Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00527 010883 7466208 na godz. na dobę w sumie
Leksykon socjologii prawa - ebook/pdf
Leksykon socjologii prawa - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 479
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5184-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Leksykon prezentuje najważniejsze „klasyczne” socjologiczno-prawnych tematy, które od początku wyznaczały ramy dla refleksji teoretycznej i badań empirycznych, oraz przedstawia „nowe” zagadnienia i perspektyw, które czekają na pełne socjologiczno-prawne opracowanie.

Próba stworzenia alafabetycznej mapy tematów, którymi zajmuje się socjologia prawa, napotyka na problem obfitości. Już wstępna analiza piśmiennictwa wskazuje na olbrzymie spektrum poruszanych zagadnień oraz wielość stosowanych metod i technik badawczych, a także kilka paradygmatów uprawiania tej nauki. Odnośnie tego ostatniego zagadnienia, to można wstępnie wyróżnić paradygmaty: modernistyczny i postmodernistyczny; skłaniający się do teoretyzowania i mocno empiryczny; bardziej „socjologizujący” i w większym stopniu związany z nauką prawa; zakładający misję społeczną oraz ograniczający swoje ambicje tylko do świata akademii. Bez wątpienia, współczesna praktyka uprawiania socjologii prawa wychodzi poza ramy wyznaczone przez jej koryfeuszy. Co więcej, można dostrzec implozję socjologiczno-prawnego podejścia w obrębie innych dyscyplin zajmujących się prawem. Chyba nie ma przesady w tezie, że „socjologiczne wątki” stały się normalnym elementem badań nad prawem. Powyższe zjawiska generowały rozliczne trudności związane z koniecznością wyboru tylko stu najważniejszych haseł, które obejmowałyby podstawowe zagadnienia badane w socjologi-prawa, informacje o osobach i szkołach, które przyczyniły się do ustanowienia socjologicznej perspektywy badania prawa, a także funkcjonujących orientacjach teoretycznych, przy jednoczesnym wskazywaniu „nowych” tematów i perspektyw.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Leksykon socjologii prawa pod redakcją Anny Kociołek-Pęksy Mateusza Stępnia Wydawnictwo C.H. Beck Leksykon socjologii prawa W sprzedaży z tej serii: red. M. Balcerzak, S. Sykuna LEKSYKON OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA red. E. Bagińska LEKSYKON PRAWA CYWILNEGO CZĘŚĆ OGÓLNA red. Jakub Stelina LEKSYKON PRAWA PRACY. 100 PODSTAWOWYCH POJĘĆ, 2 wydanie red. A. Powałowski LEKSYKON PRAWA GOSPODARCZEGO PUBLICZNEGO red. A. Powałowski LEKSYKON PRAWA OCHRONY KONSUMENTÓW red. S. Sykuna, J. Zajadło LEKSYKON PRAWA i PROTOKOŁU DYPLOMATYCZNEGO www.ksiegarnia.beck.pl Leksykon socjologii prawa Redakcja Anna Kociołek-Pęksa Mateusz Stępień Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2013 Wydawca: Joanna Ablewicz Redakcja: Katarzyna Pudłowska Korekta: Irena Gajdul Projekt okładki: Robert Rogiński © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Marta Świerk Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-5183-4 ISBN e-book 978-83-255-5184-1 SPIS TREŚCI Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz haseł i Autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AKSJOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AKSJOLOGIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ALTERNATYWNE ROZWIĄZYWANIE SPORÓW . . . . . . . . . . . . . . . . ANOMIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CHIŃSKA KULTURA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEWIACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DURKHEIMOWSKA SOCJOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FEMINISTYCZNA JURYSPRUDENCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FOUCAULT A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GENERALNE KLAUZULE ODSYŁAJĄCE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GLOBALIZACJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INFLACJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INKLUZJA I EKSKLUZJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INSTYTUCJE PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ISLAMSKA KULTURA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . JAPOŃSKI PORZĄDEK PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KONFLIKT SPOŁECZNY A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KULTURA COMMON LAW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KULTURA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEGISPRUDENCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . METODY I TECHNIKI BADAŃ SOCJOLOGICZNO-PRAWNYCH . . MITY W PRAWIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MULTIKULTURALIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NEUTRALIZACJA AKSJOLOGICZNA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . NORMATYWNOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OBEJŚCIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OBRONA PRZEZ KULTURĘ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PLURALIZM PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PODEJŚCIE DECYZYJNE W PRAWOZNAWSTWIE . . . . . . . . . . . . . . . POLITYKA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POLSKA KULTURA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POPULIZM PENALNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PORZĄDEK SPOŁECZNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POSTAWY WOBEC PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWA GRUPOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII IX XI 1 7 11 20 26 34 43 50 63 67 72 74 77 87 92 100 105 114 120 124 128 139 145 153 159 169 172 181 186 191 201 211 217 227 237 V SPIS TREŚCI PRAWO A GOSPODARKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO A KOMUNIKACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO A KOOPERACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO A LOBBING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO A MAGIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO A WARTOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO JAKO PLACEBO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO ŻYWE A PRAWO INTUICYJNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZESTĘPSTWA Z NIENAWIŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PSYCHOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RACJONALNOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . REFLEKSYJNA SOCJOLOGIA PRAWA PIERRE’A BOURDIEU . . . . . SKUTECZNOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJALIZACJA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJOLOGIA PRAWA A FILOZOFIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJOLOGIA PRAWA A TEORIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJOLOGICZNA JURYSPRUDENCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPOŁECZNE DZIAŁANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPOŁECZNE OBOWIĄZYWANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPRAWIEDLIWOŚĆ A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPRAWIEDLIWOŚĆ GLOBALNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . STOSOWANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SYMBOLE SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . USTRÓJ SPOŁECZNY I JEGO PRZEMIANY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . UZNANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WEBEROWSKA SOCJOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WŁADZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WŁADZA PAŃSTWOWA A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WŁADZA POLITYCZNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZAUFANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZNAJOMOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 253 263 267 273 276 286 290 296 304 307 311 319 325 332 343 348 352 357 370 375 381 391 399 402 414 422 426 435 439 443 450 463 VI SŁOWO WSTĘPNE Gdyby poszukiwać pojedynczego czynnika, który określa ogólny charakter współczesnej jurysprudencji, to jest nim załamanie się pozytywistycznego pa- radygmatu prawa . Przy czym, ten ostatni nie jest rozumiany jako wyspecjalizo- wany nurt nauki prawa, ale jako kulturowy paradygmat myślenia o zjawiskach prawnych . Walka z radykalizmem pozytywistycznej „ortodoksji”, prowadzona przez szkołę historyczną, realizm amerykański i skandynawski, aksjologizm, socjologiczną jurysprudencję, Critical Legal Studies, postmodernistyczną i fe- ministyczną jurysprudencję, a wreszcie socjologię prawa (w jej dominującym kształcie), została zakończona sukcesem . Taka sytuacja stawia, szczególnie przed socjologią prawa, która nie jest ani programem badawczym, ani ideolo- gią, ale pełnoprawną nauką, wymóg samorefleksji i wyznaczenia kierunków badań na przyszłość . Oczywiście nie jest to zasadniczy cel niniejszej publikacji . Jednak uważna lektura przedstawionych haseł ułatwia dokonanie opisu i ocenę dotychczasowych osiągnięć tej dyscypliny oraz wskazuje na nowe zagadnienia i tematy, które być może dopiero staną się częścią socjologiczno-prawnego cur- riculum . Dlatego też niniejszy Leksykon prezentuje najważniejsze „klasyczne” socjologiczno-prawne tematy, które od początku wyznaczały ramy dla refleksji teoretycznej i badań empirycznych oraz przedstawia „nowe” zagadnienia i per- spektywy, które czekają na pełne socjologiczno-prawne opracowanie . Stąd też nie może dziwić, że autorami haseł są nie tylko „tytularni” socjologowie prawa, ale także filozofowie i teoretycy prawa, historycy prawa i po prostu socjologo- wie . Próba stworzenia alfabetycznej mapy tematów, którymi zajmuje się socjolo- gia prawa, napotyka na problem obfitości . Już wstępna analiza piśmiennictwa wskazuje na olbrzymie spektrum poruszanych zagadnień oraz wielość stosowa- nych metod i technik badawczych, a także kilka paradygmatów uprawiania tej nauki . Odnośnie do tego ostatniego zagadnienia, to można wstępnie wyróżnić paradygmaty: modernistyczny i postmodernistyczny; skłaniający się do teorety- zowania i mocno empiryczny; bardziej „socjologizujący” i w większym stopniu związany z nauką prawa; zakładający misję społeczną oraz ograniczający swoje ambicje tylko do świata akademii . Bez wątpienia, współczesna praktyka upra- wiania socjologii prawa wychodzi poza ramy wyznaczone przez jej koryfeuszy . Co więcej, można dostrzec implozję socjologiczno-prawnego podejścia w obrę- bie innych dyscyplin zajmujących się prawem . Chyba nie ma przesady w tezie, że „socjologiczne wątki” stały się normalnym elementem badań nad prawem . Powyższe zjawiska generowały rozliczne trudności związane z koniecznością wyboru tylko stu najważniejszych haseł, które obejmowałyby podstawowe za- gadnienia badane w socjologii prawa, informacje o osobach i szkołach, które przyczyniły się do ustanowienia socjologicznej perspektywy badania prawa, VII SŁOWO WSTĘPNE a także funkcjonujących orientacjach teoretycznych, przy jednoczesnym wska- zywaniu „nowych” tematów i perspektyw . Dodać jeszcze trzeba, że przygotowując Leksykon Socjologii Prawa zachęcaliś- my Autorów do napisania haseł, które, z jednej strony, syntetycznie ujmowałyby dane zagadnienie, ale, z drugiej, przedstawiałyby autorskie pomysły dotyczące opracowanych tematów . Zgodnie z przyjętą formułą, treść poszczególnych haseł stanowi licentia poetica każdego z Autorów . Anna Kociołek-Pęksa i Mateusz Stępień VIII WYKAZ HASEŁ I AUTORÓW Aksjologia prawa Aksjologizm Alternatywne rozwiązywanie sporów Anomia Chińska kultura prawna Dewiacja Durkheimowska socjologia prawa Feministyczna jurysprudencja Foucault a prawo Generalne klauzule odsyłające Globalizacja prawa Inflacja prawa Inkluzja i ekskluzja Instytucje prawne Islamska kultura prawna Japoński porządek prawny Konflikt społeczny a prawo Kultura common law Kultura prawna Legisprudencja Metody i techniki badań socjologiczno- -prawnych Krzysztof Pałecki [K.P.] Sylwia Wojtczak [S.W.] Anna Kalisz [A.K.] Antoni Pieniążek [A.P.] Mateusz Stępień [M.S.] Krzysztof Krajewski [K.K.] Tomasz Warczok [T.W.] Lidia Rodak [L.R.] Ewa Radomska [E.R.] Leszek Leszczyński [L.L.] Janusz Guść [J.G.] Janusz Guść [J.G.] Anna Turska [A.T.] Jan Winczorek [J.W.] Mateusz Stępień [M.S.] Leszek Leszczyński [L.L.] Anna Kalisz [A.K.] Tomasz Kozłowski [T.K.] Mateusz Stępień [M.S.] Wiesław Staśkiewicz [W.S.] Antoni Pieniążek [A.P.] Mity w prawie Multikulturalizm Neutralizacja aksjologiczna prawa Normatywność prawa Jan Winczorek [J.W.] Bartosz Wojciechowski [B.W.] Mateusz Pękala [M.P.] Bartosz Brożek/Łukasz Kurek [B.B., Ł.K.] Przemysław Kaczmarek [P.K.] Obejście prawa Michał Dudek [M.D.] Obrona przez kulturę Pluralizm prawny Jan Winczorek [J.W.] Podejście decyzyjne w prawoznawstwie Mateusz Pękala [M.P.] Polityka prawa Polska kultura prawna Populizm penalny Marek Zirk-Sadowski [M.Z.-S.] Władysław Pęksa [W.P.] Michalina Szafrańska [M.Sz.] IX WYKAZ HASEŁ I AUTORÓW Porządek społeczny Postawy wobec prawa Prawa grupowe Prawo a gospodarka Prawo a komunikacja Prawo a kooperacja Prawo a lobbing Prawo a magia Prawo a wartości Prawo jako placebo Prawo żywe a prawo intuicyjne Przestępstwa z nienawiści Psychologia prawa Racjonalność prawa Refleksyjna socjologia prawa Pierre’a Bourdieu Skuteczność prawa Socjalizacja prawna Socjologia prawa Socjologia prawa a filozofia prawa Socjologia prawa a teoria prawa Socjologiczna jurysprudencja Społeczne działanie prawa Społeczne obowiązywanie prawa Sprawiedliwość a prawo Sprawiedliwości globalna Stosowanie prawa Symbole sprawiedliwości i prawa Ustrój społeczny i jego przemiany Uznanie Weberowska socjologia prawa Władza Władza państwowa a prawo Władza polityczna Zaufanie Znajomość prawa X Małgorzata Stefaniuk [M.Stef.] Małgorzata Stefaniuk [M.Stef.] Michał Dudek [M.D.] Andrzej Bator [A.B.] Michał Dudek [M.D.] Wojciech Załuski [W.Z.] Wiesław Staśkiewicz [W.S.] Mateusz Pękala, Mateusz Stępień [M.P., M.S.] Anna Kociołek-Pęksa [A.K.-P.] Mateusz Stępień [M.S.] Sylwia Wojtczak [S.W.] Michał Dudek [M.D.] Joanna Kabzińska [J.K.] Wojciech Załuski [W.Z.] Hanna Dębska [H.D.] Jan Winczorek [J.W.] Wiesław Staśkiewicz [W.S.] Krzysztof Pałecki [K.P.] Jerzy Zajadło [J.Z.] Jerzy Zajadło [J.Z.] Antoni Pieniążek [A.P.] Małgorzata Stefaniuk [M.Stef.] Małgorzata Stefaniuk [M.Stef.] Marta Soniewicka [M.Son.] Marta Soniewicka [M.Son.] Leszek Leszczyński [L.L.] Kamil Zeidler [K.Z.] Władysław Pęksa [W.P.] Bartosz Wojciechowski [B.W.] Ewa Radomska [E.R.] Anna Kociołek-Pęksa [A.K.-P.] Anna Kociołek-Pęksa [A.K.-P.] Anna Kociołek-Pęksa [A.K.-P.] Tomasz Stawecki [T.S.] Michał Dudek [M.D.] WYKAZ SKRÓTÓW Źródła prawa ABGB . . . . . . . . . . . Austriacki Kodeks cywilny z 1811 r . – Allgemeine Buergeli- sche Gesetzbuch poz . 93 ze zm .) KC . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 23 .4 .1964 r . – Kodeks cywilny (Dz .U . Nr 16, Konstytucja RP . . . Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 .4 .1997 r . (Dz .U . KPA . . . . . . . . . . . . . ustawa z 14 .6 .1960 r . – Kodeks postępowania administra- Nr 78, poz . 483 ze zm . i ze sprost .) BGB . . . . . . . . . . . . . ustawa z 18 .8 .1896 r . – Niemiecki Kodeks cywilny – Bürger- cyjnego (t .j . Dz .U . z 2013 r . poz . 267 ze zm .) liches Gesetzbuch Czasopisma Dz .U . . . . . . . . . . . . Dziennik Ustaw Pal . . . . . . . . . . . . . . Palestra PiP . . . . . . . . . . . . . . Państwo i Prawo PS . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Sądowy RPEiS . . . . . . . . . . . Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny SI . . . . . . . . . . . . . . . Studia Iuridica SP . . . . . . . . . . . . . . Studia Prawnicze TNOiK . . . . . . . . . . Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa ZN . . . . . . . . . . . . . . Zeszyty Naukowe Inne ADR . . . . . . . . . . . . Alternative Dispute Resolution art . . . . . . . . . . . . . . artykuł EAPL European Association of Psychology and Law ETS . . . . . . . . . . . . . Europejski Trybunał Sprawiedliwości itp . . . . . . . . . . . . . . . i tym podobne NAP . . . . . . . . . . . . Koncepcja Neutralizacji Aksjologicznej w Prawie nast . . . . . . . . . . . . . następne niepubl . . . . . . . . . . niepublikowane np . . . . . . . . . . . . . . . na przykład Nr . . . . . . . . . . . . . . numer NSA . . . . . . . . . . . . Naczelny Sąd Administracyjny orz . . . . . . . . . . . . . . orzeczenie p .n .e . . . . . . . . . . . . . przed naszą erą por . . . . . . . . . . . . . . porównaj post . . . . . . . . . . . . . postanowienie XI WYKAZ SKRÓTÓW poz . . . . . . . . . . . . . . pozycja przyp . . . . . . . . . . . . przypis red . . . . . . . . . . . . . . redakcja s . . . . . . . . . . . . . . . . strona SN . . . . . . . . . . . . . . Sąd Najwyższy t . . . . . . . . . . . . . . . . tom t . j . . . . . . . . . . . . . . . tekst jednolity tj . . . . . . . . . . . . . . . . to jest uchw . . . . . . . . . . . . uchwała UE . . . . . . . . . . . . . . Unia Europejska w . . . . . . . . . . . . . . . wiek WTO . . . . . . . . . . . . World Trade Organisation ze zm . . . . . . . . . . . ze zmianami zob . . . . . . . . . . . . . zobacz XII AKSJOLOGIA PRAWA Jest subdyscypliną aksjologii, czyli ogólnej nauki o wartościach, będącą częścią obszerniejszych rozważań filozoficznych . Przedmiotem aksjologii prawa jest skomplikowany syndrom zależności zachodzących pomiędzy wartościami spo- łecznymi a prawnym systemem normatywnym („prawem” w ujęciu socjologicz- no-prawnym) . Zarówno wartości jak i prawo są w tej nauce rozumiane jako swo- iste zjawiska (fenomeny), co przesądza o jej epistemologicznym charakterze; jest to nauka zmierzająca do uzasadniania swoich twierdzeń (weryfikowania hipo- tez), poprzez badania empiryczne oraz formułowania koncepcji teoretycznych w sposób umożliwiający ich operacjonalizację (określenie sposobu weryfikacji ich trafności) . Aksjologia prawa nie jest nauką stosowaną, ale – w jej ujęciu normatywnym – postuluje się, aby rezultaty jej badań były w możliwie szerokim zakresie uży- teczne praktycznie, np . dla polityki prawa, nauki o legislacji, inżynierii społecz- nej, dogmatyk prawniczych, nauk politycznych i innych . W aksjologii prawa przyjmuje się podstawowe założenie, wyznaczające jed- nocześnie zakres przedmiotowy jej badań, a mianowicie, że określone wartości wpływają zasadniczo na treść i sposób podejmowania decyzji prawnych (za- równo uregulowań prawnych jak i ich aplikacji), stając się w ten sposób stale obecnym czynnikiem determinującym rzeczywisty porządek społeczny (czyli ogół podejmowanych w danym społeczeństwie stosunków społecznych; K Pa- łecki, Prawoznawstwo…, s . 18) . Zakres badań aksjologii prawa jest więc częścio- wo uszczegółowiony, a częściowo komplementarny względem podstawowego układu zależności, będącego przedmiotem socjologii prawa . Ten ostatni może być przedstawiony w uproszczonym diagramie – „s1 – p – s2” gdzie „s1”, to spo- łeczne czynniki kształtujące prawo, „p”, to procesy zachodzące w obrębie sys- 1 AKSJOLOGIA PRAWA temu prawnego, „s2”, to społeczne konsekwencje funkcjonowania prawa (zob . K Pałecki, O przedmiocie socjologii prawa, raz jeszcze, [w:] Prawo w zmieniają- cym się społeczeństwie, s . 35–36) . W odniesieniu do aksjologii prawa, w miej- sce „społecznych czynników kształtujących prawo” (pierwsze „s” diagramu), podstawimy „w” (czyli społeczne wartości uczestniczące w procesach podejmo- wania decyzji prawnych, ogólniej, „wartości determinujące prawo”); „p” będzie tym razem reprezentowało funkcjonowanie instytucji prawnych, w zakresie i stopniu, w jakim ulega ono aksjologicznej determinacji, a zakładając występo- wanie oddziaływania zwrotnego, dodamy, w miejsce drugiego „s”, kolejne „w”, oznaczające „wartości prawnie zdeterminowane” (pojawiające się w następ- stwie funkcjonowania systemu prawnego) . Uzyskujemy w ten sposób diagram: „w1 – p – w2”, wyznaczający pole badawcze aksjologii prawa . W aksjologii prawa, jak wspomniano powyżej, „wartości” nie są określane idealistycznie (np . jako platońskie idee), metafizycznie (np . jako obiekty i sta- ny rzeczy wyznaczone transcendentnie), jako wyłącznie rodzaje subiektywnych przeżyć, (np . zgodnie z założeniami jakiejś radykalnej wersji redukcjonizmu psychologistycznego), naturalistycznie (np . jako szczególnie cenione przedmio- ty), realistycznie (np . w ekonomii, jako cenne dobra rynkowe) i na wiele jesz- cze innych sposobów . W filozoficznym sporze kognitywizmu i nonkognitywi- zmu (patrz np . J Woleński, Kognitywizm – non-kognitywizm w metaetyce…, s . 28 i nast .), w aksjologii prawa przyjmuje się stanowisko tzw . umiarkowanego nonkognitywizmu . Odrzuca się zatem istnienie wartości „obiektywnych”, nieza- leżnych od odczuć, sądów, ustaleń itp ., określonych ludzi, ale przyjmuje się moż- liwość empirycznego stwierdzenia, że określony obiekt jest wartością (dokład- niej, jest przedmiotem relacji wartościującej) w danej kulturze, społeczeństwie, grupie, miejscu, czasie, niezależnie od niektórych odmiennych indywidual- nych, subiektywnych przekonań, odczuć, „ustaleń” itp ., odmawiających mu tej kwalifikacji . Tak więc np . „wartości społeczne” nie są tylko, w tym ujęciu, „pozbawionymi desygnatów hipostazami”, jak ujmował to bardziej radykalny nonkognitywista Kazimierz Opałek (K Opałek, Zagadnienia teorii prawa…, s . 273), lecz posiadają dające się ustalić empirycznie (w tym sensie „obiektywnie”) defi- nicyjne wskaźniki (S Nowak, Metodologia badań społecznych, s . 167) . W wersji aksjologii prawa tutaj proponowanej przyjmuje się w kwestii „ist- nienia wartości” stanowisko tzw . emotywnego percepcjonizmu . Rozumie się go jako zarówno sensoryczne jak i mentalne postrzeganie dowolnego obiektu (przedmiotu, relacji, stanu rzeczy, sytuacji, wytworu, konstrukcji myślowej itd .), któremu towarzyszy, zróżnicowany co do stopnia natężenia i trwałości, emotyw- ny stan apulsji (repulsji) podmiotu postrzegającego . Apulsja jest szczególnym, pozytywnym odczuciem, dającym się opisać jako „pociąganie do”, „pożąda- nie”, spontaniczna akceptacja, satysfakcja z faktu zaistnienia obiektu postrze- ganego, radość wywołana jego postrzeganiem itp ., odczucia skłaniającego do powtarzania takiego aktu postrzegania, a także, w określonych sytuacjach, do kreowania, kształtowania, ochrony, utrwalania, pomnażania obiektu tak po- 2 AKSJOLOGIA PRAWA strzeganego (czyli, realizowania wartości – K Pałecki, Prawoznawstwo…, s . 78 i nast .) . Wartość „istnieje”, w ścisłym znaczeniu tego słowa, tylko wtedy, gdy za- chodzi postrzeżeniowa relacja pomiędzy określonym podmiotem a dowolnym postrzeganym przez niego obiektem, charakteryzująca się minimalną chociażby, i uchwytną w czasie, apulsją (czyli podczas relacji wartościującej) . Apulsywnie postrzegany obiekt staje się wtedy przedmiotem wartości („wartością”, mówiąc w uproszczeniu), w zmiennym stopniu, w zależności od różnych podmiotów postrzegających, rozmaitych sytuacji, w których postrzeganie dokonuje się, upływu czasu i innych czynników wpływających na siłę, trwałość itp ., danej re- lacji wartościującej . Ta ostatnia może także ewoluować w kierunku „neutralności aksjologicznej”, gdy postrzegany obiekt staje się dla danego podmiotu emotyw- nie obojętny (przestaje wywoływać apulsję) albo nawet zaczyna być postrzegany jako „anty-wartość”, czyli obiekt, który wywołuje odczucia dokładnie przeciw- ne apulsji: repulsję . Postrzeżenie repulsywne nie jest oczywiście „aksjologicznie neutralne” i też jest gradacyjne oraz zmienne, ale wywołuje inne, „przeciwstaw- ne”, reakcje podmiotu postrzegającego (które można opisać jako: ”odrzucenie”, „odepchnięcie”, „chęć anihilacji”, „destruktywną dezakceptację” itp .) . Taka koncepcja wartości nawiązuje do tzw . relacjonalnej ontologii życia spo- łecznego (np . P Bourdieu, L Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, s . 76 i nast .), zakładającej, że zjawiska społeczne zachowują swoją identyczność tylko w formie relacji do określonych podmiotów (ludzi) . Wartości mogą również „istnieć” inaczej niż relacjonalnie, a mianowicie epi- fenomenalnie, jako zachowana w świadomości określonych ludzi „pamięć”, „ślad” ich postrzeżeń apulsywnych (repulsywnych) i utrwalone dyspozycje do apulsywnego (repulsywnego) postrzegania określonych obiektów . Wartości mogą także „materializować się” jako komunikaty (werbalne, symboliczne, pik- toralne itd .), przekazujące informacje o takim postrzeganiu . Komunikaty o war- tościach, gdy uczestniczą w tzw . społecznym obiegu informacji (np . w procesach socjalizacji), stają się bardzo ważnym czynnikiem determinującym różne formy aktywności społecznej . Termin „wartość” jest więc wieloznaczny . W podstawowym znaczeniu, zgod- nie z prezentowaną koncepcją, jest równoznaczny z „relacją wartościującą”, obejmującą podmiot (podmioty) postrzegający, akt postrzegania emotywnego (apulsywnego) i przedmiot tego postrzegania . W innym, bardziej potocznym znaczeniu, będzie odnosił się tylko do przedmiotu takiej relacji (dowolnego obiektu postrzeżenia apulsywnego) . Jeszcze kiedy indziej, będzie oznaczał szczególny stan świadomości podmiotu postrzegającego apulsywnie („zapa- miętaną” apulsję) . Np . wtedy, gdy rozważamy problem elementów składających się na tzw . świadomość normatywną (np . świadomość prawną – K Pałecki, Pra- woznawstwo…, s . 56 i nast .) . Wreszcie, „wartość” może oznaczać wypowiedź (komunikat, informację) o wartości, rozumianej w każdym z wymienionych wy- żej, znaczeniu . 3 AKSJOLOGIA PRAWA Geneza apulsji (repulsji) nie jest w aksjologii (aksjologii prawa) jednoznacznie przesądzona . Można wyróżnić poglądy monistyczne; naturalistyczny, zgodnie z którym odczuwanie apulsji jest ewolucyjnie wykształconą cechą człowieka, za- kodowaną genetycznie; oraz socjalizacyjny, zgodnie z którym jest to cecha wy- uczona w procesie socjalizacji (akulturacji) i całkowicie zdeterminowana właści- wościami określonej kultury . Wydaje się jednak trafniejszy i bardziej obiecujący pogląd dualistyczny (hybrydowy), nieprzesądzający proporcji wpływu obu tych czynników, ale zakładający, że apulsja jest stanem świadomości niejako „nadbu- dowanym” przez procesy socjalizacji (akulturacji) nad genetycznie utrwalonymi dyspozycjami percepcyjnymi i mentalnymi (nad somatycznym potencjałem po- znawczym) . Wartości, analogicznie anty-wartości, wywierają – jak wspomniano – zna- czący, często decydujący wpływ na aktywność ludzi (są źródłem ich motywacji, podstawą uzasadniania, nadawania sensu, interpretacji, rozumienia, legitymizo- wania itp ., ich działań) i w konsekwencji, determinują także właściwości mate- rialnych i niematerialnych następstw (wytworów) tychże . Wartości szczególnie silnie lub/i trwale lub/i powszechnie odczuwane, od- działywują zazwyczaj na rzeczywisty porządek społeczny pośrednio, poprzez formułowane i rozpowszechnione w danym społeczeństwie powinne wzory po- stępowania („normy”), stanowiące swoiste „strategie” (uogólnione, wyidealizo- wane, powtarzalne sposoby) realizowania tych wartości . Nie wszystkie jednak wartości uczestniczą w takim procesie normotwórczym . Te wartości, dla których realizacji powstały lub są w procesie powstawania, odpowiednie „normy” (po- winne wzory ich realizacji) określa się jako wartości–cele i odróżnia od tzw . war- tości idealizacyjnych („nieprzeznaczonych” przez określone podmioty relacji wartościujących, do jakichkolwiek zabiegów realizacyjnych) . W aksjologii prawa „powinnym wzorom postępowania”, określanym w ję- zyku prawniczym jako „normy”, nadaje się cechy operacjonalne (umożliwia- jące ich stwierdzenie poprzez zastosowanie określonych technik badań empi- rycznych) . Tak więc dany wzór postępowania jest w określonej zbiorowości wzorem „powinnym”, gdy: a) jest dla znaczącej części tej zbiorowości wzorem pożądanym, czyli wskazuje na postępowanie postrzegane apulsywnie (będące określoną wartością–celem); b) jest przez znaczącą część tej zbiorowości wzorem uważanym za właściwy, czyli określającym sposób postępowania jako zgodny z najlepszą (dobrą, dostępną) wiedzą o możliwości realizowania pożądanego stanu rzeczy (realizowania wartości–celu), c) jest wreszcie dla tej znaczącej czę- ści zbiorowości wzorem postępowania oczekiwanego w określonych interak- cjach (realizowanych stosunkach społecznych) . Żadna z tych właściwości nie może być pominięta w operacjonalnej charakterystyce „powinności”, a ponie- waż wszystkie są gradacyjne, to też żadna nie może być „wielkością” zerową, w przyjętym dla niej empirycznym sposobie pomiaru . W aksjologii prawa uwaga badawcza skupia się na tych wartościach-celach, dla których realizacji podejmowane są odpowiednie decyzje prawne, zarówno te 4 AKSJOLOGIA PRAWA stanowiące (kreujące treść powinnych wzorów postępowania), jak i aplikacyjne (dotyczące stosowania się do nich ich adresatów) . Wartości–cele, które w tego rodzaju procesach decyzyjnych pełnią funkcję: normotwórczą (wyznaczającą treść uregulowań prawnych); racjonalizującą (nadają sens decyzjom prawnym, wskazując pożądane rezultaty ich wykonania); motywującą (generują chęć ak- tywności decyzyjnej lub/i wykonawczej), ocenną (są kryteriami oceny treści i re- zultatów spełnienia „norm” prawnych); i interpretacyjną (wyznaczają kierunek i zakres interpretacji „norm” prawnych); określamy jako podstawy aksjologiczne prawa (K Pałecki, Prawoznawstwo…, s . 87–88) . Funkcje podstawy aksjologicznej prawa („norm” prawnych) mogą być spełniane przez określone wartości–cele rozdzielnie i znowu, gradacyjnie, co powoduje, że są one tymi podstawami róż- nie, i w różnym stopniu . Ustalenia dotyczące rodzajów aksjologicznych podstaw prawa, w szczególności oparte na standaryzowanych badaniach empirycznych, stanowią jedno z podstawowych zadań aksjologii prawa . Powiązania wartości–celów z „normami” prawnymi bywają często przed- miotem rozmaitych manipulacji, zwłaszcza dokonywanych przez instytucje sta- nowiące i stosujące prawo, polegających np . na zabiegach uniemożliwiających jednoznaczne przypisanie określonym regulacjom prawnym (decyzjom praw- nym), tych wartości–celów, których realizacji mają one służyć, na „zamazywa- niu” aksjologicznej transparentności tych decyzji . Jest to zjawisko określane jako „neutralizacja aksjologiczna prawa”, którego występowanie, identyfikacja i ob- jaśnianie należy do kolejnych podstawowych zadań aksjologii prawa . Aksjologia prawa prowadzi także badania pozwalające zrekonstruować wła- ściwości wartości będących podstawami aksjologicznymi prawa . Ogólną typologię takich wartości można sporządzić posługując się kryterium zamiaru realizacyjnego lub jego braku u podmiotu relacji wartościującej, co pozwala odróżnić – jak już wspomniano powyżej – od wartości–celów, warto- ści idealizacyjne, postrzegane jako wartości pozbawione realnych szans na ich realizację (urzeczywistnienie), w danym czasie, miejscu, sytuacji, przez dany podmiot, co oczywiście nie przesądza, że przy odpowiednich zmianach, prze- kształcą się one w wartości–cele, a więc staną się, zaczną być postrzegane, jako realizowalne, chociażby w minimalnym stopniu . Nie przesądza to jednak o ich zdolności do stania się podstawami aksjologicznymi prawa . Co więcej, wartości idealizacyjne mogą być celowo przywoływane przez prawodawców jako pozor- ne podstawy aksjologiczne regulacji prawnych, czyli takie, których realizacja jest z góry wykluczona, pozbawiona odpowiednich środków lub niemożliwa do stwierdzenia (jest to często spotykany rodzaj neutralizacji aksjologicznej prawa) . Dalej, przyjmując kryterium stopnia odczuwania apulsywnego, można odróż- niać wartości rzeczywiste od deklarowanych . Te ostatnie właściwie nie są war- tościami, zgodnie z przyjętą powyżej koncepcją emotywnego percepcjonizmu, są raczej komunikatami o wartościach, które są emitowane w różny sposób, przez podmioty nieodczuwające odpowiedniej apulsji (repulsji), co „deklarują” z rozmaitych względów (np . konformistycznych, oportunistycznych itd .) . Ich 5 AKSJOLOGIA PRAWA pozorność w pełnieniu funkcji podstawy aksjologicznej prawa jest oczywista . Kolejne kryterium – liczba podmiotów postrzegających emotywnie określony obiekt, wymaga i odpowiednich ustaleń empirycznych i przyjęcia jakichś skal pomiaru (co najmniej nominalnych) . W uproszczeniu wyróżnić można wartości społeczne (tj . odczuwane powszechnie albo przez znaczącą liczbę członków da- nej zbiorowości) i indywidualne (odczuwane tylko przez określone jednostki) . Problemem trudnym do rozstrzygnięcia pozostają tzw . wartości uniwersalne albo „gatunkowe”, które, według niektórych badaczy przyjmujących (zakłada- jących) ich występowanie, miałyby być odczuwane w postrzeżeniach emotyw- nych wszystkich ludzi . Empiryczna weryfikacja takiego twierdzenia nie wydaje się możliwa . Niemniej jednak wartości, szczególnie powszechne, niemal zawsze stają się podstawami aksjologicznymi jakiegoś systemu normatywnego, np . reli- gii lub moralności, a także prawa . Być może warto, stosując tym razem kryterium cech socjometrycznych pod- miotów relacji wartościujących, odróżnić także wartości asocjacyjne, odczuwane przez członków określonej, wyróżnialnej kategorii społecznej lub/i zorganizo- wanej formy zbiorowości (np . rolników czy sędziów SN), od wartości osobi- stych, „prywatnych”, niezwiązanych z miejscem (rolą) w strukturze społecznej lub przynależnością organizacyjną . Wartości wyróżnione na podstawie takich kryteriów, do których można by dodać wiele innych (np . wartości zdetermino- wane etnicznie), pozostają w bardzo zróżnicowanych relacjach funkcjonalnych z prawem, nie zawsze łatwych do ustalenia (np . uzasadniających obowiązek przestrzegania lub naruszania regulacji prawnych) . Nie bez znaczenia dla spełniania funkcji podstawy aksjologicznej jest rów- nież charakterystyka wartości z punktu widzenia ich trwałości (stopnia w jakim utrwaliły się) . Wyróżnione w ten sposób wartości duracyjne („trwałe”), chociaż w danym społeczeństwie występujące niekiedy w bardzo długich okresach, są jednak trwałe tylko relatywnie, chyba że przyjmie się możliwość występowania wartości ponadczasowych . Im są jednak trwalsze, tym większa szansa na ich rea- lizację poprzez ustanowienie odpowiednich regulacji normatywnych („norm”) . Wartości utrwalone w świadomości określonych podmiotów tworzą swoistą hierarchię według stopnia ich ważności, ujawniającą się w kolejności i sposobie ewentualnych czynności realizacyjnych (np . poprzez formułowanie, przestrze- ganie lub ignorowanie określonych regulacji prawnych) . Hierarchię taką nazy- wamy aksjologiczną skalą preferencyjną danego podmiotu . Posiada ona swoją „wewnętrzną” dynamikę (zarówno inkluzywną jak i ekskluzywną, tj . włączania i wyłączania do niej wartości, jak i zmian w uporządkowaniu hierarchicznym lub/i w jego rozpraszaniu) . Możemy zatem wyróżnić wartości imperatywne (szczególnie trwałe) i ważne (silnie przeżywane) przez dany podmiot, „umiesz- czane stale na górze” w jego skali preferencyjnej oraz wartości marginalne, po- zbawione tych cech w znacznym stopniu lub nawet w ogóle . 6 AKSJOLOGIZM Przeciwieństwem wartości duracyjnych są wartości okazjonalne, które mogą być nawet jednorazowym aktem postrzegania emotywnego . Co oczywiście ro- dzi konsekwencje dla ich funkcjonowania jako aksjologicznych podstaw prawa . W aksjologii prawa (podobnie jak np . w nauce o normach moralnych – zob . M Ossowska, Normy moralne), można też odróżniać wartości zasadnicze od in- strumentalnych . Te ostatnie są generowane u danego podmiotu w następstwie wiązania z nimi określonych korzyści (rzeczywistych, projektowanych) . Warto- ści zasadnicze są natomiast odczuwane „dla ich samych”; relacja wartościująca ma w tym wypadku charakter autoteliczny i nie musi być ukierunkowana na jakiś cel (ukierunkowana teleologicznie) . Dlatego wartości zasadnicze bywają najczęściej jednocześnie idealizacyjnymi . Nie wyklucza to jednak możliwego ich funkcjonowania jako podstawy aksjologicznej prawa, zwłaszcza gdy zostaną przekształcone w wartości–cele . Taki proces „pragmatyzacji” wartości zasadni- czych (idealizacyjnych), czynienia z ich obiektów „stanów rzeczy do zrealizo- wania”, zwłaszcza przy czynnościach prawotwórczych, jest kolejnym ważnym przedmiotem badań aksjologii prawa . Byłoby jednak nadużyciem stanowcze przesądzenie z tego powodu, jaka to jest dyscyplina naukowa: czy tylko tzw . pomocnicza, dla badań i ustaleń pozostałych nauk prawnych, czy też raczej jest samodzielną nauką prawną . Literatura: P Bourdieu, L Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001; S Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985; K Opałek, Zagadnienia teorii prawa i teorii polityki, Warszawa 1983; M Ossowska, Normy moralne, Warszawa 1985; K Pałecki, O przedmiocie socjologii prawa, raz jeszcze, [w:] Prawo w zmieniającym się społeczeństwie, G Skąpska (red .), Kraków 1992; K Pałecki, Prawoznawstwo . Zarys Wykładu, Warszawa 2003; J Woleński, Kognitywizm – non-kognitywizm w metaetyce, [w:] J Woleński, J Hartman, Wiedza o Etyce, Warszawa 2008 . [K .P .] AKSJOLOGIZM Źródłem tego terminu są greckie słowa αξιοs (aksios) – godny, cenny – i λογοs (logos) – nauka, słowo, prawo; λογοs pochodzi zaś od czasownika λέγω (lego), znaczącego „liczyć” (także „zaliczać” oraz „rozumować”), a także „mówić” i „zbierać”, „łączyć”, „układać” . Aksjologizm to termin wieloznaczny . Jak z po- wyższego źródłosłowu wynika, dla treści tego terminu kluczowe jest pojęcie wartości . Aksjologizm na płaszczyźnie ontologicznej oznacza, że określa się byty poprzez przypisanie im jakiejś wartości (a najczęściej poprzez przypisanie osią- ganego przez ten byt celu), która uznawana jest za wypełniającą ten byt naturę . Na płaszczyźnie epistemologicznej oznacza, że uznaje się, iż wartościowanie jest konieczne w procesie poznania lub w jego rezultatach (zdobytej wiedzy), po- nieważ przez nie dochodzimy do prawdy (aksjologizm twardy), albo że nie da 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Leksykon socjologii prawa
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: