Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00309 009679 7506802 na godz. na dobę w sumie
Leksykon współczesnej filozofii prawa - ebook/pdf
Leksykon współczesnej filozofii prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 385
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7483-519-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prawo nie jest tylko elementem inżynierii społecznej, lecz stanowi także część szeroko pojętej humanistyki. W rezultacie dobry prawnik to nie tylko ' sprawny rzemieślnik', lecz także 'wrażliwy humanista' zdolny do szerszej refleksji. Znajomość podstawowych pojęć z zakresu teorii i filozofii prawa ułatwia zrozumienie istoty prawa oraz zasad jego tworzenia, stosowania i interpretacji.

Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa jest przeznaczony jako lektura uzupełniająca zarówno dla studentów prawa i administracji oraz dziedzin pokrewnych, jak i dla osób zajmujących się prawem w praktyce. W tym sensie nie może on oczywiście zastępować podręczników z zakresu wstępu do prawoznawstwa. Pozwala natomiast na usystematyzowanie i utrwalenie zdobytej wiedzy. Spośród wielu pojęć teoretyczno- i filozoficzno-prawnych Autorzy wybrali te, które uznali za najbardziej podstawowe z punktu widzenia kanonów prawniczej erudykcji.


Leksykon przygotował zespół nauczycieli akademickich Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego:
prof. dr hab. Zdzisław Brodecki - prawo europejskie;
Nicholas Cieslewicz - teoria i filozofia prawa;
dr Przemysław Gulda - historia doktryn polityczno-prawnych;
dr Janusz Guść - teoria i filozofia prawa;
dr Krzysztof Łokucijewski - teoria i filozofia prawa;
dr Anna Machnikowska - historia doktryn polityczno-prawnych;
dr Adam Mikołajczyk - teoria i filozofia prawa;
dr Oktawian Nawrot - logika prawnicza;
dr Jarosław Niesiołowski - teoria i filozofia prawa;
Filip Przybylski-Lewandowski - teoria i filozofia prawa;
dr Paweł Sut - teoria i filozofia prawa;
dr Sebastian Sykuna - teoria i filozofia prawa;
dr Piotr Uziębło - prawo konstytucyjne;
Grzegorz Wierczyński - informatyka prawnicza;
Mikołaj Wierzbicki - teoria i filozofia prawa;
dr Wojciech Wiewiórkowski - informatyka prawnicza;
dr Adam Wiśniewski - prawo międzynarodowe publiczne;
Maciej Wojciechowski - teoria i filozofia prawa;
prof. dr hab. Jerzy Zajadło - teoria i filozofia prawa;
dr Kamil Zeidler - teoria i filozofia prawa.

 

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa 100 podstawowych pojęć pod redakcją: Jerzego Zajadło Wydawnictwo C.H. Beck Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa 100 podstawowych pojęć W sprzedaży: R. Krajewski LEKSYKON INSTYTUCJI WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I OCHRONY PRAWA M. Maciejewski, J. E. Kundera (red.) LEKSYKON MYŚLICIELI POLITYCZNYCH I PRAWNYCH, wyd. 2 U. Kalina-Prasznic (red.) MAŁA ENCYKLOPEDIA PRAWA U. Kalina-Prasznic (red.) ENCYKLOPEDIA PRAWA, wyd. 4 www.sklep.beck.pl Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa 100 podstawowych pojęć Pod redakcją Jerzego Zajadło Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2007 Autorzy leksykonu: Zdzisław Brodecki [Z.B.], Nicholas Cieslewicz [N.C.], Przemysław Gulda [P.G.], Janusz Guść [J.G.], Krzysztof Łokucijewski [K.Ł.], Anna Machnikowska [A.M.], Adam Mikołajczyk [A.Mik.], Oktawian Nawrot [O.N.], Jarosław Niesiołowski [J.N.], Filip Przybylski-Lewandowski [F.P.-L.], Paweł Sut [P.S.], Sebastian Sykuna[S.S.], Piotr Uziębło [P.U.], Grzegorz Wierczyński [G.W.], Mikołaj Wierzbicki [Mik.W.], Wojciech Wiewiórski [W.W.], Adam Wiśniewski [A.W.], Maciej Wojciechowski [M.W.], Jerzy Zajadło [J.Z.], Kamil Zeidler [K.Z.] Redakcja: Ksenia Kwaśniak Projekt okładki: Robert Rogiński © Wydawnictwo C.H. Beck 2007 Wydawnictwo C.H. Beck, Sp. z o.o. ul. Gen. Zajączka 9, 01-518 Warszawa Skład i łamanie: ErJot Druk i oprawa: P.W.P. Interdruk, Warszawa ISBN 978-83-7483-519-0 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WYKAZ WSPÓŁCZESNEJ LITERATURY . . . . . . . . . . . . . . AKSJOLOGIA A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AKT NORMATYWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ANALITYCZNA TEORIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ARGUMENTACJA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AUTONOMIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AUTOPOJEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AUTORYTET PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BEZPIECZEŃSTWO PRAWNE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BŁĄD NATURALISTYCZNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CELOWOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . COMMON LAW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CYWILNE NIEPOSŁUSZEŃSTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZYNNOŚĆ KONWENCJONALNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEFINICJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEMOKRACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DOBRO PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DOGMATYKA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DOMNIEMANIA PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DYSKURS PRAWNICZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EKONOMICZNA SZKOŁA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EPISTEMOLOGIA A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ETYKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FAKT PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FEMINIZM PRAWNICZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FIKCJA PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FILOZOFIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FORMALIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FORMUŁA RADBRUCHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FRAGMENTARYZACJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FUNKCJE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GLOBALIZACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V IX XI 1 8 12 14 18 22 24 25 29 30 34 36 38 41 45 49 53 55 57 61 65 72 78 80 87 88 92 94 96 99 101 SPIS TREŚCI GRANICE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HERMENEUTYKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HISTORYCZNA SZKOŁA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IDEAŁ (IDEA) PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INFORMATYKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INSTRUMENTALIZACJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INSTYTUCJONALNA TEORIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . INTEGRALNA FILOZOFIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . JĘZYK A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . JURYSPRUDENCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KOMPARATYSTYKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KONCEPCJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KONSTYTUCJONALIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KRYTYCZNA SZKOŁA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KULTURY PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEGALIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEGALNOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEGITYMIZACJA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LITERACKA SZKOŁA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LOGIKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LUKA W PRAWIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MARKSISTOWSKA TEORIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . METODY BADANIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MODALNOŚĆ (WYPOWIEDŹ MODALNA) . . . . . . . . . . . . MORALNOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NAUKI PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NORMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NORMATYWIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OBOWIĄZYWANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ONTOLOGIA A PRAWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PAŃSTWO PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PEWNOŚĆ PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POLITYKA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PORZĄDEK PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POSTAWY WOBEC PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . POSTMODERNISTYCZNA FILOZOFIA PRAWA . . . . . . . . VI 108 111 116 121 123 131 135 137 142 144 148 150 152 158 161 163 165 168 177 179 183 185 188 191 195 196 201 204 206 215 217 221 228 232 236 241 247 SPIS TREŚCI POZYTYWIZM PRAWNICZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWA CZŁOWIEKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO NATURY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWO PODMIOTOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRAWOZNAWSTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRECEDENS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZEPIS PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZESTRZEGANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZYMUS PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PSYCHOLOGIZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PUBLIKACJA AKTU PRAWNEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . REALIZM PRAWNICZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RETORYKA PRAWNICZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SANKCJE PRAWNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SŁUSZNOŚĆ (EQUITY) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOCJOLOGIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPRAWIEDLIWOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . STOSOWANIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . STOSUNEK PRAWNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SUWERENNOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SYSTEM PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ŚWIADOMOŚĆ PRAWNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TEORIA GIER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TEORIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TRUDNE PRZYPADKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TWORZENIE PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WNIOSKOWANIA PRAWNICZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WOLNEGO PRAWA SZKOŁA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WYKŁADNIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZASADY PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ŹRÓDŁA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 257 265 271 275 277 282 286 290 294 297 300 304 307 311 313 316 319 323 329 331 333 334 335 339 341 344 348 350 358 361 362 VII SŁOWO WSTĘPNE Prezentowany leksykon powinien być w założeniu jego autorów lekturą pomocniczą i uzupełniającą – nie może więc zastępować ani podręczników ze wstępu do pra- woznawstwa, ani tym bardziej z teorii i fi lozofi i prawa. Trudno go też traktować w kategoriach wyczerpującego kompendium wiedzy w zakresie ogólnej refl eksji nad prawem. Chodziło nam przede wszystkim o krótką i syn- tetyczną prezentację najbardziej podstawowych, naszym zdaniem, pojęć funkcjonujących we współczesnej teorii i fi lozofi i prawa. Przyjęty podtytuł leksykonu – „100 pod- stawowych pojęć” – tłumaczy, dlaczego określone hasła zostały omówione, a inne pominięte. W leksykonie staramy się odróżniać refl eksję teore- tyczną od refl eksji fi lozofi cznej. Punktem wyjścia było tutaj przyjęcie kantowskiego podziału na rozum teore- tyczny i rozum praktyczny. Ten pierwszy jest przede wszystkim domeną teorii prawa, która analizuje, syste- matyzuje i generalizuje prawo takim, jakie ono jest. Ten drugi natomiast jest przede wszystkim domeną fi lozofi i prawa i spełnia funkcję krytyczną, odwołując się do pra- wa takiego, jakim ono być powinno z punktu widzenia IX SŁOWO WSTĘPNE pewnego założonego ideału. Pragniemy tym samym podkreślić, że prawo nie jest tylko elementem inżynierii społecznej, lecz także częścią szeroko pojętej humanisty- ki. W rezultacie, naszym zdaniem, dobry prawnik to nie tylko „sprawny rzemieślnik”, lecz także „wrażliwy hu- manista” zdolny do szerszej refl eksji teoretycznej i fi lo- zofi cznej. Autorzy leksykonu wyszli z założenia, że tak pojęte teoretyczne i fi lozofi czne instrumentarium stanowi nie- zbędny element prawniczej erudycji. W tym znaczeniu prezentowana pozycja jest przeznaczona przede wszyst- kim dla studentów prawa i administracji, ale nie możemy wykluczyć, że coś interesującego odnajdą w niej także z jednej strony studenci innych kierunków, z drugiej zaś doświadczeni prawnicy–praktycy. Przyjęty układ alfa be- tyczny powinien ułatwić korzystanie z leksykonu jako lektury uzupełniającej, natomiast przywołana po każ- dym z haseł literatura ma zachęcić do bardziej pogłębio- nych studiów. Za cechę wyróżniającą niniejszy leksykon można do pewnego stopnia uznać skład autorów opracowu- jących poszczególne hasła. Wbrew tytułowi niniejszej po zycji nie są nimi wyłącznie teoretycy i fi lozofowie prawa – do współpracy zaprosiliśmy także przedsta- wicieli innych szeroko pojętych nauk prawnych: prawa europejskiego, prawa konstytucyjnego, prawa między- narodowego, historii doktryn polityczno-prawnych, in- formatyki prawniczej. Pragniemy tym samym podkreślić szeroki wymiar teorii i fi lozofi i prawa. Zakładamy jed- nocześnie, że każdy z prezentowanych tekstów, mimo formalnych odesłań do innych haseł, ma charakter sa- modzielnego i odrębnego eseju, za którego treść każdy z autorów w ramach swojej licentia poetica sam ponosi odpowiedzialność. Prof. dr hab. Jerzy Zajadło Gdańsk, maj 2007 X WYKAZ WSPÓŁCZESNEJ LITERATURY A. Bator, W. Gromski, A. Kozak, S. Kaźmierczyk, Z. Pulka, Wpro- wadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warsza- wa 2006 B. H. Bix, A Dictionary of Legal Theory, Oxford 2004 J. Boć (red.), Prawniczy słownik wyrazów trudnych, Wrocław 2005 S. Buckel, R. Christensen, A. Fischer-Lescano (red.), Neue The- orien des Rechts, Stuttgart 2006 J. Coleman, S. Shapiro (red.), The Oxford Handbook of Jurispru- dence Philosophy of Law, Oxford 2002 M. P. Golding, W. A. Edmundson (red.), Philosophy of Law and Legal Theory, Malden–Oxford–Carlton 2005 R. L. Hayman Jr., N. Levit, R. Delgado (red.), Jurisprudence Classi- cal and Contemporary: From Natural Law to Postmodernism, St. Paul 2002 IVR Encyclopedia of Jurisprudence, Legal Theory and Philosophy of Law, 2005 (źródło internetowe www.ivr-enc.info) U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Warszawa 2007 A. Kaufmann, W. Hassemer, U. Neumann, Einführung in Rechts- philosophie und Rechtstheorie der Gegenwart, Heidelberg 2004 E. Kundera, M. Maciejewski (red.), Leksykon myślicieli politycz- nych i prawnych, Warszawa 2006 S. Lewandowski, A. Malinowski, J. Petzel, Logika dla prawników. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2004 H. McCoubrey, N. D. White, Textbook on Jurisprudence, Oxford 2002 I. McLeod, Legal Theory, New York 2005 L. Morawski, Główne problemy współczesnej fi lozofi i prawa. Pra- wo w toku przemian, Warszawa 2005 K. Opałek, Studia z teorii i fi lozofi i prawa, Kraków 1997 E. Pattaro (red.), A Treaties of Legal Philosophy and General Jurisprudence, t. 1–5, Dordrecht 2005 XI WYKAZ WSPÓŁCZESNEJ LITERATURY D. Patterson (red.), Philosophy of Law and Legal Theory, Mal- den–Oxford–Carlton 2003 J. Penner, D. Schiff, R. Nobles (red.), Jurisprudence Legal Theory. Commentary and Materials, London 2002 R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 1998 R. Scruton, Słownik myśli politycznej, Poznań 2002 J. Stelmach, Współczesna fi lozofi a interpretacji prawniczej, Kra- ków 1999 J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze, Kraków 2006 J. Stelmach, R. Sarkowicz, Filozofi a prawa XIX i XX wieku, Kraków 1998 B. Szlachta (red.), Słownik społeczny, Kraków 2004 M. Szyszkowska, Zarys fi lozofi i prawa, Białystok 2000 R. Tokarczyk, Filozofi a prawa, Lublin 2004 R. Wacks, Understanding Jurisprudence. An Introduction to Legal Theory, Oxford 2005 S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 2001 M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, War- szawa 2002 M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do fi lozofi i prawa, Kraków 2000 XII AKSJOLOGIA A PRAWO Podstawową kategorią aksjologii (ogólnej teorii warto- ści – jednego z głównych działów fi lozofi i) jest wartość. Wartość jest terminem pojmowanym wielorako, między innymi, jako: dobro albo jakość dobra; jakość przez kogoś lub przez coś reprezentowana albo cecha kogoś (czegoś); jakość komuś (czemuś) przypisywana przez podmioty według własnego uznania bądź zgodnie z nor- mami dominującymi w określonej kulturze; to, co cenne i pożądane (K. Kosior, Wartość...). Problematyka aksjologiczna wiąże się z podstawowy- mi zagadnieniami → prawoznawstwa, takimi jak, przede wszystkim: a) → obowiązywanie prawa, b) → tworze- nie prawa, c) → wykładnia prawa i d) → stosowanie prawa oraz e) → przestrzeganie prawa. a) Pojęcie aksjologicznego obowiązywania prawa sta- no wi jedną z zasadniczych kontrowersji w sporze po- między koncepcjami → prawa natury (lub szerzej – kon cepcjami niepozytywistycznymi) i → pozytywizmu prawniczego. Aksjologiczne obowiązywanie prawa oz - na cza najogólniej umocowanie → norm prawnych w sferze podstawowych wartości społecznych (takich 1 AKSJOLOGIA A PRAWO jak np.: sprawiedliwość, słuszność, dobro). Współ- cześnie rzadko spotyka się jednak koncepcje głoszące, że normy (→ przepisy) prawa pozytywnego obowiązują tylko wówczas, gdy są niesprzeczne (zgodne) z normami prawa natury lub określonymi wartościami pozaprawny- mi. Natomiast koncepcje przyjmujące, że skutkiem nie- zgodności prawa pozytywnego z normami prawa natury jest derogacja norm prawa pozytywnego, zakładają, iż skutek taki powstaje tylko wówczas, gdy niezgodność ta ma charakter „rażący” (jednym z najbardziej znanych przykładów takiego podejścia jest → Formuła Rad- brucha). Z reguły jednak uznanie prawa pozytywnego za wadliwe pod względem aksjologicznym prowadzi do formułowania postulatów jego zmiany w przyszłości (M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie...). b) Prawodawca dokonuje wartościowania w ramach poszczególnych etapów modelu tworzenia prawa. Pra- wodawca wybiera cele swojej działalności, które określa aksjologia systemu społeczno-politycznego, w którym prawo jest tworzone (a jednocześnie do aksjologii tej odsyłają kryteria ustalenia potencjalnych środków praw- nych realizacji zamierzonego celu oraz wyboru określo- nego środka prawnego i formy regulacji prawnej), zaś poszczególne wartości stymulują działalność prawotwór- czą, gdyż przesłanką wszczęcia procedury prawodawczej jest ocena (w zasadzie negatywna) określonych zjawisk społecznych lub obowiązującego prawa (J. Wróblewski, Teoria...). c) Argumentacja aksjologiczna odgrywa ogromną rolę przy wykładni przepisów prawa, zarówno, gdy 1) tekst prawny odsyła do ocen i norm moralnych, jaki i wów- czas, gdy 2) interpretator uznaje, że w procesie doko- nywanej przez niego wykładni powinien brać pod uwagę jakieś oceny moralne (J. Wróblewski, Oceny i normy...). W tym pierwszym przypadku szczególną rolę odgrywają „generalne klauzule odsyłające”. Wskazuje się przy tym, że interpretacja treści samego odesłania pozaprawne- 2 AKSJOLOGIA A PRAWO go (klauzuli odsyłającej) wiąże się z wartościowaniem w znacznie większym stopniu niż ma to miejsce w przy- padku interpretacji „całych” przepisów prawnych, gdyż przy wykładni samej klauzuli odsyłającej argumentacja aksjologiczna ma charakter podstawowy (L. Leszczyński, Stosowanie...). d) Wartościowanie jest obecne także w ramach poszcze- gólnych etapów stosowania prawa, zwłaszcza w ich ujęciu materialnym (rozumianym jako zastosowanie okreś lonych przepisów prawa materialnego). Już samo ustalenie obo- wiązywania podstawy normatywnej decyzji stosowania prawa wiązać się może z podnoszonym wyżej problemem aksjologicznego obowiązywania prawa. W ramach etapu ustalenia faktów sprawy i podjęcia przez organ decyzji dowodowej określone wartości uzasad niają ustanawianie → domniemań prawnych stanowiących legalne reguły dowodowe. Domniemania materialne (których podstawa wymaga udowodnienia przez zainteresowany podmiot) mają służyć ułatwieniu podjęcia decyzji sądowego stoso- wania prawa, gdy udowodnienie faktów jest niemożliwe lub znacznie utrudnione, natomiast domniemania for- malne (niewymagające podjęcia czynności dowodowych) chronią takie wartości jak niewinność oskarżonego lub dobra wiara (J. Wróblewski, Sądowe...). Stosowane przepisy mogą także wyznaczać luzy de- cy zyjne (polegające na wskazaniu szeregu konsekwen cji prawnych ustalonych faktów, przy założeniu, że organ stosujący prawo powinien wybrać jedną z tych konse- kwencji), przy czym w pewnych wypadkach prawodawca formułuje przepisy zawierające „dyrektywy wyboru kon- sekwencji” poprzez odesłanie do jakichś ocen (wartości) pozaprawnych, zaś w innych przypadkach brak jest przepi- sów wskazujących wybór właściwej konsekwencji, a wów- czas organ powinien kierować się dyrektywami akcepto- wanymi jako część ideologii sądowego stosowania prawa (np. nakazującymi wybrać decyzję sprawiedliwą, dobrą, słuszną itd.) (J. Wróblewski, Sądowe...). 3 AKSJOLOGIA A PRAWO Argumentacje aksjologiczne z reguły powinny zostać zawarte w sporządzanych przez organy stosujące prawo uzasadnieniach swoich decyzji. Uzasadnienie aksjolo- giczne decyzji stosowania prawa defi niowane jest jako wykazanie, że zostały spełnione warunki niezbędne do uznania tej decyzji za trafną ze względu na przyjmo- wany system wartości (M. Kordela, Uzasadnienie...). e) Według niepozytywistycznych koncepcji → państwa prawa, obowiązek przestrzegania prawa (posłuszeństwa wobec prawa) przez obywateli i organy państwowe ulega ograniczeniu, gdy prawo rażąco narusza np. wartości moralne lub zasady racjonalnego postępowania. W ta- kim wypadku obywatel może odmówić przestrzegania normy prawnej, odwołując się do instytucji → cywilne- go nieposłuszeństwa. Natomiast dużo bardziej kontro- wersyjną instytucją jest „urzędowe odstępstwo od reguł prawnych”, gdyż dotyczy odmowy zastosowania przez urzędnika wykonującego funkcje publiczne normy praw- nej, którą urzędnik ten ocenia jako naruszającą okre- ślone wartości. Warunkiem zastosowania „urzędowego odstępstwa od reguł prawnych” jest kierowanie się przez urzędnika interesem publicznym, a nie własną korzyścią (L. Morawski, Główne problemy...). Rozważania o istocie i naturze wartości rozwijają się, także w ramach prawoznawstwa, pod wpływem znacz- nie różniących się od siebie, często przeciwstawnych, koncepcji ontologicznych. W ujęciu subiektywistycznym wartości określa się jako projekcje ludzkich emocji, woli, czy też intelektu. Według tego ujęcia istnienie wartości jest ograniczone w czasie i przestrzeni. Przyjmuje się tu, że wartości są produktem wartościowania. Jednak- że, według stanowiska subiektywistycznego, choć czło- wiek jest twórcą (lub odkrywcą) wartości, to nie mają one charakteru jedynie indywidualistycznego czy su- biektywnego. Wśród wartości społecznych znajdują się bowiem wartości, które są utrwalone i głęboko zakorze- nione w kulturze danego społeczeństwa. Jednostka więc 4 AKSJOLOGIA A PRAWO z reguły nie dokonuje wyboru zespołu jakichś wartości, lecz w nie wrasta (P. Winczorek, Konstytucja...). W litera- turze wskazuje się, że podejście subiektywistyczne nie przynosi przekonującej odpowiedzi na pytanie, dlaczego ludzie coś cenią (uznają za wartość), a czegoś innego nie cenią (P. Winczorek, Konstytucja...). Pojawia się, więc potrzeba poszukiwania obiektywizacji rozstrzyg- nięć w kwestii tego, co jest dobre oraz tego, co złe, lub przynajmniej potrzeba poszukiwania jakichś uzgodnio- nych sposobów oceniania (Z. Ziembiński, Wstęp...). Należy wskazać, że w polskiej → teorii prawa przed 1989 r. wartości często były utożsamiane z ocenami, zaś „wartościowy” oznaczał tyle, co „oceniany” (J. Wrób- lewski, Wartości...). Stanowisko to było na tyle ugrun- towane, że przetrwało praktycznie do chwili obecnej – np. W. Lang przyjmuje, że wartości rodzą się z wartoś- ciowania, a wartościowanie wyraża się w ocenach. W tym sensie, przedmiotem wartościowym jest przedmiot, któ- remu przyznaje się dodatnią wartość na podstawie okre- ślonego standardu ocennego, oraz że: „Wartości, które deklaruje lub inkorporuje system prawny, są wartościami zrelatywizowanymi do społecznych stan dar dów ocennych i w tym sensie mają one walor obiektywny, niezależny od subiektywnych przeżyć podmiotu wartościującego i nie są redukowane do tych przeżyć” (W. Lang, Aksjo- logia...). Tymczasem wskazuje się na za sad nicze rozróż- nienie pomiędzy podstawowymi poję ciami aksjologii, takimi jak: wartość, norma i ocena. Wartość zajmuje centralne miejsce wobec pozostałych kategorii aksjolo- gicznych, w tym wobec ocen i norm. Stosunek normy do wartości (podkreślany w szczególności w ramach nurtu fenomenologicznego w fi lozofi i) polega zaś na tym, że każda wartość kryje w sobie postulat swej realizacji, a norma zmierza do urzeczywistnienia tej wartości. War- tości są więc podstawą i uzasadnie niem dla systemów normatywnych (P. Dutkiewicz, Problem...). Podnosi się więc, że tendencja do utożsamiania wartości i ocen 5 AKSJOLOGIA A PRAWO (stanowiących w istocie zjawisko przynależne do płasz- czyzny logiczno-językowej) spowodowała, że kon cepcja badania prawa w płaszczyźnie aksjologicz nej nie przynio- sła w polskiej nauce zadawalających rezultatów (P. Dut- kiewicz, Problem...). W opozycji do podejścia subiektywistycznego funk- cjonuje podejście obiektywistyczne. Zgodnie z koncep- cjami obiektywistycznymi wartości istnieją obiektywnie, niezależnie od poznającego je podmiotu, oraz są nieza- leżne od czasu i miejsca. Mają więc byt samoistny, nie- zależny od jednostki i społeczności, a także niezależny od ludzkiej wiedzy, woli, emocji, dążeń, pragnień lub ka- prysów. Mogą być przedmiotem poznania, a ich źródłem jest istota nadprzyrodzona (Bóg) lub natura (P. Winczo- rek, Konstytucja...). Podejście obiektywistyczne zakłada, że człowiek nie jest nieskrępowanym twórcą standardów postępowania, lecz powinien brać pod uwagę wskazania zarówno ro- zumu, jak i sumienia. Postawa ta zakłada optymizm, co do możliwości rozpoznania dobra przez człowieka oraz możliwości porozumienia się w sprawie wspólnej jego realizacji (M. Piechowiak, Pojęcie praw...). Zwolennikom koncepcji obiektywistycznych zarzu- ca się, że dążą oni do tego, by każdy człowiek wyparł się swojej własnej moralności i zastąpił ją nieomylnym, autorytatywnym zespołem norm. Szczególny dylemat powstaje przy zderzeniu zasady demokratycznego po- dejmowania decyzji dotyczących wartości (w organach kolegialnych, w wyborach, w referendum itd.) z podej- ściem obiektywistycznym mówiącym, że wartości istnieją niezależnie od tego, jakiego wyboru dokona społeczeń- stwo, a nad „prawdziwymi” wartościami nie powinno się głosować (P. Winczorek, Konstytucja...). Niezależnie od powyższych kontrowersji można zapewne przyjąć, że w ramach układu kultury danego społeczeństwa możliwe jest wyróżnienie kategorii pod- stawowych wartości wspólnych dla tego społeczeństwa 6 AKSJOLOGIA A PRAWO (takich jak np.: → bezpieczeństwo prawne, → słusz- ność, → sprawiedliwość i innych), oraz wartości gru- powych i jednostkowych, świadczących o pluralizmie aksjologicznym tegoż społeczeństwa. W tym kontekście pisze się, że społeczność, która mimo różnic interesów i przekonań troszczy się o to, by zachować porządek opierający się na najważniej- szych wartościach, będzie w stanie uporać się z niedo- godnościami pluralizmu oraz, że pluralistyczna społecz- ność jest skazana na szukanie konsensusu, co do reguł współżycia i rozwiązywania konfl iktów oraz wartości koniecznych dla uzasadnienia reguł i instytucji społecz- nych (B. Sutor, Etyka...). Problemem pozostaje jednak „odnalezienie” przez współczesne społeczeństwo tych wspólnych wartości społecznych. W doktrynie wskazuje się, że podstawowe, wspólne społeczne wartości powin- ny być proklamowane w regulacji konstytucyjnej, tam też należy ich, między innymi, poszukiwać (K. Wojty- czek, Zasada...). Literatura: P. Dutkiewicz, Problem aksjologicznych podstaw prawa we współ- czesnej polskiej fi lozofi i i teorii prawa, Kraków 1996; M. Kordela, Uzasadnienia aksjologiczne w orzecznictwie Trybuna- łu Konstytucyjnego, RPEiS 2000, z. 3, s. 25–35; K. Kosior, Wartość, [w:] J. Dębowski, L. Gawor, S. Jedynak, K. Ko- sior, J. Zdybel, L. Zdybel, Mała encyklopedia fi lozofi i. Pojęcia. Prob- lemy. Kierunki. Szkoły, Bydgoszcz 1996; W. Lang, Aksjologia polskiego systemu prawa w okresie transfor- macji ustrojowej, [w:] Zmiany społeczne a zmiany w prawie. Ak- sjologia, Konstytucja, Integracja europejska, L. Leszczyński (red.), Lublin 1999; L. Leszczyński, Stosowanie generalnych klauzul odsyłających, Kra- ków 2001; L. Morawski, Główne problemy współczesnej fi lozofi i prawa. Pra- wo w toku przemian, Warszawa 1999; M. Piechowiak, Pojęcie praw człowieka, [w:] Podstawowe prawa jed- nostki i ich sądowa ochrona, L. Wiśniewski (red.), Warszawa 1997; B. Sutor, Etyka polityczna. Ujęcie całościowe na gruncie chrześci- jańskiej nauki społecznej, Warszawa 1994; 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Leksykon współczesnej filozofii prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: