Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00513 007496 11263466 na godz. na dobę w sumie
Litania i poezja. Na materiale literatury polskiej od XI do XXI wieku - ebook/pdf
Litania i poezja. Na materiale literatury polskiej od XI do XXI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1156-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Pierwsza w nauce polskiej monografia litanii napisana przez literaturoznawcę z wykorzystaniem metod poetyki historycznej i teoretycznej. Książka zawiera zwięzłą rekonstrukcję genezy litanii w kulturach starożytnych. Dogłębnie i wieloaspektowo przedstawia sposób powiązania gatunku z chrześcijańskim obrazem świata. Bada obecność litanii w literaturze polskiej od XI do XXI wieku jako tysiącletni proces przenikania się elementów religijnych i poetyckich. Opisuje udział litanii w narodzinach lub rozwoju innych gatunków literackich (akatyst, credo, godzinki i inne). Metody wersologii używa do oceny wpływu litanii na kształtowanie się form wiersza polskiego, zwłaszcza w poezji współczesnej (Hartwig, Podsiadło, Różewicz, Twardowski, Wierzyński, Wojaczek i inni). Porusza charakterystyczne dla kultury polskiej zjawiska nadreprezentatywności litanii pisanych przez kobiety (Konopnicka, Iłłakowiczówna, Kamieńska, Szymborska) oraz zawłaszczenia przez poezję nurtu litanii patriotycznych (wzorce litanii Mickiewicza i Ujejskiego). Książka napisana przystępnym językiem prezentuje litanię jako formę dynamiczną, wyposażoną w bogaty, nadal nie wyeksploatowany potencjał znaczeniowy i artystyczny.

Książka uhonorowana Nagrodą Stowarzyszenia Wydawców Katolickich FENIKS 2012 w kategorii 'Myśl humanistyczna' W uzasadnieniu czytamy: „Rozprawa, tak pod względem metodologicznym, jak i hermeneutycznym, wznosi się na nieprzeciętny poziom. Otwiera nadto szerokie możliwości dalszych badań i filologicznych pomysłów. To wybitne osiągnięcie naukowe i pisarskie”

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

LITANIA_OKLADKA_TWARDA:Layout 2 1/3/11 12:26 PM Page 1 Wi told Sa dow ski - pra cow nik na uko wy In sty tu tu Li te ra tu ry Pol skiej Uni wer sy te tu War szaw skie go. Pra ce z za kre su hi sto rii i teo rii wier sza, ge no lo gii, kom pa ra ty sty ki (re la cje mi´ dzy li te ra tu rà a sztu ka mi pla stycz ny mi, li te ra tu rà a re li già). Au tor ksià ˝ek Tekst gra ficz ny Bia ło szew skie go(1999), Wiersz wol ny ja ko tekst gra ficz ny (2004). Współ re dak tor ksià ˝ek Her bert: po ety ka war to Êci i konte k sty(2002), Po ety ki Le Êmia na(2002), Ka rol Woj ty ła -po eta(2006). Pierw sza w na uce pol skiej mo no gra fia li ta nii na pi sa na przez li te ra tu ro znaw c´ z wy ko rzy sta niem me tod po ety ki hi sto rycz nej i teo re tycz nej. Ksià˝ ka za wie ra zwi´ złà re kon struk cj´ ge ne zy li ta nii w kul tu rach sta ro ˝yt nych. Do gł´b nie i wie lo aspek to wo przed sta wia spo sób po wià za nia ga tun ku z chrze Êci jaƒ skim ob ra zem Êwia ta. Ba da obec noÊç li ta nii w li te ra tu rze pol skiej od XI do XXI wie ku ja ko ty siàc let ni pro ces prze ni ka nia si´ ele men tów re li gij nych i po etyc kich. Opi su je udział li ta nii w na ro dzi nach lub roz wo ju in nych ga tun ków li te rac kich (aka tyst, cre do, go dzin ki i in ne). Me to d wer so lo gii u˝y wa do oce ny wpły wu li ta nii na kształ - to wa nie si´ form wier sza pol skie go, zwłasz cza w po ezji współ cze snej (Har twig, Pod sia dło, Ró ˝e wicz, Twar dow ski, Wie rzyƒ ski, Wo ja czek i in ni). Po ru sza cha rak te - ry stycz ne dla kul tu ry pol skiej zja wi ska nad re pre zen ta tyw no Êci li ta nii pi sa nych przez ko bie ty (Ko nop nic ka, Ił ła ko wi czów na, Ka mieƒ ska, Szym bor ska) oraz za własz - cze nia przez po ezj´ nur tu li ta nii pa trio tycz nych (wzor ce li ta nii Mic kie wi cza i Ujej skie go). Ksià˝ ka na pi sa na przy st´p nym j´ zy kiem pre zen tu je li ta ni´ ja ko for m´ dy na micz nà, wy po sa ˝o nà w bo ga ty, na dal nie wy eks plo ato wa ny po ten cjał zna cze nio wy i ar ty stycz ny. L I T A N I A I P O E Z J A Witold Sadowski LITANIA I POEZJA Cena 45 zł ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== LITANIA_str.tyt.:Layout 3 12/17/10 11:19 AM Page 1 LITANIA I POEZJA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== LITANIA_str.tyt.:Layout 3 12/17/10 11:19 AM Page 2 Witold Sadowski LITANIA I POEZJA Na materiale literatury polskiej od XI do XXI wieku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Jarosław Płuciennik Paweł Ste˛pien´ Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadza˛cy Maria Szewczyk Redaktor Elz˙bieta Kamin´ska Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Indeksy Autor i Marta Ewa Rogowska Korekta Ruta Matuszak Łamanie LogoScript Publikacja dofinansowana przez Dziekana Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i Dyrektora Instytutu Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 # Copyright by Witold Sadowski ISBN 978-83-235-0756-7 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel (0 48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TRES´CI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nazwa litanii. Przedmiot litanii. Poje˛cie litanii 9 POETYKA LITANII R o z d z i a ł 1. Geneza litanii w aspekcie formalno-kompozycyjnym 25 1.1. Gen ektenialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.2. Gen polionimiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Litania słoneczna. Litania do Wszystkich S´wie˛tych 1.3. Gen chairetyzmiczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki Akatyst. Chairetyzmy. Gała˛z´ wschodnia: akatyst. Gała˛z´ zachodnia: litanie maryjne R o z d z i a ł 2. Genotyp litanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Genotyp i stereotyp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Litania i czasowniki. Narracja litanijna. Wydarzenia. Przez˙ycie. Zapas´c´ i restauracja gatunku 2.2. Przykład z Iwaszkiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ł 3 . Kto i do kogo mo´wi w litanii poetyckiej . . . . . . . . . 3.1. Układ komunikacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Układ komunikacyjny w litanii. Autor wewne˛trzny w litanii. Trzeci wymiar egzegezy formuł w litanii modlitewnej 47 69 70 89 93 94 3.2. Wojciech Ba˛k Modlitwa do Marii Matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Trzeci wymiar egzegezy formuł w litanii poetyckiej. Qui pro quo R o z d z i a ł 4 . Wiersz litanijny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. S´piew – recytacja – zapis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 111 Litania w s´piewie. Litania w zapisie. Litania w recytacji 4.2. Litania wierszem a wiersz syntagmotoniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Litania wierszem. Wiersz syntagmotoniczny ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis tres´ci 4.3. Problem dyferencji syntagmotonizmu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 Syntagmotonizm a kompozycje nienumeryczne. Fikcja rytmiczna 4.4. Wobec pamie˛ci prozodyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pamie˛c´ prozodyjna. S´ciez˙ki odwołan´ do pamie˛ci prozodyjnej 4.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HISTORIA POLSKIEJ LITANII POETYCKIEJ R o z d z i a ł 5. Litanie polskiego s´redniowiecza . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Od litanii Gertrudy do litanii Nawojki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Litania ektenialna z Kodeksu Gertrudy. Litania chairetyzmiczna z Kodeksu Gertrudy. Litania chairetyzmiczna z Modlitewnika Nawojki 5.2. Pocza˛tki litanii poetyckiej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typ pierwszy. Typ drugi. Strefa pos´rednia mie˛dzy typem pierwszym a drugim. Typ trzeci. Typ czwarty. Strefa pos´rednia mie˛dzy typem trzecim a czwartym 5.3. Produktywnos´c´ gatunkowa: ro´z˙aniec, koronka, tropy do Kyrie. . . . . . . . . R o z d z i a ł 6. Kryzys i metamorfoza: od XVI do I połowy XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Zapas´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Poetyckos´c´ litanii modlitewnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Powro´t do mitologii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4. Produktywnos´c´ gatunkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Akatyst. Lament. Godzinki. Ogro´d. Elogium. Preambulum R o z d z i a ł 7. Litanie Os´wiecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Problematyka publiczno-pan´stwowa w litanii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Baka – Benisławska – Naruszewicz – Druz˙backa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jo´zef Baka. Konstancja Benisławska. Adam Naruszewicz. Elz˙bieta Druz˙backa 7.3. Litania – gatunek kobiecy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ł 8. Od Mickiewicza do Norwida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. Adam Mickiewicz Litania pielgrzymska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2. Kornel Ujejski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Maria Konopnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4. Produktywnos´c´ gatunkowa: credo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Litanie maryjne Deotymy i Norwida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kompozycja. Poro´wnanie. Wnioski R o z d z i a ł 9. Od Zawistowskiej do Lieberta. . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Młodopolskie intensyfikacje, zaprzeczenia i dezintegracje . . . . . . . . . . . . Intensyfikacje. Zaprzeczenia. Dezintegracje 9.2. Produktywnos´c´ gatunkowa: proza poetycka, alba, serenada, gazela . . . . . 9.3. Litanie poetyckie Dwudziestolecia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazimiera Iłłakowiczo´wna. Julian Ejsmond Litania do Matki Boskiej. Jerzy Liebert Litania do Marii Panny 135 145 149 149 165 180 186 187 194 198 200 220 220 224 237 239 240 245 254 256 258 272 272 289 295 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci R o z d z i a ł 1 0. Przełom lat 1939 – 1955 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Kazimierz Wierzyn´ski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.2. Od litanijnego obrazu s´wiata do obrazo´w litanijnego s´wiata . . . . . . . . . R o z d z i a ł 1 1. Wspo´łczesne polskie litanie poetyckie . . . . . . . . . . 11.1. Obrzez˙a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbigniew Herbert i Aleksander Rymkiewicz. Roman Brandstaetter i Jan Paweł II 11.2. Nurt gło´wny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tadeusz Ro´z˙ewicz, Julia Hartwig, Wisława Szymborska. Od Kazimierza Wierzyn´skiego do Janusza St. Pasierba. Jan Twardowski. Rafał Wojaczek i Jacek Podsiadło. Anna Kamien´ska. Włodzimierz Słobodnik, Jerzy Harasymo- wicz, Wiktor Woroszylski. Jarosław Klejnocki 7 309 315 325 333 333 340 Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391 Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 Indeks oso´b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WPROWADZENIE Nazwa litanii Kiedy Bronisław Malinowski penetrował Wyspy Trobrianda na Morzu Salomona, uwage˛ badacza przykuła rozbudowana ceremonia s´wie˛ta zbioro´w, nazywana w miejscowym je˛zyku „Milamala”. Bulwy gło´wnego poz˙ywienia autochtono´w przez kilka tygodni gromadzono w ogrodach, a naste˛pnie składo- wano na gło´wnym placu wewna˛trz wioski. Antropolog opisał to naste˛puja˛co: Na ogo´ł droge˛ z ogrodo´w do wioski pokonuje sie˛ biegiem. Podczas wnoszenia taitu do wsi grupa wykrzykuje specjalna˛ litanie˛: ktos´ wymawia głos´no słowa, a reszta odpowiada piskliwym wrzaskiem.1 W opisie zupełna˛ zagadke˛ stanowi słowo „litania”. Co mogło znaczyc´? lecz wolno podejrzewac´, z˙e w gre˛ wchodził obrze˛d Autor nie wyjas´nia, zaprezentowany w ksia˛z˙ce pare˛ stron wczes´niej: Wypowiadaja˛c zakle˛cia wymienia sie˛ imiona ducho´w przodko´w; w gruncie rzeczy te inwokacje stanowia˛ zapewne najbardziej istotny i trwały element owych zakle˛c´ magicznych.2 Przypisuja˛c wyrazowi sens, kto´ry z punktu widzenia precyzji nazewni- czej nalez˙y uznac´ za metaforyczny, Malinowski nie zachował sie˛ nietypo- wo.3 Nie był ani pierwszym, ani ostatnim Europejczykiem, kto´ry znalazł litanie poza granicami chrzes´cijan´stwa. Maurice Winternitz pisał, z˙e w literaturze staroindyjskiej ukształtował sie˛ cały „zbiorek litanii 1 Bronisław Malinowski, „Baloma” – duchy zmarłych na Wyspach Trobrianda, [w:] tegoz˙, Mit, magia, religia, przeł. Barbara Les´ i Dorota Praszałowicz, Warszawa 1990, s. 178. 2 Op.cit., s. 175-176. 3 Edward Shortland pisał wczes´niej, z˙e w je˛zyku Maoryso´w wyste˛puje słowo „karakia”, oznaczaja˛ce „cos´ podobnego do litanii” (Maori Religion and Mythology, London 1882, s. 108). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wprowadzenie religijnych”4 (Niwida). O „niekon´cza˛cych sie˛ litaniach”5 wspominał badacz kultury sumeryjskiej, E´douard Dhorme. „Inwokacjami, maja˛cymi charakter litanii”6 nazywał awestyjskie gathy Otakar Klı´ma, a Michał Swoboda z Jerzym Danielewiczem ukuli nazwe˛ „hymno´w litanijnych” na okres´lenie szeregu modlitw zapisanych w utworach łacin´skich – Georgikach Wergiliusza, Metamorfozach Owidiusza, Wojnie domowej Lukana, Argonautyce Waleriusza oraz tragediach Seneki – Herkules szaleja˛cy i Herkules etejski.7 We wszystkich tych przykładach nazwa „litania” stosowana była jak gdyby w cudzysłowie. Nie stały za nia˛ teksty podane w ramie delimitacyjnej Kyrie eleison i Agnus Dei. Nie była poparta modlitwami zawieraja˛cymi supli- kacje Ora pro nobis. Nie oznaczała przekazo´w z kolekta˛ na kon´cu. S´wiadczyła raczej o nowym rozumieniu słowa, gdzie wyraz „litania” znaczy nie tylko składnik z˙ycia religijnego chrzes´cijan, lecz takz˙e pewien uniwersalny gatunek mowy czy nawet – pewien gatunek poetycki. Dla samych Europejczyko´w rozpoznanie to nie miałoby wie˛kszego znaczenia, gdyby za jego pos´rednictwem, w okresie rozcia˛gaja˛cym sie˛ od kon´ca XIX wieku, nie został mimowolnie dowartos´ciowany i odkryty w no- wym blasku nasz własny gatunek: litania. Choc´ impuls wyszedł z obserwacji tego, co znajdowało sie˛ na zewna˛trz tradycji bezpos´rednio nas dotycza˛cej, to w rezultacie do naszej s´wiadomos´ci dotarło głe˛bsze rozumienie formy zwia˛zanej z chrzes´cijan´skim dziedzictwem duchowym i literackim. Okazało sie˛ bowiem, z˙e istota litanii to nie tyle sprawa takich czy innych elemento´w, regulowanych norma˛liturgiczna˛, lecz sprawa dos´c´ szeroko rozpowszechnionej poetyki tekstu sakralnego; z˙e litania – we wszystkich swoich odmianach i wcieleniach – stanowi zjawisko nie tylko religijne, lecz takz˙e poetyckie. Kaz˙da litania jest poetycka z zasady. Niestety, w s´lad za tym nie ruszyła lawina badan´ naukowych, rozpa- truja˛cych włas´ciwos´ci, kto´re przez tysia˛clecia gwarantowały litanii cia˛głos´c´, atrakcyjnos´c´ i produktywnos´c´. Mimo całej masy prac pos´wie˛conych a to lita- niom staroz˙ytnos´ci pozachrzes´cijan´skiej, a to litaniom anglosaskim, a to karolin´skim, a to mozarabskim, a to jeszcze innym – nie zaprza˛tano sobie głowy pytaniem o strukture˛ gatunkowa˛, o s´rodki stylistyczne, semantyke˛ 4 Maurice Winternitz, A History of Indian Literature, przeł. Vuppala Srinivasa Sarma, Delhi 1981, s. 54. Podobne zdanie odnajdujemy u Stanisaława Schayera, Literatura indyjska, [w:] Wielka literatura powszechna, red. Stanisław Lam, Warszawa 1930, s. 119-120. 5 E´douard Dhorme, Les religions de Babylonie et d’Assyrie, Paris 1949, s. 248. 6 Otakar Klı´ma, Historia literatury awestyjskiej, staroperskiej i s´rednioperskiej, przeł. Danuta innych, Historia literatury perskiej i tadz˙yckiej, red. Jan Rypka, Reychmanowa, [w:] tegoz˙ i Warszawa 1970, s. 18. Droge˛ pie˛ciu „litanii” z Młodej Awesty, przekładanych stopniowo na je˛zyki s´rednioperski, nowoperski, sanskryt oraz gudz˙aracki – jeden z urze˛dowych je˛zyko´w Indii, przes´ledził: A[braham] V[alentine] Williams Jackson, Introduction, [w:] The Nyaishes or Zoroastrian Litanies, wyd., tenz˙e, New York 1908, s. ix. 7 Por. Michał Swoboda, Jerzy Danielewicz, Modlitwa i hymn w poezji rzymskiej, Poznan´ 1981, s. 85-86, 100, 110-111, 126-127, 131. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 11 formy, wersyfikacje˛ itd. Skoro wie˛c literaturoznawcy, zaje˛ci własnymi spra- wami, nie kwapili sie˛ z uzupełnieniem stanu badan´ o te fakty, trudno sie˛ dziwic´, z˙e w nauce s´wiatowej nie powstała do tej pory z˙adna całos´ciowa monografia litanii, sumuja˛ca wiedze˛ teologiczna˛, muzykologiczna˛, socjolo- giczna˛, psychologiczna˛, wiedze˛ z zakresu sztuk plastycznych, architektury i – wiedze˛ literacka˛. Jak mogła powstac´, skoro nie ma takz˙e monografii litanii poetyckiej? W skali zaniedban´, jakich dopus´ciła sie˛ nasza dyscyplina, zorientuje Czytelnika fakt, z˙e najobszerniejsze materiałowo studium literaturo- znawcze na temat litanii zostało opublikowane w roku 1968 w postaci pracy zaliczeniowej Reginy Malin´skiej, studentki II roku (sic!) filologii polskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego8. Niniejsza monografia wychodzi wie˛c naprzeciw potrzebie zbudowania narze˛dziami poetyki niezbe˛dnych podstaw teoretycznych dla opisu litanii, kto´re be˛da˛ przetestowane w przekroju historycznym na materiale wzie˛tym lecz kto´re powinny sie˛ doczekac´ z jednej zastosowania takz˙e w przyszłos´ci – u teologo´w, religioznawco´w, badaczy innych kultur i literatur narodowych. literatury narodowej (polskiej), Ksia˛z˙ka jest pos´wie˛cona zasadniczo p o l s k i e j l i t a n i i p o e t y c k i e j, lecz – zgodnie z podanym wyz˙ej wytłumaczeniem – okres´lenie „poetycka” nie oznacza jedynie: „spotykana w poezji”, aczkolwiek to włas´nie w poezji wyste˛puje najwie˛cej wartos´ciowych artystycznie realizacji. Brane be˛da˛ pod uwage˛ nie tylko litanie publikowane w tomikach i czytane jako literatura pie˛kna, lecz interesuje nas przede wszystkim p o e t y c k i w a l o r l i t a n i i sam w sobie, a zatem ro´wniez˙ niekto´re co bardziej wartos´ciowe artystycznie przykłady z ksia˛z˙eczek do naboz˙en´stwa. We wszystkich rozdziałach tej monografii epitet „poetycka” be˛dzie wie˛c oznaczał: „w funkcji poetyckiej”, podobnie jak okres´lenie „litania modlitewna” be˛dzie ro´wnowaz˙ne słowom: „litania w funkcji modlitewnej”. Rozdział pierwszy przedstawia w ogo´lnych ramach obecny stan badan´ na temat pochodzenia Litanii do Wszystkich S´wie˛tych i Litanii loretan´skiej, wszelako z takim nas´wietleniem, by wydobyc´ na pierwszy plan poetyckie z´ro´dła tych dwu najwaz˙niejszych dla polskiej kultury litanii. Znajduje sie˛ tam ro´wniez˙ sprawozdanie z aktualnej wiedzy o procesie kształtowania sie˛ gatunku w aspekcie formalno-kompozycyjnym w kre˛gu trzech kultur staroz˙ytnych: judaistycznej, egipskiej i greckiej. Pocza˛wszy od rozdziału drugiego przed- miotem badan´ staje sie˛ literatura polska, to znaczy: dzieła two´rco´w pisza˛cych po polsku, a tylko w niekto´rych, szczego´lnie uzasadnionych wypadkach, 8 Regina Malin´ska, Z dziejo´w polskiej litanii poetyckiej, „Polonista”, grudzien´ 1968. Inne polskie prace pos´wie˛cone litanii poetyckiej to: Piotr Nowaczyn´ski, „Litania do Marii Panny” Jerzego Lieberta na tle polskiej litanii maryjnej, „Roczniki Humanistyczne” 1965, z. 1; Wojciech Kudyba, „Do Najs´wie˛tszej Panny Marii. Litania”. Teologia i poezja, [w:] Literatura a liturgia, red. Jan Okon´, Ło´dz´ 1998. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wprowadzenie teksty w je˛zykach łacin´skim i staro-cerkiewno-słowian´skim. Rozdziały od drugiego do czwartego słuz˙a˛ nakres´leniu gło´wnych ryso´w poetyki litanii, uchwyconych zasadniczo w stadium XX wieku. Naste˛pnie – w drugiej cze˛s´ci ksia˛z˙ki, obejmuja˛cej rozdziały od pia˛tego do jedenastego – perspektywa historyczna ulega rozszerzeniu i zaprezentowany zostaje na wybranych przykładach rozwo´j gatunku w literaturze polskiej od S´redniowiecza (wiek XI) do chwili obecnej (wiek XXI). Przedmiot litanii Bez odpowiedniej pomocy w postaci bardziej szczego´łowych badan´ na temat poetyki litanii, wyja˛tkowo trudnym zadaniem wydaje sie˛ wyłonienie kryterio´w, kto´re be˛da˛ kwalifikowały materiał do monografii. Z cała˛ pewnos´cia˛ nie wolno scedowac´ odpowiedzialnos´ci za genologiczna˛ atrybucje˛ tekstu kaz˙dorazowo na tytuł danego dzieła. Nalez˙ało wyła˛czyc´ z obserwacji szereg utworo´w, kto´re wyła˛cznie na podstawie tytułu podawane były dota˛d za przykłady litanii poetyckiej. Materiał tych modlitw nie wydaje sie˛ pod z˙adnym wzgle˛dem istotny: nie nape˛dzał procesu historyczno-literackiego, nie był najbardziej reprezenta- tywny dla danej fazy gatunku i nie miał wie˛kszej wartos´ci artystycznej. Jez˙eli jednak nie tytuł, to jakie kryterium nalez˙y brac´ pod uwage˛ w gro- madzeniu teksto´w do analizy? Opro´cz rozwia˛zan´ artystycznych, polegaja˛cych na pominie˛ciu kwalifikacji gatunkowej w tytule dzieła, na kwalifikacji mylnej, fałszywej, pozornej, fasa- dowej czy połowicznej – dopuszczamy tez˙ i taka˛ sytuacje˛, z˙e gatunek litanii moz˙e byc´ zrealizowany, gdy nie spełnia z˙adnego z wyro´z˙niko´w strukturalnych, podobnie jak moz˙na sobie wyobrazic´ utwo´r napisany z wykorzystaniem pewnych, byc´ moz˙e nawet wielu, cech uwaz˙anych powszechnie za litanijne, lecz nie be˛da˛cy w istocie litania˛. Z punktu widzenia genologii wyste˛powanie tak paradoksalnych aktualizacji wydaje sie˛ zupełnie naturalne. Kto twierdzi, z˙e gatunek ma jakis´ status przedmiotowy, z˙e wnosi do utworu pewna˛ wartos´c´ dodana˛, ten czytaja˛c egzemplarz takiego gatunku musi byc´ przekonany, z˙e utwo´r mo´wi wie˛cej niz˙ mo´wi – z˙e suma i skrzyz˙owanie zdan´ wypowiedzianych w teks´cie, ła˛cznie z ich wszelkimi konotacjami czy odwołaniami, nie wyczerpuje pełnej semantyki dzieła, kto´ra˛ dopowiada dopiero gatunek. W tej sytuacji wydaje sie˛ konieczne wprowadzenie terminu, kto´ry by ten fakt sygnalizował za kaz˙dym razem, ilekroc´ zajdzie ku temu potrzeba. Proponujemy termin: g a t u n k o w y o b r a z s´ w i a t a (GOS)9. Z jego stosowaniem w kolejnych rozdziałach ksia˛z˙ki be˛dzie zwia˛zany pogla˛d, z˙e 9 Nazwe˛ GOS powołujemy na wzo´r analogicznych, funkcjonuja˛cych w nauce: JOS, NOS, TOS, IOS, KOS (JOS – je˛zykowy obraz s´wiata, NOS – naukowy obraz s´wiata, TOS – tekstowy obraz s´wiata, IOS – idiolektalny obraz s´wiata, KOS – kulturowy obraz s´wiata). Definicje tych poje˛c´ znajduja˛ sie˛ w pracach: Janusz Anusiewicz, Problematyka je˛zykowego obrazu s´wiata w pogla˛dach niekto´rych je˛zykoznawco´w i filozofo´w niemieckich XX wieku, [w:] Je˛zykowy obraz s´wiata, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 13 skomponowanie litanii ła˛czy sie˛ nieodzownie z akceptacja˛ GOS-u, motywu- i ze spojrzeniem na rzeczywistos´c´ opisywana˛ w utworze ja˛cego litanie˛, z perspektywy tego gatunku. Posługuja˛c sie˛ trafnym zdaniem z odpowiedzi udzielonej przez Michała Bachtina redakcji „Nowyj Mir”, moz˙na stwierdzic´, z˙e „w cia˛gu wielu wieko´w z˙ycia” litanii „skropliły sie˛ w niej formy postrzegania i interpretacji ro´z˙nych aspekto´w s´wiata”10. Zdanie to – w oryginalnej wersji Bachtinowskiej – naste˛puje po akapicie pos´wie˛conym zagadnieniu utajonych zjawisk semantycznych: Zjawiska semantyczne moga˛ istniec´ potencjalnie, w postaci utajonej, i ujawniac´ sie˛ dopiero w sprzyjaja˛cym konteks´cie znaczeniowym kultur naste˛pnych epok. [...] Jak kaz˙dy artysta, Szekspir budował swe dzieła nie z elemento´w martwych, z kamienia, lecz z kształto´w juz˙ nabrzmiałych sensem, obcia˛z˙onych znaczeniowo. [...]. Szczego´lnie waz˙na˛ role˛ odgrywaja˛ gatunki. W cia˛gu wielu wieko´w ich z˙ycia (tak gatunko´w literackich, jak i gatunko´w mowy), skraplaja˛sie˛ w nich formy postrzegania i interpretacji ro´z˙nych aspekto´w s´wiata.11 Nie ma tu znaczenia, z˙e Bachtin uz˙ył akurat w tym wypadku przykładu tragediopisarza (Szekspira), gdyz˙ pod wzgle˛dem utajonej semantyki gatunku litania stanowi zjawisko poro´wnywalne. Jak zauwaz˙ył komentator Bachtina, podobne pogla˛dy manifestuja˛ sie˛ takz˙e w pracy Jurija Tynianowa Oda jako gatunek retoryczny, a s´cis´lej rzecz biora˛c tam, gdzie pojawia sie˛ kategoria nastawienia słowa12. Pokrewny kierunek postrzegania przedmiotu genologicz- nego widac´ ro´wniez˙ w wypracowanej przez Stanisława Balbusa koncepcji przestrzeni hermeneutycznej: konkretne formy literackie (objawiaja˛ce sie˛ w strukturze artystycznej konkretnych utworo´w) n i e r e a l i z u j a˛ (w kaz˙dym razie n i e m u s z a˛ realizowac´) o k r e s´ l o - n y c h p a r a d y g m a t o´ w g a t u n k o w y c h, apriorycznych wobec nich i „danych z go´ry” – tak jak jakas´ langue poprzedza zrealizowane w niej parole – ale z cała˛ pewnos´cia˛ zjawiaja˛ sie˛ zawsze – tak od strony nadawcy, autora, jak od strony odbiorcy, czytelnika – w mniej lub bardziej dokładnie wyznaczonej p r z e s t r z e n i red. Jerzy Bartmin´ski, Lublin 1999, s. 269-270; J. Anusiewicz, Anna Da˛browska, Michał Fleischer, Je˛zykowy obraz s´wiata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, [w:] Je˛zykowy obraz s´wiata i kultura, red. A. Da˛browska i J. Anusiewicz, Wrocław 2000, s. 30-31; Anna Kadyjewska, Problematyka obrazu s´wiata w badaniach je˛zyka pisarza (na przykładzie pism Cypriana Norwida), [w:] Semantyka tekstu artystycznego, red. Anna Pajdzin´ska i Ryszard Tokarski, Lublin 2001, s. 328-329; Boz˙ena Witosz, Dyskurs i stylistyka, Katowice 2009, s. 26. Bez osobnego terminu przekonanie, z˙e gatunek stanowi „jeden z kluczy do kultury danego społeczen´stwa” wyraz˙a tez˙ Stanisław Gajda, Gatunkowe wzorce wypowiedzi, [w:] Wspo´łczesny je˛zyk polski, red. J. Bartmin´ski, Lublin 1993, s. 255. 10 Michał Bachtin, Odpowiedz´ na pytanie redakcji „Nowyj Mir”, [w:] tegoz˙, Estetyka two´rczos´ci słownej, przeł. Danuta Ulicka, Warszawa 1986, s. 471-472. 11 Op.cit. 12 Por. Galin Tihanov, Pan i niewolnik. Luka´cs, Bachtin i idee ich czaso´w, przeł. Marcin Adamiak, red. Danuta Ulicka, Warszawa 2010, s. 148-150. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie h e r m e n e u t y c z n e j, gdzie gatunki jako pewne ustalone juz˙ i historycznie okrzepłe paradygmaty i s t n i e j a˛; istnieja˛ po prostu jako doste˛pny potencjalnie kaz˙demu z a s o´ b f o r m t r a d y c j i l i t e r a c k i e j, form reprezentowa- nych na ogo´ł przez okres´lone – tj. charakterystyczne – tekstowe reprezentacje jako takie, 13 . Wszyscy ci badacze – Tynianow, Bachtin, Balbus – wydaja˛ sie˛ dostarczac´ argumento´w potwierdzaja˛cych przyje˛te w tej ksia˛z˙ce rozwia˛zanie teoretycz- ne. Dla pierwszego inspiracje˛ do rozwaz˙an´ na temat orientacji słowa stanowi gatunek ody. Bachtin swo´j pogla˛d o formach przenikaja˛cych epoki wyprowa- dza z rozwaz˙an´ o powies´ci. Balbusa inspiruja˛ psalmy Tadeusza Nowaka. Litanie˛ moz˙na bez wahania dopisac´ do wymienionych gatunko´w, poniewaz˙ dzieli z nimi naste˛puja˛ca˛włas´ciwos´c´: jej charakterystyka formalna stanowi nie tyle zespo´ł norm, zobowia˛zuja˛cych autora do konkretnych rozwia˛zan´ warsz- tatowych, ile zapis dos´wiadczen´, kto´rym gatunek musiał sprostac´ w całej swej historii. Gatunek o´w, podobnie do je˛zyka, nie stanowi konstrukcji całkowicie spo´jnej, poniewaz˙ przez tysia˛clecia posuwał sie˛ naprzo´d kre˛tymi meandrami z˙ycia społecznego. Nie dowiemy sie˛ wyczerpuja˛co, kto´re˛dy wiodły te drogi, lecz z˙e były na pewno, czytamy z ksie˛gi jego powikłanej struktury. Pełny zapis tych dos´wiadczen´ uruchamia sie˛ przy kaz˙dym kolejnym uz˙yciu – tak przy powstawaniu nowych realizacji, jak przy lekturze realizacji juz˙ istnieja˛cych. Autor przed napisaniem dzieła nie musi sie˛ oczytywac´ w pełnej antologii gatunku. Wyjas´nia to znakomicie kolejna mys´l Bachtinowska: „to nie subiektywna pamie˛c´ Dostojewskiego zachowała wspomnienie o menippei antycznej, lecz obiektywna pamie˛c´ gatunku literatury, kto´ry uprawiał”14. Kaz˙da nowa realizacja litanii nawarstwia sie˛ na pniu poprzednich, a w mia- re˛ pe˛cznienia gatunkowego pnia, w jego przekroju pozostaja˛ s´lady kolejnych przyrosto´w. Z głe˛bi senso´w, odkładaja˛cych sie˛ przez wieki na litanii, zdaja˛ relacje˛ formy, kto´re były lub nadal pozostaja˛ przedmiotem jej wielokierunko- wych oddziaływan´. Liturgika i poetyka dysponuja˛ całym szeregiem poje˛c´ definiowanych z wykorzystaniem słowa „litania” – relikto´w ida˛cej przez tysia˛clecia produktywnos´ci gatunku. Gdyby teraz wysypac´ wszystkie wy- razy wrzucone do worka, powstałaby imponuja˛ca siec´ rozgałe˛zien´ wyras- taja˛cych z bujnego, rozkrzewionego drzewa: ektenia, ektene, synapte, deprecatio, irenika, tryzagion, lite, litia, chairetyzmy, akatyst, indigitamenta, oratio fidelium, orationes sollemnes, laudes regiae, pijjuˆt, rogationes, dicamus omnes, preces, salu- 13 Stanisław Balbus, „Zagłada gatunko´w”, „Teksty Drugie” 1999, nr 6, s. 34. Na s. 38 Balbus dodaje: „kwalifikacje gatunkowe teksto´w literackich nie musza˛ zawierac´ sie˛ w ich konstrukcyj- nych paradygmatach, lecz opieraja˛ sie˛ na ro´z˙nego rodzaju i ro´z˙na˛ metoda˛ przeprowadzonych referencjach do odpowiednich obszaro´w przestrzeni hermeneutycznej, pola tradycji literackiej, w obre˛bie kto´rej gatunki bytuja˛ i kto´rej – co wie˛cej – poza gatunkami, bez ich pos´rednictwa, wyobrazic´ sobie niepodobna”. 14 M. Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. Natalia Modzelewska, Warszawa 1970, s. 186. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 tatorium, centinomium, orationes et preces, ikesia, diakonica, zamawiania i wiele innych15. Bogactwo tych form to nie tylko sprawa szaty zewne˛trznej. To ro´wniez˙ odpowiednik semantycznej ro´z˙norodnos´ci w gatunkowym obrazie s´wiata. Zagadnienie GOS-u, podbudowuja˛cego litanie˛, prowadzi prosta˛ droga˛ do pytania, w jaki sposo´b nalez˙y ten gatunek identyfikowac´, skoro w pewnej mierze sprawdzaja˛ sie˛ na nim romantyczne załoz˙enia gatunku absolutnego: nie jest uzalez˙niony od stałej formy; wchodzi w szereg upostaciowan´; ingeruje w losy pozostałych gatunko´w, a nawet potrafi sie˛ w obszarze tych gatunko´w zaste˛pczo rozwijac´, gdy sam z ro´z˙nych przyczyn nie moz˙e wyste˛powac´ jawnie. Na tak oczywiste pytanie trudno dac´ ro´wnie prosta˛ odpowiedz´, chyba z˙e wyrazic´ ja˛ w stylu wykładowym romantyko´w: litanie˛ poznajemy na pod- stawie tonu; jest to gatunek zwia˛zany z wyja˛tkowym nate˛z˙eniem głosu – wyja˛tkowym i specyficznym zarazem. Jednakz˙e ten osobliwy ton – uchwytny bezpos´rednio, intuicyjnie – gdy mierzyc´ go definicjami, natychmiast znika. Nie sposo´b go rozłoz˙yc´ na czynniki pierwsze. Moz˙na jednak opisac´ pewne s´lady, pewne miejsca tekstowe przewidziane dla tonu. Zwłaszcza te s´lady, kto´re two´rca dodatkowo wyeksponował z obawy, z˙e czytelnik nie dostroi prawidłowo głosu do wymagan´ gatunku. Moz˙na tez˙ brac´ pod uwage˛ s´lady wynikaja˛ce z faktu, z˙e z gatunkowym obrazem s´wiata dzieja˛ sie˛ rzeczy podobne do przeobraz˙en´ dzieła podczas długiego trwania. Po raz kolejny przychodzi nam w sukurs cytowana juz˙ odpowiedz´ Bachtina udzielona redak- cji „Nowyj Mir”. Tyle z˙e miejsce potomnych, do kto´rych sens utworu dociera 15 Por. John F. Baldovin SJ, The Urban Character of Christian Worship. The Origins, Development, and Meaning of Stational Liturgy, Roma 1987, s. 159, 200, 207-209; ks. Janusz Czerski, Boska liturgia s´w. Jana Chryzostoma. Wprowadzenie liturgiczno-biblijne do liturgii eucharystycznej Kos´cioła Wschodniego, Opole 1998, s. 83-85; Jan Gonda, Stylistic Repetition in the Veda, Amsterdam 1959, s. 28; Antonina Filnov Gove, The Slavic Akathistos Hymn. Poetic Elements of the Byzantine Text and Its Old Church Slavonic Translation, Mu¨nchen 1988, s. 11; Joseph Heinemann, Prayer in the Talmud. Forms and Patterns, Berlin 1977, s. 150; Ernst Kantorowicz, Ivories and Litanies, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 1942, s. 64; Michael Lapidge, Anglo-Saxon Litanies of the Saints, London 1991, s. 4, 11; Gilles Ge´rard Meersseman OP, Der Hymnos Akathistos im Abendland, Freiburg 1958, t. 2, s. 25, 31; M. Swoboda, J. Danielewicz, op.cit., s. 100, 151; Egon Wellesz, Historia muzyki i hymnografii bizantyjskiej, przeł. Maciej Kazin´ski, Krako´w 2006, s. 215. Por. takz˙e hasła w słownikach i encyklopediach: Britannica. Edycja polska, Poznan´ 2001, t. 23 (hasło „litania”); Brockhaus-Enzyklopa¨die in vierundzwanzig Ba¨nden, Mannheim 1990, t. 13 (hasło „litanei”); Dictionaire d’arche´ologie chre´tienne et de liturgie, Paris 1930, t. IX, cz. 2 (hasło „litanies”); Encyklopedia katolicka, Lublin 1985, t. 4 (hasło „ektenia”), Lublin 2004, t. 10 (hasło „litania”); Leksykon liturgii, opr. ks. Bogusław Nadolski TChr, Poznan´ 2006 (hasło „litania); Meyers Grosses Universallexikon, red. Karl-Heinz Ahlheim, Gisela Preuß, Mannheim 1983, t. 8 (hasło „litanei”); New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, t. 8 (hasło „litany, liturgical use of”); Słownik kultury chrzes´cijan´skiej, opr. Nicole Lemaıˆtre, Marie-The´re`se Quinson, Ve´ronique Sot, przeł. i uzup. Tadeusz Szafran´ski, Warszawa 1997 (hasło „ektenia”); Słownik termino´w literackich, red. Janusz Sławin´ski, Wrocław 1998 (hasło „litania”). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wprowadzenie głe˛biej nawet niz˙ do samego two´rcy, zajmuja˛ w naszym przykładzie dysponenci gatunku, z autorami jego nowych aktualizacji na czele: Szekspir sie˛gna˛ł do nieprzebranego bogactwa potencjalnych senso´w, kto´re w epoce wspo´łczesnej nie mogły byc´ odkryte i w pełni rozpoznane, i utrwalił je w swych dziełach. Autor i jego wspo´łczes´ni dostrzegaja˛ bowiem, us´wiadamiaja˛ sobie i oceniaja˛ gło´wnie to, co jest najbliz˙sze ich codziennos´ci. Pisarz jest wie˛z´niem swej epoki, swej teraz´niejszos´ci. Dopiero naste˛pne wieki uwalniaja˛ go z tego aresztu.16 Jez˙eli miał racje˛ Gyo¨rgy Luka´cs stawiaja˛c teze˛, z˙e przemiany gatunko´w ida˛ w parze z ewolucja˛wiedzy o s´wiecie, zagospodarowanej przez te gatunki17, to poetycki walor litanii nie moz˙e byc´ dalej traktowany jako warstwa dekoracyjna, wykon´czeniowa, towarzysza˛ca, lecz nalez˙y dostrzec wysiłek two´rczy, podejmowany przez wieki w literaturze, zmierzaja˛cy do penetracji obrazu s´wiata, widnieja˛cego za tym gatunkiem i prezentuja˛cego sie˛ w naj- wie˛kszym bogactwie znaczen´ wtedy, gdy litania powstaje pod pio´rem poety, kto´ry jest s´wiadom artystycznych moz˙liwos´ci gatunku. Nie moz˙na z go´ry lub ogo´lnie powiedziec´, jakie tres´ci znajduja˛ sie˛ w GOS-ie. Moz˙na jednak zadac´ pytanie pod adresem literatury polskiej od XI do XXI wieku: jakie układy znaczen´ gatunkowych udało sie˛ poetom zaktywizowac´ w cia˛gu tej tysia˛cletniej historii? Formalnie rzecz biora˛c, be˛da˛tu przedstawiane niezalez˙ne dzieła poetyckie. De facto jednak wszystkie te dzieła rzuca˛ s´wiatło na te˛ sama˛ wia˛z˙a˛ca˛ je przestrzen´, oporna˛ wobec dyskursywnej charakterystyki, choc´ wyraz˙aja˛ca˛ sie˛ w osobliwym tonie wypowiedzi – na litanijny obraz s´wiata. Poje˛cie litanii Nazwa genologiczna i przedmiot genologiczny sa˛ okres´leniami wzie˛tymi z teorii gatunko´w i rodzajo´w literackich Stefanii Skwarczyn´skiej.18 Obok nich koncepcja badaczki dopuszcza nadto trzecia˛ kategorie˛, dla naszego tematu najbardziej problematyczna˛ – kategorie˛ poje˛cia genologicznego. Niz˙ej znajduja˛ sie˛ dwie definicje litanii. Dlatego dwie, z˙e nie stanowia˛ one rezultatu pogłe˛bionych studio´w naukowych (nie moz˙na ich poczytywac´ za skro´towe sprawozdanie ze stanu badan´), lecz be˛da˛ jedynie zapisem po- wszechnie doste˛pnej wiedzy genologicznej na temat litanii, stanowia˛cej punkt odniesienia pierwszej cze˛s´ci ksia˛z˙ki. Nie jest przeznaczeniem tych definicji, by były cytowane jako nasze stanowisko, ani tez˙ by nas odpytywano z napie˛c´, jakie powstaja˛ mie˛dzy kto´ra˛kolwiek a stanem faktycznym. Obie zasługiwa- 16 M. Bachtin, Odpowiedz´ na pytanie redakcji „Nowyj Mir”, op.cit., s. 472. 17 Por. Gyo¨rgy Luka´cs, The Historical Novel, trans. Hannah and Stanley Mitchell, Harmondsworth 1976, s. 287-289. Zagadnienia te referuje G. Tihanov, op.cit., s. 67. 18 Por. S. Skwarczyn´ska, Wste˛p do nauki o literaturze, Warszawa 1965, t. 3, s. 35-37. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 łyby w pełni na fundamentalna˛ krytyke˛, kto´ra˛ przypus´ciła Skwarczyn´ska w trzeciej cze˛s´ci Wste˛pu do nauki o literaturze: Zanim skonsolidował sie˛ strukturalizm w nauce o literaturze, norma˛ poetyki było takie włas´nie wyliczanie poszczego´lnych cech rodzaju, gatunku, odmiany. Nie trzeba podkres´lac´ wagi deformacji, jakiej ulegał w odnos´nym poje˛ciu przedstawiony poprzez strukturalna˛ jednos´c´ o swoistych zalez˙nos´ciach funkcyjnych swych poszczego´lnych elemento´w tak od całos´ci struktury, jak i od siebie nawzajem.19 Definicje maja˛ wie˛c charakter wyła˛cznie pomocniczy, orientacyjny i tylko w ten sposo´b nalez˙y je traktowac´. Definicja pierwsza. Jest ona wycia˛giem z wie˛kszej liczby powszechnie doste˛pnych definicji, kto´rych pro´bka została pobrana z czterech najnowszych encyklopedii polskich20, pie˛tnastu powojennych encyklopedii s´rodkowo- i zachodnioeuropejskich21, a takz˙e pie˛ciu polskich22 i dziesie˛ciu s´rodkowo- i zachodnioeuropejskich23 słowniko´w teoretycznoliterackich24. Rozrzut – wynikaja˛cy z ro´z˙nych tradycji religijnych i narodowych, ro´z˙- nych rozmiaro´w leksykonu czy ro´z˙nych celo´w, dla kto´rych mogła byc´ 19 Op.cit., s. 323. Podobna˛ krytyke˛ „dawnego” podejs´cia ponowił ostatnio Aleksander Wilkon´, Rodzaje, podrodzaje, gatunki, „Stylistyka” 2003, s. 254. 20 Britannica. Edycja polska, op.cit.; Encyklopedia katolicka, Lublin 2004, t. 10; Encyklopedia popularna PWN, Warszawa 1997, t. 5; Wielka encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 16. 21 Das Bertelsmann Lexikon in 24 Ba¨nden, red. Wolf Keienburg, Stuttgart 1997, t. 14; Brockhaus-Enzyklopa¨die in vierundzwanzig Ba¨nden, op.cit.; Dictionnaire encyclope´dique Quillet, red. Jean Rocaut et al., Paris 1969, t. 2; Diccionario enciclopedico Salvat universal, red. Juan Salvat, Barcelona 1976, t. 14; Diccionario Ba´sico Espasa, Madrid 1980, t. 4; Enciclopedia Bompiani, red. Giuliana Zuccoli Bellantoni, Milano 1986, t. 12; Funk Wagnalls New Encyclopedia, red. Norma H. Dickey, [New York] 1986, t. 16; Grand Larousse en 5 volumes, Paris 1987, t. 3; Grand Larousse Universel, Paris 1984, t. 9; Das Große Duden-Lexikon in acht Ba¨nden, Mannheim 1966, t. 5; Meyers Grosses Universallexikon, op.cit.; New Catholic Encyklopedia, op.cit.; Nouvelle Encyclope´die Bordas, red. Georges Pascal, Paris 1985, t. 6; Vsˇeobecna´ encyklopedie v osmi svazcı´ch, Praha 2002, t. 4; The World Book Encyclopedia, red. Robert O. Zeleny, Chicago 1987, t. 12. 22 Stanisław Sierotwin´ski, Słownik termino´w literackich. Teoria i nauki pomocnicze literatury, Wrocław 1966; Maciej Krassowski, Leksykon termino´w literackich, Warszawa 1996; Słownik termino´w literackich, red. Janusz Sławin´ski, op.cit.; Grzegorz Leszczyn´ski, Elementarz literacki. Terminy, poje˛cia, charakterystyki, Warszawa 2001; Słownik poje˛c´ i teksto´w kultury, red. Ewa Szcze˛sna, Warszawa 2002. 23 Joseph T. Shipley, Dictionary of World Literary Terms, London 1970; Otto F. Best, Handbuch literarischer Fachbegriffe, Frankfurt am Main 1972; Harry Shaw, Dictionary of Literary Terms, New York 1972; Saad Elkhadem, The York Dictionary of English — French — German — Spanish Literary Terms and Their Origin, Fredericton 1976; Arthur Finley Scott, Current Literary Terms, Hong Kong 1980; John Anthony Cuddon, A Dictionary of Literary Terms, Harmondsworth 1984; Slovnı´k litera´rnı´ teorie, red. Sˇteˇpa´n Vlasˇı´n, Praha 1984; Dictionnaire historiqe, the´mamatique et technique des litte´ratures: litte´ratures franc¸aise et e´trange`res, anciennes et modernes, red. Jacques Demougin, Paris 1986; Gero von Wilpert, Sachwo¨rterbuch der Literatur, Stuttgart 1989; Chris Baldick, The Concise Oxford Dictionary of Literary Terms, Oxford 1996. 24 Z uwagi na ro´z˙nice terminologiczne mie˛dzy Wschodem i Zachodem pomijamy na czas jakis´ definicje przedmiotu powstałe w kre˛gu prawosławnym. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wprowadzenie sporza˛dzona definicja litanii – okazał sie˛ nadspodziewanie szeroki. Badane hasła zachodza˛ na siebie tylko w jednym punkcie: wszyscy autorzy wymie- niaja˛ lub co najmniej zakładaja˛, z˙e litania stanowi gatunek modlitewny. Traktujemy ten element jako niezbywalna˛ os´ strukturalna˛ i aksjologiczna˛, na kto´rej obrastaja˛ wszystkie pozostałe cechy. Jest to jedyny stały punkt orientacyjny. Po jego przekroczeniu informacje podawane w hasłach roz- gałe˛ziaja˛ sie˛ w kierunku ro´z˙nego rodzaju twierdzen´ mniej lub bardziej bliskich sobie i w ro´z˙ny sposo´b zhierarchizowanych. Przedstawimy wie˛c tylko tezy wybrane, o najwyz˙szej zgodnos´ci, uwzgle˛dniaja˛c wyła˛cznie te punkty, gdzie wie˛cej niz˙ połowa opracowan´ omawia lub sygnalizuje cztery naste˛puja˛ce wyro´z˙niki litanii: 1. Jest to forma modlitwy, zwia˛zana gło´wnie z wiara˛chrzes´cijan´ska˛(mo´wi o tym 71 haseł), o zastosowaniach koresponduja˛cych z liturgia˛ (53 haseł); 2. Zawiera jakis´ rodzaj powtarzalnos´ci (76 haseł), przy czym prefero- wane sa˛ takie chwyty jak enumeracja czy paralelizm, a tylko jeden słownik dorzuca do tego anafore˛ (nie wspominaja˛c o epiforze); panuje tez˙ opinia, z˙e powto´rzenia powinny byc´ liczne; 3. Operuje seriami apostrof (88 ) w celu suplikacji (82 ), a takz˙e w funkcjach inwokacji, rzadziej laudacji, deprekacji, aklamacji; 4. Przewiduje obowia˛zkowo element responsoryjnos´ci mie˛dzy przewodni- kiem modlitwy a wiernymi (65 ), co – naszym zdaniem – automa- tycznie pocia˛ga za soba˛ zaangaz˙owanie cho´ru.25 Innymi słowy: l i t a n i a – jest to forma modlitwy, zwia˛zana gło´wnie z liturgia˛ chrzes´cijan´ska˛, składaja˛ca sie˛ z wyliczenia rozbudowanej serii fraz paralelnych, z apostrofami o charakterze suplikacji, a niekiedy tez˙ aklamacji, deprekacji, i z podziałem na dwa komplementarne głosy – głos przewodnika i głos responsoryjny cho´ru. lub laudacji, inwokacji Definicja druga. Alternatywna˛ definicje˛ pozwoli zrekonstruowac´ ksia˛z˙e- czka do naboz˙en´stwa Jerzego Lecha Kontkowskiego, jezuity – 111 litanii26. Jak pisze we wprowadzeniu redaktor zbiorku, w naboz˙en´stwach odpra- wianych z wiernymi w Polsce wolno korzystac´ z pie˛ciu litanii zatwierdzonych przez Rzym (Litania loretan´ska, Litania do Najs´wie˛tszego Imienia Jezus, Litania do Najs´wie˛tszego Serca Pana Jezusa, Litania do s´wie˛tego Jo´zefa, Litania do Najdroz˙szej Krwi Chrystusa Pana) oraz dwo´ch litanii zaakceptowanych decyzja˛Konferencji Episkopatu Polski (Litania przy konaja˛cych oraz Litania za zmarłych). Cała reszta 25 Uwaz˙amy, z˙e z powodu sprze˛z˙enia w litanii cho´ralnos´ci z responsoryjnos´cia˛, wie˛kszos´c´ leksykono´w mogła sobie pozwolic´ na pominie˛cie tak waz˙nego elementu jak cho´ralnos´c´, co spowodowało zaniz˙enie frekwencji w hasłach do 48 . 26 111 litanii, red. ks. Jerzy Lech Kontkowski SJ, Krako´w 2007. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 19 zamieszczona w ksia˛z˙eczce, czyli 104 utwory, to modlitwy prywatne, traktowane tak bez wzgle˛du na cho´ralna˛ strukture˛ wypowiedzen´, niezalez˙nie od budowy ułatwiaja˛cej zastosowanie w s´wia˛tyni oraz pomimo tego, z˙e zdecydowana wie˛kszos´c´ została napisana przez ksie˛z˙y i zakonniko´w. Ponie- waz˙ owe 104 litanie zbudowane sa˛analogicznie do podstawowej sio´demki (jak gdyby jednak były przeznaczone do modlitwy zbiorowej), nalez˙y stwierdzic´, z˙e juz˙ na etapie litanii modlitewnej dokonuje sie˛ zjawisko fikcjonalizacji dwo´ch elemento´w modlitwy – sposobu wygłaszania (dialogu i cho´ru) oraz miejsca wygłaszania (s´wia˛tyni). Pocia˛ga to za soba˛ waz˙ne skutki. Do wne˛trza modlitewnika dostał sie˛ czynnik znany z literatury. Granica nie przebiega teraz według podziału na cechy modlitewne i cechy poetyckie, lecz najwyz˙ej ze wzgle˛du na ich proporcje, a i te wydaja˛ sie˛ niejasne i be˛da˛ wymagały dalszej analizy. Kontkowski, jak gdyby s´wiadom łatwos´ci, z jaka˛ moz˙na wykazac´ w utworze funkcje˛ inna˛ niz˙ funkcja narzucona przez rodzaj publikacji, doła˛czył do zbiorku dwie dodatkowe litanie napisane przez znanych poeto´w i ogłoszone w tomikach poetyckich (Kazimiery Iłłakowiczo´wny oraz Romana Brand- staettera). Był to jedyny moment, gdzie materiał pobrano spoza ksia˛z˙eczek do naboz˙en´stwa. Zasadniczo bowiem w modlitewniku przewaz˙a 70 teksto´w pochodza˛cych z wydanego stulecie wczes´niej analogicznego zbioru pod redakcja˛ ks. Wincentego Wnukowskiego. A z˙e edycja ks. Wnukowskiego była ro´wnoczes´nie podstawa˛ dla kilku innych wydan´ (np. Litanii maryjnych ks. Kazimierza Wo´jtowicza27) i z˙e sama wzorowała sie˛ na wczes´niejszych modlitewnikach – nasuwa sie˛ wniosek, z˙e w powszechnej opinii tytuł ksia˛z˙ki 111 litanii odpowiada temu, co znajduje sie˛ w s´rodku. Mo´wia˛c inaczej, tytuł całos´ci, potwierdzony tytułami poszczego´lnych modlitw, wolno postrzegac´ na prawach wskazo´wki genologicznej, kto´ra mo´wi mniej wie˛cej tyle, z˙e do druku przeznaczono teksty najbardziej reprezentatywne dla gatunku. A zatem, podliczaja˛c włas´ciwos´ci wszystkich 111 modlitw, zdołamy za jednym zama- chem zrekonstruowac´ ogo´lne znaczenie terminu litania w kre˛gu kultury religijnej dominuja˛cej obecnie w Polsce. Litania: – stanowi gatunek publicznej lub prywatnej modlitwy chrzes´cijan´skiej o cechach wypowiedzi cho´ralnej, nadaja˛cej sie˛ do zbiorowej realizacji w s´wia˛tyni; – zawiera jakis´ rodzaj powtarzalnos´ci, przy czym preferowane sa˛ takie chwyty, jak anafora, enumeracja i paralelizm składniowy; – operuje seriami apostrof gło´wnie w charakterze inwokacji (63 ), laudacji (64 ) czy suplikacji (96 ), a znacznie rzadziej – w celu aklamacji lub deprekacji; 27 Por. Litanie maryjne, red. Kazimierz Wo´jtowicz, Krako´w 2006. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wprowadzenie – ma strukture˛ otwieraja˛ca˛ droge˛ do podziału ro´l mie˛dzy przewodnikiem modlitwy a wiernymi; – wyste˛puja˛ w niej onomata i peryfrazy; – korzysta z formuł; – obje˛ta jest ramami delimitacyjnymi, do kto´rych nalez˙a˛ formuły Kyrie eleison, a tuz˙ przed kon´cem Agnus Dei i kolekta. W skro´cie zas´: l i t a n i a – jest to forma modlitwy, zwia˛zana z chrzes´cijan´stwem, maja˛ca czytelne ramy delimitacyjne pocza˛tku i kon´ca, składaja˛ca sie˛ z wyliczenia fraz paralelnych, cze˛sto anaforycznych, stanowia˛cych onomata serii realizowane zwykle jako peryfrazy, z apostrofami o charakterze inwokacji, laudacji lub suplikacji, a niekiedy tez˙ aklamacji lub deprekacji, i z podziałem na dwa komplementarne głosy – głos przewodnika i głos responsoryjny cho´ru. Komentarz. Z˙adnej z obu definicji nie nalez˙y traktowac´ w sposo´b rygorystyczny, gdyz˙, jak powiedziano, w litanii liczy sie˛ przede wszystkim gatunkowy obraz s´wiata, kto´ry motywuje wyste˛powanie w utworze takich czy innych rozwia˛zan´ formalnych. Wszelako trzeba jeszcze wprowadzic´ kilka us´cis´len´ na temat niekto´rych, powtarzaja˛cych sie˛ wyz˙ej sformułowan´. Po pierwsze, w ramach stałych i rozpoznawalnych elemento´w litanii wysune˛ło sie˛ na czoło zjawisko powto´rzenia, zaste˛pczo nazywane (zgodnie ze słownikami) seria˛. Włas´ciwy opis gatunku wymaga, by zostały na siebie nałoz˙one pola semantyczne obu tych rzeczowniko´w (powto´rzenia i serii). Ła˛czy sie˛ to z pytaniami, jakie granice liczbowe kwalifikuja˛ dane powto´rzenie do spełnienia warunko´w kategorii; ile razy nalez˙y wyliczac´, by zmies´cic´ sie˛ w sferze koniecznos´ci? Granica go´rna. Na Wyspach Brytyjskich w kodeksie z pierwszej połowy XI wieku odnajdujemy 358 wezwan´ do s´wie˛tych, nie wspominaja˛c o licznych suplikacjach.28Litania do Wszystkich S´wie˛tych w manuskrypcie z Tagernsee (XI wiek) zawiera 482 wezwania.29 Mo´wi sie˛ o karolin´skiej litanii przy- wołuja˛cej 532 imiona30 i podobno nie jest to odosobniony wypadek.31 Moz˙na przeto załoz˙yc´, z˙e od strony maksimum skala powto´rzen´ zmierza do nieskon´czonos´ci. Z kolei najkro´tsza˛ modlitwe˛ kwalifikowana˛ jako litania znajdujemy we wspo´łczesnym sakramentarzu katolickim, w rozdziale dotycza˛cym chrztu 28 Por. Anglo-Saxon Litanies of the Saints, op.cit., s. 161-170. 29 Por. Maurice Coens, Anciennes litanies des saints, Bruxelles 1936, s. 30-36. 30 Por. Fernand Cabrol, Litanies, [w:] Dictionaire d’arche´ologie chre´tienne et de liturgie, op.cit., kol. 1567-1569. 31 Por. Michael McCormick, The liturgy of war in the early middle ages: crisis, litanies, and the Carolingian monarchy, „Viator. Medieval and Renaissance Studies”, 1984, s. 18. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 21 dzieci, gdzie celebrans otrzymuje prawo do skro´cenia Litanii do Wszystkich S´wie˛tych do pie˛ciu naste˛puja˛cych wezwan´32: S´wie˛ta Maryjo, Matko Boz˙a, S´wie˛ty Janie Chrzcicielu, S´wie˛ty Jo´zefie, S´wie˛ci Piotrze i Pawle, Wszyscy S´wie˛ci i S´wie˛te Boz˙e, m o´ d l s i e˛ z a n a m i. m o´ d l s i e˛ z a n a m i. m o´ d l s i e˛ z a n a m i. m o´ d l c i e s i e˛ z a n a m i. m o´ d l c i e s i e˛ z a n a m i. Na podstawie notowanych warianto´w moz˙na wie˛c okres´lic´ zakres powto´rzen´, kwalifikuja˛cych modlitwe˛ do gatunku litanii, w przedziale od 5 do 532, przy czym granica go´rna wydaje sie˛ w zasadzie otwarta. inwokacji, Po drugie, definicje wymagaja˛ sprecyzowania, co kryje sie˛ pod poje˛ciami aklamacji, deprekacji, laudacji, suplikacji. Wszystkie terminy wyste˛puja˛ w je˛zyku religioznawstwa, niekto´re zas´ pojawiaja˛ sie˛ w genologii lingwistycznej (aklamacja i laudacja) oraz w retoryce i badaniach literackich (inwokacja, laudacja, suplikacja). Podczas przegla˛du leksykono´w, z wielkim trudem zestawialis´my ro´z˙noje˛zyczne hasła, kto´rych autorzy zdawali sie˛ kontaminowac´ aklamacje z laudacjami, a deprekacje z suplikacjami. Sprawy nie ułatwiał materiał tekstowy, gdzie w niekto´rych litaniach laudacja faktycznie przeradza sie˛ w aklamacje˛, a suplikacja stanowi rozwinie˛cie deprekacji. Poniewaz˙ jednak mamy na wzgle˛dzie zbadanie litanii poetyckiej, nie traktujemy tych sło´w jako termino´w, lecz uz˙ywamy ich na okres´lenie zbioro´w zestawiaja˛cych podobne do siebie akty mowy, dopuszczane przez gatunek. Przez aklamacje be˛da˛ wie˛c rozumiane takie akty mowy, jak „ufam”, „wierze˛”, „zgadzam sie˛”, „potwierdzam”. Przez deprekacje – „przepraszam” i „korze˛ sie˛”. Przez inwokacje – „przyzywam”, „wołam po imieniu”, „zapraszam”, „dobijam sie˛”. Przez laudacje – „uwielbiam”, „zachwycam sie˛”, „podziwiam”, „dziwuje˛ sie˛”, „dzie˛kuje˛”, „adoruje˛”, „kocham”. Natomiast przy uz˙yciu słowa suplikacje be˛da˛ w tej ksia˛z˙ce okres´lane takie akty, jak „prosze˛”, „upraszam”, „pragne˛”. 32 Por. Obrze˛dy sakramentu chrztu dzieci, red. ks. Helmut Jan Sobeczko, Opole 1983, s. 15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== POETYKA LITANII ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R o z d z i a ł I GENEZA LITANII W ASPEKCIE FORMALNO- -KOMPOZYCYJNYM Greckie słowo litnane5a, kto´re potem na Zachodzie zlatynizowało sie˛ do formy „litania”, oznaczało w pierwszych wiekach Kos´cioła pros´be˛ lub błaganie i nie obejmowało gatunku w obecnym jego kształcie. Poje˛ciem genologicznym w znaczeniu dzisiejszym stało sie˛ po´z´niej – gdy zaszła potrzeba skonsolido- wania pewnej masy wzorco´w, nalez˙a˛cych do bogatej tradycji poetycko- liturgicznej, poprzedzaja˛cej chrzes´cijan´stwo. Wo´wczas, nie po raz pierwszy, zaznaczył sie˛ proces, kto´remu podlega bodaj kaz˙dy gatunek. Chociaz˙ bowiem gatunki odpowiadaja˛ za konkretne wzorce tekstowe, to jednak proste wyliczenie cech nigdy nie wystarcza do wykazania swoistos´ci z˙adnego z nich. Jaka˛ to jednak mase˛ ogarne˛ła konsoliduja˛ca nadwyz˙ka, wnoszona przez gatunek litanii? Obserwuja˛c strukture˛ badanego przedmiotu, moz˙emy zauwaz˙yc´, z˙e poszczego´lne wyznaczniki nie funkcjonuja˛ na całym obszarze pola gatunko- wego, lecz ła˛cza˛ sie˛ w podobne grupy, w jakich wyste˛powały na terenie gatunko´w wczes´niejszych, ska˛d zostały potem zapoz˙yczone do litanii. Od gatunku-dawcy do gatunku-biorcy nie były przekazywane pojedynczo, lecz porcjami, jako wewne˛trznie zorganizowane zespoły, zachowuja˛c stare znajomos´ci w nowym s´rodowisku. Tylko jeden z tych zespoło´w nosił pierwotnie nazwe˛ „litania”: ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 POETYKA LITANII Pole gatunkowe litanii Poniewaz˙ trzy narysowane tu zespoły przed utworzeniem litanii funkcjonowały w postaci zorganizowanej, kaz˙dy na własny rachunek, to po konsolidacji, w ramach nowej formy, nie musza˛ sie˛ zgadzac´ we wszystkich swoich aspektach. Inaczej mo´wia˛c, litania powstała z materiało´w, kto´re pod pewnymi wzgle˛dami sie˛ przycia˛gały, lecz pod innymi – zdawały sie˛ odpychac´. Gatunkowy obraz s´wiata, uwzgle˛dniaja˛c dynamike˛ tych pierwszych i sta- wiaja˛c opo´r tym drugim, spowodował, z˙e rozbiez˙nos´ci – teoretycznie zdolne rozsadzic´ od s´rodka cały złoz˙ony gatunek – przestały byc´ istotne. Jak nazwac´ zespoły, kto´re przed wiekami złoz˙yły sie˛ na litanie˛? Z oczywistych powodo´w nie pasuje nazwa „zbio´r”. Poniewaz˙ stanowia˛ relikt po genezie gatunku, be˛da˛ nazywane genami. Mianem g e n u okres´lamy zespo´ł intersubiektywnie istnieja˛cych reguł1, kto´ry zostaje pobrany z jednego gatunku literackiego i uz˙yty do budowy gatunku nowego, ba˛dz´ tez˙ pobrany z jednej odmiany gatunku i uz˙yty do wykształcenia nowej odmiany gatunku czy wreszcie zachowany lub odrzucony w przejs´ciach ewolucyjnych mie˛dzy etapami gatunku. Wyraz „gen” be˛dzie tutaj uz˙ywany nie tylko dlatego, z˙e w zasobach genologii trudno znalez´c´ lepszy dla badanego przedmiotu, lecz ro´wniez˙ ze wzgle˛du na oczywiste skojarzenia z geneza˛ gatunko´w przyrodniczych. Nie poz˙yczamy go jednak po to, by nasz wybo´r cokolwiek sugerował na temat 1 Inkorporujemy tu wyraz˙enie z definicji gatunku literackiego, napisanej przez Michała Głowin´skiego: por. hasło „gatunek literacki”, [w:] Słownik termino´w literackich, red. Janusz Sławin´ski, Wrocław 1998. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Geneza litanii w aspekcie formalno-kompozycyjnym 27 ontologii dzieła poetyckiego. Bierzemy pod uwage˛ wyła˛cznie pie˛c´ naste˛puja˛- cych składniko´w analogii mie˛dzy genem w genologii literackiej a genem w genetyce: 1. Geny literackie nie moga˛wyste˛powac´ w izolacji od gatunko´w literackich i nawet gdyby dany gen wyczerpywał zespo´ł reguł danego gatunku, zawsze potrzebuje gatunkowej otoczki zwia˛zanej z okres´lonym obrazem s´wiata; 2. Wczes´niejszym gatunkom poezji wolno przekazywac´ po´z´niejszemu zaro´wno wszystkie swoje geny, jak tez˙ tylko wybrane; 3. Geny w literaturze podlegaja˛ mutacji, kto´ra przyjmuje sie˛ na stałe lub zostaje odrzucona w kolejnych egzemplarzach gatunku; 4. W ramach danego egzemplarza, a nawet bardzo wielu egzemplarzy (w porza˛dku synchronicznymi i diachronicznym), maja˛ prawo wyste˛powac´ geny nieaktywne, co nie musi od razu s´wiadczyc´ o rozpadzie gatunku; 5. Geny nieaktywne moga˛ stanowic´ ewolucyjne relikty, zdolne do ponownej aktywizacji. Z tych włas´nie powodo´w (i tylko z tych) wydaje sie˛ stosowne uz˙ywanie słowa „gen”. Uzupełniamy teraz rysunek, by kaz˙dy z geno´w otrzymał nazwe˛ odpowiadaja˛ca˛ jego pochodzeniu: Geny składaja˛ce sie˛ na gatunek linii Podane tu nazwy geno´w maja˛ w zamierzeniu przypominac´ nazwy gatunko´w liturgicznych (ektenia) czy poetycko-liturgicznych (chairetyzmy), zwia˛zanych wyjs´ciowo z tymi genami, lub – w odniesieniu do genu polionimicznego – nawia˛zywac´ do idei religijnej motywuja˛cej tak wiele gatunko´w, z˙e trudno ustalic´ wczes´niejszy. Moz˙e sie˛ kiedys´ okazac´, z˙e kto´rys´ z geno´w, okres´lonych tu jako jednolite, składa sie˛ de facto z pary lub wie˛kszej liczby zorganizowanych struktur. Dla opisu genezy i ewolucji litanii be˛dzie to ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 POETYKA LITANII jednak oboje˛tne. Nie nalez˙y tez˙ wycia˛gac´ zbyt daleko ida˛cych wniosko´w na podstawie poprzedniego z˙yciorysu geno´w. Chociaz˙ sa˛ ws´ro´d nich takie, kto´re w całos´ci obsługiwały wczes´niejszy gatunek (gen ektenialny), jak ro´wniez˙ takie, kto´re na starym gruncie dzieliły sie˛ odpowiedzialnos´cia˛z innymi genami (gen polionimiczny i chairetyzmiczny), to jednak z ich pierwotnego statusu wcale nie wynika, z˙e w obszarze nowego gatunku be˛da˛ stanowiły zespoły struktur o niewspo´łmiernym stopniu organizacji. Geny maja˛ to do siebie, z˙e tworza˛ litery gatunkowego alfabetu, nie zwaz˙aja˛c na wie˛ksze lub mniejsze ro´z˙nice mie˛dzy soba˛. Nalez˙y tez˙ dodac´, z˙e – podobnie jak w przyrodzie – dwa sa˛siaduja˛ce geny litanijne maja˛ prawo precyzowac´ funkcjonowanie tych samych elemento´w dzieła. Na przykład wyliczenie lez˙y w polu zainteresowania tak genu polionimicznego, jak i genu ektenialnego. Nie jest to jednak takie samo wyliczenie. Chociaz˙ zewne˛trzna powłoka pozostaje identyczna, to udział reszty elemento´w genu inaczej okres´la funkcje˛ danego zjawiska. Gen ektenialny Gen polionimiczny Illokucja suplikacja lub deprekacja inwokacja Formuły Kyrie eleison, Miserere nobis, Exaudi nos, Libera nos Domine Sanctus formuły rozpoczynaja˛ce sie˛ od zaimka lub przyimka (np. ab, de, in, per, qui...) Gen chairetyzmiczny aklamacja lub laudacja caˆDe, szalom, benedicta Sposo´b wykonania rytmiczny (taneczny lub procesyjny) wyciszony, medytacyjny ekspresywny, radosno-lamentacyjny Elementy kompozycyjne S´rodki stylistyczne dialog kapłana i wiernych, wyliczenie, paralelizm wyliczenie, paralelizm, anafora, epifora, rym apostrofy onomata, epitety, peryfrazy, antonomazje powto´rzenia, refreny apostrofy W tym rozdziale geneza geno´w be˛dzie prezentowana na materiale z trzech kultur staroz˙ytnych: – z˙ydowskiej dla genu ektenialnego, – egipskiej dla genu polionimicznego, – greckiej dla genu chairetyzmicznego. Włas´nie te kultury pozwalaja˛ wyostrzyc´ ro´z˙nice˛ mie˛dzy genami, lecz nie nalez˙y przez to rozumiec´, z˙e działa tu zasada wyła˛cznos´ci, ani tez˙ wycia˛gac´ wniosku, z˙e geny czerpały swo´j rodowo´d tylko z danego miejsca. Faktyczne pochodzenie geno´w oraz ich zasie˛g terytorialny nie sa˛ przedmiotem badan´ w tej ksia˛z˙ce. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Geneza litanii w aspekcie formalno-kompozycyjnym 29 1.1. Gen ektenialny Rozpoczynamy od kultury z˙ydowskiej nie tylko ze wzgle˛du na cia˛głos´c´ pewnych obrze˛do´w, przejmowanych przez Kos´cio´ł pierwotny, lecz takz˙e z powodu rangi, jaka˛ zajmuje w litanii sam gen ektenialny. Na gruncie chrzes´cijan´skim nazwa „litania” odnosiła sie˛ pierwotnie włas´nie do niego. Jedna z najbardziej znanych realizacji genu ektenialnego to zawołanie Kyrie eleison („Panie, zmiłuj sie˛”). Pozostawienie tej greckiej formuły w narodowych litaniach az˙ po dzis´ dzien´ dowodzi, z˙e pokolenia wiernych starały sie˛ zachowac´ pamie˛c´ o zwrocie, kto´ry na wielu stronach Ewangelii przypisany został ludziom, kieruja˛cym swe pros´by do Jezusa. „K7Die ™l6hsön” wołał ojciec epileptyka (Mt 17,15). „’El6hson 9m yH 67Die” – prosili dwaj niewidomi pod Jerychem (Mt 20,31). Ro´wniez˙ kobieta kananejska nastawała za co´rka˛ słowami „’El6hsön me 67Die” (Mt 15,22). Suplikacja ta weszła naste˛pnie do modlitwy Ojco´w Pustyni, polegaja˛cej na niezmordowanym rozpamie˛tywaniu wersetu „Panie Jezu Chryste, Synu Boz˙y, miej miłosierdzie nade mna˛ grzesznikiem”2. Utrzymanie w litaniach oryginalnej wersji Kyrie eleison mogło tez˙ wynikac´ z faktu, z˙e w swoim czasie było to zawołanie powszechnie zrozumiałe, ponadnarodowe, znacznie wykraczaja˛ce poza sens nadany mu przez Ewangelie˛: Grecki zwrot Kyrie eleison sie˛ga swymi korzeniami s´wieckich i religijnych zwyczajo´w przedchrzes´cijan´skich; aklamacja ta była znana i szeroko stosowana w spo- łeczen´stwach staroz˙ytnych. Tytuł 67DioH(pan) był cze˛sto stosowany na Wschodzie w kulturach misteryjnych; kto oddawał czes´c´ „niezwycie˛z˙onemu słon´cu” (sol invictus), ten odmawiał poranna˛modlitwe˛ do wschodza˛cego słon´ca prosza˛c „Kyrie eleison”. Ten „akt strzelisty” w kulcie boga-słon´ca był prawdopodobnie najbardziej z˙arliwym wołaniem staroz˙ytnej poboz˙nos´ci pogan´skiej. Grecy w czasach hellen´skich odnosili ten termin do bogo´w i ludzi; w Persji zawołaniem „Kyrie, eleison” witano nowego kro´la, a tres´c´ tego okrzyku była podobna do radosnego Hosanna: „niech z˙yje kro´l, niech z˙yje na wieki!” I odnoszono to wołanie-z˙yczenie do kro´la i całej jego dynastii. Z˙ydowski historyk Jo´zef Flawiusz wspomina o burzliwych owacjach i wznoszonym wołaniu Kyrie, kto´rym pozdrawiano przyszłego kro´la udaja˛cego sie˛ do s´wia˛tyni. Słowami „Kyrie, eleison” witano w pan´stwie rzymskim cesarza, gdy przybywał do jakiegos´ miasta, uznaja˛c w ten sposo´b jego godnos´c´ i zasługi, błagaja˛c jednoczes´nie o łaske˛. Podobnie działo sie˛, gdy zwycie˛ski wo´dz rzymski, po uznaniu jego zasług przez senat, mo´gł, jako najwyz˙sze wyro´z˙nienie, udac´ sie˛ w triumfalnym pochodzie 2 Robert Slesin´ski, Imie˛ Boga w tradycji bizantyjskiej: od hezychazmu do imjasławia, tłum. s. Małgorzata Wyrodek SAC, „Communio” 1994, nr 1, s. 90-91: „Liczni autorzy podkres´laja˛ znaczenie zsynchronizowania oddychania z wypowiadaniem sło´w modlitwy, wdychania powietrza przy wymawianiu »Panie Jezu Chryste, Synu Boz˙y« i wydychania przy pozostałych słowach. Ida˛ oni za wyraz´na˛ wskazo´wka˛ s´w. Jana Klimaka, kto´ry błaga, by »pamie˛c´ o Jezusie była obecna przy kaz˙dym oddechu«. Ostatecznym celem wszystkich tych c´wiczen´ jest wierne, jes´li nie skrupulatne, wypełnianie zalecenia Pawła: »Nieustannie sie˛ mo´dlcie« (1 Tes 5, 17)”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 POETYKA LITANII przez via sacra Forum Romanum na Kapitol, aby złoz˙yc´ ofiare˛ Jowiszowi. Wo´dz, ubrany w ods´wie˛tna˛ haftowana˛ toge˛ (toga picta), w wien´cu laurowym, z berłem, wjez˙dz˙ał na rydwanie zaprze˛z˙onym w cztery białe konie, a temu uroczystemu pochodowi towarzyszyły ze wszystkich stron niekon´cza˛ce sie˛ „litanijne” okrzyki z˙ołnierzy i zebranych tłumo´w ludzi: „Kyrie eleison”. Wyraz˙enie „Kyrie eleison” znajduje sie˛ w psalmach, w greckim tłumaczeniu Biblii, Septuagincie; gdy człowiek zwraca sie˛ do Boga i błaga o litos´c´, woła: „Zmiłuj sie˛ nade mna˛, Panie” – ™l6hsön me 67Die (Ps 6,3); gdy zas´ znajduje sie˛ w cie˛z˙kiej chorobie, mo´wi: „Panie, zmiłuj sie˛ nade mna˛” – 67Die ™l6hsön me (Ps 41,5.11).3 Za greckim wyraz˙eniem inkorporowanym do litanii kryły sie˛ wie˛c takz˙e konkretne wyraz˙enia w je˛zykach aramejskim i hebrajskim, a byc´ moz˙e ro´wniez˙ w innych je˛zykach Bliskiego Wschodu. Jego zakres nie był wie˛c suma˛ leksykalnego znaczenia dwo´ch składaja˛cych sie˛ na niego wyrazo´w greckich. Zawierał opro´cz tej sumy jeszcze dodatkowy składnik semantyczny, kto´ry w jakims´ stopniu moz˙na zrekonstruowac´. W pierwszych stuleciach Kos´cioła, ro´wnolegle do tej formuły, wypracowano bowiem szereg innych formuł greckich i łacin´skich, stosowanych jako jej zamienniki. Zamienniki te nie powtarzały wyła˛cznie sensu wyrazo´w, składaja˛cych sie˛ na Kyrie eleison, lecz doła˛czały cos´ jeszcze, co – w naszym rozumieniu – miało wyraz˙ac´ niedo- słowne znaczenia tego zwrotu. Były one wynikiem trzech naste˛puja˛cych operacji translatoryczno-interpretacyjnych, wykonywanych razem lub osobno: – jednej, zwia˛zanej z okazjonalnym dodawaniem zaimka ba˛dz´ to wypieraja˛cego rzeczownik (Miserere nobis zamiast Miserere Domine), ba˛dz´ to wydłuz˙aja˛cego formułe˛ do trz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Litania i poezja. Na materiale literatury polskiej od XI do XXI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: