMANITARNE . . . . . MIĘDZYNARODOWY KOMITET CZERWONEGO KRZYŻA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MIĘDZYNARODOWY TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MNIEJSZOŚCI I ICH PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NADUŻYCIE PRAW CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ A PRAWA CZŁOWIEKA. . . . . NIEWOLNICTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NORMATYWNE ŹRÓDŁA PRAW CZŁOWIEKA. . . . . . . NULLUM CRIMEN SINE LEGE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ODPOWIEDZIALNOŚĆ PAŃSTWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA OCHRONĘ . . . . . . . . . . . . . . OFIARA NARUSZENIA PRAW CZŁOWIEKA . . . . . . . . . OMBUDSMAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OPIEKA DYPLOMATYCZNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ORGANIZACJA BEZPIECZEŃSTWA I WSPÓŁPRACY W EUROPIE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ORGANIZACJE MIĘDZYNARODOWE . . . . . . . . . . . . . . . ORGANIZACJE POZARZĄDOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PAKTY PRAW CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA. . . VI 148 153 166 173 178 184 189 196 201 204 209 219 226 230 233 238 241 246 258 260 266 269 280 284 292 298 304 310 315 320 326 327 331 SPIS TREŚCI POZBAWIENIE WOLNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRACA PRZYMUSOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWA CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWA KULTURALNE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWA PODSTAWOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO DOBREJ ADMINISTRACJI. . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO NAUKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO OCHRONY WŁASNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO PRACY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO ROZWOJU. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO SKUTECZNEGO ŚRODKA ODWOŁAWCZEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO UDZIAŁU W WYBORACH . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO ZDROWIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO DO ŻYCIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RADA BEZPIECZEŃSTWA ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RADA EUROPY. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RADA PRAW CZŁOWIEKA ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RÓŻNORODNOŚĆ KULTUROWA A PRAWA CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RZĄDY PRAWA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RZETELNY PROCES SĄDOWY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SAMOSTANOWIENIE (ZASADA SAMOSTANOWIENIA NARODÓW) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SĄDY MIĘDZYNARODOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SKARGA INDYWIDUALNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SKARGA MIĘDZYPAŃSTWOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPECJALNI SPRAWOZDAWCY ONZ. . . . . . . . . . . . . . . . . TERRORYZM A PRAWA CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . TORTURY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . UCHODŹCA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . UNIWERSALIZM PRAW CZŁOWIEKA. . . . . . . . . . . . . . . UNIWERSALNA JURYSDYKCJA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WŁADZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WOLNOŚĆ EKSPRESJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WOLNOŚĆ RELIGII I PRZEKONAŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . WOLNOŚĆ ZRZESZANIA SIĘ I ZGROMADZEŃ . . . . . . VII 337 341 345 353 355 362 368 371 375 379 381 385 390 396 403 407 412 418 422 427 441 450 459 466 472 474 481 489 494 499 504 508 515 522 SPIS TREŚCI WYSOKI KOMISARZ NARODÓW ZJEDNOCZONYCH DO SPRAW PRAW CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZBRODNIE PRZECIWKO LUDZKOŚCI. . . . . . . . . . . . . . . ZBRODNIE PRZECIWKO POKOJOWI . . . . . . . . . . . . . . . . ZBRODNIE WOJENNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZGROMADZENIE OGÓLNE ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZOBOWIĄZANIA POZYTYWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ŻYCIE PRYWATNE I RODZINNE (POSZANOWANIE) . INDEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528 531 539 545 552 555 560 567 VIII SŁOWO WSTĘPNE Niniejsza publikacja ma na celu przybliżenie Czytel- nikowi najważniejszych pojęć i instytucji dotyczących międzynarodowej ochrony praw człowieka. Intencją autorów i redaktorów było sformułowanie przystęp- nych i aktualnych defi nicji lub objaśnień. Leksykon jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów poznających krajowe i międzynarodowe aspekty ochrony praw człowieka na studiach prawniczych, administracyjnych, europeistycznych, a także na sto- sunkach międzynarodowych i politologii. Publikacja może posłużyć także uczniom szkół średnich oraz wszystkim Czytelnikom korzystającym z niej dla ce- lów dydaktycznych, naukowych bądź zawodowych. Podstawowym założeniem przy układaniu treści haseł była ich zwięzłość i zrozumiałość dla Czytelnika niezajmującego się na co dzień omawianą problema- tyką. Zawartość Leksykonu jest oparta na odpowied- niej podbudowie źródłowej i bibliografi cznej. Każde hasło zawiera wskazanie literatury sugerowanej osobom poszukującym pogłębionej wiedzy na dany temat. Postanowiliśmy zaproponować Czytelnikowi zarówno literaturę polską, jak i obcojęzyczną, sto- IX SŁOWO WSTĘPNE sownie do źródeł wykorzystywanych przez auto- rów. W niektórych przypadkach zamieściliśmy ad- resy stron internetowych związane z danym hasłem. Autorzy i redaktorzy dołożyli starań, aby opraco- wania haseł eksponowały w wyczerpujący sposób sedno danego terminu, kształt instytucji czy treść dokumentu międzynarodowego. Pragniemy nato- miast podkreślić, że Leksykonu nie należy traktować jako pełnej „encyklopedii praw człowieka”. Próba całościowego ujęcia tej problematyki wymagałaby z pewnością znacznie większej liczby haseł oraz in- nej formuły wydawniczej. Leksykon nie ma także na celu zastępowanie podręczników do nauki praw człowieka oraz zbiorów dokumentów międzynaro- dowych. Wyrażamy jednak przekonanie, że może stanowić cenną pomoc w studiowaniu tego przed- miotu, przygotowaniach do egzaminów, pisaniu prac magisterskich, dyplomowych, czy też w pogłębianiu wiedzy niezależnie od wymagań programu studiów. Zespół autorski, z którym mieliśmy przyjemność współpracować, składał się z pracowników nauko- wych i doktorantów Uniwersytetu Gdańskiego, Po- litechniki Gdańskiej, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wśród autorów haseł są osoby zajmujące się między- narodową ochroną praw człowieka zarówno w teorii, jak i w praktyce. W skład zespołu weszli ponadto specjaliści prawa międzynarodowego publicznego oraz teoretycy i fi lozofowie prawa. Każdy z autorów przyjął odpowiedzialność za sposób ujęcia danego problemu, natomiast wybór haseł oraz utrzymanie spoistości publikacji należało do niżej podpisanych. dr Michał Balcerzak dr Sebastian Sykuna Toruń-Gdańsk, listopad 2009 r. X WYKAZ SKRÓTÓW AKPC . . . . . . Amerykańska konwencja praw człowieka AKPCiL . . . . Afrykańska karta praw człowieka i ludów ATSiPC . . . . . Afrykański Trybunał Sprawiedliwości i Praw Człowieka CPT . . . . . . . . Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu EKB . . . . . . . . Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście zastoso- wań biologii i medycyny: Europejska konwencja o prawach człowieka i biomedycynie z 4.4.1997 r. EKomPC . . . Europejska Komisja Praw Człowieka EKPC . . . . . . Konwencja o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) EKS . . . . . . . . Europejska karta społeczna z 18.10.1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67) ETPC . . . . . . Europejski Trybunał Praw Człowieka ETS . . . . . . . . European Treaties Series, seria traktatów Rady Europy turalnych Gd.SP. . . . . . . Gdańskie Studia Prawnicze KG . . . . . . . . . Konwencja Genewska KGSiK . . . . . . Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kul- KPC . . . . . . . Komitet Praw Człowieka KPD . . . . . . . Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) MKCK . . . . . Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża MKomPC . . . Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka MOP . . . . . . . Międzynarodowa Organizacja Pracy XI WYKAZ SKRÓTÓW MPPGSiK . . . Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169) MPPOiP . . . . Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i po- litycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) OBWE . . . . . . Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie OPA . . . . . . . Organizacja Państw Afrykańskich Pal. . . . . . . . . Palestra PDPC . . . . . . Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10.12.1948 r. PiP . . . . . . . . . Państwo i Prawo RE . . . . . . . . . Rada Europy RPEiS . . . . . . Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny R.Pr . . . . . . . . Radca Prawny TFUE . . . . . . Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wer- sja skonsolidowana po wejściu w życie Traktatu lizbońskiego z 13.12.2007) (Dz.U. UE C 115/2008) TUE . . . . . . . . Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. (Dz.Urz. UE C 115/2008) TWE . . . . . . . Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z 25.3.1957 r. (Dz.Urz. UE C 321E/2006, s. 1) UA . . . . . . . . . Unia Afrykańska WHO. . . . . . . Światowa Organizacja Zdrowia XII AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA I LUDÓW Traktat międzynarodowy otwarty do podpisu 27.6.1981 r. w Nairobi (Kenia), w mocy od 21.10.1986 r., stanowiący podstawę normatywną afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka w ramach Unii Afrykańskiej (do 2002 r. – Organizacji Jedności Afry- kańskiej) (United Nabions Treaty Series, t. 1520, s. 217). Stronami Afrykańskiej karty praw człowieka i ludów (AKPCiL) są obecnie 53 państwa. Charakterystyczną cechą tego traktatu jest to, że poza katalogiem praw człowieka zawiera on także katalog jego obowiązków, a ponadto – wyraża prawa ludów (ang. peoples), a więc zbiorowo realizowane uprawnienia wspólnot wyod- rębnionych według kryterium wspólnego pochodze- nia, tradycji, języka etc. Sama AKPCiL nie zawiera defi nicji „ludu”. Preambuła do Afrykańskiej karty praw człowieka i ludów nawiązuje do → Karty Narodów Zjednoczo- nych oraz → Powszechnej Deklaracji Praw Człowie- ka, a także „tradycji historycznej i wartości cywilizacji afrykańskiej, które powinny inspirować i kształtować koncepcję praw człowieka i ludów”. W preambule do 1 AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA... AKPCiL zawarto także elementy stricte polityczne, podkreślając „obowiązek osiągania całkowitego wy- zwolenia Afryki, której ludy ciągle walczą o swoją → godność i prawdziwą niepodległość” oraz zobowiąza- nie do wyeliminowania „kolonializmu, neokoloniali- zmu, → apartheidu, syjonizmu, a także agresywnych zagranicznych baz wojskowych oraz wszelkich form dyskryminacji”. Afrykańska karta praw człowieka i ludów składa się z trzech części podzielonych na rozdziały. Część I obejmuje „Prawa i obowiązki” zarówno w odniesie- niu do jednostek, jak i ludów. Katalog praw osobistych i politycznych (art. 2–13) co do zasady odzwierciedla standardy zawarte w Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych (→ Pakty praw człowie- ka), aczkolwiek Karta afrykańska zawiera pewne luki, w tym m.in. brak jakichkolwiek postanowień odnoś- nie do stosowania → kary śmierci, brak wyraźnego zakazu → pracy przymusowej lub obowiązkowej czy → prawa do udziału w wyborach. Częściowo luki te mogą być rekompensowane rozszerzającą interpreta- cją innych postanowień Karty. Artykuły 15–18 AKPCiL zawierają prawa społeczne, gospodarcze i kulturalne. Na uwagę zasługują wymienione w art. 27–29 AKPCiL obowiązki człowieka, gdyż problematyka ta jest z reguły nieobecna w traktatach z tej dziedzi- ny. Tymczasem art. 27 ust. 1 AKPCiL stanowi, że: „Każda osoba ma obowiązki wobec swojej rodziny i społeczeństwa, państwa i innych prawnie uznanych społeczności oraz wobec społeczności międzynaro- dowej”. Z kolei w art. 28 stwierdza się: „Każda osoba ma obowiązek poszanowania i postrzegania innych osób bez → dyskryminacji oraz utrzymywania sto- sunków mających na celu popieranie, zabezpieczenie i umacnianie wzajemnego szacunku i tolerancji”. Po- zostałe obowiązki jednostki wyraża art. 29 AKPCiL. Należą do nich m.in.: ochrona rodziny, szacunek dla 2 AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA... rodziców, utrzymywanie solidarności społecznej i na- rodowej, lojalność wobec państwa, płacenie podatków nałożonych przez prawo w interesie społeczeństwa, utrzymywanie „pozytywnych afrykańskich wartości kulturalnych” w stosunkach z innymi członkami spo- łeczeństwa. Powyższe normy nie tworzą oczywiście zobowiązań po stronie państw-stron Afrykańskiej kar- ty praw człowieka i ludów; należy je raczej uznać za normy programowe i postulatywne, które podkreślają korelację uprawnień jednostki z obowiązkami wobec wspólnoty. W art. 19–24 AKPCiL wyrażono prawa ludów, w tym przede wszystkim zasadę równości i zakaz dominacji jednego ludu nad drugim (art. 19). Ponadto ludy mają prawo do istnienia oraz „niekwestionowane i niezby- walne prawo do → samostanowienia”, a także prawo do swobodnego określania statusu politycznego. Lu- dom kolonialnym przyznano „prawo wyzwolenia się z więzów dominacji poprzez użycie wszelkich środ- ków uznanych przez społeczność międzynarodową” oraz prawo do wsparcia państw-stron AKPCiL w wal- ce wyzwoleńczej przeciwko obcej dominacji (art. 20). Wśród innych praw ludów wyrażonych w Karcie afrykańskiej należy wspomnieć o prawie do swobod- nego dysponowania zasobami naturalnymi (art. 21), → prawo do rozwoju społecznego, gospodarczego i kulturalnego (art. 22), prawo do pokoju i bezpieczeń- stwa (art. 23) oraz prawo do „ogólnie zadowalającego środowiska naturalnego” (art. 24). Prawa ludów wyrażone w art. 21–24 AKPCiL koja- rzone są w doktrynie z tzw. prawami trzeciej genera- cji, zwanymi także „prawami solidarności”. W istocie „prawa ludów” stanowią odrębną kategorię pojęciową i normatywną; w piśmiennictwie spotyka się zarówno stanowiska afi rmujące istnienie tych praw, jak i kwe- stionujące zasadność ich wyodrębniania i sprowadza- jące ich treść do deklaracji politycznych, postulatów 3 AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA... czy życzeń (zob. analizę C. Mik, Zbiorowe prawa… oraz K. Drzewicki, Prawo do rozwoju…). Część druga AKPCiL (art. 30–63) zatytułowa- na jest „Środki zabezpieczające”. Na mocy art. 30 AKPCiL utworzono Afrykańską Komisję Praw Czło- wieka i Ludów. Komisja funkcjonuje od 1987 r., a w jej skład wchodzi jedenastu członków „wybranych spo- śród osobowości afrykańskich o najwyższej reputacji, znanych ze swojej wysokiej moralności, prawości, bezstronności oraz kompetencji w dziedzinie praw człowieka i ludów”. Poza funkcjami w zakresie ogól- nej ochrony i promocji praw człowieka na kontynencie afrykańskim, a także kompetencji do interpretowania AKPCiL na wniosek państw-stron, instytucji Unii Afrykańskiej (UA) lub organizacji uznanych przez UA, Komisja może rozpatrywać → skargi międzypań- stwowe i zawiadomienia indywidualne. Uprawnienie Komisji do przyjmowania i rozpatry- wania zawiadomień (skarg) jest ukształtowane dość charakterystycznie, bowiem Komisja decyduje zwykłą większością głosów o tym, jakimi sprawami będzie się zajmować, co stwarza pewne ryzyko arbitralności. Afrykańska karta praw człowieka i ludów nie wska- zuje, kto jest uprawniony do złożenia skargi indywi- dualnej, ale można przyjąć, że locus standi posiadają osoby fi zyczne, grupy osób oraz organizacje pozarzą- dowe (V.O. Nmehielle, The African…). Postępowanie przed Komisją obejmuje badanie dopuszczalności oraz zarzutów zawartych w skardze, a kończy się wy- daniem decyzji, która w przypadku uznania zawiado- mienia za dopuszczalne zawiera „opinię” w zakresie naruszenia lub braku naruszenia gwarancji zawartych w Afrykańskiej karcie praw człowieka i ludów. Mechanizm rozpatrywania zawiadomień indywi- dualnych jest krytykowany w doktrynie jako mało efektywny (C. Flinterman, C. Henderson, The African Charter…). Decyzje Komisji są przekazywane do 4 AFRYKAŃSKA KARTA PRAW CZŁOWIEKA... Zgromadzenia UA, którego wpływ na państwa człon- kowskie pozostaje umiarkowany. Problemem jest tak- że permanentny brak środków osobowych i fi nanso- wych na działalność Komisji oraz zajmowanie przez niektórych z jej członków stanowisk w swoich rządach (A.P. van der Mei, The New African…). Z powyższych względów do Komisji trafi ło przez ponad dwadzieścia lat działalności niewiele skarg (około trzystu), z czego połowa została uznana za niedopuszczalną lub nie została podjęta do rozpatrzenia w związku z możli- wością wyboru spraw do rozpoznania. Czynnikiem poważnie wpływającym na treść i jakość decyzji Ko- misji jest fakt, że informacje o rozpatrywaniu zawia- domienia indywidualnego są dostępne w domenie publicznej dopiero po zatwierdzeniu takiej informacji przez Zgromadzenie UA (C.A. Odinkalu, C. Christen- sen, The African Commission…). W 2004 r. wszedł w życie Protokół dodatkowy do Afrykańskiej karty praw człowieka i ludów z 1998 r. w sprawie utworzenia Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów. Trybunał ten został wprawdzie formalnie ukonstytuowany, jednak z powodu organi- zacyjnych i fi nansowych trudności Unii Afrykańskiej nie podjął swoich funkcji. Zostanie on zniesiony wraz z wejściem w życie Protokołu z 1.7.2008 r. w sprawie ustanowienia → Afrykańskiego Trybunału Spra- wiedliwości i Praw Człowieka. Postanowienia doty- czące „nowego” Trybunału zostały w dużym stopniu przeniesione z Protokołu dodatkowego do AKPCiL z 1998 r. Normy dotyczące ochrony praw człowieka w syste- mie Unii Afrykańskiej zawarte są także w Protokole do AKPCiL w sprawie praw kobiet w Afryce z 2003 r., a także Karcie w sprawie praw i dobra dziecka z 1990 r. Abstrahując od podstaw normatywnych afrykań- skiego systemu ochrony praw człowieka, podstawo- 5 AFRYKAŃSKI TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI... wym problemem jego funkcjonowania jest skuteczna implementacja zobowiązań państw, na którą – poza czynnikami fi nansowymi – duży wpływ ma kwestia stabilizacji politycznej. Literatura: K. Drzewicki, Prawo do rozwoju, Gdańsk 1988; M. Evans, R. Muray (red.), The African Charter on Human and Peoples’ Rights : the System in Practice, 1986–2006, Cambridge 2008; C. Flinterman, C. Henderson, The African Charter on Human and Peoples’ Rights, [w:] R. Hanski, M. Suksi (red.), Introduction to the International Protection of Human Rights. A Textbook, Turku/Åbo 2004, s. 387–396; A.P. van der Mei, The New African Court on Human and Peoples’ Rights: Towards and Eff ective Human Rights Protection in Af- rica?, Leiden Journal of International Law 2005, Nr 18; C. Mik, Zbiorowe prawa człowieka, Toruń 1991; V.O. Nmehielle, The African Human Rights System. Its Laws, Practice, and Institutions, The Hague–London–New York 2001; C.A. Odinkalu, C. Christensen, The African Commission on Human and Peoples’ Rights: The Development of its Non-State Commu- nication Procedures, Human Rights Quarterly 1998, Nr 20. [M.B.] AFRYKAŃSKI TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAW CZŁOWIEKA Regionalny → sąd międzynarodowy oraz główny organ sądowy Unii Afrykańskiej powołany na mocy Protokołu w sprawie ustanowienia Afrykańskiego Trybunału Sprawiedliwości i Praw Człowieka, przy- jętego 1.7.2008 r. przez państwa Unii Afrykańskiej na szczycie w Sharm El Sheikh. Protokół ten – po ratyfi ka- cji przez 15 państw członkowskich UA – zastąpi dwa traktaty ustanawiające osobne sądy międzynarodowe: Afrykański Trybunał Sprawiedliwości Unii Afrykań- skiej (Protokół z 2003 r.) oraz Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów (Protokół z 2004 r.). 6 AFRYKAŃSKI TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI... Powstanie ATSiPC stanowi próbę zwiększenia efektywności afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka, który od lat boryka się z problemem sku- tecznej implementacji zobowiązań z dziedziny praw człowieka przez państwa tego kontynentu. Rozwój sy- stemu afrykańskiego w płaszczyźnie instytucjonalnej oraz proceduralnej napotykał na przeszkody o cha- rakterze zarówno politycznym, jak i ekonomicznym. Zcentralizowanie funkcji judykacyjnych może przy- nieść poprawę, aczkolwiek zależy to w dużej mierze od determinacji przywódców Unii Afrykańskiej oraz adekwatnych nakładów fi nansowych niezbędnych dla utrzymania ATSiPC. W skład Trybunału wchodzić będzie 16 sędziów wybieranych przez Zgromadzenie Unii Afrykańskiej na 6-letnie kadencje z możliwością jednorazowej re- elekcji. Nietypowe rozwiązanie w dziedzinie wyboru kandydatów ATSiPC polega na układaniu dwóch list kandydatów: posiadających „kompetencje i doświad- czenie” w dziedzinie prawa międzynarodowego (li- sta A) oraz prawa praw człowieka (ang. human rights law) (lista B). Skład Trybunału powinien obejmować równą liczbę sędziów z obu list. Na czele ATSiPC sta- nie Prezes wybrany przez plenarny skład Trybunału. Jurysdykcja ATSiPC obejmie wszystkie sprawy i spory prawne przedłożone zgodnie z postanowie- niami Statutu, stanowiącego załącznik do Protokołu powołującego ten Trybunał. Niezależnie od kwestii związanych z funkcjonowaniem Unii Afrykańskiej ATSiPC posiada m.in. kompetencję do rozpozna- wania spraw dotyczących interpretacji i stosowania najważniejszych dokumentów konstytuujących afry- kański system ochrony praw człowieka, w tym: → Afrykańskiej karty praw człowieka i ludów (AKPCiL) z 1981 r., Karty w sprawie praw i dobra dziecka z 1990 r. oraz Protokołu do AKPCiL w sprawie praw kobiet w Afryce z 2003 r. 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: