Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00395 005765 11252917 na godz. na dobę w sumie
Lex Zoll. Zarys prawno-ekonomiczno-historyczny - ebook/pdf
Lex Zoll. Zarys prawno-ekonomiczno-historyczny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-282-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Robert Jastrzębski - doktor habilitowany nauk prawnych, profesor na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W pracy naukowej zajmuje się ustrojem i prawem polskim w XX wieku. Jest autorem ponad 70 publikacji, w tym książek: Funkcje weksla w II Rzeczypospolitej (2003), Domy składowe. Umowa składu. Dowody składowe. Komentarz do ustawy (2004), Wpływ siły nabywczej pieniądza na wykonanie zobowiązań prywatno-prawnych w II Rzeczypospolitej (2009), Trybunał Kompetencyjny. Kolegium Kompetencyjne. Geneza. Działalność. Współczesność (2014); współautor książek Giełdy towarowe. Komentarz (2006) i Prawne regulacje działalności giełd towarowych w Polsce (2007); współredaktor opracowania Małe Konstytucje. Ustawy zasadnicze okresów przejściowych 1919 1947 1992 (2014).

Monografia stanowi pierwsze na rynku wydawniczym omówienie tzw. lex Zoll, czyli rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno-prawnych.
Książka ma charakter prawno-ekonomiczno-historyczny. Jej celem jest przede wszystkim analiza przerachowania dokonanego w związku z reformą gospodarczą Władysława Grabskiego. Autor przedstawia jedyne w literaturze przedmiotu tak kompleksowe opracowanie zagadnienia waloryzacji zobowiązań pieniężnych w okresie kształtowania się państwowości polskiej. Czytelnicy odnajdą tu m.in. omówienie praktycznego zastosowania lex Zoll (pod którym to terminem rozumiano również polskie ustawodawstwo waloryzacyjne) oraz rozważania dotyczące kształtowania się klauzuli rebus sic stantibus w prawie polskim.
Publikacja jest skierowana do prawników specjalizujących się w prawie cywilnym oraz historyków prawa i gospodarki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

lex zoll zarys prawno-ekonomiczno-historyczny Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno-prawnych Robert Jastrzębski MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Wydanie publikacji dofi nansowane przez Uniwersytet Warszawski Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne JustLuk Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-9596-0 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 7 Wstęp / 11 Rozdział I Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości / 23 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe / 23 2. Projekt waloryzacyjny F. Zolla / 62 3. Projekt rozporządzenia waloryzacyjnego / 78 Rozdział II Lex Zoll – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno-prawnych / 115 1. Treść rozporządzenia / 115 2. Zmiany rozporządzenia o przerachowaniu zobowiązań prywatno­ ­prawnych oraz regulacje z nim związane / 155 3. Umowy międzynarodowe zawarte przez II Rzeczpospolitą w zakresie waloryzacji – przerachowania zobowiązań prywatno­prawnych / 168 4. Zgodność rozporządzenia o przerachowaniu zobowiązań prywatno­ ­prawnych z ustawą konstytucyjną oraz ustawą o naprawie Skarbu i reformie walutowej, w tym z obowiązującym prawem prywatnym / 176 5. Opinie na temat regulacji z zakresu przerachowania zobowiązań 6. Przerachowanie należności prywatnoprawnych a druga stabilizacja prywatno­prawnych / 186 złotego / 202 7. Waloryzacja – przerachowanie zobowiązań prywatnoprawnych w innych państwach / 209 5 Spis treści Rozdział III Orzecznictwo sądowe / 218 1. Uwagi ogólne / 218 2. Poszczególne należności oraz zagadnienia / 220 2.1. Wierzytelności hipoteczne / 220 2.2. Listy zastawne i obligacje / 227 2.3. Rachunki bankowe (wkładki oszczędnościowe) / 229 2.4. Ubezpieczenia / 231 2.5. Należności wekslowe i czekowe / 231 2.6. Należności i zobowiązania Skarbu Państwa i kolei / 233 2.7. Należności pieniężne wynikające z innych tytułów prawnych / 236 2.8. Stan majątkowy dłużnika / 241 2.9. Przerachowanie na podstawie umowy stron / 242 2.10. Ustalone i przyjęte należności pieniężne / 244 2.11. Przerachowanie należności pieniężnych cudzoziemców / 247 2.12. Postępowanie w sprawach o przerachowanie / 255 Zakończenie / 259 Summary / 269 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno ­prawnych / 277 Wykaz źródeł i literatury / 307 6 Wykaz skrótów Wykaz skrótów AAN AP CKO CPH CPiE CSR Cz. Adw. Pol. Dz. Woj. Zach. Dz. Dz. Pr. Kr. Pol. Dz. Pr. Ks. War. Dz. Pr. Pań. Pol. Dz. U. Dz. U. Śl. Dz. Urz. Dz. Urz. MS GA GB Gł.Wierz. GP GS Archiwum Akt Nowych Archiwum Państwowe Czasopismo Kas Oszczędności Czasopismo Prawno ­Historyczne Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne Czasopismo Spółdzielni Rolniczych Czasopismo Adwokatów Polskich. Dział Województw Zachodnich Dziennik Dziennik Praw Królestwa Polskiego Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego Dziennik Praw Państwa Polskiego Dziennik Ustaw Dziennik Ustaw Śląskich Dziennik Urzędowy Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości Głos Adwokatów Gazeta Bankowa Głos Wierzycieli Głos Prawa Głos Sądownictwa GSW Gazeta Sądowa Warszawska GWG k. Górnośląskie Wiadomości Gospodarcze karta 7 Wykaz skrótów k.c. k.z. KN Konstytucja marcowa ł. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 ze zm.) Kodeks Napoleona ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczy­ pospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 ze zm.) łam M.P. Monitor Polski NF NTA Ob.Wierz. OP SN Dz. Cyw. OSP PiH PiP PKKP PN PPH PPiA PRM Prezydium Rady Ministrów Nowiny Finansowe Najwyższy Trybunał Administracyjny Obrona Wierzycieli Orzeczenia Polskiego Sądu Najwyższego. Dział Cywilny Orzecznictwo Sądów Polskich Przemysł i Handel Państwo i Prawo Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa Przegląd Notarialny Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa i Administracji Prz. Gosp. PS PSL PU Rkt. RM Rada Ministrów Przegląd Gospodarczy Przegląd Sądowy Polskie Stronnictwo Ludowe Przegląd Ubezpieczeniowy rektyfikaty RP (R.P.) RPEiS RPiE Rzeczpospolita Polska Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Ruch Prawniczy i Ekonomiczny (od 1925 r. RPEiS) 8 RPUKU Rocznik Państwowego Urzędu Kontroli Ubezpieczeń Wykaz skrótów RPW Rocznik Prawniczy Wileński SA SC SN SO t. Sąd Apelacyjny Studia Cywilistyczne Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy tom; w przypadku AAN – teczka Th. Pol. Themis Polska WPP Wileński Przegląd Prawniczy Zb. Orz. SN Orz. Izb. Cyw. Zb. Wyr. NTA Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej Zbiór Wyroków Najwyższego Trybunału Administra­ cyjnego 9 Wstęp Wstęp Necessitas non habet legem Termin „lex Zoll” po raz pierwszy użyty został przez E. Tilla w dodatku do lwowskiego „Przeglądu Prawa i Administracji” w 1923 r.1 Publikacja sta­ nowiła krytykę waloryzacji świadczeń pieniężnych zaproponowaną przez F. Zolla, która zamieszczona została w „Przeglądzie Notarialnym”2, później zaś projekt ustawy ukazał się na łamach krakowskiego „Czasopisma Praw­ niczego i Ekonomicznego”3. Pojęcie to pierwotnie obejmowało rozporządze­ nie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno­prawnych (Dz. U. Nr 42, poz. 441 ze zm.; tekst jedn.: Dz. U. z 1925 r. Nr 30, poz. 213), a następnie – po ukazaniu się w grudniu 1924 r. kolejnych rozporządzeń waloryzacyjnych – używano w ogóle pojęcia lex (leges) Zoll bądź prawo Zolla, które oznaczało całość ustawodawstwa waloryzacyjnego obejmującego nie tylko zobowiązania prywatnoprawne, lecz także publicznoprawne4. Należy zaznaczyć, że lex Zoll formalnie do dziś nie zostało uchylone, a w skorowidzu do przepisów prawnych uznawane było za prawo obowiązujące jeszcze w dniu 1 stycznia 1970 r.5 1 E. Till, Lex Zoll, dodatek do PPiA 1923, z. 4–6. 2 F. Zoll, Stały miernik wartości, PN 1923, nr 1–2. 3 F. Zoll, Projekt ustawy o waloryzacji należności pieniężnych, opartych na tytułach prywatno- -prawnych, CPiE 1923, nr 7–9. 4 Zob. H. Tennenbaum, Struktura Gospodarstwa Polskiego, t. 2, Kredyt, Warszawa 1935, s. 238–242; Fryderyk Zoll 1865–1948. Prawnik – uczony – kodyfikator, red. A. Mączyński, Kraków 1994, s. 41–42. 5 Zob. Z. Keck, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1918–1939 i 1944–1969. Stan prawny na dzień 31 grudnia 1969 r., Warsza­ wa 1970, s. 463. Formalnie rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej o przerachowaniu zobowiązań prywatno­prawnych zamieszczane było w kolejnych wydaniach skorowidzów przepisów prawnych, które ukazały się po 1945 r. Zob. tenże, Skorowidz przepisów prawnych. Przepisy ogłoszone w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1948, War­ szawa 1948, s. 111; tenże, Skorowidz przepisów prawnych. Przepisy ogłoszone w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1949, Warszawa 1949, s. 123; tenże, Skorowidz 11 Wstęp Powszechnie za twórcę rozporządzenia uważa się F. Zolla, przy czym pro­ jekt nie był wyłącznie jego własnym dziełem6. Projekt bowiem był owocem poufnej ankiety, która miała miejsce w przedmiotowej sprawie w maju 1923 r. w Ministerstwie Skarbu. Jej podstawą był przygotowany uprzed­ nio wstępny projekt F. Zolla, który został później uzupełniony pomysłami uczestników konferencji, przedstawionymi w toku dyskusji, przy czym, jak stwierdził F. Zoll, „ze względu jednak na poufność tych narad musiał on je puścić w świat pod własną firmą”7. Zwolennikiem przeprowadzenia waloryzacji był W. Grabski, który uznawał, że istotne znaczenie dla odbudowy państwowości polskiej i życia gospodar­ czego miało przecięcie raz na zawsze sporów z tym związanych. Twierdził przy tym, że spłaty powinny być oparte na współczynniku wartości przed­ miotów, na podstawie których zostały zawarte transakcje między wierzy­ cielem a dłużnikiem. Opinię taką wyraził w czasie, gdy pełnił po raz drugi stanowisko Ministra Skarbu w 1923 r. W swoich pamiętnikach podkreślił, że: „leżało to wtedy całkowicie po linii interesów wierzycieli. Dłużnicy bali się waloryzacji i myśleli, że jej unikną. Uprzedzałem ich i wskazywałem na konieczność odpowiednich układów dobrowolnych”, dlatego „przystępując do reformy walutowej, zażądałem pełnomocnictw dla przeprowadzenia waloryzacji, bo wiedziałem, że Sejm nigdy by tej sprawy nie załatwił”8. przepisów prawnych. Przepisy ogłoszone w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej w la- tach 1918–1939 i 1944–1952 obowiązujące w dniu 1 kwietnia 1952 r., Warszawa 1952, s. 139; tenże, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1918–1939 i 1944–1953. Według stanu prawnego na dzień 31 grudnia 1953 r., War­ szawa 1954, s. 258; tenże, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1944–1955. Według stanu prawnego na dzień 31 grudnia 1955 r., Warszawa 1956, s. 397; tenże, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1918–1939 i 1944–1963. Stan prawny na dzień 31 grudnia 1963 r., Warszawa 1964, s. 424; tenże, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1918–1939 i 1944–1965. Stan prawny na dzień 31 grudnia 1965 r., Warszawa 1966, s. 445; tenże, Skorowidz przepisów prawnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim w latach 1918–1939 i 1944–1967. Stan prawny na dzień 31 grudnia 1967 r., Warszawa 1968, s. 479. 6 Zob. protokół konferencji z dnia 25 stycznia 1924 r. w sprawie projektu rozporządzenia Pre­ zydenta Rzeczypospolitej o przerachowaniu dawniejszych zobowiązań prywatno­prawnych (AAN, PRM, Rkt. 52, t. 1, k. 277). 7 AAN, PRM, Rkt.  52, t.  1, k.  277. Zob.  Wspomnienia Fryderyka Zolla (1865–1948), oprac. I. Homola ­Skąpska, Kraków 2000, s. 380 i n. 8 W. Grabski, Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), Warszawa 1927, 12 s. 64. Wstęp Ponadto, uzasadniając jej konieczność, W. Grabski stwierdził: „Podjąłem zatem sprawę waloryzacji zobowiązań ze względu na ochronę interesów wierzycieli, ale oczywiście zrozumiałem, że między ich interesami a inte­ resami dłużników państwo musi doprowadzić do rozumnego i godziwego kompromisu. Ażeby do tego doszło uprosiłem prof. Zolla z Krakowa, by podjął się trudnej misji zbadania poglądów tych dwóch stron w osobie licz­ nych reprezentantów jednych i drugich i opracował odpowiedni projekt”9. Prawdopodobnie dokonany przez Prezesa Rady Ministrów wybór na autora przeszłej regulacji F. Zolla padł w związku z jego licznymi publikacjami na ten temat. W szczególności projekt ustawy waloryzacji należności pienięż­ nych opartych na tytułach prywatnoprawnych, zamieszczony na łamach krakowskiego „Czasopisma Prawniczego i Ekonomicznego”, co podkreślił jego autor, a późniejszy twórca regulacji, spodobał się Ministrowi Skarbu – W. Grabskiemu. Dlatego wezwał do siebie F. Zolla na rozmowę, której tematem było opracowanie rozporządzenia waloryzacyjnego. Miała ona dość humorystyczny przebieg, gdyż – jak wspomina gość: „Dziękując za zaszczyt, łączący się z powierzeniem mi tego zadania, nadmieniłem jednak, że zadanie jest nie tylko trudne, ale i niebezpieczne. Zgodnie bowiem z in­ tencjami naszymi przerzucenia na dłużników – choćby w części – krzywdy wyrządzonej przez inflację wierzycielom, wywołamy oburzenie wśród jed­ nych i drugich i czeka mnie smutna śmierć na jednej z latarni warszawskich. P. Grabski odpowiedział: Panie, jednak ktoś to musi zrobić i poświęcić się. Na to ja zauważyłem: Panie Ministrze, rozkaz spełnię, wisieć może będę, ale proszę nie zapomnieć, że w Warszawie jest więcej latarni, a jeżeli projekt stanie się prawem, na najbliższej latarni obok referenta zawiśnie Minister Skarbu”10. Wykonanie zobowiązań prywatnoprawnych o charakterze pieniężnym zwykle natrafia na problemy w okresie wydarzeń gospodarczo­polityczno­ ­społecznych, takich jak: wojny, rewolucje, kryzysy gospodarcze. Następuje wówczas zmiana siły nabywczej pieniądza, a co za tym idzie – spełnie­ nie świadczenia pieniężnego nie odpowiada jego pierwotnej wielkości, 9 Tamże, s. 65. 10 F. Zoll, Zobowiązania w zarysie według polskiego kodeksu zobowiązań. Podręcznik poddany rewizji i wykończony przy współudziale Dr Stefana Kosińskiego i Mgr Józefa Skąpskiego, Warszawa 1948, s. 220; Wspomnienia Fryderyka Zolla…, s. 378–379. 13 Wstęp tzn. wartości, jaką strony stosunku zobowiązaniowego uważały, że posia­ dają w chwili zaciągania zobowiązania. Najczęściej wynika to z polityki finansowej państwa, która musi znaleźć źródła dochodu w celu pokrycia deficytu budżetowego. Współcześnie najprostszym znanym sposobem jest tzw. druk pieniądza papierowego. Powoduje to oczywiście zjawisko inflacji, która ma wpływ na relacje łączące strony stosunku zobowiązaniowego. Państwo bowiem, emitując pieniądz, ma określone interesy, a co za tym idzie – prowadzi określoną politykę pieniężną. W przypadku inflacji, czyli druku pieniądza nieuzasadnionego obrotem gospodarczym, stanowi to nałożenie podatku na ogół społeczeństwa, który ma pokryć niedobory finansowe państwa. W ten sposób państwo uzyskuje nowe dochody, któ­ rymi pokrywa istniejący deficyt, jak to ma miejsce np. w okresie wojny. Trafnie ujął to S. Głąbiński, który – charakteryzując pojęcie waluty pa­ pierowej – stwierdził m.in., że waluta taka: „nadaje całemu życiu gospo­ darczemu charakter niepewny i spekulacyjny, naraża ludzi uczciwych na niezawinione straty, a przysparza niezasłużonych zysków spekulantom, niesłownym i nieuczciwym dłużnikom, pośrednikom, kupcom, podatni­ kom. Ludzie świadomie niedopełniający swoich zobowiązań, odkładający wzajemne świadczenia na coraz dalszy termin, kupcy ukrywający towary, aby je później drożej sprzedać i nadużywający kredytu towarowego, po­ datnicy, umyślenie zwlekający z opłatą podatków, przedsiębiorcy zwleka­ jący z opłatą płac robotnikom, cen za dostarczone materjały, wszyscy oni pewni są zysku z nieuczciwego postępowania. Waluta podatkowa więc jest posiewem niemoralności gospodarczej i podatkowej, zapewnia premję za nieuczciwość, pogłębia nienawiści i walki społeczne”11. Inflacja spowodo­ wana drukiem pieniądza papierowego stanowiła, zdaniem R. Rybarskiego, jedną z postaci nienormalnej formy kredytu państwowego, przy czym jak zaznaczył: „Dług to osobliwy, gdyż dość rychło staje się widocznem, że państwo go nigdy nie zwróci”12. 11 S. Głąbiński, Teorja Ekonomiki Narodowej, Lwów 1927, s. 312–313. Zob. W. Konderski, Obec- ne położenie gospodarcze. Odczyt wygłoszony na inauguracyjnem posiedzeniu Krakowskiego Towarzystwa Ekonomicznego w październiku 1924 roku, PN 1924, nr 4; S. Janicki, Pieniądz, ogólny poziom cen i kryzysy gospodarcze, RPEiS 1925, z. 1; R. Jastrzębski, Polityka inflacyj- na państwa polskiego w XX wieku a interes prywatny. Zagadnienia prawne, ekonomiczne i społeczne (w:) Interes publiczny a interes prywatny w prawie, red. T. Giaro, Warszawa 2013, s. 19 i n. 12 R. Rybarski, Nauka Skarbowości, Warszawa 2015, s. 355. 14 Wstęp Wówczas ma miejsce konflikt między prawem publicznym a prywatnym, między interesami państwa a interesami poszczególnych jednostek. Oczy­ wiście z korzyścią, a niejako zwycięsko wychodzi z tego zawsze określony organizm państwowy, który ze względu na ochronę sensu largo interesu ogólnego (powszechnego) korzysta z całego arsenału środków mających na celu zapewnić jego byt. W szczególności jest to związane z przywilejem emisyjnym, który posiada państwo, a raczej bank centralny bądź banki mające przywilej emisyjny. W związku z tym na wstępie należy zwrócić uwagę na podział prawa, który ukształtował się wiele wieków temu, na prawo publiczne oraz pry­ watne. W II Rzeczypospolitej rozróżnienie tych terminów nastręczało, zresztą tak jak współcześnie, sporo problemów. Odwoływano się przede wszystkim do definicji sformułowanej przez rzymskiego prawnika Ul­ piana: „publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem”. W związku z tym przyjmowano, że pra­ wo publiczne ma na celu ochronę interesu państwa czy szeroko pojętego ogółu, prawo prywatne zaś ma na względzie przede wszystkim korzyści poszczególnych jednostek13. Oczywiście ścisła cezura między tymi poję­ ciami była i jest trudna do przeprowadzenia. Dlatego F. Zoll oraz B. Heł­ czyński w komentarzu do rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno­prawnych uznali, że „mimo wysiłków 2000­letnich nie ma dotąd pewnych znamion, według których można by zawsze i wszędzie rozdzielić sferę praw prywat­ nych i publicznych, i dlatego ustawodawca nie powinien od tych różnic czynić zależnem stosowanie swych norm – gdzie to nie jest koniecznem”14. Jednakże dla pewnego porządku należy uznać, iż w omawianym okresie prawo w znaczeniu przedmiotowym dzielono na: publiczne oraz prywat­ ne. Pierwsze dotyczyło korzyści ogółu społeczeństwa; było to np. prawo administracyjne, karne, państwowe (konstytucyjne); drugie zaś – korzyści 13 Szerzej F. Bossowski, Prywatne prawo (w:) Encyklopedja podręczna prawa prywatnego za- łożona przez Henryka Konica, red. F. Zoll, J. Wasilkowski, t. 3, Warszawa [ok. 1931–1939], s. 1774 i n. 14 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobo- wiązań prywatno-prawnych wraz z rozporządzeniami uzupełniającemi o przerachowaniu wszelkich należności prywatno- i publiczno-prawnych z motywami i objaśnieniami oraz dodatkiem dla nieprawników opracowanemi przez prof. Fryderyka Zolla i dr. Bronisława Hełczyńskiego, Warszawa 1925, s. 26. 15 Wstęp poszczególnych podmiotów, np. było to prawo spadkowe, obligacyjne, rzeczowe15. Drugim terminem wymagającym krótkiej charakterystyki, którego defini­ cja nie zmieniła się w zasadzie do chwili obecnej, jest pojęcie zobowiązania. W okresie II Rzeczypospolitej uważano, że zobowiązanie jest stosunkiem prawnym istniejącym między dwiema lub więcej osobami, na podstawie którego jedna ze stron może domagać się od drugiej określonego świad­ czenia, druga zaś obowiązana jest do jego wypełnienia16. Warto zaznaczyć, że większość świadczeń miała i ma charakter pieniężny. Dlatego należy dokonać krótkiej charakterystyki pojęcia pieniądza, która ulegała na prze­ strzeni czasu licznym zmianom. Nie zamierzam omawiać teorii, koncepcji, rodzajów pieniądza, gdyż nie należy to do tematu pracy17. Istotne znacze­ nie ma jednak stworzony przed I wojną światową system pieniężny oparty na parytecie szlachetnego kruszcu, głównie złota. Oczywiście obiegające banknoty były także pokryte przez weksle, dyskontowane w banku emi­ syjnym. Dlatego m.in. K. Marks uważał, że obieg banknotów nie opierał się na pieniądzu kruszcowym czy państwowym pieniądzu papierowym, ale na obiegu weksli18. Stanowiły one w pewnym sensie pisemną obietnicę zapłaty w określonym terminie, jak również były właściwym pieniądzem handlowym. W ten sposób pieniądze emitowane przez państwo były wy­ mienialne na złoto, tzn. odpowiedniej ilości kruszcu odpowiadała okreś­ lona jednostka pieniężna. Był to tzw. gold standard (system waluty złotej). W okresie I wojny światowej banki zawiesiły wymienialność banknotów na złoto. Natomiast po jej zakończeniu próbowały powrócić do dawnych kon­ cepcji monetarnych, co wiązało się z powstaniem systemu waluty określanej 15 Zob. F. Zoll, Prawo prywatne w zarysie przedstawione na podstawie ustaw austryackich, Kra­ ków 1910, s. 2; tenże, Prawo cywilne w zarysie, Warszawa–Kraków 1921, s. 2; Z. Cybichowski, Prawo państwowe (w:) Encyklopedja podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, admi- nistracyjnego i międzynarodowego), red. Z. Cybichowski, t. 2, Warszawa 1930, s. 746–747. 16 Zob. F. Zoll, Zobowiązania, Kraków 1907, s. 3 i n.; tenże, Prawo cywilne w zarysie…, s. 112 i n.; tenże, Zobowiązania w zarysie według polskiego kodeksu zobowiązań. Podręcznik…, s. 4 i n.; R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Lwów 1939, s. 13 i n.; L. Domański, Instytucje Kodeksu Zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część ogólna, Warszawa 1936, s. 7 i n. 17 Szerzej Z. Żabiński, Rozwój podstaw prawa obrotu pieniężnego i czynności bankowych, 16 SC 1988, t. 34. 18 Zob. K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 3, cz. 1, Warszawa 1957, s. 437–438; tenże, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, Warszawa 1951, s. 99 i n. Wstęp mianem dewizowo­złotowego (gold exchange standard). Warto zaznaczyć, że system ten powstał przed wybuchem I wojny światowej i po raz pierwszy zastosowany został w Austro ­Węgrzech przez wybitnego polskiego ekono­ mistę i prawnika L. Bilińskiego, który pełnił ważne stanowiska państwowe w monarchii dualistycznej, m.in. Ministra Skarbu Austrii, Austro ­Węgier oraz gubernatora Banku Austro ­Węgierskiego19. II Rzeczpospolita w okresie inflacji posługiwała się tzw. pieniądzem pa­ pierowym, którym była marka polska, drukowana przez PKKP. Druk pie­ niądza zapewniał pokrywanie wydatków nowopowstałego państwa pol­ skiego. Prowadzona w taki sposób polityka pieniężna spowodowała wzrost inflacji, która następnie przerodziła się w hiperinflację. Stabilizacja waluty spowodowała wprowadzenie do obiegu w 1924 r. nowej waluty – złotego, którego przywilej emisyjny posiadał powstały Bank Polski. Bilety Ban­ ku Polskiego były pokryte, poza złotem oraz dyskontowanymi wekslami, także dewizami, które były traktowane na równi z metalem szlachetnym. Przyjęty przez państwo polskie system waluty określany był mianem de­ wizowo­złotowego (gold exchange standard). Oczywiście nastąpiła jeszcze w 1927 r. tzw. druga stabilizacja złotego, która określiła nowy parytet złota w polskiej jednostce monetarnej, który już nie zmienił się aż do wybuchu II wojny światowej20. Wynika z tego, że podstawą polskiego systemu waluty dewizowo­złotowej była kruszcowa teoria pieniądza, zgodnie z którą pie­ niądz jest zawsze towarem. W związku z tym jednostka pieniężna – złoty, posiadała wewnętrzną wartość realną, określoną przez jednostkę wagową złota, nazywaną parytetem21. W okresie II Rzeczypospolitej pieniądz, będąc rzeczą ruchomą, stanowił miernik wartości oraz pośredniczył w wymianie dóbr22. Istotną jego cechą była i jest zdolność do zwalniania z zobowiązań, nadana mu przez wła­ dzę państwową. Dlatego definiowano pieniądz z punktu widzenia prawa 19 Zob. L. Biliński, Wspomnienia i dokumenty, t. 1, 1846–1914, Warszawa 1924, s. 147 i n. 20 Szerzej Z. Karpiński, Waluta złota i  pozłacana, Warszawa  1928; tenże, Bank Polski 1924–1939, Warszawa 1958; tenże, Ustroje pieniężne w Polsce od roku 1917, Warszawa 1968; C. Leszczyńska, Polska polityka pieniężna i walutowa w latach 1924–1936. W systemie gold exchange standard, Warszawa 2013. 21 Z. Knakiewicz, Polskie koncepcje monetarne, RPEiS 1984, z. 4, s. 66. 22 Zob. F. Zoll, Prawo prywatne w zarysie przedstawione…, s. 165; R. Longchamps de Bérier, Wstęp do nauki prawa cywilnego, Lublin 1922, s. 149. 17 Wstęp prywatnego jako „ustaloną przez państwo w drodze ustawowej jednostkę monetarną, uposażoną w moc zwalniania od zobowiązań przez zapłatę”23. Nadana przez państwo cecha zwalniania z zobowiązań stanowi w istocie o wpływie państwa na wykonanie zobowiązań prywatnoprawnych, eo ipso możliwości prowadzenia przez państwo określonej polityki gospodarczej, związanej ze zmianą siły nabywczej pieniądza, zwłaszcza jej obniżeniem. Z polityką taką można się spotkać od czasów starożytnych, a w średnio­ wieczu określano to mianem „psucia monety”, przy czym twierdzono, że „monetae sunt regales”24. Polegało to zasadniczo na zmianie wartości pieniądza przez monarchę, zwłaszcza w związku ze zmniejszeniem ilości szlachetnego kruszcu w nowej jednostce monetarnej. W średniowieczu na ziemiach polskich przykładem tego były tzw. brakteaty, bite przede wszyst­ kim za panowania Mieszka III Starego, które charakteryzowały się tym, że były tak cienkie, że stempel był odbijany tylko na jednej stronie25. Powstał w związku z tym problem, czy określanie wartości pieniądza należy do uprawnień władzy państwowej, czy też stanowi on ekwiwalent pewnych dóbr, a co za tym idzie – czy w stosunkach prywatnoprawnych wykonanie zobowiązania ma nastąpić w kwocie nominalnej bez względu na zmienioną siłę nabywczą ówczesnej waluty (nominalizm), czy też konieczna jest zmia­ na wysokości świadczenia pieniężnego – waloryzacja. Z tymi terminami wiążą się dwie podstawowe koncepcje pojęcia pieniądza: nominalistycz­ na oraz metalistyczna. Pierwsza z nich określa pieniądz jako abstrakcyjną jednostkę rachunkową, wprowadzoną i uznaną przez państwo. A zatem zapłata pieniędzmi, w kwocie nominalnej, bez względu na zmienioną ich siłę nabywczą, powodowała skuteczne wykonanie świadczenia pieniężnego. Natomiast zwolennicy metalizmu upatrywali istoty pieniądza w zawartym w nim kruszcu szlachetnym (złocie, srebrze), który stanowił o jego warto­ ści. Traktowali w ten sposób pieniądz nie jako jednostkę obrachunkową, ale towarową26. Oczywiście w okresie panowania normalnych stosunków gospodarczych, kiedy nie występuje istotna zmiana siły nabywczej pienią­ 23 M. Orłowski, Pieniądz (w:) Encyklopedja podręczna prawa prywatnego…, red. F. Zoll, J. Wa­ silkowski, t. 3, s. 1448; zob. także R. Jastrzębski, Funkcje weksla w II Rzeczypospolitej, War­ szawa 2003, s. 121 i n. 24 Zob. A. Stelmachowski, Nominalizm pieniężny a waloryzacja, SC 1965, t. 6, s. 282 i n. 25 Szerzej J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski, t. 1, Do połowy XV wieku, Warsza­ 18 wa 1973, s. 264–266. 26 Zob. Z. Żabiński, Istota prawna jednostki pieniężnej, SC 1965, t. 6. Wstęp dza, przewagę miały i mają poglądy nominalistyczne, związane z okreś­ leniem wielkości świadczenia pieniężnego. W okresach zaś gwałtownych wahań wartości pieniądza dochodzą do głosu koncepcje waloryzacyjne, które mają na celu przywrócić oraz określić, w odpowiednich granicach, wartość świadczeń pieniężnych. Następuje to często przez wprowadzenie do obrotu całkiem nowej jednostki pieniężnej, na którą niejako przeracho­ wuje się dawną walutę obiegową. W tym miejscu należy zdefiniować poję­ cie waloryzacji. Zdaniem F. Zolla „waloryzacja jest zatem przywróceniem w granicach możności i słuszności pewnych wartości zdeprecjonowanym wierzytelnościom”27. Istotne znaczenie z punktu widzenia charakterystyki podstawowych pojęć, jakimi posłużono się w pracy, mają terminy ściśle ekonomiczne, przede wszystkim inflacja oraz dewaluacja – w odniesieniu do poglądów ówczes­ nej nauki ekonomii. Ciekawą ich charakterystykę podał F. Zweig, który stwierdził, że w przypadku inflacji „wartość realna pieniądza, tj. jego siła kupna [siła nabywcza – przyp. aut.]28 spada, ciężar długów się zmniejsza, obieg pieniężny przyspiesza swe obroty, pieniądz wychodzi z ukrycia”29. Dewaluacja natomiast polega na zmniejszeniu wartości pieniądza wobec złota, czyli zmniejszeniu jego zawartości w jednostce pieniężnej. Wszyst­ kie te zjawiska ekonomiczne, zdaniem F. Zweiga, były brakiem równowagi finansowej państwa, a konkretnie następstwem istnienia deficytów. Nale­ żały bowiem do patologii życia gospodarczego i miały miejsce w sytuacji, w której istniał deficyt. W przypadku inflacji deficyt był pokrywany kre­ dytem publicznym, czyli finansowaniem konsumpcji, polegającym zwykle na druku tzw. pieniądza bez pokrycia. Jeśli chodzi o dewaluację to deficyt był pokrywany de facto przez ogłoszenie państwowego bankructwa, któ­ re umożliwiało dalszą, pozbawioną już zadłużenia gospodarkę pieniężną. Wynikało z tego, że „inflacja dostarcza nowych kredytów, dewaluacja prze­ prowadza wprost bankructwo”30. 27 F. Zoll, Zobowiązania w zarysie według polskiego kodeksu zobowiązań. Podręcznik…, s. 219. 28 Siła nabywcza pieniądza określa, jaka ilość dóbr może być nabyta w pewnym przedziale czasu za określoną liczbę jednostek pieniężnych. 29 F. Zweig, Deflacja – dewaluacja – inflacja, Ekonomista 1934, t. 2, s. 30–31. 30 Tamże, s. 31. Zob. A. Heydel, Co to jest inflacja i deflacja?, Ekonomista 1934, t. 3; J. Lewiński, Inflacja (w:) Encyklopedja podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i międzynarodowego), red. Z. Cybichowski, t. 1, Warszawa 1930, s. 188–190. 19 Wstęp Monografia ma charakter prawno­ekonomiczno­historyczny i stanowi w pewnym stopniu zmienioną część pierwszą poprzedniej pozycji książ­ kowej autora, która ukazała się w 2009 r. pt. Wpływ siły nabywczej pienią- dza na wykonanie zobowiązań prywatno-prawnych w II Rzeczypospolitej. Jej celem jest przede wszystkim omówienie waloryzacji (przerachowania), dokonanej w związku z reformą gospodarczą W. Grabskiego w latach 20. XX w. Książka składa się z trzech rozdziałów, wstępu, zakończenia oraz streszczenia w języku angielskim, wykazu źródeł i literatury, a także tekstu jednolitego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. Pierwszy rozdział dotyczy wykonywania zobowiązań prywatno­ prawnych w okresie inflacji, tzn. początków kształtowania się państwowości polskiej. Wówczas miała miejsce inflacyjna emisja marki polskiej, a także obiegały pieniądze państw zaborczych, do momentu wydania tzw. leges Grabski, które w zasadzie ujednoliciły obieg pieniężny na obszarze całego państwa. Wtedy właśnie powstał problem wykonania zobowiązań prywat­ noprawnych w związku ze zmienioną siłą nabywczą pieniądza. Konsekwen­ cją tego było orzecznictwo sądowe, które początkowo stało na stanowisku nominalistycznym, a następnie, po słynnym orzeczeniu SN w sprawie Fliederbaum – Kuhnke31, przyjęło kurs waloryzacyjny. Orzeczenie to nie precyzowało skali waloryzacji, pozostawiając tę kwestię władzy ustawodaw­ czej. Pracami nad projektem regulacji waloryzacyjnej zajął się F. Zoll, na prośbę ówczesnego premiera W. Grabskiego, który w licznych publikacjach, a także w glosie do wspomnianego orzeczenia, uznał, że konieczna jest interwencja prawodawcy w imię szeroko pojętych zasad słuszności. Warto zaznaczyć, że projekt opracowany przez specjalnie powołaną komisję pod przewodnictwem F. Zolla ukazał się w formie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. Umożliwiło to ominięcie długiej i żmudnej drogi legisla­ cyjnej w Sejmie, która byłaby z pewnością przeszkodą w powstaniu regulacji waloryzacyjnej. W ten sposób powstało, w dużym skrócie, rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zo­ bowiązań prywatno­prawnych, którego tekst jednolity ukazał się w 1925 r. Drugi rozdział pracy dotyczy m.in. treści rozporządzenia, nowelizacji, opinii na jego temat. Co istotne, rozporządzenie regulowało waloryzację niemalże wszystkich należności pieniężnych, a także było przez cały okres 31 Orzeczenie SN z dnia 25 lutego 1922 r., C 186/21, OSP 1921–1922, poz. 461, z glosą F. Zolla. 20 Wstęp II Rzeczypospolitej, od momentu wydania ostatniej nowelizacji zamiesz­ czonej w tekście jednolitym, unormowaniem praktycznie niezmienionym. Ukazanie się rozporządzenia, a nawet sam już jego projekt, przyniosło ogromne niezadowolenie społeczne. W szczególności wierzyciele, zwłasz­ cza hipoteczni, tworzyli różnego rodzaju komitety oraz organizowali akcje sprzeciwu wobec obowiązującego prawa waloryzacyjnego, a także przeciw jego twórcom. Nie obyło się również bez wystąpień sejmowych oraz boga­ tej korespondencji skierowanej do rządu. Jednak żaden późniejszy gabinet ministrów ani Sejm nie uchylił, a nawet nie zmienił regulacji, obawiając się prawdopodobnie niekończących się sporów co do miary przerachowa­ nia (waloryzacji). Warto zaznaczyć, że o zgodności rozporządzenia z Kon­ stytucją, a także z obowiązującym prawem musiał orzekać SN, mimo że zgodnie z Konstytucją marcową był pozbawiony takich uprawnień. Zmian w regulacji nie spowodowała nawet druga stabilizacja złotego, a faktycznie jego dewaluacja, która jeszcze bardziej zredukowała – i tak już zmniejszone w wyniku lex Zoll, jak popularnie określano rozporządzenie – należno­ ści pieniężne. Oczywiście w pracy została także poruszona sprawa umów międzynarodowych regulujących zagadnienie przerachowania zobowiązań prywatnoprawnych, których stroną była II Rzeczpospolita. Na zakończenie rozdziału II krótko omówiona została waloryzacja w innych państwach, które borykały się z podobnymi trudnościami, m.in. w Austrii, Czecho­ słowacji, Niemczech, na Węgrzech. Ostatni rozdział pracy poświęcony został orzecznictwu sądowemu, w szcze­ gólności SN, które tak na dobrą sprawę wypełniło ustalone w rozporzą­ dzeniu granice waloryzacji. Judykatura została omówiona w pracy dość szczegółowo według kryteriów: określonych należności oraz zagadnień znajdujących się w treści rozporządzenia. Warto podkreślić, że w prak­ tyce o zastosowaniu rozporządzenia decydowało tzw. prawo sądowe, zaś regulacja stanowiła pewne ramy, które wypełniała ówczesna władza sądo­ wa, ze względu na użycie przez ustawodawcę wielu terminów nieostrych, umożliwiających dostosowanie miary przerachowania do poszczególnych przypadków. Przechodząc do charakterystyki bazy źródłowej pracy, należy zaznaczyć, że składa się na nią pięć części. Pierwsza z nich obejmuje wszelkiego ro­ dzaju akty prawne, takie jak: ustawy, umowy międzynarodowe, dekrety, 21 Wstęp rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej, rozporządzenia wykonaw­ cze, okólniki itd. Do drugiej grupy należy zaliczyć materiały ustawodawcze związane z pracami Sejmu, tzn. druki sejmowe, sprawozdania, interpelacje. Trzecia grupa dotyczy materiałów archiwalnych, zgromadzonych w AAN oraz w Archiwum Państwowym w Warszawie. Na literaturę – bibliografię, która okazała się pomocną w napisaniu pracy, składa się wiele pozycji książ­ kowych oraz czasopiśmienniczych, stanowiących czwartą grupę. Tworzy ją nie tylko literatura ściśle naukowa, lecz także popularnonaukowa, pamięt­ nikarska czy wręcz informacyjna. Ostatnia, piąta grupa bazy źródłowej, dotyczy szeroko pojętego orzecznictwa, począwszy od orzeczeń sądów: pokoju, okręgowych, apelacyjnych, a skończywszy na SN i NTA. Judyka­ tura, zwłaszcza SN, odegrała istotną rolę w stosowaniu lex Zoll. W pracy powołano także orzeczenia sądów zagranicznych, które były publikowane w polskiej prasie prawniczej ze względu na ich znaczenie. Na zakończenie należy wyrazić wdzięczność wielu osobom, dzięki wspar­ ciu których książka powstała. W szczególności podziękowania należą się prof. M. Pietrzakowi, który zachęcił autora do wydania niniejszej mono­ grafii. Odrębne podziękowania należą się władzom Uniwersytetu Warszaw­ skiego, przede wszystkim prorektorowi ds. badań naukowych i współpracy prof. A.Z. Nowakowi, dziekanowi WPiA UW prof. K. Rączce, prodzieka­ nowi ds. współpracy z zagranicą i kadry naukowej prof. T. Giaro oraz pro­ dziekanowi ds. finansowych doc. M. Grzybowskiemu. Pomoc i życzliwość tych osób pozwoliły autorowi na nadanie obecnego kształtu monografii. 22 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe Rozdział I Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe Okresy niepokojów społecznych, będące wynikiem wojen, rewolucji, klęsk żywiołowych, kryzysów gospodarczych, powodują wiele trudności zwią­ zanych z obrotem prawnym, zwłaszcza w zakresie wykonania zobowiązań. Spowodowane jest to niemożnością całkowitego wykonania świadczenia przez dłużnika na rzecz wierzyciela, a co za tym idzie – z niewykonaniem zaciągniętego zobowiązania. Rozwiązanie tego zagadnienia może być róż­ ne. Polega m.in. na udzieleniu dłużnikowi moratorium, rozwiązaniu za­ ciągniętych uprzednio umów, w tym na wzajemnym zwrocie dokonanych świadczeń przez strony, czy też w oparciu o klauzulę rebus sic stantibus. Na ziemiach polskich już w dawnej Rzeczypospolitej była znana instytucja tzw. listów moratoryjnych, które odraczały zapłatę przez dłużnika należno­ ści w przypadku niezawinionych przez niego okoliczności, takich jak: woj­ na, pożar czy spustoszenie dóbr przez wroga32. W pierwszej połowie XIX w., w związku z wojnami doby napoleońskiej, na ziemiach polskich uchwałą Komisji Rządzącej z końca stycznia 1807 r. zostały wstrzymane postępowa­ nia sądowe w sprawach cywilnych na okres wojny, poza enumeratywnie wy­ mienionymi rodzajami spraw. Nosiło to miano tzw. iuristitium33. W okresie konstytucyjnym na obszarze Księstwa Warszawskiego zostały wprowadzo­ 32 Szerzej P. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, t. 2, Lwów 1911, s. 455–457; Z. Zdrójkowski, Ziemskie prawo prywatne (w:) Historia państwa i prawa Polski, t. 2, Od połowy XV wieku do r. 1795, red. J. Bardach, Warszawa 1966, s. 274–275, 297; Volumina Legum, t. 2, s. 1209; Volumina Legum, t. 4, s. 996; Volumina Legum, t. 5, s. 568–569. 33 Zob. A. Korobowicz, Sądownictwo (w:) Historia państwa i prawa Polski, t. 3, Od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach, Warszawa 1981, s. 121. 23 Rozdział I. Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości ne moratoria34, a także była przedłużana spłata tzw. sum bajońskich35. Nato­ miast w Królestwie Polskim akty moratoryjne były zasadniczo przedłużane do początku lat 20. XIX w.36 Podobnie rzecz miała się w Rzeczypospolitej Krakowskiej, na której obszarze obowiązywały regulacje z okresu Księ­ stwa Warszawskiego, uzupełnione przez ustawodawstwo Wolnego Miasta Krakowa37. Regulacje takie miały i mają charakter szczególny. Dlatego też kodyfika­ cje cywilne, które obowiązywały na ziemiach polskich przed wybuchem I wojny światowej, nie zawierały postanowień dotyczących tego proble­ mu, stały bowiem na stanowisku pacta sunt servanda. Dopiero wybuch wojny spowodował, że wykonanie zobowiązań, w szczególności pienięż­ nych, stało się problemem dla ówczesnego obrotu prawnego, w tym życia społecznego38. W związku z tym, jak stwierdził Sz. Rundstein w 1918 r., „w tym stanie rzeczy zmartwychwstają pojęcia konstrukcyjne, które nowo­ czesna cywilistyka do archiwum złożyła: któż by przypuszczał, że wojna wskrzesi zapomnianą – i niedobrą cieszącą się opinią – klauzulę «rebus sic stantibus», oraz że klauzula ta powoli w najnowszem orzecznictwie zyska 34 Zob. dekret z dnia 18 czerwca 1810 r. zawierający przepisy dla sądów względem przedłużenia terminów dla dłużników (Dz. Pr. Ks. War. t. 2, Nr 18, s. 224–228); dekret z dnia 11 maja 1811 r. – przepisy dla sądów względem przedłużenia dłużnikom terminów opłaty do dnia 24 czerwca 1812 r. (Dz. Pr. Ks. War., t. 3, Nr 32, s. 313–314); dekret z dnia 5 czerwca 1811 r. względem przedłużenia dłużnikom terminów opłaty nie tylko co do długów hypotekowa­ nych, ale też i innych wszelkich długów (Dz. Pr. Ks. War., t. 3, Nr 32, s. 337–338). 35 Zob. W. Sobociński, M. Senkowska ­Gluck, Księstwo Warszawskie (w:) Historia państwa i prawa…, t. 3, red. J. Bardach, s. 108–109. 36 Szerzej K. Sójka ­Zielińska, Prawo cywilne (w:) Historia państwa i prawa…, t. 3, red. J. Bar­ dach, s. 498–499; zob. Postanowienie Królewskie. Przedłużenie wypłat kapitałów przed d. 20 czerwca 1815 r. zaciągnionych, a na własnościach gruntowych zabezpieczonych, do dnia 1 stycznia 1821 roku (Dz. Pr. Kr. Pol., t. 3, s. 381–388); uchwała sejmowa z dnia 14/26 kwietnia 1818 r. względem ustania ogólnego moratorium (Dz. Pr. Kr. Pol., t. 4, s. 407–408); uchwała sejmowa z dnia 14/26 kwietnia 1818 r. względem uzupełnienia 1244 artykułu kodexu cy­ wilnego (Dz. Pr. Kr. Pol., t. 4, s. 412–418). 24 37 Prawo znoszące moratorium, nr 4, 1818 r.; O udzieleniu dłużnikom dobrodziejstwa podziału na raty, nr 5, 1818 r., Dz. Rozporządzeń Rządowych Wolnego Niepodległego i Ściśle Neu­ tralnego Miasta Krakowa i Jego Okręgu. Zob. Ustawodawstwo Rzeczypospolitej Krakowskiej od chwili utworzenia jej politycznego bytu to jest od r. 1815 aż do r. 1836 zebrał w treści Felix Słotwiński, Kraków 1836, s. 13–23. 38 Szerzej na temat spadku waluty we Francji, Austrii, Niemczech i w Polsce zob. Cz. Poznański, Spadek waluty jako zagadnienie żywego prawa. Studjum jurysprudencyjne, Warszawa 1924; zob. S. Krzemicki, Walka dwóch generacji o ponoszenie kosztów wojennych, GB 1921, nr 5; E. Spät, O powrót do pieniądza, GB 1922, nr 22. 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe prawa obywatelstwa?”39. Zanim to jednak nastąpiło, większość państw wo­ jujących wydała szereg aktów moratoryjnych40, które dotyczyły zawieszenia terminów wykonania zobowiązań, aż do zakończenia działań wojennych, przy czym najczęściej regulacje tego rodzaju były przedłużane co pewien czas, np. co 6 miesięcy. Dlatego należy uznać, że moratoria de facto sta­ nowiły szczególną odmianę konwersji zobowiązań, gdyż odsuwały ter­ min płatności świadczeń pieniężnych41. Stanowiły i stanowią akt władzy państwowej, na podstawie którego zawieszane są terminy: wykonania zobowiązań przez dłużników oraz dopełnienia niezbędnych czynności prawnych przez wierzycieli. Obejmowały zwykle zakresem swojego dzia­ łania: terytorium całego państwa lub jego część42, w szczególności obszar teatru działań wojennych lub terytorium państwa okupowanego. Ziemie polskie stanowiły właśnie teren działań wojennych, w szczególności doty­ czyło to obszaru Królestwa Kongresowego. Konsekwencją tego były liczne 39 Sz. Rundstein, Niemożność wykonania zobowiązań a wojna, Th. Pol. 1918, t. 8, s. 298. Szerzej o klauzuli K. Przybyłowski, Klauzula „rebus sic stantibus” w rozwoju historycznym, Lwów 1926; tenże, Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania („Clausula rebus sic stantibus” – jej renesans w dobie współczesnej), PPiA 1926, 1927; tenże, Clausula rebus sic stantibus (w:) En- cyklopedja podręczna prawa prywatnego, red. H. Konic, t. 1, Warszawa 1931–1935, s. 125–141; A. Stelmachowski, Nominalizm pieniężny… Warto podkreślić, że wcześniej K. Przybyłowski napisał rozprawę naukową pt. Wpływ dewaluacji pieniądza na wykonanie zobowiązań. Prob- lem ekwiwalentu w umowach przygotowawczych i stanowczych; zob. Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Prawa i Administracji, red. J. Stelmach, W. Uruszczak, Kraków 2000, s. 369. 40 Zob. D. Anc, Ustawodawstwo francuzkie moratoryjne, sekwestracyjne i rekwizycyjne w związ- ku z wojną 1914–1915 roku, Th. Pol. 1915, t. 5, s. 267–286; Przepisy angielskie o moratorjum, GSW 1914, nr 45, 46, 47, s. 531–532, 540 i 549; L. Domański, Przegląd przepisów prawnych, wydanych we Francji w związku z wojną 1914–1915 roku, GSW 1915, nr 23, 24, 25; tenże, Wojna jako tytuł prawny do wynagrodzenia za szkody i straty. Zarys teorji i praktyki prawa międzynarodowego, prywatnego i publicznego, Warszawa 1915, s. 31 i n., s. 27 i n.; J. Beker­ man, Wojna, jako siła wyższa w stosunkach umownych, GSW 1916, nr 45; J.S. Lewiński, Inflacja, Prz. Gosp. 1920, nr 18. 41 Zob. H. Tennenbaum, Struktura Gospodarstwa Polskiego, t. 2, Kredyt, Warszawa 1935, s. 237–238; J. Bibring, Trudności przy stosowaniu ustaw moratoryjnych w procesie, GS 1936, nr 10, s. 754 i n. 42 Szerzej M. Kuratów, Moratorjum. Studjum z zakresu prawa i praktyki, Warszawa 1914; tenże, Prawo austryackie z dnia 30 listopada 1912 r. o wpływie siły większej na dopełnienie czynności wekslowo-prawnych, Th. Pol. 1913, t. 1, s. 123–127; M. Kuratow, Moratorjum. Studjum z zakresu prawa i praktyki, GSW 1914, nr 45; A. Liebeskind, Moratorjum (w:) Encyklopedja podręczna prawa prywatnego założona przez Henryka Konica, red. F. Zoll, J. Wasilkowski, t. 2, Warszawa [ok. 1935], s. 935–939 (recenzja: S. Ryfiński, Nowy Kodeks Zobowiązań, dodatek do GSW 1936, nr 15); J. Glass, Moratorjum (w:) Encyklopedja podręczna prawa publicznego…, red. Z. Cybi­ chowski, t. 1, s. 489–492. 25 Rozdział I. Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości akty moratoryjne wydane przez państwa zaborcze. Zapoczątkował je ukaz carski z dnia 5/18 października 1914 r.43 Następnie moratoria, w stosunku do terenu dawnego Królestwa Polskiego, były wydawane przez niemieckie i austriackie władze okupacyjne44. Niekiedy akty moratoryjne dotyczyły określonych wierzytelności, w szczególności wekslowych45. Wynikiem tego było, że in statu nascendi tworzenia się zrębów państwo­ wości polskiej sprawa mocy obowiązującej aktów moratoryjnych stała się palącym problemem. Na tyle istotnym, że ówczesne ośrodki polskiej wła­ dzy państwowej, takie jak: Rada Regencyjna, Polska Komisja Likwidacyjna czy Tymczasowy Naczelnik Państwa, wydały wiele aktów prawnych, które regulowały sprawę wykonania zobowiązań46. Akty tego rodzaju dotyczy­ 43 Zbiór Praw i Rozporządzeń Rządu, 7 października (starego stylu) 1914 r., nr 272, publikowa­ ne także w: GSW 1914. Szerzej L. Domański, O zakresie działania Moratorjum Powszechnego w Królestwie Polskiem. Wykład przepisów o moratorjum powszechnem z dodaniem tekstów ukazów moratoryjnych w przekładzie autora niniejszej broszury, Warszawa 1915; tenże, O za- kresie działania moratorjum powszechnego w Królestwie Polskiem, GSW 1915, nr 2, 3, 4, 5, 6; J. Namitkiewicz, Moratoryum, Th. Pol. 1915, t. 5, s. 330–353; H. Konic, Nowella o moratorjum indywidualnem, GSW 1915, nr 27, 28, 29, 30, 31; J. Bekerman, Jeszcze w kwestji moratorjum wekslowego, GSW 1915, nr 13. 44 Zob. rozporządzenie dotyczące zniesienia moratoryum dla obszarów Polski, rosyjskiej, podlegających niemieckiej administracyi (Dz. Rozporządzeń władz cesarsko­niemieckich w Polsce 1915, Nr 1, poz. 6); rozporządzenie dotyczące przedłużenia terminów płatności (Dz. Rozporządzeń cesarsko­niemieckiej administracyi cywilnej dla Polski po lewej stronie Wisły 1915, Nr 14, poz. 47); rozporządzenie Naczelnego Wodza Armji z dnia 4 listopada 1915 r., dz. rozp. l. 43 o moratoryum [Dz. Rozporządzeń c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko ­Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce, część III, Lub­ lin, 20 listopada 1915 r. Część nieurzędowa, s. 2–6 (objaśnienia do rozporządzenia o morato­ ryum, s. 6–9); tekst rozporządzenia także w: GSW 1916]. Szerzej S. Goldstein, O zarządzeniu nadzoru celem uniknięcia upadłości, Th. Pol. 1916, t. 6, s. 335–346; J. Glass, W przedmio- cie dalszego istnienia moratoryum na obszarze okupacyi austryackiej, Th. Pol. 1917, t. 7; S. Goldsztein, Likwidacya moratoryum i praw wyjątkowych, Th. Pol. 1918, t. 8, s. 469–500. 45 Szerzej R. Jastrzębski, Funkcje weksla…, s. 36–38. 46 Zob. dekret Rady Regencyjnej z dnia 9 lutego 1918 r. w przedmiocie przepisów tymczaso­ wych o moratorjum w okręgu sądu apelacyjnego lubelskiego (Dz. Pr. Kr. Pol. Nr 3, poz. 3); Moratoryum w sprawie prawno­prywatnych pretensyi pieniężnych. Rozporządzenie Polskiej Komisyi Likwidacyjnej i Tymczasowego Komitetu Rządzącego z dnia 24 grudnia 1918 r., L. 1186 prez. (Dz. Rozporządzeń Polskiej Komisyi Likwidacyjnej Nr 3, poz. 15; także pub­ likowane w: GSW 1919); O ulgach przy wykonywaniu prywatno­prawnych wierzytelności pieniężnych. Rozporządzenie z dnia 24 grudnia 1918 r., L. 1187 prez. (Dz. Rozporządzeń Polskiej Komisyi Likwidacyjnej Nr 3, poz. 17); dekret nr 179 Naczelnego Dowódcy Wojsk Litwy Środkowej z dnia 5 marca 1921 r. w przedmiocie przedłużania terminów wekslo­ wych [Dz. Urz. Tymczasowej Komisji Rządzącej. Litwa Środkowa, nr 11 (21)]; dekret z dnia 16 stycznia 1919 r. w przedmiocie zawieszenia biegu terminów i przedawnień (Dz. Pr. Pań. Pol. Nr 9, poz. 121); dekret z dnia 23 grudnia 1918 r. w przedmiocie uzupełnienia i zmiany 26 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe ły wszystkich dzielnic państwa polskiego, zwłaszcza dawnego zaboru au­ striackiego47 oraz pruskiego48, w tym przedłużania terminów wekslowych w okręgach sądu apelacyjnego warszawskiego i lubelskiego. W ostatnim przepisów tymczasowych o moratorjum w okręgu sądu apelacyjnego lubelskiego (Dz. Pr. Pań. Pol. Nr 21, poz. 71); rozporządzenie Komisarza Naczelnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego w przedmiocie przedłużenia terminów płatności weksli, terminów procesual­ nych i przedawnień (Dz. Urz. Zarządu Cywilnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego Nr 16, poz. 232); rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 6 sierpnia 1920 r. o odroczeniu nie­ których terminów płatności (Dz. U. Nr 78, poz. 523); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 września 1920 r. w przedmiocie odroczenia niektórych terminów płatności (Dz. U. Nr 92, poz. 614); rozporządzenie (187/388) z dnia 9 stycznia 1920 r. Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich, dotyczące waluty podatków, opłat skarbowych oraz poborów i pensji [Dz. Urz. Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich Nr 3 (47), poz. 29; sprostowanie: Nr 10 (54), poz. 176]. Szerzej H. Konic, Zawieszenie biegu terminów i przedawnień, GSW 1919, nr 8 i 9; R. Sokal, Kilka uwag z powodu uchylenia moratorjum, GB 1922, nr 4; O przedłużenie moratoryum, Przegląd Kupiecki 1919, nr 9; S. Blaustein, Czy moratorjum spowodowało przerwę, czy tylko wstrzymanie przedawnienia?, GP 1925, nr 7–8. 47 Zob. ustawa z dnia 26 marca 1919 r. w przedmiocie wstrzymania biegu przedawnienia nie­ których roszczeń na obszarze byłego zaboru austrjackiego (Dz. U. Nr 27, poz. 246); ustawa z dnia 26 czerwca 1919 r. o moratorjum w sprawie prawno­prywatnych pretensji pieniężnych w b. zaborze austrjackim (Dz. Pr. Pań. Pol. Nr 51, poz. 332); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1919 r. o moratorjum w sprawie prawno­prywatnych pretensji pieniężnych w b. zaborze austrjackim (Dz. U. Nr 98, poz. 521); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 czerwca 1920 r. w przedmiocie odroczenia zapłaty prywatno­prawnych wierzytelności pieniężnych w b. zaborze austrjackim (Dz. U. Nr 50, poz. 309); rozporządzenie Rady Mi­ nistrów z dnia 27 września 1920 r. uzupełniające rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 czerwca 1920 r. Dz. U. Nr 50, poz. 309 w przedmiocie odroczenia zapłaty prywatno­ ­prawnych wierzytelności pieniężnych w b. zaborze austrjackim (Dz. U. Nr 92, poz. 613); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1920 r. w przedmiocie odroczenia zapła­ ty prywatno­prawnych wierzytelności pieniężnych na obszarze okręgu sądu apelacyjnego we Lwowie (Dz. U. Nr 119, poz. 789); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1921 r. w przedmiocie odroczenia zapłaty prywatno­prawnych wierzytelności pieniężnych w okręgu sądu apelacyjnego we Lwowie (Dz. U. Nr 51, poz. 317); rozporządzenie Rady Mi­ nistrów z dnia 21 grudnia 1921 r. w przedmiocie odroczenia zapłaty prywatno­prawnych wierzytelności pieniężnych w okręgu sądu apelacyjnego we Lwowie (Dz. U. Nr 106, poz. 777). Szerzej S. Goldsztein, Likwidacja moratorjów w okupacji austrjackiej, GSW 1918, nr 37, 38; J. Münz, Moratorjum dla wierzycieli, GB 1921, nr 5; O. Gross, Kilka refleksyj analitycznych do ustaw z r. 1919 i 1920 o przedłużeniu czasookresu przedawnienia, GP 1925, nr 7–8, 11–12; A. Lutwak, Uwagi co do istoty maratorjum i jego wpływu na bieg przedawnienia, GP 1925, nr 7–8. 48 Zob. ustawa z dnia 18 grudnia 1919 r. o przedłużeniu terminów przedawnienia oraz przed­ stawienia do zapłaty kuponów procentowych, rentowych i dywidendowych na terytorjum byłej dzielnicy pruskiej (Dz. U. Nr 98, poz. 518); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1920 r. w przedmiocie przedłużenia terminów przedawnienia oraz przedstawie­ nia do zapłaty kuponów procentowych, rentowych i dywidendowych na terytorjum byłej dzielnicy pruskiej (Dz. U. Nr 121, poz. 797); ustawa z dnia 14 lutego 1922 r. w przedmiocie zawieszenia przedterminowej spłaty rent, zahipotekowanych na włościach rentowych na obszarze byłej dzielnicy pruskiej (Dz. U. Nr 12, poz. 105). 27 Rozdział I. Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości wypadku przedłużanie terminów następowało wielokrotnie, aż do dnia 31 grudnia 1927 r.49 Oczywiście wydanie tych aktów prawnych nie załatwia­ ło sprawy spłaty należności pieniężnych zaciągniętych głównie przed I woj­ ną światową. Poza tym należy zaznaczyć, że w owym okresie na ziemiach polskich były w obiegu pieniądze państw zaborczych, w tym wprowadzona przez niemieckie władze okupacyjne – marka polska50. Powodowało to wiele kłopotów, zwłaszcza w zakresie spłaty długów 51. W szczególności, na ob­ szarze dawnego Królestwa Kongresowego, powstał problem spłaty długów zaciągniętych w rublach „papierowych”, których wartość była faktycznie bliżej nieokreślona. Dotyczyło to zwłaszcza licznych spekulacji, polegają­ cych na spłacie długów hipotecznych, które były poprzedzone zakupem nieruchomości. Wierzytelności hipoteczne były najjaskrawszym tego przy­ kładem, a co za tym idzie – nie stanowiły w tej materii wyjątku, spłacano bowiem w ogóle wierzytelności wyrażone w walucie rosyjskiej. Ciekawe są na ten temat wystąpienia wierzycieli, którzy nie ograniczali się tylko do dezaprobaty zaistniałej sytuacji, ale organizowali się w stowarzyszenia. Egzemplifikacją tego jest wypowiedź prezesa Stowarzyszenia Obrony Wie­ rzycieli Hipotecznych, który stwierdził, że: „tam ludzie giną z nędzy, bo dłużnicy po groszu za rubla złotego spłacają ich oszczędności, stanowiące jedyne zabezpieczenie ich starości i przyszłości rodziny (…)”52. Podobny wydźwięk miał list od grupy ziemi łowickiej właścicieli listów zastawnych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie z dnia 25 września 1923 r. skierowany do Prezesa Rady Ministrów, w którym znalazł się nastę­ pujący passus: „w chwili obecnej, kiedy za pudełko zapałek płaci się tysiące marek i więcej, spłacenie podług kursu 1 rubel = 2,16 marki wierzytelności przedwojennych rublowych, wyrażonych w niskich liczbach, z tego powodu, 49 Zob. R. Jastrzębski, Funkcje weksla…, s. 36–37; A. Peretz, Zagadnienie moratoryjne, PiH 1926, z. 52, s. 1606–1608; Przedłużenie moratorjum dla weksli przedwojennych, Przegląd Kupiecki 1927, nr 28; K.K., Likwidacja stosunków z weksli, do których mają zastosowanie przepisy kod. handl. z 1808 r., Palestra 1928, nr 1. Zresztą sprawy wekslowe, z którymi zwią­ zane były zagadnienia moratoryjne, trafiały często na wokandy sądowe; zob. orzeczenie SN z dnia 15 czerwca 1932 r., 1 C 2108/31, OSP 1933, poz. 3. 50 Szerzej Z. Karpiński, Ustroje pieniężne w Polsce…, s. 15 i n. 51 Zob. orzeczenie SN z dnia 28 sierpnia 1919 r., I C 355/19, Zb. Orz. SN Orz. Izb. Cyw. 1919, poz. 41; orzeczenie SN z dnia 11 września 1919 r., I C 317/19, Zb. Orz. SN Orz. Izb. Cyw. 1919, poz. 43; orzeczenia: SO w Warszawie, SO w Mławie, GSW 1918, nr 47, s. 465–467. 52 J. Łazarowicz, Krzyk rozpaczy, Kurjer Warszawski, 28 maja 1921, nr 145; zob. L. Muter­ milch, List do redakcji. Kilka uwag w sprawie masowych spłat wierzytelności hipotecznych, GSW 1921, nr 5, s. 38–39; K, Spłata wierzytelności hypotecznej, zaciągniętej w markach pol- skich, GSW 1923, nr 38, s. 339–340. 28 1. Moratoria i orzecznictwo sądowe że przedstawiają wysokie wartości złote, jest nie tylko wołającą o pomstę niesprawiedliwością, lecz wprost absurdem, urągającym wszelkim wyma­ ganiom logiki”53. W ten sposób waluta rublowa stała się wygodnym narzędziem machinacji finansowych. Oczywiście, jak słusznie stwierdził L. Domański: „gdy obrót rublami ustanie, posiadacze ich będą zmuszeni szukać nabywców rubli poza granicami kraju, a gdy i ten środek zawiedzie, pozostaną z papierami, przy­ datnemi chyba do tapetowania ścian”54, ponieważ „nie ulega wątpliwości, że jeżeli dziś dłużnicy płacą zaległości pieniężne w rublach, to czynią to nie tyle z tego powodu, że posiadają ich zapasy, lecz dlatego, że specjalnie kupują ruble od osób trzecich, jako tańsze od marek polskich”55. Sprawy nie załatwiło ujed­ nolicenie waluty, czyli ustawowe uznanie marki polskiej jedynym środkiem płatniczym. Nastąpiło to z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 15 stycznia 1920 r. w przedmiocie ustanowienia marki polskiej prawnym środkiem płat­ niczym na całym obszarze Rzeczypospolitej (Dz. U. Nr 5, poz. 26). Związane to było z „koniecznością państwową” podyktowaną ustaleniami międzyna­ rodowymi zawartymi na Konferencji Wersalskiej. Należy zaznaczyć, że nie tylko ten jeden akt prawny dotyczył ówczesnych zagadnień walutowych, a w szczególności wzajemnego stosunku zaborczych środków płatniczych do marki polskiej. W latach 1919–1920 wydano bowiem szereg regulacji, które określano zwykle mianem leges Grabski56. W dawnej dzielnicy pruskiej wza­ jemny stosunek marki niemieckiej do marki polskiej na 1:1 został określony już w ustawie z dnia 20 listopada 1919 r. o walucie w obrębie byłej dzielnicy pruskiej (Dz. U. Nr 91, poz. 492)57. Natomiast wspomniana wyżej ustawa 53 AAN, PRM Rkt. 52, t. 5, k. 984. 54 L. Domański, O zobowiązaniach pieniężnych, GSW 1918, nr 33, s. 310; zob. B. Rotwand, Spłata należności przedwojennych w walucie zagranicznej, GSW 1921, nr 45 i 46, s. 364–365. 55 L. Domański, O zobowiązaniach pieniężnych, GSW 1918, nr 35, s. 325. 56 Zob. Z. Karpiński, Dotychczasowy przebieg tzw. reformy walutowej, Prz. Gosp. 1920, nr 2; E. Taylor, Inflacja Polska, Poznań 1926, s. 306 i n.; Z. Dalski, Wpływ losów waluty polskiej na życie gospodarcze zachodniej Polski, Poznań 1922, s. 4 i n.; F. Zoll, Zobowiązania w zarysie według polskiego kodeksu zobowiązań. Podręcznik…, s. 217–218; Z. Karpiński, Ustroje pie- niężne w Polsce…, s. 37–43; Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski Międzywojennej 1918–1939, t. 1, W dobie inflacji (1918–1923), Warszawa 1967, s. 276–292. 57 Sprawa zaprowadzenia waluty polskiej na obszarze górnośląskiej części Województwa Ślą­ skiego była skomplikowana, związana była bowiem z ustawą konstytucyjną z dnia 15 lipca 1920 r. zawierającą statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. Nr 73, poz. 497 ze zm.) oraz polsko­niemiecką konwencją górnośląską zawartą w Genewie dnia 15 maja 1922 r. Zob. rezolucja Sejmu Śląskiego z dnia 28 listopada 1922 r. (Dz. U. Śl. Nr 3, poz. 18); 29 Rozdział I. Waloryzacja w okresie pierwszych lat niepodległości z dnia 15 stycznia 1920 r. ustaliła stosunek koron austriacko­węgierskich do marek polskich na 100:7058. W przypadku waluty rosyjskiej – rubla, stosunek ten wynosił 100:216 marek polskich, na podstawie ustawy z dnia 29 kwietnia 1920 r. o zakazie dokonywania wypłat w walucie rublowej rosyjskiej i przera­ chowaniu zobowiązań rublowych na marki polskie (Dz. U. Nr 38, poz. 216)59. Konkludując, trzeba stwierdzić, że wzajemny stosunek walut przedstawiał się następująco: 1 marka niemiecka = 1 marce polskiej; 1 korona austriacko­ ­węgierska = 0,70 marki polskiej; 1 rubel rosyjski = 2,16 marki polskiej. Co in­ teresujące, wyżej wymienione regulacje w większości zakazywały, pod groźbą kar, zawierania umów w innej walucie niż marka polska oraz wypłat według innego kursu niż określony ustawowo60. Warto zaznaczyć, że na obszarze ówczesnego państwa polskiego, mimo dokonania de iure unifikacji waluty, był w obiegu tzw. pieniądz zastępczy (Notgeld). Miało to miejsce w szczególności na obszarze dawnego zaboru pruskiego61. Oczywiście żadne ustawowe określenie wartości nie miało i nie ma sensu, życie bowiem tego rodzaju założenia koryguje, a relacje wzajemne walut rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1922 r. w przedmiocie zaprowadzenia waluty polskiej na górnośląskiej części Województwa Śląskiego (Dz. U. Nr 115, poz. 1038); rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 12 lutego 1923 r. w przedmiocie ustanowienia na obszarze górnośląskiej części województwa śląskiego marki polskiej drugim ustawowym środkiem płatniczym obok marki niemieckiej (Dz. U. Nr 18, poz. 117); rozporządzenie z dnia 10 marca 1923 r., L. 18 688, w przedmiocie ustanowienia na obszarze górnośląskiej części Województwa Śląskiego marki polskiej drugim ustawowym środkiem płatniczym obok marki niemieckiej (Dz. U. Śl. Nr 12, poz. 85). Zob. E. Spät, Waluta polska na Górnym Śląsku, GB 1922, nr 23–24; Z. Karpiński, Wprowadzenie waluty polskiej na Górnym Śląsku, Prz. Gosp. 1923, nr 1. 58 Warto zaznaczyć, że stosunek ten został określony już w rozporządzeniu Ministra Skarbu z dnia 24 grudnia 1919 r. w przedmiocie ustanowienia stosunku marek polskich do koron (Dz. U. Nr 96, poz. 513). 59 Zob. także rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1921 r. w przedmiocie rozciąg­ nięcia na województwa: nowogródzkie, pol
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lex Zoll. Zarys prawno-ekonomiczno-historyczny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: