Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 011395 10766711 na godz. na dobę w sumie
Liberalizacja handlu międzynarodowego a środowisko przyrodnicze. Przykład Unii Europejskiej - ebook/pdf
Liberalizacja handlu międzynarodowego a środowisko przyrodnicze. Przykład Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 248
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8520-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Książka stanowi ważny wkład w rozwój badań nad środowiskowymi implikacjami liberalizacji handlu. Na polskim rynku wydawniczym jest to pierwsza zwarta pozycja ekonomiczna na ten temat. Poddano w niej krytycznej ocenie dotychczasowy interdyscyplinarny dorobek teoretyczno-empiryczny, a także zaprezentowano autorski model ukazujący zależności między liberalizacją handlu a wielkością emisji wybranych zanieczyszczeń w krajach Unii Europejskiej. Publikacja jest przeznaczona dla osób zainteresowanych problematyką handlu zagranicznego i środowiska przyrodniczego - zarówno pracowników naukowych, ekspertów i praktyków w tych dziedzinach, jak i wszystkich, którym problematyka zanieczyszczenia przyrody jest szczególnie bliska.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anetta Kuna-Marszałek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Wymiany Międzynarodowej, ul. POW 3/5, 90-255 Łódź Adam Budnikowski, Małgorzata Burchard-Dziubińska RECENZENCI REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Anetta Kuna-Marszałek, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07380.16.0.M Ark. wyd. 14,7; ark. druk. 15,5 ISBN 978-83-8088-519-6 e-ISBN 978-83-8088-520-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Skutki liberalizacji handlu międzynarodowego dla środowiska przyrodniczego w świetle badań teoretycznych 1.1. Handel międzynarodowy a popyt na funkcje środowiska 1.2.  Kluczowe problemy podejmowane w badaniach dotyczących wpływu liberalizacji handlu na środowisko przyrodnicze 1.3. Środowisko przyrodnicze a przewaga komparatywna 1.4. Liberalizacja handlu a normy ochrony środowiska 1.5. Liberalizacja handlu a prawa własności do środowiska 1.6. Liberalizacja handlu a zasoby odnawialne i problem recyklingu 1.7. Liberalizacja handlu a transgraniczne zanieczyszczenia 1.8. Podsumowanie Rozdział 2 Skutki liberalizacji handlu międzynarodowego dla środowiska przyrodniczego w świetle badań empirycznych 2.1. Podejścia badawcze w budowaniu modeli empirycznych liberalizacja handlu – środowisko 2.2. Modele równowagi ogólnej 2.3. Modele regresji 2.4. Modele oparte na tablicach input-output 2.5. Podsumowanie Rozdział 3 Migracje „brudnych” przemysłów 3.1. Przyczyny migracji „brudnych” przemysłów 3.2. Badania odrzucające hipotezę o istnieniu rajów zanieczyszczeniowych 3.3. Badania potwierdzające hipotezę o istnieniu rajów zanieczyszczeniowych 3.4. Podsumowanie 9 17 17 20 21 24 29 32 38 42 49 49 51 62 64 75 79 79 82 92 97 6 Spis treści Rozdział 4 Handel, produkcja i transport a środowisko przyrodnicze – wybrane problemy 4.1. Handel międzynarodowy a zapotrzebowanie na surowce 4.2. Zagrożenia ekologiczne związane z handlem i produkcją 4.3. Oddziaływanie transportu na środowisko przyrodnicze 4.3.1. Znaczenie transportu w handlu międzynarodowym 4.3.2. Zagrożenia dla środowiska związane z transportem 4.4. Podsumowanie Rozdział 5 Metodologiczne aspekty badania liberalizacji handlu i zanieczysz- czenia środowiska przyrodniczego w krajach Unii Europejskiej 5.1. Założenia badania empirycznego 5.1.1. Zakres przedmiotowy badania 5.1.2. Zakres terytorialny badania 5.1.3. Zakres czasowy badania 5.1.4. Źródła danych 5.1.5. Zastosowane metody badawcze 5.2. Zanieczyszczenie środowiska w krajach Unii Europejskiej w latach 1990–2011 5.2.1. Emisja tlenków siarki 5.2.2. Emisja tlenków azotu 5.2.3. Emisja dwutlenku węgla wskutek konsumpcji energii 5.2.4. Zużycie energii 5.2.5. Zależności między wybranymi wskaźnikami zanieczyszczeń 5.3. Liberalizacja handlu w krajach Unii Europejskiej w latach 1995–2012 5.3.1. Poziom i dynamika handlu z krajami trzecimi 5.3.2. Wskaźniki liberalizacji handlu 5.4. Podsumowanie Rozdział 6 Empiryczna weryfikacja zależności między liberalizacją handlu a środowiskiem przyrodniczym w krajach Unii Europejskiej 6.1.  Korelacja między liberalizacją handlu a zanieczyszczeniem środowiska w Unii Europejskiej 6.2. Otwartość handlowa a zanieczyszczenie środowiska w krajach Unii Europejskiej 6.2.1. Otwartość handlowa a emisja SOx 6.2.2. Otwartość handlowa a emisja NOx 6.2.3. Otwartość handlowa a emisja CO2 na skutek konsumpcji energii 6.2.4. Otwartość handlowa a wielkość zużycia energii 6.3.  Modelowanie polutogenności handlu zagranicznego Unii Europejskiej – analiza przekrojowo-czasowa 99 99 101 110 110 112 125 127 127 127 131 133 133 134 142 142 145 148 149 152 153 153 158 161 165 166 170 170 172 174 175 176 Spis treści 6.3.1. Liberalizacja handlu a wielkość emisji SOx 6.3.2. Liberalizacja handlu a wielkość emisji NOx 6.3.3. Liberalizacja handlu a wielkość emisji CO2 6.3.4. Liberalizacja handlu a wielkość zużycia energii 6.4.  Ocena relacji między zanieczyszczeniem środowiska a liberalizacją handlu w poszczególnych grupach krajów 6.5. Podsumowanie Zakończenie Bibliografia Aneks Summary Spis rysunków i tabel Od Redakcji 7 177 182 187 190 195 203 207 211 235 239 243 247 Wstęp Środowisko przyrodnicze odgrywa szczególną rolę w procesach gospodarczych, głównie dlatego, że jest źródłem zasobów wykorzystywanych bezpośrednio (su- rowce) lub pośrednio (tlen niezbędny w procesie spalania) w produktach będących przedmiotem obrotu, a także neutralizuje uboczne skutki aktywności gospodar- czej przedsiębiorstw. Przez długi czas zagadnienia z zakresu jego ochrony były niezauważane i pomijane, nie dostrzegano konieczności racjonalnego korzystania z jego zasobów (Mazur 2008; Paczuski 2008; Becla, Czaja, Poskrobko 2014). Sytu- acja zmieniła się, kiedy działalność ludzka przybrała wymiar globalny, a jej efekty zaczęły być odczuwalne pod każdą szerokością geograficzną, niemal w każdym zakątku Ziemi. Okazało się wówczas, że rozwój społeczno-gospodarczy1 wywiera coraz większą presję na elementy środowiska przyrodniczego; pojawiły się czyn- niki, które zakłócają mechanizmy ich sprawnego funkcjonowania. Aktywność społeczeństw prowadzi do wielu zagrożeń ekologicznych, m.in. nadmiernej eksploatacji bogactw naturalnych, zmniejszania się bioróżnorodno- ści, wylesiania, niszczenia warstwy ozonowej czy występowania deficytu wody pitnej. Najpoważniejszym problemem jest jednak nieodwracalność wielu zmian zachodzących w środowisku. O ile degradacja przyrody odbywa się w relatywnie krótkim okresie, to przywrócenie równowagi wymaga wytężonej pracy i współ- działania pokoleń. Poza tym nie zawsze jest to możliwe. Świadomość wspomnia- nych problemów, a także rozmiar zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego coraz częściej obligują państwa do wprowadzania zasad gospodarowania, które są zgodne z regułami polityki ekologicznej. Zainteresowanie skutkami działalności człowieka w kontekście wykorzystania przyrody zaczęło pojawiać się w dyskusjach na forum międzynarodowym na prze- łomie lat 60. i 70. XX w. Powstały wówczas raporty i analizy mające na celu za- akcentowanie potrzeby przeciwdziałania degradacji środowiska, która powoduje powstawanie barier wzrostu i rozwoju gospodarczego. Jednym z pierwszych był ogłoszony w maju 1969 r. tzw. raport U Thanta Człowiek i jego środowisko na temat 1 Rozwój społeczno-gospodarczy jest terminem wieloznacznym o charakterze ilościowo-jako- ściowym. Łączy cele wzrostu gospodarczego, rozwoju gospodarczego i rozwoju społecznego (Madej 1993). 10 Wstęp zagrożeń i zanieczyszczeń biosfery. Przyczynił się on do zwołania w 1972 r., pod auspicjami ONZ, pierwszej międzynarodowej konferencji dotyczącej tej proble- matyki. Wynikiem wielu podjętych w tym czasie wysiłków było powołanie do ży- cia wyspecjalizowanych organizacji (np. Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych – UNEP) czy uchwalenie międzynarodowych deklaracji zawierających zasady ochrony środowiska (np. Deklaracja Sztokholmska). Poza tym zainteresowanie problemami zanieczyszczenia przyrody zaczęły wyrażać or- ganizacje, których profil działania nie był stricte związany ze środowiskiem przy- rodniczym. Dotyczyło to m.in. Światowej Organizacji Handlu (WTO), w której powołano specjalną jednostkę (Komitet ds. Handlu i Środowiska) wyłącznie w celu zidentyfikowania zależności między handlem a środowiskiem i rozwiązywania powstałych w związku z nimi problemów. Skutkiem wspomnianych poczynań jest coraz większa świadomość ekologiczna zarówno producentów, jak i konsumentów dóbr i usług. Działalność gospodarczą, jeszcze do niedawna stojącą w opozycji do ochrony przyrody, coraz częściej rozpa- truje się z uwzględnieniem efektów środowiskowych. Gospodarka nie jest w stanie sprawnie funkcjonować w zdegradowanym środowisku, dlatego priorytetem dla współczesnych społeczeństw powinien być rozwój zrównoważony, przyjazny dla otoczenia przyrodniczego. Wzajemne zależności między wzrostem i rozwojem gospodarczym a środo- wiskiem są przedmiotem zainteresowania wielu badaczy (m.in. Ekins 2000; Fie- dor 2002; Brock, Taylor 2005) z różnych dziedzin nauki. Szczególne miejsce w tej dyskusji zajmuje oddziaływanie handlu międzynarodowego na stan środowiska przyrodniczego. Problem ten nabrał znaczenia za sprawą postępującej liberali- zacji handlu. Najczęściej definiuje się ją jako usuwanie lub ograniczanie praktyk handlowych, które utrudniają bądź uniemożliwiają swobodny przepływ towarów i usług między krajami (www.wto.org, dostęp: 20.12.2015). Liberalizacja handlu polega zatem na znoszeniu zarówno barier taryfowych i pozataryfowych, jak i re- gulacji administracyjnych i prawnych, których skutkiem stosowania są trudności w dostępie do rynków. Odbywa się to w ramach wielostronnych negocjacji (m.in. w WTO) lub poprzez porozumienia integracyjne. Debata na temat wpływu liberalizacji handlu na stan środowiska przyrod- niczego ma wielowątkowy charakter. Dyskusja koncentruje się na kilku istot- nych kwestiach. Po pierwsze, dotyczy próby udzielenia odpowiedzi na pyta- nie, czy zmniejszanie protekcjonizmu w handlu rzeczywiście przyczynia się do degradacji środowiska przyrodniczego. Niektórzy badacze traktują ten fakt jako oczywisty i identyfikują negatywne skutki liberalizacji handlu oraz zakres ich oddziaływania na środowisko (Copeland, Taylor 1994; Cole, Rayner 2000; Dean, Lovely 2008). Koncentrują się tym samym wokół zagadnień związanych z niebezpieczeństwami, jakie niesie ze sobą wolny handel, np. zanieczyszcze- niem środowiska tlenkami węgla, azotu, siarki czy pyłem zawieszonym, któ- rych występowanie powoduje negatywne efekty zewnętrzne. Po drugie, wie- lu naukowców zadaje pytanie, czy stosowanie określonych narzędzi polityki Wstęp 11 handlowej może ograniczyć ewentualne niekorzystne skutki środowiskowe wywołane liberalizacją handlu (Perroni, Wigle 1994; Ludema, Wooton 1994, 1997; Benarroch, Thille 1998). W tych koncepcjach podkreśla się znaczenie instrumentów polityki handlowej (głównie pozataryfowych) w ochronie za- sobów przyrody. Po trzecie, w dyskusjach kładzie się nacisk na sposoby roz- wiązywania zagrożeń środowiskowych, które mogą być efektem rosnącej wy- miany handlowej. Uwaga badaczy skupia się m.in. na ukazaniu skuteczności stosowania instrumentów polityki ekologicznej w celu ograniczania skutków, jakie powoduje wolny handel (Lee, Roland-Holst 1997; Dessus, Bussolo 1998). Główne wątpliwości dotyczą m.in. zróżnicowanych standardów ekologicznych w poszczególnych krajach i ich wpływu na konkurencyjność podmiotów go- spodarczych działających na rynkach międzynarodowych (Tobey 1990; Xing, Kolstad 2002). Próbuje się zatem rozstrzygnąć, czy wyższe standardy ochrony środowiska są skuteczną barierą pozataryfową oraz narzędziem nowego pro- tekcjonizmu w globalnej gospodarce. Bogata literatura anglojęzyczna poświęcona skutkom znoszenia barier han- dlowych dla środowiska przyrodniczego powstała w latach 90. XX w. na forum różnych organizacji międzynarodowych, np. Banku Światowego, UNEP, OECD czy WTO (Dean 1992; Beghin, Roland-Holst, van der Mensbrugghe 1994; Envi- ronmental Benefits… 1997; Page 1999). W gronie naukowców, których prace miały szczególne znaczenie dla omawianej problematyki i stały się inspiracją do prowa- dzenia dalszych badań w tym zakresie należy wskazać: Copelanda i Taylora (1994, 1995), Cole, Raynera i Batesa (1998), a także Antweilera (1996). W polskiej literaturze problematyka oddziaływania liberalizacji handlu na stan środowiska przyrodniczego była podejmowana przez niewielu badaczy. Wśród nich warto wymienić Czaję, Fiedora i Graczyka (1994), Budnikowskiego (1998), Wysokińską (2001), Przybylińskiego (2004, 2012). Pośrednio do tych zagadnień odnosi się również Skok-Wódkowska (2012), która opisuje ochronę środowiska w systemie prawnym WTO. Wspomniane opracowania, będące niewątpliwie ważnym głosem w dyskusji na temat relacji środowisko przyrodnicze–handel, ukazują skalę problemów środowiskowych wynikających z procesów globalizacji światowej gospodarki – w tym liberalizacji przepływów handlowych – odnoszą się do trudności w ujmowaniu ochrony przyrody w kontekście reguł wolnego handlu czy prezentują oceny ekologicznej efektywności handlu zagranicznego z punktu widzenia zanieczyszczeń powietrza na przykładzie Polski. Do tej pory brakuje jednak kompleksowego ujęcia zależności między środowiskiem a libera- lizacją handlu, zarówno poddającego krytycznej ocenie dotychczasowy dorobek teoretyczno-empiryczny na ten temat, jak i podejmującego próbę oszacowania wpływu liberalizacji polityki handlowej na wielkość emisji zanieczyszczeń. Am- bicją autorki niniejszej monografii jest choć częściowe wypełnienie tej luki przez odniesienie się do wybranych zanieczyszczeń oraz przykładu Unii Europejskiej. Na polskim rynku wydawniczym nie pojawiła się, jak dotąd, zwarta pozycja eko- nomiczna na ten temat. 12 Wstęp Głównym celem pracy jest zatem identyfikacja i ocena skutków oddziaływania liberalizacji handlu na stan środowiska przyrodniczego. Służy temu ukazanie za- leżności między liberalizacją handlu a wielkością zagrożeń środowiskowych w kra- jach Unii Europejskiej (zarówno UE-27, jak i w podziale na „starych” i „nowych” członków) na przykładzie wybranych rodzajów zanieczyszczeń, tj. SOx, NOx, CO2 (w postaci emisji per capita na skutek konsumpcji energii). Realizacji celu głównego podporządkowano następujące cele szczegółowe: (1) przegląd i ocena badań teoretycznych oraz empirycznych na temat wpływu handlu zagranicznego i jego liberalizacji na jakość i stan środowiska; (2) iden- tyfikacja potencjalnych zagrożeń środowiskowych wynikających z procesu libe- ralizacji handlu; (3) badanie relacji między zanieczyszczeniem środowiska wy- branymi polutantami i stopniem liberalizacji handlu (mierzonej wskaźnikami: otwartości handlowej i swobody handlowej) w krajach Unii Europejskiej w latach 1990–2012; (4) budowa i empiryczna weryfikacja modeli ukazujących zależności między liberalizacją handlu a stanem zanieczyszczenia środowiska w krajach Unii Europejskiej. W pracy postawiono następującą główną hipotezę badawczą: liberalizacja han- dlu mierzona wskaźnikami: otwartości handlowej (stosunek sumy eksportu i im- portu do PKB w ujęciu nominalnym) oraz swobody handlowej (średnia wielkość barier taryfowych i pozataryfowych) i będąca jej skutkiem intensyfikacja obrotów towarami i usługami nie zawsze negatywnie oddziałuje na środowisko przyrodni- cze. Na podstawie analizy literatury przedmiotu przyjęto, że liberalizacja handlu wpływa na środowisko (Ferrantino, Linkins 1998; Cole, Rayner 2000; Yanase 2013) i wpływ ten może być niekorzystny. Potwierdzają to m.in. badania przeprowadzo- ne przez Antweilera, Copelanda i Taylora (2001) czy Dean (2002). Hipotezę sformułowano zakładając, że liberalizacja handlu wpływa na śro- dowisko przyrodnicze jedynie w sposób pośredni – poprzez oddziaływanie na wzrost i rozwój gospodarczy2, które są uznawane za istotne czynniki zmian w przyrodzie (Beckerman 1992; Grossman, Krueger 1995; Ekins 2000; Bartz, Kelly 2008; Górka 2014). Takie podejście zdecydowanie przeważa w badaniach ukazujących zależności między liberalizacją handlu a środowiskiem (Cole 2004; Frankel, Rose 2005; Abdulai, Ramcke 2009; Nguyen Duy 2012). Wymia- na z zagranicą, która najczęściej rośnie na skutek znoszenia barier w handlu (Santos-Paulino, Thirlwall 2004; Tang, Harrison 2005; Wu, Zeng 2008), może przekładać się na wzrost gospodarczy na wielu płaszczyznach (Love, Lattimore 2009), np. poprzez wpływ na produktywność przedsiębiorstw i wzmacnianie konkurencyjności branż (Melitz 2003; Yeaple 2005; Melitz, Ottaviano 2008) czy 2 Wzrost gospodarczy jest mierzalną kategorią ekonomiczną, którą definiuje się na ogół w ka- tegoriach przyrostu wartości rocznej produkcji dóbr i usług w danym kraju. Z kolei rozwój gospodarczy jest pojęciem szerszym, które zawiera cechy zmian o charakterze jakościowym (zmiany systemu polityczno-prawnego, zmiany o charakterze niemierzalnym, które mają wpływ na wzrost gospodarczy, ale zasadniczo odnoszą się do poprawy szeroko rozumianej jakości życia w społeczeństwie) (Malaga 2009, s. 2). Wstęp 13 akumulację kapitału (Baldwin, Seghezza 1996). W teoriach wzrostu gospodar- czego rolę handlu zagranicznego podkreśla się dość często3, choć nie zawsze przedstawia się ją wprost4. Hipotezę główną uzupełniają dwie szczegółowe. Pierwsza głosi, że środowisko- wa krzywa Kuznetsa5, która przedstawia relacje między wzrostem gospodarczym a środowiskiem, stanowi podstawę modelowania wpływu handlu zagranicznego na emisję zanieczyszczeń. Takie podejście można znaleźć w pracach m.in. Abdulai i Ramcke (2009) czy Nguyena Duy (2012). Wynika ono z przekonania, że wzrost gospodarczy wpływa na środowisko w sposób bezpośredni, co potwierdza wielu badaczy (m.in. Ekins 2000; Fiedor 2002; Brock, Taylor 2005). Dotyczy to m.in. sytuacji, kiedy większy poziom aktywności gospodarczej, a w konsekwencji wzrost produkcji i konsumpcji, wymaga większych nakładów energii, intensywniejsze- go wykorzystania zasobów naturalnych czy potęguje presję antropogeniczną. W literaturze przedmiotu wspomniane zależności tłumaczone są środowiskową krzywą Kuznetsa (Grossman, Krueger 1991; Selden, Song 1994; Panayotou 1997), np. w odniesieniu do zanieczyszczeń powietrza (Deacon, Norman 2006; Merlevde, Verbeke, deClercq 2006), wody (Paudel, Zapata, Susanto 2005; Thompson 2014) czy wylesiania (Barbier 2001; Culas 2007). Druga hipoteza szczegółowa stanowi, że zależności między liberalizacją han- dlu a zanieczyszczeniem środowiska przyrodniczego są silniejsze w „starych” niż w „nowych” państwach członkowskich Unii Europejskiej. Wynika to z odmien- nego stopnia rozwoju gospodarczego obu grup krajów, który wpływa na jakość środowiska przyrodniczego zgodnie z krzywą Kuznetsa. Można się zatem spo- dziewać, że w państwach bardziej rozwiniętych gospodarczo środowiskowe impli- kacje handlu zagranicznego będą bardziej widoczne niż w krajach, gdzie poziom rozwoju gospodarczego jest niższy (Abdulai, Ramcke 2009). W badaniach nad liberalizacją handlu rozszerza się krzywą Kuznetsa o zmien- ne wyrażające wymianę handlową, a w szczególności otwartość handlową. Ta- kie podejście zastosowali m.in. Heil i Selden (2001), Cole (2004), Frankel i Rose (2005), Korves, Martinez-Zarzoso i Voicu (2011). Przyjęto je również w badaniu przedstawionym w niniejszej pracy, dodatkowo uwzględniając wskaźnik swobo- dy handlowej, charakteryzujący stopień liberalizacji handlu. Jest on publikowany 3 Podobnie jest w badaniach empirycznych. Ich wyniki pokazują, że handel międzynarodowy może przyczyniać się do tworzenia wzrostu, podobnie jak postęp techniczny i akumulacja zasobów (Świerkocki 2004, s. 80). W literaturze przedmiotu można znaleźć również badania przeczące powyższym wnioskom (Galor, Mountford 2008) lub wskazujące na niejednoznacz- ność wpływu handlu na wzrost gospodarczy (Namini 2006), niemniej jednak pojawiają się one znacznie rzadziej. 4 Najczęściej handel zagraniczny analizuje się wraz ze zmiennymi makroekonomicznymi, a ostateczny jego wpływ na wzrost gospodarczy jest stopniowo wzmacniany w miarę roz- woju gospodarczego kraju. 5 Zgodnie z tą koncepcją w początkowych okresach wzrostu gospodarczego rośnie jego nega- tywne oddziaływanie na środowisko aż do momentu, gdy kraj osiąga odpowiednio wysoki pułap dochodu per capita i presja na środowisko maleje. 14 Wstęp przez The Heritage Foundation6. Według najlepszej wiedzy autorki dotychczas nie podjęto próby zbadania zależności między liberalizacją handlu a środowiskiem przyrodniczym przy wykorzystaniu tego wskaźnika. Zweryfikowanie hipotez pracy i przeprowadzenie wnioskowania w ramach podjętego tematu badawczego wymagało pogłębionych studiów literaturowych. W tym celu wykorzystano interdyscyplinarny dorobek naukowy, głównie na te- mat handlu międzynarodowego, ekonomii środowiska i zasobów naturalnych oraz makroekonomii. Ponadto podstawę analizy stanowiły liczne opracowania staty- styczne, raporty z badań naukowych, akty normatywne oraz dane źródłowe Eu- rostatu i różnych organizacji międzynarodowych. W ostatniej części monografii przeprowadzono wnioskowanie statystyczne i podjęto próbę zbudowania modelu ekonometrycznego opisującego zależności między liberalizacją handlu mierzo- ną otwartością handlową i swobodą handlową a zanieczyszczeniem środowiska w Unii Europejskiej. Układ książki, obejmującej wątki teoretyczne i empiryczne, podporządkowany jest celowi głównemu. Opracowanie składa się z sześciu rozdziałów. W pierw- szym dokonano przeglądu powstałych na przestrzeni ostatnich 40 lat koncepcji teoretycznych odnoszących się do wpływu liberalizacji handlu na środowisko przyrodnicze, wskazując jednocześnie na różne podejścia do włączania środowi- ska do teorii handlu. Aby zachować przejrzystość wywodu, skoncentrowano się na najważniejszych problemach i wiodących wątkach w omawianych badaniach. Takie podejście zdeterminowało układ rozdziału. W pierwszej kolejności ukazano podstawowe zależności między handlem i jego liberalizacją a popytem na funkcje środowiska. Poza tym omówiono problem przewagi komparatywnej w proble- matyce środowiskowej oraz przeanalizowano prace, które odnoszą się do kwestii liberalizacji handlu w kontekście: przepisów ochrony środowiska, praw własności do zasobów natury, odnawialności zasobów i recyklingu, a także transgranicznych zanieczyszczeń. Badania teoretyczne nie dały jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o wpływ liberalizacji handlu na środowisko przyrodnicze i ukazały różne sposoby ujmo- wania obu zjawisk w kontekście ich wzajemnych relacji. Aby zachować ciągłość wywodu, w rozdziale drugim podjęto próbę usystematyzowania najważniejszych wyników badań empirycznych, które podobnie jak modele teoretyczne wyrosły na gruncie ekonomii i zostały wzbogacone o elementy środowiskowe. Z uwagi na różnorodność metod statystycznych i ekonometrycznych będących podsta- wą wielowymiarowych analiz zdecydowano o pogrupowaniu modeli na: modele 6 The Heritage Foundation jest instytucją naukowo-badawczą w Stanach Zjednoczonych. Wspólnie z „The Wall Street Journal” corocznie od 1995 r. publikuje Indeks wolności go- spodarczej (Index of Economic Freedom), który jest próbą opisu i pomiaru podstawowych kategorii rynkowych, takich jak pieniądz, prawa własności czy handel, w poszczegól- nych krajach. Liczbowa ocena, która przypisana jest każdemu krajowi, pozwala porów- nywać poziom wolności gospodarczej między różnymi państwami oraz śledzić zmiany w czasie. Wstęp 15 równowagi ogólnej i cząstkowej, modele regresji oraz modele oparte na tablicach input-output. Takie ujęcie pozwoliło na ukazanie trudności z zastosowaniem na- rzędzi teoretycznych do budowy modeli empirycznych i ograniczeń w bezpośred- nim ich wykorzystaniu do formułowania rekomendacji dla instytucji odpowie- dzialnych za prowadzenie polityki ochrony środowiska czy też zajmujących się problematyką handlu. Z badań przedstawionych w dwóch pierwszych rozdziałach książki wynika, że zależności handel–środowisko rozpatruje się również poprzez pryzmat kon- cepcji tzw. rajów zanieczyszczeniowych. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że liberalizacja handlu nie tylko wzmocniła międzynarodową wymianę handlo- wą, lecz także przyczyniła się do wzrostu roli zagranicznych inwestycji bezpo- średnich we współczesnej gospodarce (Rugman 1990; Oyamada 2003). Mogą one zastępować (inwestycje poziome) bądź kreować (inwestycje pionowe) przepływy dóbr i usług w skali międzynarodowej7. Ze względu na te powiązania omówiono w rozdziale trzecim skutki przepływu zagranicznych inwestycji bezpośrednich dla środowiska przyrodniczego. W badaniach często łączy się te zagadnienia w celu weryfikowania hipotezy o istnieniu rajów zanieczyszczeniowych, która od lat 80. XX w. stanowi przedmiot zainteresowania wielu naukowców. Istotne jest przy tym spostrzeżenie, że o ile do końca lat 90. XX w. zazwyczaj podawano w wątpliwość występowanie rajów emisyjnych, o tyle w ostatniej dekadzie poja- wiło się wiele prac, które potwierdzają ich istnienie. Środowiskowe implikacje zagranicznych inwestycji bezpośrednich są także badane przez międzynarodo- we organizacje (m.in. ONZ czy OECD), w tym przede wszystkim te działające na rzecz ochrony przyrody. Rozdział czwarty ukazuje najważniejsze globalne zagrożenia dla środowiska, wy- nikające zarówno z intensyfikacji i liberalizacji handlu międzynarodowego, jak też z rosnącej globalnej produkcji i konsumpcji. Z rozważań przedstawionych w pierw- szej części pracy wynika, że liberalizacja handlu wpływa na środowisko tylko w spo- sób pośredni, poprzez oddziaływanie na wzrost gospodarczy. Większa aktywność gospodarcza zwiększa zapotrzebowanie na zasoby przyrody, czego skutkiem jest m.in. rabunkowe wydobycie surowców czy karczowanie lasów tropikalnych. Kon- sekwencją wzrostu gospodarczego i liberalizacji handlu jest również rosnący popyt na usługi transportowe (Gabel, Röller 1992). W tym przypadku spotęgowanie presji na środowisko wynika ze wzrostu wolumenu transportowanych dóbr, co w świetle wielu analiz stanowi znaczące źródło uciążliwości i problemów widocznych nie tylko w skali lokalnej i regionalnej, lecz także globalnej (van Veen-Groot, Nijkamp 1999; Badyda 2010; External Costs of Transport in Europe… 2011). 7 Mechanizm powiązań między zagranicznymi inwestycjami bezpośrednimi i handlem zagra- nicznym można odnaleźć np. w modelu korzyści komparatywnych Kojimy czy teorii przewa- gi komparatywnej Ozawy. Przedstawiają one zagadnienia komplementarności i substytu- cyjności strumieni inwestycji w stosunku do handlu międzynarodowego (Frajtag-Mika 2009; Salamaga 2013). 16 Wstęp W ostatnich dwóch rozdziałach zaprezentowano wyniki własnych badań empirycznych na temat zależności między liberalizacją handlu a środowiskiem przyrodniczym w krajach Unii Europejskiej (z pominięciem Chorwacji). Z uwagi na fakt, iż cechuje je znaczna dywersyfikacja w wymiarze rozwoju gospodar- czego i społecznego, w badaniu uwzględniono podział na UE-15 (tzw. „starzy” członkowie) i UE-12 (tzw. „nowi” członkowie). Wnioskowanie statystyczne oraz modelowanie ekonometryczne przeprowadzono z wykorzystaniem źródeł wtórnych za lata 1990–2012, głównie na podstawie danych pochodzących z Eu- rostatu, World Bank data, International Energy Statistics data oraz OECDstat. Do badania wybrano trzy rodzaje zanieczyszczeń: SOx, NOx, CO2 (w postaci emisji per capita na skutek konsumpcji energii), a ponadto uwzględniono zużycie energii. Wspomniane zmienne są często używane w badaniach zanieczyszczenia środowiska oraz w modelowaniu ekonomiczno-ekologicznym. Z kolei za miarę liberalizacji handlu przyjęto dwa wskaźniki: otwartość handlową (TO) i swobo- dę handlową (TF). Ocenę zależności między liberalizacją handlu a zanieczyszczeniem środowi- ska przyrodniczego zrealizowano wielotorowo. Po pierwsze, wyznaczono proste współczynniki korelacji między omawianymi zjawiskami, opierając się na pró- bie przekrojowo-czasowej. Po drugie, poddano bardziej szczegółowemu badaniu relację między zanieczyszczeniem środowiska a najczęściej wykorzystywanym w badaniach wskaźnikiem liberalizacji handlu, jakim jest TO. Po trzecie, w wie- lowymiarowej analizie ekonometrycznej (modele regresji i modele panelowe) uwzględniono – poza liberalizacją handlu – również inne czynniki determinują- ce (w świetle dotychczasowych badań) polutogenność, co uwzględnia m.in. kon- cepcja środowiskowej krzywej Kuznetsa. Badanie przeprowadzono na podstawie próby przekrojowo-czasowej, obejmującej informacje o 27 krajach UE w okresie 17 lat (1995–2011). Estymacji modeli panelowych dokonano dla poszczególnych mierników zanieczyszczenia środowiska, przy każdorazowo tym samym zestawie zmiennych objaśniających. Każdy rozdział zamykają najważniejsze konkluzje, stanowiące syntetyczne pod- sumowanie kluczowych wątków analizy. Ostateczne wnioski płynące z przepro- wadzonych badań znalazły się w zakończeniu monografii. Autorka jest wdzięczna za cenne, szczegółowe uwagi i wskazówki recenzentom książki – Pani Profesor Małgorzacie Burchard-Dziubińskiej oraz Panu Profesorowi Adamowi Budnikowskiemu. Szczególne podziękowania pragnie skierować do Ko- legów z Katedry Wymiany Międzynarodowej, Pana Profesora Janusza Świerkoc- kiego i Pana Profesora Jakuba Kronenberga – za pomoc w rozwiązywaniu licznych problemów i wątpliwości w trakcie pracy nad publikacją. Rozdział 1 Skutki liberalizacji handlu międzynarodowego dla środowiska… przyrodniczego w świetle badań teoretycznych 1.1.  Handel międzynarodowy a popyt na funkcje środowiska Środowisko przyrodnicze traktowane jest jako ogół naturalnych zasobów oraz innych walorów biosfery lub jej fragmentu (Żylicz 2004, s. 13). Do jego najważniej- szych elementów zalicza się powietrze, gleby, kopaliny, świat roślinny i zwierzęcy, klimat, a także krajobraz. Środowisko przyrodnicze nie jest jedynie sumą poszcze- gólnych komponentów, lecz powstaje na skutek występowania związków i relacji między nimi. Ulega ciągłym przemianom, co wynika m.in. z działalności czło- wieka, bowiem rozwój cywilizacji potęguje wpływ czynników antropogenicznych, które modyfikują naturalne zjawiska cyklicznie zachodzące w przyrodzie. Z pojęciem środowiska przyrodniczego wiążą się pojęcia: zasobów naturalnych niewyczerpywalnych (np. powietrze) i wyczerpywalnych (np. surowce mineralne czy zasoby leśne) oraz warunków przyrodniczych, dzięki którym środowisko po- siada właściwości umożliwiające określoną działalność (np. przemysłową, rolną czy turystyczną). Wszystko to ma kluczowe znaczenie dla człowieka, który nie jest w stanie funkcjonować bez wykorzystywania elementów środowiska. Z eko- nomicznego punktu widzenia powinno ono zatem być traktowane jako szczególny zasób, pozostający do dyspozycji społeczeństwa i mający dla niego cechy użytecz- ne. Oznacza to, iż podczas gospodarowania środowiskiem powinny obowiązywać wymogi efektywności (Winpenny 1995, s. 149). Poza tym środowisko przyrodnicze podtrzymuje działanie systemów warunkujących życie biologiczne na ziemi. 18 Skutki liberalizacji handlu międzynarodowego dla środowiska… Środowisko należy postrzegać nie tylko w ujęciu lokalnym czy regionalnym, ale również globalnym. Wynika to z faktu, że zależności między poszczegól- nymi jego ogniwami, komponentami czy ekosystemami nie kończą się wraz z granicami administracyjnymi państw. Elementy przyrody ożywionej (m.in. zwierzęta) i nieożywionej (m.in. powietrze) przemieszczają się nieustannie, dlatego skutki oddziaływania człowieka powstające na określonym obszarze mogą obejmować znacznie większe geograficznie terytorium. W tym kontekście najczęściej mówi się o zagrożeniach, jakie może powodować aktywność gospo- darcza, która jest możliwa jedynie w wyniku użytkowania zasobów i warunków przyrodniczych. Środowisko spełnia w gospodarce dwie podstawowe funkcje. Po pierwsze, jest źródłem zasobów naturalnych, czyli dostarcza szeroko rozumiane dobra przy- rody (np. wodę, powietrze, glebę, surowce), które stanowią czynnik produkcji i są wykorzystywane w prowadzeniu działalności gospodarczej. Jego druga funkcja polega na możliwości odbierania odpadów działalności gospodarczej człowieka i częściowego ich utylizowania. Wzrost produkcji i konsumpcji, m.in. wskutek wzrostu i rozwoju ekonomicznego krajów, potęguje oddziaływanie na obie funkcje środowiska przyrodniczego (Beckerman 1992; Grossman, Krueger 1995; Ekins 2000; Bartz, Kelly 2008). Podobnie jest w przypadku handlu międzynarodowego, którego intensywny wzrost obserwuje się od lat 60. XX w.1 Na rozwój handlu międzynarodowego wpływa wiele różnych czynników, np. polityczne, koniunkturalne, technologiczne czy instytucjonalne, wynikają- ce z działalności organizacji międzynarodowych (np. GATT/WTO, MFW). Ich aktywność i sprzyjanie koncepcjom liberalizacyjnym zazwyczaj przyczynia się do zwiększania handlu, jak również tworzenia zasad i przepisów ułatwiających dokonywanie transakcji handlowych (np. rozliczeń w handlu). Dotyczy to tak- że procedur zawierania kontraktów czy reguł stosowania instrumentów polityki handlowej. Istotne znaczenie dla rozwoju handlu międzynarodowego ma też two- rzenie ugrupowań integracyjnych, w ramach których wymiana towarami i usłu- gami wyraźnie wzrasta (World Trade Report 2011; www.comtrade.un.org, dostęp: 15.11.2015). Można przypuszczać, że zarówno handel międzynarodowy, jak i jego libera- lizacja pośrednio wpływają na środowisko przyrodnicze. Dzieje się tak choćby na skutek faktu, że oddziałują one na wzrost i rozwój gospodarczy2, które uznaje się za najistotniejsze czynniki zmian oraz degradacji przyrody. Poza tym handel międzynarodowy zdecydowanie zwiększa zapotrzebowanie na obie wspomnia- ne wcześniej funkcje środowiska: (1) dostawcy dóbr naturalnych i (2) odbiorcy 1 Na przykład w latach 1970–2013 udział eksportu w globalnej produkcji podwoił się i stanowi obecnie ponad 25 (www.wto.org, dostęp: 15.11.2015). 2 Wymiana z zagranicą może przekładać się na wzrost gospodarczy na wielu płaszczyznach, spośród których najistotniejszą wydaje się wpływ na produktywność przedsiębiorstw (Melitz 2003; Yeaple 2005; Melitz, Ottaviano 2008). Handel międzynarodowy a popyt na funkcje środowiska 19 zanieczyszczeń. Wynika to głównie ze wzrostu intensywności przewozów (rośnie popyt na paliwa oraz ryzyko katastrof ekologicznych, poza tym spalanie paliw jest przyczyną rosnącej emisji zanieczyszczeń powietrza), a także nadmiernej w stosunku do wydolności lokalnych ekosystemów koncentracji produkcji (m.in. na skutek przyjętej specjalizacji eksportowej). Szczegółowo przedstawił ten pro- blem Budnikowski (1998, s. 67), wskazując na najważniejsze zagrożenia dla środo- wiska wywołane rozwojem handlu międzynarodowego (rys. 1.1). Handel międzynarodowy a popyt na funkcje środowiska Podaż zasobów Podaż zdolności absorpcyjnej Nieodnawialne Odnawialne Surowce Ziemia Fauna Flora Wąska specjalizacja Nadmierny popyt Wąska specjalizacja Wąska specjalizacja Wąska specjalizacja Zagrożenia wywołane przez intensywne górnictwo (np. zmiany krajobrazu) Zagrożenia w wyniku wpływu handlu na wzrost gospodarczy Zagrożenia związane z monokulturowym rolnictwem (np. uprawa bawełny w Azji Środkowej) Zagrożenia związane wywozem zwierząt z nielegalnym (np. papug) Zagrożenia związane z wyrębem lasów i przeznaczeniem drewna na eksport Zagrożenia wywołane przez produkcję energochłonną (np. aluminium) Zagrożenia w wyniku zwiększe- nia przewozów (np. popyt na energię, budowa dróg) Zagrożenia związane z intensywną hodowlą (np. rancza na obszarach leśnych) Zagrożenia związane z nielegalnym handlem trofeami (np. kością słoniową) Zagrożenia związane z nielegalnym wywozem rzadkich gatunków roślin Zagrożenia związane z nielegalnym połowem ryb na eksport Zagrożenia związane z eksportem odpadów Zagrożenia związane ze specjalizacją w „brudnych” gałęziach przemysłu Zagrożenia związane ze zwiększeniem przewozów (np. spaliny) Rysunek 1.1. Podstawowe funkcje środowiska i zagrożenia związane z rozwojem handlu międzynarodowego Źródło: opracowanie własne na podstawie Budnikowski (1998), s. 67. Trudność w dokładnym oszacowaniu wpływu wymiany międzynarodowej na stan środowiska pogłębia fakt, iż wycena jego zasobów (odnawialnych i nieod- nawialnych) nie jest łatwa, natomiast ma duże znaczenie dla praktyki gospoda- rowania nimi. Stanowią one integralne dobra wspólne, zaspokajające różnorodne potrzeby człowieka i całego społeczeństwa, a określenie ich „naturalnej” (rynko- wej) ceny nastręcza wiele problemów. Teoria wykształciła wiele podejść do kwestii waloryzacji nierynkowych zasobów odnawialnych (teoremat preferencji indywidu- alnych, hedonistyczny, wycen warunkowych, kosztu alternatywnego), ale w więk- szości przypadków próby ich wyceny mogą budzić wątpliwości3. 3 Więcej na ten temat np. Szyszko et al. (red.) (2013). Skutki liberalizacji handlu międzynarodowego dla środowiska… 20 1.2.  Kluczowe problemy podejmowane w badaniach dotyczących wpływu liberalizacji handlu na środowisko przyrodnicze Zależności między handlem międzynarodowym, jego liberalizacją a stanem śro- dowiska przyrodniczego stały się przedmiotem dociekań ekonomistów na przeło- mie lat 60. i 70. XX w. Od tego czasu pojawiło się wiele koncepcji podejmujących tę kwestię. Zdecydowanie najbogatsza literatura w tym zakresie powstała w latach 90. XX w. Zainteresowanie tą problematyką wynikało przynajmniej z kilku po- wodów (Sturm 2003, s. 120). Po pierwsze, na forum międzynarodowym coraz częściej dochodziło do spo- rów handlowych na tle spełniania wymogów ekologicznych oraz pojawiały się przypadki zakazu handlu określonymi towarami. Przykładem może być sprawa Stany Zjednoczone a Meksyk o tuńczyka poławianego przez meksy- kańskich rybaków w latach 80. i 90. XX w. przy użyciu metod powodujących przypadkową śmierć delfinów. W obliczu intensyfikacji handlu istniała więc konieczność podjęcia szerszej debaty na temat jego wpływu na stan środowiska przyrodniczego. Po drugie, należało zniechęcić rządy krajów, które w latach 90. XX w. tworzyły ugrupowania integracyjne, do wprowadzania łagodnych przepisów ekologicznych (w celu ułatwienia działalności firm na lokalnym rynku). Takie postępowanie oznaczałoby „wyścig do dna” (race to the bottom)4, a w rezultacie pogarszałaby się jakość środowiska przyrodniczego. Po trzecie, na forum międzynarodowym coraz częściej dyskutowano na temat zasadności przyjmowania niektórych zasad polityki ochrony środowiska do naro- dowych systemów prawnych wielu państw. Importerzy skarżyli się, że wprowadza- ne w wielu przypadkach rozwiązania stanowią dla nich ukrytą barierę w handlu i są przykładem „zielonego protekcjonizmu” (green protectionism). W związku z tym powstało szereg prac teoretycznych i empirycznych podej- mujących próbę wyjaśnienia zależności liberalizacja handlu–środowisko. Przed- stawiane w nich modele bazują na zależnościach, które wywodzą się z teorii eko- nomii. Koncepcje teoretyczne, które powstały w latach 70. XX w. początkowo opierały się na niewielu założeniach, jednak z czasem stawały się coraz bardziej skomplikowane. Środowisko było w nich często traktowane jako czynnik produk- cji, co dotyczy szczególnie tych badań, które brały za podstawę rozważań teorię Ricardo, Heckschera–Ohlina lub Heckschera–Ohlina–Venecka. Zdecydowana większość z nich zakładała istnienie konkurencji doskonałej, co upraszczało ana- lizy i formułowanie modeli matematycznych. 4 Pojęciem „wyścig do dna” określa się konsekwentny dumping podatkowy, płacowy, socjalny czy ekologiczny, który skutkuje tym, że państwo jest „tańsze” od innych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Liberalizacja handlu międzynarodowego a środowisko przyrodnicze. Przykład Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: