Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00547 007495 15358273 na godz. na dobę w sumie
Literatura  ziemi obiecanej . Twórczość niemieckojęzycznych łodzian w XIX i na początku XX wieku - ebook/pdf
Literatura ziemi obiecanej . Twórczość niemieckojęzycznych łodzian w XIX i na początku XX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 332
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9335-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).
Monografia Moniki Kucner poświęcona jest tematowi dla wielu fascynującemu, a dotychczas nigdy szerzej niebadanemu i nieopisanemu w publikacjach. Jest to cenna inicjatywa przybliżenia czytelnikowi polskiemu twórczości niemieckojęzycznych łodzian XIX i XX w., tym bardziej że Autorka nie traci z pola widzenia wielokulturowości miasta, uwzględniając także aspekty żydowskie i polskie.
Monika Kucner jest kompletną badaczką literatury; co dokumentują liczne publikacje z tego zakresu, nie dziwi więc, że ta książka jest dziełem szczególnym, nie tylko ze względu na wybór tematu, ale też na dobrze przemyślany sposób jego prezentacji, podparty warsztatem badawczym i umiejętnościami formułowania swoich przemyśleń na piśmie.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Kucner – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Literatury i Kultury Niemiec, Austrii i Szwajcarii, 90-114 Łódź, ul. Sienkiewicza 21 RECENZENT Magdalena Sitarz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Iwona Gos SKŁAD KOMPUTEROWY Oficyna Wydawnicza Edytor.org PROJEKT OKŁADKI Witold Warzywoda Publikacja została przygotowana do druku w ramach projektu przyznanego przez Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki (PNFN). Nr projektu: 2011-19 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06517.14.0.M ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-098-5 ISBN (ebook) 978-83-7969-339-9 Gabrysi i Radkowi SPIS TREŚCI Wstęp 1. Kultura i oświata Łodzi 1.1. Publiczność literacka 1.2. Organizacje i stowarzyszenia kulturalne 1.3. Biblioteki i ruch wydawniczy 1.4. Życie literackie Łodzi 1.5. Kościół jako ośrodek życia religijnego i kulturalnego 1.6. Teatr 1.7. Szkoła i działalność kół literackich dla młodzieży 2. Łódzka prasa i jej związki z literaturą 2.1. Niemieckojęzyczna prasa Łodzi – uwagi ogólne 2.2. Etapy rozwoju prasy niemieckiej 2.3. Literatura na łamach prasy 3. Literatura 3.1. Literatura łódzka a jej kontekst regionalny 3.2. Etapy rozwoju 3.2.1. Rozwój literatury do 1914 r. 3.2.2. Okres I wojny światowej 3.2.3. Okres Drugiej Rzeczypospolitej 4. Łódź w latach Wielkiej Wojny 4.1. Liryka antywojenna 4.2. Literatura w kręgu propagandy 4.3. Raport z wojennych miast 4.4. Łódź oczami niemieckiego okupanta 5. Inne przestrzenie łódzkiej poezji 5.1. Zaangażowanie polityczne łódzkiej poezji 5.1.1. Nurt ojczyźniany 5.1.2. „Prosimy o dowody!” Wiersze zaangażowane Carla Heinricha Schultza 5.2. W poszukiwaniu miłości i szczęścia 5.3. Impresje z podróży 5.4. Okazją są jubileusze 5.5. Kalendarz liturgiczny 6. Lodzermensch i jego wizerunki literackie 6.1. Mit Lodzermenscha 6.2. Typy łódzkie według Berty Teplitzkiej i Heinricha Zimmermanna 9 17 17 26 33 38 49 51 53 59 59 65 85 93 93 113 113 121 124 127 127 139 153 163 169 169 169 179 192 196 199 208 215 215 220 8 6.3. Lodzermensch w dowcipach Reinholda Piela 6.4. Lodzermensch – zmiana paradygmatu? 7. Łódź – problematyka społeczna 7.1. Łódź – miasto kontrastów 7.2. Łódź sentymentalna w twórczości Carla Heinricha Schultza Zakończenie Aneks Łódzkie sylwetki Fotografie Bibliografia Indeks nazwisk 225 232 245 245 253 269 273 273 305 315 325 Literatura „ziemi obiecanej” WSTĘP Korzystne warunki polityczno-gospodarcze na początku XIX w. przyciągnęły do Łodzi wielu osadników z krajów niemieckich, jak również w późniejszym okresie ludność polską i żydowską. W zaskakująco szybkim tempie rozwinęła się z małej, niewiele znaczącej miejscowości w wielkoprzemysłową metropo- lię, wokół której powstało wiele mitów, jak: „ziemia obiecana”, „Manchester Wschodu”, „złe miasto” czy „miasto Lodzermenschów”1. Łódź fascynowała swoją krótką, aczkolwiek intrygującą historią już od początku rozwoju przemysłowego. Pierwsze opracowania na temat jej dziejów powstały w połowie XIX w. W 1853 r. Oskar Flatt, miłośnik Łodzi fa- brycznej, opublikował monografię, w której zawarł historyczny opis miasta, wzbogacając go o dane statystyczne oraz informacje gospodarcze2, natomiast w 1857 r. Wiktor Dłużniewski, nauczyciel i poeta, wydał wierszowaną gawę- dę pt. Paweł Łodzia Kubowicz3, nawiązującą do starych legend rolniczej Łodzi. Jednak dopiero po 1945 r. zaczęto prowadzić systematyczne i szeroko zakro- jone badania poświęcone temu miastu4. Jedną z pierwszych powojennych prac jest publikacja Adama Ginsberta Łódź. Studium monograficzne5. Po niej pojawiły się kolejne, jak chociażby praca zbiorowa pod redakcją Edwarda Ros- seta Łódź w latach 1945–19606, Gryzeldy Missalowej Studia nad powstaniem 1 Problematyką mitów Łodzi i ich obrazem w regionalnej literaturze zajmuje się najnow- sza praca J. Fiszbak, Mity „ziemi obiecanej” w regionalnej literaturze Łodzi. Między grą wyob ra­ źni, fikcją literacką a historią, Łódź 2013. 2 O. Flatt, Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysłowym, Warszawa 1853. 3 W. Dłużniewski, Paweł Łodzia Kubowicz, Łódź 1857. 4 W okresie międzywojennym badania prowadzone były w ramach różnych towarzystw naukowych, jak np. Towarzystwa Przyjaciół Nauk czy Polskiego Towarzystwa Historycznego. Pierwsi badacze publikowali swoje wyniki na łamach m.in. „Roczników Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego” i „Roczników Łódzkich” wydawanych przez Archi- wum Akt Dawnych miasta Łodzi (dalej: AADmŁ). Dość często publikacje na temat Łodzi i re- gionu ukazywały się na łamach lokalnych gazet codziennych. Por. Łódź – monografia miasta, red. S. Liszewski, Łódź 2009, s. 9–13. 5 A. Ginsbert, Łódź. Studium monograficzne, Łódź 1962. 6 Łódź w latach 1945–1960, red. E. Rosset, Łódź 1962. 10 łódzkiego okręgu przemysłowego 1815–18707, Marka Kotera Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej8 oraz Anny Rynkowskiej Ulica Piotrkow­ ska9. Dalsze lata przyniosły również wiele publikacji z zakresu szeroko ro- zumianych dziejów miasta. Należą tu m.in.: Dzieje miasta Łodzi pod redakcją Ryszarda Rosina10, praca zbiorowa pod redakcją Haliny Mortimer-Szymczak Województwo miejskie łódzkie. Monografia. Zarys dziejów, obraz współczesny, perspektywy rozwoju11 oraz szereg publikacji Wiesława Pusia, w tym Dzieje Łodzi przemysłowej12, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim13, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–191414. Zainteresowanie historią miasta nie słabnie również obecnie. Świadczą o tym chociażby niezwykle cenne monografie, któ- re ukazały się pod redakcją Wiesława Pusia, Marka Kotera, Mariusza Kuleszy i Stefana Pytlasa Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta15 oraz Stanisława Liszewskiego Łódź – monografia miasta16. Wśród wymienionych publikacji czytelnik znajdzie wiele informacji na temat kształtowania się tkanki miejskiej, rozwoju demograficznego ludno- ści, struktury gospodarczej, warunków życia łodzian, życia społecznego oraz kulturalnego. Brak jest natomiast, i to dotyczy sporej części piśmiennictwa na temat historii miasta, odniesień do literatury niemieckojęzycznych łodzian17. 7 G. Missalowa, Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego 1815–1870, Łódź 1964. 8 M. Koter, Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, „Prace Geograficzne” 79/1969. 9 A. Rynkowska, Ulica Piotrkowska, Łódź 1970. 10 Łódź. Dzieje miasta, red. R. Rosin, t. 1: Do 1918 roku, red. B. Baranowski, J. Fijałek, War- szawa–Łódź 1980. 11 Województwo miejskie łódzkie. Monografia. Zarys dziejów, obraz współczesny, perspek­ tywy rozwoju, red. H. Mortimer-Szymczak, Łódź 1981. 12 W. Puś, Dzieje Łodzi przemysłowej, Łódź 1987. 13 W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim, Łódź 1997. 14 W. Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 1998. 15 W. Puś, M. Koter, M. Kulesza, S. Pytlas, Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowe­ go Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź 2005. 16 Por. Łódź – monografia… 17 Badania na temat polskojęzycznej literatury oraz środowiska literackiego obejmują wiele publikacji i wykazują stan o wiele bardziej zaawansowany niż badania nad niemiecko- języczną twórczością literacką. Jednymi z pionierskich opracowań naukowych na temat lite- ratury dawnej Łodzi są publikacje Ludwika Stolarzewicza. Pierwsza z nich to Literatura Łodzi w ciągu jej istnienia: Szkic literacki i antologja, Łódź 1935, w której autor stara się opisać stan literatury w Łodzi od początków tworzenia się miasta przemysłowego do czasów jemu współ- czesnych. W kolejnej publikacji pt. Antologia 120 poetów. Wiersze na obchody i uroczystości, Łódź 1938, autor przedstawia twórczość pisarzy związanych z Łodzią. W pewnym sensie na- wiązaniem do antologii Stolarzewicza może być publikacja Ziemowita Skibińskiego oraz Bar- bary Stelmaszczyk-Świontek, Kwiaty łódzkie. Antologia poezji o Łodzi z 1982 r., która w dużej mierze prezentuje dorobek pisarski łodzian. W latach 70. zainteresowaniem badaczy cieszy się pierwsza powieść Walerii Marrené-Morzkowskiej o mieście fabrycznym, o której pisze Literatura „ziemi obiecanej” 11 Pierwsze opracowania na ten temat pojawiły się w okresie międzywojen- nym w dorobku niemieckich badaczy Łodzi, tzw. Siedlungsforscher, do któ- rych należał m.in. Albert Breyer18. W 1931 r. autor ten w artykule zatytuło- wanym Neuer scheinungen im Deutschen Schrifttum Mittelpolens (1925–1930) [Nowości wydawnicze piśmiennictwa niemieckiego w Polsce środkowej (1925–1930)], który ukazał się w czasopiśmie „Deutsche Blätter in Polen”19, w dużej mierze nawiązywał do tzw. Heimatliteratur – literatury ojczyźnianej, gloryfikującej cnoty mieszkańców małej ojczyzny, której towarzyszyła kseno- fobia i niechęć do innych krajów. Ten rodzaj literatury był bardzo popular- ny w okresie międzywojennym wśród ludności niemieckiej w Polsce. Miał on głównie na celu pobudzać związek Niemców, którzy pozostali w wyniku postanowień traktatowych po I wojnie światowej na terenach Polski, z ma- cierzą. Literatura pełniła również rolę konsolidacyjną niemieckiego środowi- ska20. Oprócz artykułu Breyera z pewnością na uwagę zasługuje dość obszer- na publikacja Karla Kurta Kleina pt. Literaturgeschichte des Deutschtums im Aus land [Historia literatury Niemców z zagranicy]21, w której autor w jednym m.in. Helena Karwacka. Ta sama badaczka analizuje również twórczość Artura Glisczyńskiego, jako piewcy tego fabrycznego miasta. W kręgu zainteresowań znajduje się także twórczość Juliana Tuwima, która stała się przyczynkiem do napisania szkicu bibliograficzno-literackiego pt. Tuwimiana łódzkie, autorstwa W.A. Kempy. Również łódzka twórczość Wiktora Dłużniew- skiego, nauczyciela i literata, była przedmiotem analiz naukowych m.in. Romana Kaczmarka, Wiktor Dłużniewski pierwszy piewca Łodzi, oraz kilku artykułów Anieli Kowalskiej, m.in. Debiut warszawski i debiut łódzki Wiktora Dłużniewskiego; Nieznany łódzki utwór o „ziemi obiecanej”; Wiktor Dłużniewski, autor „Wyprawy do Ameryki”. W latach 90. XX w. do zagadnień poezji łódz- kiej wraca w swoich Opowieściach o dawnych poetach Łodzi Tadeusz Gicger. Polskojęzyczną literaturę Łodzi analizuje również w swych publikacjach Tadeusz Błażejewski. W roku 1989 pojawia się jego książka pt. Współczesna Łódź literacka. Słownik autorów. W 2005 r. publikuje on w tomie Wizerunek Łodzi w literaturze, kulturze i historii Niemiec i Austrii artykuł pt. Z dzie­ jów Łodzi literackiej, w którym dokonuje krótkiej analizy polskojęzycznej literatury Łodzi przed i po II wojnie światowej. Istotną publikacją jest również praca pt. Łódź, która przeminęła w publicystyce i prozie (antologia), która ukazał się w Łodzi w 2008 r. pod redakcją Piotra Bocz- kowskiego. Książka jest zbiorem dawno zapomnianych utworów literackich o Łodzi, w tym m.in. Stanisława Łąpińskiego – Tkacz, Władysława Rowińskiego – Julka, Władysława Kosia- kiewicza – Bawełna czy Artura Glisczyńskiego – Mańka. Najnowszym opracowaniem na temat łódzkiej literatury jest praca Jolanty Fiszbak, Mity „ziemi obiecanej” w regionalnej literaturze Łodzi. Między grą wyobraźni, fikcja literacką a historią z 2013 r., w której autorka podejmuje dyskusję z utartymi wyobrażeniami o mieście. 18 Zob. aneks: Łódzkie sylwetki. 19 „Deutsche Blätter in Polen” – miesięcznik wydawany w Poznaniu od 1924 r. W latach 1924–1925 kierowany przez Hermanna Rauschninga, w 1926 r. przez tegoż samego oraz Vik- tora Kaudera i Martina Kage, natomiast w okresie 1927–1931 przez Paula Zöcklera. Na łamach tego czasopisma drukowano artykuły dotyczące historii niemieckiego osadnictwa, kultury i li- teratury Niemców w Polsce. 20 Na temat Heimatliteratur zob. rozdział 5: Inne przestrzenie łódzkiej poezji. 21 K.K. Klein, Literaturgeschichte des Deutschtums im Ausland. Schrifttum und Geistesle­ ben der deutschen Volksgruppen im Ausland vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Leipzig 1939, wyd. 2, 1977. Wstęp 12 z rozdziałów dokonuje pobieżnej charakterystyki twórczości literackiej Niemców z środkowej Polski, starając się przedstawić dorobek trzech pisarzy łóodzich: Sigismunda Banka, Juliana Willa oraz Philippa Kreutza22, związa- nych z nurtem Heimatliteratur. Stan badań nad literaturą niemieckojęzyczną Łodzi i regionu zamyka się więc do 1939 r. w dwóch pracach o charakterze przyczynkowym, bez ambicji do syntetycznego opracowania. Są to prace niemieckich autorów. Po stronie polskiej natomiast brak jest recepcji naukowej tej literatury. Rok 1945 nie zmienia w sposób znaczący tego stanu rzeczy, tzn. publikacje, które powstały po tym czasie, nie wypełniają tej ważnej luki badawczej. O literaturze Niem- ców łódzkich piszą niemieccy historycy, głównie o hobbistycznym podejściu do zagadnienia, jak Otto Heike. W dwóch publikacjach – Das Deutschtum in Po­ len. 1918–1939 [Niemcy w Polsce 1918–1939]23 oraz Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939 [Mniejszość niemiecka w Polsce do 1939]24 – autor nawiązu- je, jedynie na marginesie swoich rozważań na temat historii miasta, do osią- gnięć literackich tej grupy społecznej. Dużą słabością obydwu opracowań jest brak pogłębionych analiz literaturoznawczych, jak również duży wpływ wspomnianej już publikacji Kleina z 1939 r. Heike stara się powielać tezy sta- wiane przez tego autora, z których niesłusznie mogłoby wynikać, iż literatura łódzka zamyka się właśnie w kręgu Heimatliteratur25. Również niewiele nowego do badań wnosi artykuł Renate Gerlach-Da- maschke pt. Dichtung im Kontext der Geschichte. Zur Literatur der Deutschen in und aus Polen [Poezja w kontekście historycznym. O literaturze Niemców w Polsce i z Polski], który ukazał się w tomie Beiträge zur deutsch­polnischen Nachbarschaft. Festschrift für Richard Breyer [Artykuły na temat polsko-nie- mieckiego sąsiedztwa. Księga jubileuszowa poświęcona Richardowi Bray- erowi] z 1992 r.26 Autorka, podobnie jak jej poprzednicy Klein oraz Heike, redukuje twórczość literacką Niemców łódzkich do pisarzy wcześniej wymie- nianych: Juliana Willa oraz Sigismunda Banka. Podaje przykłady ich twórczo- ści, nie dokonuje natomiast żadnych pogłębionych analiz czy interpretacji. Z historycznego punktu widzenia cenny jest artykuł Wolfganga Kessle- ra dotyczący recepcji szeroko rozumianej literatury Niemców na obczyźnie 22 Więcej na temat życia i twórczości tych pisarzy zob. aneks: Łódzkie sylwetki. 23 O. Heike, Das Deutschtum in Polen. 1918–1939, Bonn 1955. 24 O. Heike, Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939. Ihr Leben und Wirken kulturell, gesellschaftlich, politisch, Leverkusen 1985. 25 Heike w swoim opracowaniu nieznacznie rozszerza krąg łódzkich pisarzy, wzbogaca- jąc go o kolejne nazwiska. Poza Bankeim, Willem oraz Kreutzem wymienia twórczość Edith Gellert, Augusta Utty, pastora Friedricha Metznera oraz Augusta Hermanna Müllera. 26 R. Gerlach-Damaschke, Dichtung im Kontext der Geschichte. Zur Literatur der Deutschen in und aus Polen, [w:] Beiträge zur deutsch­polnischen Nachbarschaft, hrsg. v. C.J. Kenez, H. Neu- bach, J. Rogall, Berlin–Bonn 1992, s. 34–40. Literatura „ziemi obiecanej” 13 (Aus landdeutsche). Autor dokonuje w nim przeglądu najważniejszych stano- wisk niemieckich badaczy literaturoznawców na temat tej twórczości27. Na tych kilku opracowaniach kończy się jednak naukowa recepcja omawianej literatury po stronie niemieckiej. Zainteresowanie polskich badaczy literaturą Niemców łódzkich poja- wiło się dość późno. Przez cały okres PRL-u nie pisano o dokonaniach lite- rackich tej grupy społecznej. Dopiero w 2001 r. ukazał się artykuł Barbary Rateckiej Niemiecki pegaz w Łodzi. Szkic o twórczości literackiej Niemców łódzkich28, w którym autorka zajmuje się szerzej tym zagadnieniem. Po nim nastąpiło kolejne omówienie tej samej badaczki pt. Obraz Łodzi w literaturze Niemców łódzkich29. Obydwa artykuły uzupełnia antologia niemieckojęzycz- nych tekstów o Łodzi pt. Lodz in der deutschsprachigen Literatur [Łódź w nie- mieckojęzycznej literaturze]30. Polskojęzyczne prace wprawdzie rozszerzają stan wiedzy na temat twórczości literackiej, chociażby wprowadzając nowe nazwiska pisarzy, jak np. pastora Rudolfa Gundlacha czy Bruno Raymonda, to należy, jak podkreśla autorka artykułów, potraktować je jako przyczynek, wymagający szerzej zakrojonych badań w tym zakresie31. Na konieczność zbadania tejże literatury oraz odpowiedzenia na wiele nurtujących pytań, w szczególności w perspektywie porównawczej, wskazała również Joanna Jabłkowska, pisząc m.in.: Es lohnt sich, die fiktionale Prosa zu analysieren, die keinen direkten autobiographischen und persönlichen Hintergrund hat, sondern – stilistisch zwar oft noch sehr einfach – ein Zeichennetz bildet, das sich eindeutig auf die Stadt Lodz beziehen lässt. Es ist zu fragen, ob sich in der polnischen und der deutschen literarischen Sprache ähnliche Symbole, Me- taphern und eine ähnliche Ikonographie entwickelten32. 27 W. Kessler, Doppelte Ausgrenzung. Zu Geschichte und Konzeption der „Auslanddeutschen Literatur”, [w:] Literatur, Grenzen, Erinnerungsräume: Erkundungen des deutsch­polnisch­balti­ schen Ostseeraums als einer Literaturlandschaft, hrsg. v. B. Neumann, A. Talarczyk, D. Albrecht, Würzburg 2004. 28 B. Ratecka, Niemiecki pegaz w Łodzi. Szkic o twórczości literackiej Niemców łódzkich, [w:] Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku, red. K.A. Kuczyński, B. Ratecka, Łódź 2001, s. 235–257. 29 B. Ratecka, Obraz Łodzi w literaturze Niemców łódzkich, [w:] Wizerunek Łodzi w lite­ raturze, kulturze i historii Niemiec i Austrii, materiały z konferencji, Łódź 2005. 30 Lodz in der deutschsprachigen Literatur, hrsg. v. K.A. Kuczyński, E. Mehnert, B. Ratecka, Łódź 2005. 31 Por. B. Ratecka, Obraz… 32 J. Jabłkowska, „Das gelobte Land“ oder das Elend des Frühkapitalismus? „Heimatlitera­ tur“ aus und über Lodz, [w:] Lodz jenseits von Fabriken, Wildwest und Provinz. Kulturwissen­ schaftliche Studien über die Deutschen in und aus den polnischen Gebieten, hrsg. v. S. Dyroff, K. Radziszewska, I. Röskau-Rydel, München 2009, s. 62 [Warto analizować prozę fikcjonalną, która nie jest ani tekstem autobiograficznym, ani osobistym wspomnieniem, lecz – wprawdzie stylistycznie bardzo prosta – tworzy konglomerat cech, które jednoznacznie wskazują na Łódź. Warto zastanowić się, czy w języku polskim i niemieckim rozwinęła się podobna symbolika, metaforyka oraz wspólna ikonografia. Tłumaczenie Monika Kucner, dalej: M.K.]. Wstęp 14 Jak wynika z tych kilku przywołanych przeze mnie prac, badania nad li- teraturą Niemców łódzkich były prowadzone dość sporadycznie, brak wśród nich syntetycznych opracowań, dogłębnych analiz i interpretacji. Literatura była zawężana do nurtu Heimatdichtung, co daje oczywiście jej dość uprosz- czony obraz. W dotychczasowych pracach starano się przedstawić głównie twórczość Niemców łódzkich, a więc osób niemieckiego pochodzenia, któ- rzy tworzyli w języku niemieckim. Nie uwzględniano natomiast faktu, iż spo- łeczność ta po zasymilowaniu z polskością tworzyła także w języku polskim. Rzadko uwzględniano również twórczość autorów żydowskich, piszących po niemiecku, którzy poprzez ten język identyfikowali się z kulturą niemiec- ką. Dlatego niniejsza publikacja ma na celu przedstawienie, jak wskazuje jej podtytuł, „literatury niemieckojęzycznych łodzian”, a więc nie tylko Niemców łódzkich tworzących po niemiecku, lecz także po polsku. Uwzględnia ponad- to autorów żydowskiego pochodzenia, którzy tworzyli w języku niemieckim. Dla potrzeb tej pracy będę stosowała określenie „literatura niemieckojęzycz- nych łodzian” wymiennie z pojęciem „literatura łódzka”. We wstępie warto jeszcze raz podkreślić, że mamy do czynienia z mate- riałem nieeksplorowanym. Na przestrzeni wielu lat moich badań dotarłam do tekstów, które nigdy nie były cytowane oraz publikowane. Większość z nich zdobyłam dzięki kwerendzie archiwalnej i bibliotecznej, uzupełnionej o poszukiwania w prywatnych zbiorach, antykwariatach, na aukcjach interne- towych czy nawet „pchlich targach”. Wiele tekstów odnalazłam w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, Niemieckim Instytucie Historycz- nym w Warszawie, Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu, Bibliotece Uniwersy- tetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum Państwowym w Poznaniu, w Bibliotece Uniwersytetu Gdańskiego, Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes w Berlinie, Deutsche Nationalbi- bliothek w Lipsku, Auslandsinstitut w Stuttgarcie, a także w Bibliotece Marti- na-Opitza w Herne, która w swoich zasobach posiada liczne zbiory z zakresu historii i kultury Niemców łódzkich. W poszukiwaniach nieocenionym źródłem literatury była dla mnie łódzka prasa. Utwory literackie odnalazłam na łamach takich gazetach, jak: „Łodźer Anzeiger/Łódzkie Ogłoszenia”, „Lodzer Zeitung”, „Lodzer Tageblatt”, „Neue Lodzer Zeitung”, „Lodzer Volkszeitung”, „Deutsche Post” oraz „Freie Presse”. Oprócz wspomnianych gazet, cennym źródłem były również dodatki beletry- styczne, jak: „Illustrierte Sonntagsbeilage. Neue Lodzer Zeitung”, „Illustrierte Sonntagsbeilage zur Neuen Lodzer Zeitung”, „Illustriertes Sonntagsblatt. Be- ilage zur Neuen Lodzer Zeitung”, „Illustriertes Wochenblatt. Beilage zur Neuen Lodzer Zeitung”, „Die Welt im Bilde” oraz kalendarze: „Volksfreund-Kalender Literatura „ziemi obiecanej” für Stadt und Land” i „Lodzer Informations- und Hauskalender”. Kwerendą zo- stało objętych ponad 4 tys. numerów wyżej wspomnianych gazet. 15 W przeprowadzonych badaniach uwzględniłam liczne formy prozator- skie, jak nowele, opowiadania, obrazki okolicznościowe, poza tym utwory dra- matyczne i powieści – wyjątek stanowią powieści w odcinkach, publikowane na łamach suplementów kulturalnych. Nie były one w większości twórczością łódzką, lecz przedrukami z prasy zachodniej, głównie pruskiej, lub powieścia- mi kupowanymi na zamówienie u różnych wydawców zagranicznych, dlatego zostały przeze mnie pominięte w pracy. Ważną część łódzkiej literatury, którą również uwzględniłam, jest poezja, w szczególności okazjonalna. Oprócz li- teratury fikcjonalnej analizie poddałam gatunki literatury niefikcjonalnej, jak felieton. Uwzględniłam również jako szczególny rodzaj twórczości literackiej kazania oraz dowcipy. Niniejsza publikacja jest pierwszą tego rodzaju monografią, w związku z tym na pewno jeszcze niekompletną. Zebrany materiał pozwolił jednak na dokonanie oglądu całości, w tym: wyodrębnienie pisarzy charakterystycz- nych dla kręgu tej literatury, ustalenie chronologii jej rozwoju, przedstawie- nie najbardziej reprezentatywnych gatunków oraz motywów. Powyższe za- gadnienia w sposób istotny wpłynęły na podział treści w niniejszej książce. Zdecydowałam się na początku pracy wprowadzić rozdział poświęcony roz- wojowi kultury i oświaty. To właśnie one miały ogromny wpływ na kształto- wanie się literatury w Łodzi oraz jej twórców. Ponieważ w XIX i na początku XX w. Łódź była w miastem wielokulturowym, toteż wspomniany kontekst pojawia się przy omawianiu tego zagadnienia. Dlatego opisuję nie tylko kul- turę i oświatę niemiecką, ale również staram się zwracać uwagę na aspekty polskie i żydowskie. Odrębny rozdział poświęciłam prasie, bowiem to wła- śnie lokalne pisma były istotnym medium dla rozpowszechniania łódzkiej literatury. W pracy starałam się podjąć istotną kwestię dotyczącą syntetyczne- go spojrzenia na tę twórczość. Szczególnie interesowało mnie pytanie, czy w Łodzi ukształtowała się specyficzna literatura, z której dałoby się wyłuskać określony zbiór tematów, motywów, poetyk, które można by określić mia- nem literatury regionalnej, tworzącej tożsamość tego miejsca, będącej wyni- kiem specyficznego działania oraz myślenia. Dlatego powyższym kwestiom poświęciłam kolejne rozdziały pracy, w których starałam się dokonać próby systematyzacji zebranego materiału. Uwzględniłam w nich rozważania na te- mat literatury regionalnej oraz wyszczególniłam etapy jej rozwoju. Oprócz zagadnień związanych z problematyką regionu, w kontekście omawianej literatury, starałam się wyodrębnić tematykę najczęściej podejmo- waną przez pisarzy, a więc, odpowiedzieć na pytania: jak widzieli Łódź? Czy postrzegali ją podobnie jak polscy pisarze? Czy posługiwali się tymi samymi Wstęp 16 motywami? Jak widzieli Lodzermenscha? Czy podobnie jak u wielu polskich pisarzy była to negatywnie nacechowana postać? I w końcu jak literatura re- agowała na wielkie wydarzenia polityczne, jakimi były wybuchy I i II wojny światowej. Ponieważ istotną rolę w łódzkiej literaturze odgrywała poezja, ga- tunek szczególnie ulubiony przez niemieckojęzycznych pisarzy, poświęciłam temu zagadnieniu dość dużo miejsca, ukazując jej różne przestrzenie. Z uwagi na fakt, iż w pracy mamy do czynienia z nieznaną literaturą oraz z materiałem trudno dostępnym dla czytelnika, wiele tekstów wydrukowano bowiem tylko raz w gazecie przed 1939 r. i już nigdy nie miały szansy ukazać się po raz kolejny, zdecydowałam się na wprowadzenie dość rozbudowanych przypisów wyjaśniających. Podobnie ma się rzecz z cytatami, pochodzącymi z utworów literackich. Ponieważ jest to materiał nieznany, wprowadzenie wie- lu cytatów w języku oryginału (tłumaczenia w przypisie) pozwoli lepiej zrozu- mieć charakter tych tekstów. Na solidną antologię zawierającą najciekawsze teksty literackie łódzkich pisarzy przyjdzie jeszcze czas. Zakresem rozważań zostały objęte lata 1824–1939. Cezury wydają się klarowne, szczególnie z uwagi na fakt, iż data początkowa oznacza przybycie do Łodzi pierwszych osadników niemieckojęzycznych, datę końcową wyzna- cza wybuch II wojny światowej, która miała ogromny wpływ na twórczość literacką niemieckojęzycznych łodzian. Po tym czasie wielu z nich opuściło Polskę w wyniku niesprzyjającej sytuacji politycznej, przeniosło się do Nie- miec, gdzie publikowali swoje utwory zazwyczaj na łamach tamtejszych cza- sopism ziomkowskich. Z uwagi na zastosowane w pracy ramy czasowe, lite- ratura ta już nie została objęta badaniami. Istotną część pracy stanowi aneks: Łódzkie sylwetki, który jest minileksy- konem osób związanych z Łodzią. Wiele miejsca poświęciłam w nim niemiec- kojęzycznym autorom, jak również polskim i żydowskim pisarzom. Czytelnik znajdzie również informacje na temat lokalnych dziennikarzy i wydawców, związanych w różnoraki sposób z twórczością literacką tego miasta. Treści tam zawarte pozwalają zorientować się czytelnikowi, kim byli łódzcy autorzy. Leksykon zawiera sylwetki najważniejszych pisarzy i poetów, których życio- rysy dało się ustalić. Do wielu z nich, mimo wielu prób, niestety nie dotarłam. Stąd minileksykonu, podobnie jak całej zaprezentowanej literatury, nie nale- ży traktować jako zbioru zamkniętego, lecz wymagającego dalszych wnikli- wych poszukiwań i badań. Last but not least, pragnę serdecznie podziękować wszystkim osobom i instytucjom, które przyczyniły się do powstania tej publikacji. Literatura „ziemi obiecanej” 1. KULTURA I OŚWIATA ŁODZI11 1.1. Publiczność literacka Warunkiem sine qua non istnienia literatury jest publiczność, która wywiera istotny wpływ na rozwój i upowszechnianie określonych konwencji, gatun- ków i stylów twórczości pisarskiej. Na kształtowanie publiczności literackiej oddziałuje wiele czynników, m.in. struktura danej społeczności, a także udział poszczególnych grup w tworzeniu i recepcji treści kulturalnych. Znacząca jest również rola czynników językowych i ideologicznych, warunkujących doko- nywanie wyborów, oraz czynniki materialne, np. sposób rozpowszechniania dóbr kultury. Ogromną wartość ma też rozwój bibliotek, wysokość nakładów książek, ich cena, reklama, rozwój prasy i księgarstwa. Należy ponadto pamię- tać, że jednym z ważnych elementów kształtowania się publiczności litera- ckiej jest wolny czas, umożliwiający uczestnictwo w kulturze2. Patrząc na Łódź przełomu XIX i XX w., należy zauważyć, iż miasto to przez długi czas nie zdołało wykształcić odbiorców dzieł literackich ani środowiska literackiego, choć rozwijało się w iście amerykańskim stylu. Początki Łodzi jako miasta sięgają XV w., kiedy król Władysław Jagiełło nadał jej przywilej lokacyjny3. Przez wiele stuleci Łódź była małą, senną mie- ściną, w której dominujące źródło utrzymania stanowiło rolnictwo i han- del. Sytuacja zmieniła się na początku XIX w., kiedy zaszły istotne zmiany w polityce gospodarczej Rosji i Królestwa Polskiego. U podstaw tej polityki legła potrzeba intensywnej industrializacji kraju, która mogła się dokonać jedynie dzięki stworzeniu dogodnych warunków polityczno-gospodarczych. W tym celu władze Królestwa Polskiego podjęły szereg decyzji sprzyjających 1 Treści zawarte w kolejnych podrozdziałach są wprowadzeniem do tematu „Kultura i oświata Łodzi do 1939 roku”. Omówione zagadnienia stanowią jedynie tło rozważań dotyczą- cych niemieckojęzycznej literatury Łodzi i jej rozwoju. 2 Pojęcie „publiczność literacka” przyjmuję za: M. Głowiński, Publiczność literacka, [w:] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław–Warszawa–Kraków 2002, s. 455–556. 3 Por. K. Badziak, Zarys dziejów Łodzi do 1918 roku, [w:] Łódź – monografia miasta, red. S. Liszewski, Łódź 2009, s. 27–61. 18 rozwojowi przemysłu włókienniczego na terenie kilku miast rządowych, w tym również Łodzi. Ważnym impulsem rozwoju były liczne przywileje oraz szeroko zakrojona akcja werbunkowa, którą wysłannicy rządowi prowadzili poza granicami Królestwa Polskiego, głównie w Saksonii, Nadrenii, Prusach (na Śląsku, na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Brandenburgii) oraz na terenie Czech. Kryzys, jaki dotknął przemysł włókienniczy w Europie na początku lat 20. XIX w., spowodował, że wielu majstrów tkackich zdecy- dowało się opuścić dotychczasowe miejsce zamieszkania i poszukać pracy w rozwijających się regionach4. Przybywający do Łodzi osadnicy znajdowali zatrudnienie w nowo tworzo- nych warsztatach tkackich. Zazwyczaj nie posiadali kapitału, by móc inwestować pokaźne sumy w rozwijający się przemysł, dlatego ogromną rolę odgrywały bez- zwrotne pożyczki, zagwarantowane przez rząd Królestwa Polskiego. Osadnicy otrzymywali również bezpłatne place pod zabudowę, zwolnienia z konieczności opłaty czynszów na sześć lat i korzystali z innych przywilejów umożliwiających rozwój lokalnej przedsiębiorczości5. Z biegiem lat niewielkie warsztaty tkackie przekształciły się w manufaktury obejmujące pełny cykl produkcyjny, tzn. przę- dzalnię, tkalnię i apreturę. Do lat 40. XIX w. przedstawicielami łódzkiego przemy- słu byli głównie Niemcy. Jednym z pierwszych, który w 1824 r. przybył do Łodzi, był Christian Friedrich Wendisch6. Nie zdołał jednak, podobnie jak wielu innych osadników, takich jak Jan Traugott Lange7 czy Tytus Kopisch8, sprostać wyzwa- niom i mimo udzielonych mu pożyczek i przyznania rozległej posiadłości nad rzeką Jasień, jego kariera przemysłowa poniosła klęskę. Przykładem sukcesu jest natomiast niemiecki fabrykant Ludwik Geyer9. Jako pierwszy zainstalował w 1839 r. w swojej fabryce maszynę parową do napędu 180 krosien ręcznych, a jego przedsiębiorstwo było w Łodzi do początku lat 60. jednym z najwięk- szych i najnowocześniejszych10. Obok Geyera wyrastały inne znamienite posta- ci łódzkiego przemysłu: Traugott Groh mann11, Robert Biedermann12, Edward 4 Por. Łódź – monografia…, s. 116. 5 Ibidem, s. 37–43. 6 Por. K.P. Woźniak, Początki osadnictwa niemieckiego w Łodzi, [w:] Niemcy łódzcy / Die Lodzer Deutschen, red. A. Machejek, Łódź 2005, s. 13. 7 Ibidem, s. 14. 8 Ibidem. 9 Na temat działalności i życia Ludwika Geyera zob. http://www.lodz.ap.gov.pl/fab3. html [dostęp: 20.09.2013]. 10 K.P. Woźniak, Początki osadnictwa…, s. 17. 11 Por. S. Pytlas, Wielki rozwój przemysłu i jego twórcy 1865–1914, [w:] Niemcy łódzcy…, s. 25. 12 Na temat działalności i życia Roberta Ludwika Karola Biedermanna zob. W. Kużko, Bie­ dermannowie: dzieje rodziny i fortuny 1730–1945, Łódź 2000, http://www.lodz.ap.gov.pl/fab1. php [dostęp: 20.09.2013]. Literatura „ziemi obiecanej”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Literatura ziemi obiecanej . Twórczość niemieckojęzycznych łodzian w XIX i na początku XX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: