Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00042 005902 12597681 na godz. na dobę w sumie
Literatura i media po 1989 roku - ebook/pdf
Literatura i media po 1989 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Oficyna Naukowa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-64363-54-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka pyta o sytuację literatury w dobie kultury audiowizualnej i rekonfiguracji komunikacji społecznej oraz o miejsce paralelnych narracji audiowizualnych.

Profesor dr hab. Maryla Hopfinger bada współczesną kulturę – jej przemiany, właściwości i funkcje. Nowatorska konstrukcja książki odsłania obecną sytuację literatury wobec ekspansji mediów: przeobrażenia literatury drukowanej, rozwój literatury audialnej i elektronicznej; ważne miejsce zajmują paralelne narracje audiowizualne – film autorski, seriale telewizyjne, fabularne gry komputerowe. Gromadzona przez lata interdyscyplinarna wiedza autorki, uważna, wnikliwa obserwacja zachodzących na naszych oczach przemian, wyważone sądy, umiejętność jasnego i przejrzystego wykładu myśli wyróżniają tę pozycję. Nie ma dziś na rynku książki o tak szerokich horyzontach, tak mądrze syntetycznej, tak jasno napisanej, tak głęboko zaangażowanej we współczesność i tak aktualnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Projekt okładki i stron tytułowych Ireneusz Sakowski Ilustracja na okładce Marek Raczkowski Redaktor Ewa Pajestka-Kojder Copyright © by Oficyna Naukowa Warszawa 2010 Powielanie zawartych w książce tekstów, zarówno w całości, jak i we fragmentach, bez zgody wydawcy stanowi naruszenie praw autorskich i jest karalne. Dotyczy to również tłumaczenia, wykonywania mikrofilmów i reprodukowania metodami elektronicznymi. Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego ISBN 978-83-64363-54-2 OFICYNA NAUKOWA 00-533 Warszawa, ul. Mokotowska 65/3 tel. (22) 622 02 41, fax (22) 622 02 42 e-mail: oficyna.naukowa@data.pl księgarnia internetowa: www.oficyna-naukowa.com.pl Wydanie pierwsze, Warszawa 2010 Skład: Michał Swianiewicz ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stefanowi Amsterdamskiemu mojemu mężowi i przyjacielowi najbliższemu z miłością ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis rzeczy Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od autorki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część pierwsza Współczesny kontekst kulturowy. Po dwóch dekadach Sytuacja literatury: zmiana miejsca? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe nośniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe obszary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowi uczestnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kultura literacka dzisiaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sytuacja mediów: zmiana kultury? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie realia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Infrastruktura audiowizualna przed przełomem . . . . . . . . . . . . . . . Media audiowizualne po 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z perspektywy dwudziestowiecznych przemian medialnych . . . . Cechy współczesnych mediów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Scena komunikacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spory o kulturę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rekonfiguracja komunikacji społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wspólny język . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Metakulturowa funkcja języka naturalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . Kształtowanie się języka ogólnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ogólny język literacki a język literatury pięknej . . . . . . . . . . . . . . Język w nowych i najnowszych mediach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 12 15 28 29 35 40 42 46 46 46 49 53 54 58 60 65 75 75 81 87 89 Część druga Odmiany literatury. Książka literacka dzisiaj . . . . . . . . . . 93 Literatura drukowana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Sytuacja książki po przełomie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS RZECZY Oferty rynku książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Sposoby promocji Pytania o czytelnictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Druk a znaczenie utworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Rozsunięcie typograficzne — od Mallarmégo do konkretystów wizu- alnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Naruszanie praktyk grafemicznych w prozie . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Tradycyjny druk a wizja świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Literatura audialna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Zaczęło się w radiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Audiosfera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Radio po 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Audiobooki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Piosenka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Przykład Boba Dylana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Literatura elektroniczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Pismo elektroniczne. Wtórna piśmienność . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Hiperfikcja. Hipertekst literacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Blogosfera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Życie literackie w Sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Część trzecia Paralele audiowizualne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Film autorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Nowe medium: kino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Ekran i literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Nobilitacja kina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Doktorat honorowy dla autora filmowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Przyszłość kina autorskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Seriale telewizyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Pierwsze odcinki serialowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Dekada seriali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Poza serialami fabularnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Seriale poza telewizją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 Gry komputerowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Ludyczny wymiar kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Ewolucja gier i kultura uczestnictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Gry fabularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Wiedźmin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Lara Croft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 SPIS RZECZY The Sims . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 Second Life . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Realne/fikcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podziękowania Wszystkim moim studentom, dla których po przełomie 1989 roku przygotowywałam wykłady i prowadziłam seminaria — w Instytucie Kultury Polskiej na UW, w Collegium Civitas, w Szkole Wyższej Psy- chologii Społecznej, w Warszawskiej Wyższej Szkole Humanistycznej im. Bolesława Prusa — z którymi dzielę się swoim doświadczeniem i wątpliwościami, dziękuję za możliwość konfrontacji. Szczególnie wiele zawdzięczam uczestnikom seminarium „Nowe media w kulturze współczesnej”, które w latach 1994–2009 współtwo- rzyliśmy w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN, w tym zwłaszcza „moim” doktorom obecnym i przyszłym. Szczególnie dziękuję pierwszym czytelnikom całej pracy — Ma- rysi Ofierskiej i Jackowi Amsterdamskiemu — których pytania i uwagi pozwoliły mi uniknąć wielu błędów, nieporozumień i niedopowiedzeń. Osobne podziękowania składam wieloletniej Dyrektor Instytutu Badań Literackich Profesor Elżbiecie Sarnowskiej-Temeriusz, która za- wsze okazywała mi zaufanie i wsparcie. Oficynie Naukowej i Pani Ewie Pajestce-Kojder wdzięczna jestem za zainteresowanie moją problematyką, za komfortową atmosferę na- szej współpracy, za udoskonalenie całego tekstu i jego publikację. Profesorowi Markowi Hendrykowskiemu oraz Profesorowi Edwar- dowi Kasperskiemu — recenzentom wydawniczym — bardzo dziękuję za otwartość i akceptację. Profesor Elżbiecie Olejniczakowej serdecznie dziękuję za lekturę i uwagi do rozdziału o literaturze audialnej, a doktorowi Jerzemu Szei za lekturę i uwagi do rozdziału o grach komputerowych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od autorki Interesuje mnie współczesna kultura, jej stawanie się, kierunek przemian, mechanizmy ciągłości i zmiany. Szczególny wgląd w tę pro- blematykę może dać obserwacja dwóch dziedzin kultury — literatury oraz mediów. Literatura jako sztuka słowa ma bardzo długą tradycję; od wyna- lezienia pisma, a potem druku zajmowała czołowe miejsce nie tylko na Parnasie, miała nadto wyjątkową pozycję w całej kulturze, pełniła wzorotwórcze funkcje zarówno wobec swoich czytelników, jak i wobec innych dziedzin kultury. Media — od filmu i radia do telewizji i Internetu — dobrze ilustrują mechanizmy zmiany od filmu niemego do audiowizualnej telewizji, od technik analogowych do cyfrowych. Wzajemne relacje między literaturą a kolejnymi mediami tworzą ważny obszar przemian w XX i XXI wieku. Te właśnie zagadnienia poruszam w części pierwszej „Współczesny kontekst kulturowy”. Na podstawie rekonstrukcji obecnej sytuacji literatury i mediów formułuję pytania o zmianę miejsca literatury w kulturze oraz stawiam tezę o re- konfiguracji komunikacji społecznej i całej kultury. W części drugiej „Odmiany literatury” analizuję te następstwa zmian na scenie komu- nikacyjnej, które prowadzą do powstania nowych postaci literatury — literatury audialnej i literatury elektronicznej — oraz do przekształ- ceń literatury drukowanej. W części trzeciej „Paralele audiowizualne” omawiam najbardziej charakterystyczne, jak myślę, przykłady relacji między literaturą i mediami: najbliższy literaturze film autorski, narra- cje telewizyjne w serialach, fabularne gry komputerowe. Przykłady te pokazują zarazem rozwój współczesnych narracji audiowizualnych. Literatura była wzorem dla filmu, który wykorzystał jej doświad- czenia i dorobek do swego kulturowego i artystycznego awansu, i po- została stale aktualnym układem odniesienia, skarbnicą fabuł dla pół wieku późniejszej telewizji i najnowszych mediów. Ale zarazem litera- tura przenika do mediów, łączy się z nimi, sama zmienia się dzięki ich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== OD AUTORKI 13 obecności i oddziaływaniu. Film na podobieństwo literatury stawał się nierzadko Dziesiątą Muzą. Telewizja była głównie domeną komunika- cji. Podobnie Internet. Dzisiaj i literatura, i media sytuują się między sztuką a komunikacją. Współczesna Po tych i innych dziedzinach kultury poruszamy się dzięki języko- wi, który jako wyjątkowy system umożliwia operacje przekładowe, jest prymarną wspólną platformą, pozwalającą na przekład intersemiotycz- ny — pełni rolę metakulturową. W tezie o współczesnej rekonfiguracji komunikacji społecznej i całej kultury zawarta jest sugestia o kształtu- jącej się na naszych oczach nowej, wspólnej platformie — digitalnej. się w XIX wieku od wynalazku fotografii i nagrań dźwięku. Jej apogeum współkształtują media analogowe: film dźwiękowy i telewizja, które werbalny typ kultury przeobraziły w kulturę audiowizualną. Druga fa- za tej audiowizualnej rekonfiguracji wiąże się z procesami digitalizacji. Tworzą one nową, wspólną platformę, na której spotykają się wszystkie znane wcześniej sposoby wypowiedzi i powstają nowe. rekonfiguracja miała dwie fazy. Zaczęła Współczesne przekształcenia całej kultury mają wielką wagę i po- wodują doniosłe następstwa. Braudelowska perspektywa „długiego trwania” nasuwa porównanie z jedyną tak fundamentalną przemianą, jaka dokonała się w odległej przeszłości i w ciągu wielu stuleci spo- wodowała przejście od oralności do kultury pisma, a następnie druku. Podstawą tej zmiany był wynalazek alfabetu fonetycznego. Druga faza obecnej zmiany oparta jest na digitalizacji. Pracując nad tą książką, uświadamiałam sobie ten kierunek przemian. Jednak koncentruję się na dwudziestoleciu po przełomie 1989 roku. Z tego przede wszystkim okresu czerpię materiał empiryczny. W naszej skali był to czas wielkiej zmiany. Uruchomione mechanizmy, odsłonię- te procesy dostarczają argumentów na rzecz głównej tezy i zarazem ilustrują nasze zmiany. Stąd tytuł — Literatura i media. Po 1989 roku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Część pierwsza Współczesny kontekst kulturowy. Po dwóch dekadach ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== P rzełom 1989 roku otworzył nam drogę do wolności i demo- kracji. Przemiana ustrojowa, przyspieszenie cywilizacyjne, prze- obrażenia społeczne i gospodarcze wyzwoliły nadzieje i złu- dzenia, prowadziły do nieuchronnych rozczarowań i niewątpliwych sukcesów. Do tych ostatnich należy gwałtowny rozwój infrastruktu- ry technologicznej oraz rozbudowa szkolnictwa wyższego. Unowo- cześniona infrastruktura technologiczna rozszerzała i intensyfikowa- ła bazę oraz dostęp do komunikacji społecznej, a rozbudowa in- stytucji edukacyjnych przyczyniała się do zwiększania kompetencji uczestników kultury. Osiągnięcia dwóch dekad po przełomie 1989 ro- ku z pewnością nie spełniają wielu oczekiwań. To akurat zdaje się dość oczywiste. Jednak zmiany wywołane przełomem miały ogrom- ne konsekwencje dla całej kultury, a także dla rozmaitych jej dzie- dzin, zwłaszcza że jednocześnie możliwe stało się zniesienie barier oddzielających nas od tego, co dzieje się na świecie. Nowe otwarcie, obok przeobrażeń w makroskali, zmieniło nasze doświadczanie kul- tury. Kategoria kultury była i jest dla mnie przede wszystkim pojęciem scalającym, konstytuuje całościowy kompleks obszarów, zjawisk, prak- tyk i zachowań, aspektów i wymiarów, wzorów i symboli. Spaja to wszystko, co nazywamy kulturą materialną oraz kulturą duchową, jed- nostkową i zbiorową, masową i elitarną, wysoką i niską, humanistyczną i techniczną, kulturą symboliczną czy popularną, kulturą tradycyjną, nowoczesną czy ponowoczesną. Wszystkie te odróżnienia współtworzą naszą współczesność. Takie scalające założenie pozwala celowo unik- nąć wstępnej oceny wszelkich składników/tekstów kultury i ich selekcji. Pozwala ono włączyć do kultury to, co ma dla danej zbiorowości zna- czenie, co uważane jest za wartość i co dopiero w tak skonstruowanej całości może stać się i staje przedmiotem oceny. Oceny i związane z nimi wybory tworzą hierarchie wartości, decydują o stylach kultury, a nie o tym, co jest za kulturę uznane. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY To scalające rozumienie kultury odwołuje się do tradycji klasycz- nej antropologii, która od dawna mnie interesowała: klasycznej an- tropologii europejskiej i amerykańskiej — prac Franza Boasa, Jamesa Frazera, Bronisława Malinowskiego, Edwarda Sapira, Ruth Benedict. Zrodzona z chęci poznania i zrozumienia odmiennych kultur, stała się antropologia ważnym źródłem wiedzy, ale także samowiedzy. W Szu- kaniu barbarzyńcy Leszek Kołakowski nazwał sprzyjający powstaniu antropologii szczególny rys kultury europejskiej zdolnością do samo- kwestionowania, do spoglądania na siebie oczami innych, a nadto do zainteresowania innymi i do patrzenia na nich z zawieszeniem własnej perspektywy oglądu i rozumienia świata1. Antropologia w XX wieku kierowała uwagę badaczy w stronę obcych kultur i odmiennie zor- ganizowanych zbiorowości, otwierała Europę na inne kontynenty, in- ne światy społeczne, inne repertuary i hierarchie wartości. Uczyła się przezwyciężać postawy etnocentryczne, nastawienia i konwencje wła- snych społeczności. Programowo zawieszała, o tyle o ile to było moż- liwe, własne nawyki percepcyjne, myślowe, moralne, estetyczne. Stara- ła się o opis i analizę oparte na oglądzie wolnym od normatywnych, oceniających założeń, o rozumienie wyzbyte w miarę możności wła- snych projekcji. Wyjście poza krąg swojej kultury ułatwiało dostrzeże- nie uwzorowania kultury obcej, umożliwiało świadomą refleksję nad jej fundamentami i mechanizmami funkcjonowania. Jednocześnie zwra- cało uwagę na potrzebę dystansu wobec własnej kultury, uzasadniało przyjęcie postawy obserwatora we własnym społeczeństwie. Sprzyjało metarefleksji2. Klasyczna refleksja antropologiczna zarazem podkreślała integral- ny charakter poszczególnych kultur, a w konsekwencji diagnozowała ich swoistą odrębność. Eksponowała odmienności kulturowe, łączyła je z pojęciem społeczeństw narodowych. Po dwóch dekadach otwar- cia naszej kultury na świat takie zamykające horyzont ujęcie wydaje się zupełnie niewystarczające. Problemy i napięcia powodowane wie- lokulturowością stają się naszym udziałem. Głęboka modyfikacja roli przestrzeni, odległości i czasu, intensyfikacja przepływów informacji, wzorów, wyobrażeń, rosnąca mobilność ludzi, realne, pozytywne i ne- 1 Leszek Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy, w: tenże, Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Aneks, Londyn 1982. 2 Znaczenie starań klasycznych antropologów jawi się nam tym wyraźniej, kiedy będziemy pamiętać o podbojach terytorialnych, o misjach cywilizacyjnych i ewangeli- zacyjnych. Wszak u podłoża tej ekspansji — obok realnych korzyści materialnych — leżało przekonanie o niewątpliwej wyższości własnej kultury. Na temat konsekwencji kolonializmu por.: Leela Gandhi, Teoria postkolonialna. Wprowadzenie krytyczne, tłum. Jacek Serwański, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY 19 gatywne, lokalne następstwa zdarzeń globalnych — wszystko to zbli- żyło nas do innych kultur, przeobraziło nasze aspiracje i doznawane doświadczenia. Otwarcie na świat nie znosi różnic i odmienności, ale rozszerza i przekształca horyzont, wprowadza nowe składniki i war- tości, a wraz z nimi wdzierają się nowe pola konfliktu i napięć, nowe szanse i zagrożenia. Elementy odległych od siebie kultur teraz mieszają się, jak nigdy dotąd3. Teoretyczne kwestie klasyków antropologii stają się realnymi dy- lematami praktycznymi żyjących dzisiaj ludzi. Odmienne hierarchie wartości okazują się niełatwe do uzgodnienia, różnice bywają nieusu- walne, rodzą zasadnicze konflikty. Czy zatem dokonuje się zbliżenie kultur, czy raczej zderzenie? Zwłaszcza jeśli przywołamy obrazy wyda- rzeń z 11 września 2001 roku, które w wyobraźni współczesnych stały się symbolem szczególnie skrajnego przejawu konfliktu odmiennych hierarchii wartości w dzisiejszym zglobalizowanym świecie4. Z tych wszystkich powodów sądzę, że osiągnięte doświadczenia i stracone złudzenia antropologii klasycznej okazują się niezastąpionym układem odniesienia w myśleniu o kulturowej współczesności końca XX i po- czątku XXI stulecia. Pomagają także w problematyzacji sytuacji naszej własnej kultury po przełomie 1989 roku. Przemiana ustrojowa umożliwiła artykulację głębokich różnic, sprawiła, że pluralizm stał się trwałą, choć niełatwą cechą tego czasu. Przez obie dekady po przełomie w warunkach bu- dowanej demokracji dochodziły do głosu i ścierały się rozmaite opcje, z którymi wiążą się odmienne repertuary i hierarchie wartości. Do- świadczenia klasycznej antropologii pozwalają zobaczyć wewnętrzne zróżnicowania, które odsłonił przełom, nie tylko jako oczywistą reali- zację demokratycznego postulatu pluralizmu, ale również jako pola- ryzację opcji pozostających w nieustającym konflikcie, utrudniających zgodę na dialog, na społecznie niezbędny kompromis. Jak zatem badać kulturę polską po 1989 roku otwartą na świat? W badaniu tej wielce skomplikowanej współczesności odróżniam za 3 Por. np.: Arjun Appadurai, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globali- zacji, tłum. Zbigniew Pucek, Universitas, Kraków 2005; Gordon Mathews, Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamość jednostki, tłum. Ewa Klekot, PIW, Warszawa 2005; Manuel Castells, Siła tożsamości, tłum. Sebastian Szymański, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009. 4 Por.: Jacek Amsterdamski, Na oczach świata. Analiza społecznych wymiarów wy- branych wydarzeń medialnych, „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 4; Maryla Hopfinger, Doświadczenia audiowizualne: latarnia czarnoksięska i obraz wydarzeń z 11 września 2001, w: Nowoczesność jako doświadczenie. Analizy kulturowe, Ryszard Nycz, Anna Ze- idler-Janiszewska, Barbara Giza (red.), Wydawnictwo SWPS Academica, Warszawa 2008. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY Stefanem Żółkiewskim5 kategorię stylu oraz kategorię typu kultury. Kategoria stylu kultury to konfiguracja repertuarów i hierarchii war- tości odpowiadająca realnemu układowi społecznych sił, ma charakter dynamiczny, jej składniki podlegają fluktuacjom, są bardziej bądź mniej trwałe. Mogą być i są przedmiotem sporów i starć, porażek i zwycięstw. Tak właśnie działo się przez dwie dekady od pamiętnego 1989 roku. Zakorzenioną w sferze postaw, poglądów, zachowań kategorię stylu, która jest jednym z podstawowych sposobów problematyzacji kultury w koncepcji Żółkiewskiego, uważam za niezwykle ważną. Jednak to nie kwestie stylu kultury są głównym przedmiotem tej pracy. Zajmuję się przede wszystkim problematyką związaną z drugą wy- różnioną przez Żółkiewskiego kategorią — kategorią typu kultury. Od- syła ona do infrastruktury technologicznej, do rzeczowego wyposaże- nia kultury, trwale wpływających na uczestników kultury i ich sposób postrzegania otaczającego świata. Typy kultur przechodzą przez etapy rozwoju i przemian, mają swoje apogeum, stagnację, zmierzch. Ich kul- turowe oddziaływanie i skutki bywają przedmiotem sprzecznych opinii i zażartych dyskusji. Ale nie są społecznie negocjowalne, kierunek ich przekształceń działa z siłą przymusu kulturowego — nic nam nie da, na przykład, namawianie ludzi, by nie korzystali z telewizji czy z Internetu, choć bardzo potrzebne są dyskusje na temat mechanizmów funkcjono- wania środków przekazu i sposobów korzystania z nich. Krytyka ewo- lucji kultury może wypływać i najczęściej wypływa z konserwatywnych przekonań oraz hierarchii wartości, może wymuszać przedłużone trwa- nie anachronicznych stylów, ale nie potrafi, nie może zmienić dominu- jącego typu kultury. Ten, jak uczą doświadczenia odległej oraz bliższej przeszłości, zmieniany jest przez nowe praktyki społeczne, przez prze- obrażenia zbiorowości ludzkich, czynniki techniczne, komunikacyjne, przez realne przemiany, a nie przez ich interpretacje, choć to te ostat- nie nadają znaczenie przemianom, a w każdym razie mają udział w kre- owaniu i utrzymywaniu preferowanych hierarchii wartości. Wzajemne relacje między nierównie bardziej stabilnym typem kultury a zróżni- cowanymi i zmiennymi stylami kultury są złożone, zawiłe i wymagają odrębnego rozważenia. Pewne zdaje się to, że kategoria typu scala kulturę w dłuższym okresie, natomiast kategoria stylu wiąże się z róż- nicowaniem, ze zmieniającymi się wyborami wartości i ich hierarchią. 5 Stefan Żółkiewski, Wiedza o kulturze literackiej. Główne pojęcia, Wiedza Powszech- na, Warszawa 1980; tenże, Teksty kultury. Studia, PWN, Warszawa 1988; zob. też: Ma- ryla Hopfinger, Stefan Żółkiewski — teoretyk kultury, w: Sporne postaci literatury współ- czesnej. Krytycy, Alina Brodzka-Wald, Tomasz Żukowski (red.), Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2003. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY 21 Jak opisać główne napięcia współczesnego typu kultury, rozpoznać kierunek przemian? Pytam o dziedziny wybrane celowo: o literaturę oraz o media. Lite- ratura reprezentuje bardzo dobrze osadzoną w tradycji dziedzinę kul- tury. Media mają zupełnie inną historię. Najdłużej obecne kino rozpo- częło drugie stulecie, radio funkcjonuje od ponad osiemdziesięciu lat, telewizja w Polsce od przeszło połowy wieku, a komputery i Internet oraz telefonia mobilna od dwudziestu lat. W tym czasie rozbudował się i gruntownie przeobraził materialny wymiar całej sceny komunika- cyjnej. Media „stare” i „nowe” wyraźnie się unowocześniły, a społeczna komunikacja usytuowała się w centrum kultury. Powstający w ciągu XX wieku w paradygmacie kultury werbal- nej audiowizualny typ kultury polegał na zajęciu czołowego miejsca przez takie praktyki społeczne, które oparte były na łącznej rejestra- cji i odtwarzaniu wizualnych i audialnych wymiarów realności. Nowe praktyki narracyjne, które przede wszystkim pokazują zachowania lu- dzi w najrozmaitszych sytuacjach życiowych i kontekstach, zmieniają w porównaniu z literaturą sposoby przedstawiania człowieka i jego re- lacji z innymi, ze światem rzeczy i światem natury. Odsłaniają złożoną składnię zachowań i interakcji. Nadają ważność niezauważanym czy niedocenianym wcześniej aspektom i obszarom. Redefiniują sytuację antropologiczną, zbliżając się do spełnienia marzeń człowieka o po- wtórzeniu rzeczywistości, o jej zatrzymaniu. Audiowizualny typ kul- tury ustanawia własne kryteria i hierarchizacje, zasady i preferencje. Wywołuje skutki antropologiczne, kształtując nowy sposób percepcji, percepcji audiowizualnej. W tym typie kultury poszukiwane są stale nowe techniki, umożliwiające łączenie materii obrazowej ze słowną, z dźwiękiem, z ruchem, które dzięki swoim właściwościom przywołu- ją i uobecniają realność. Charakter znaków audiowizualnych — także tych integralnie zawierających słowo mówione bądź słowo pisane — zasadniczo różni się od natury abstrakcyjnych, arbitralnych znaków językowych w przekazach werbalnych. Szczególny związek z realno- ścią, wzmocniony podobieństwem przedstawień do potocznego do- świadczenia, jest podstawą przekazów audiowizualnych. Analogowych — powiązanych z fotografią obrazu i dźwięku, ale także cyfrowych — sprzęgniętych z symulacją, jednak najczęściej, jak dotąd, odwołują- cych się również do zasady podobieństwa. Odczytanie podobieństwa zaledwie inicjuje rozumienie tekstów audiowizualnych, których sens bywa bardziej złożony, i z powodu znaczeniowej złożoności obecnych obrazodźwięków, i ze względu na różnorakie komplikacje narracji. W dwóch dekadach po przełomie audiowizualny typ kultury rozwi- nął się i umocnił. Przede wszystkim telewizja, proponująca wcześniej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY zaledwie dwa programy, stała się wielokanałowa, mogły powstać stacje prywatne, a urządzenia satelitarne, telewizje kablowe umożliwiają do- stęp do globalnej oferty. Propozycje programowe Polskiego Radia uzu- pełniają stacje komercyjne — ogólnokrajowe, ponadregionalne oraz lokalne. Przekazy audiowizualne stały się łatwo dostępne, można je oglądać również indywidualnie na rozmaitych nośnikach. Zanim się do tego przyzwyczailiśmy, nośniki i urządzenia cyfrowe zaczęły stopniowo wypierać rozwiązania analogowe. W instytucjach, w naszych domach pojawiły się pierwsze komputery osobiste, potem komputery multime- dialne. Dotychczasowe połączenia z Internetem są zastępowane przez dostęp szerokopasmowy i łączność bezprzewodową (Wi–Fi). Korzy- stanie z mediów cyfrowych stale się rozszerza, a ich rola w życiu ludzi rośnie. Już możemy nie tylko oglądać wybrane przez nas teksty au- diowizualne, lecz dzięki digitalizacji potrafimy też bez profesjonalnego przygotowania rejestrować i montować materiały audiowizualne. Także utwory literackie powstają w innych środowiskach znakowych niż pi- smo i druk — od dawna w środowisku audialnym, a od niedawna w śro- dowisku elektronicznym. Temu właśnie spróbuję przyjrzeć się bliżej. Przedstawię też paralelne wobec literatury wybrane zjawiska audio- wizualne: film autorski, seriale telewizyjne oraz gry komputerowe. Na tych przykładach postaram się pokazać, jak bardzo zmienił się ostatnio typ kultury i nasze doświadczenia. Wprawdzie seriale telewizyjne i gry komputerowe jako teksty kultury dopiero przechodzą proces nobilita- cji, to jednak jestem przekonana, że taki proces się dokona. W sposobie funkcjonowania kultury działa prawo ciągłości i zmia- ny, które znajduje wyraz, między innymi, na tak zwanej scenie komu- nikacyjnej. Na niej spotykają się wszystkie wcześniejsze formy i spo- soby porozumiewania się ludzi. Obecne są media oraz stare i nowe praktyki: komunikowanie się twarzą w twarz, prasa i radio, kino i te- atr, malarstwo i muzyka, literatura i telewizja, fotografia profesjonalna i amatorska, analogowa i cyfrowa, komiksy i pocztówki, płyty różnych generacji, telefonia stacjonarna i mobilna, komputery i Internet. Te i inne jeszcze nowe media i praktyki dołączają do już znajdujących się na scenie, stare zaś na ogół nie znikają. Dominacja przekazów audiowi- zualnych nie wyklucza funkcjonowania dawniej wypracowanych sposo- bów wypowiedzi, zmienia natomiast ich miejsce w nowej konfiguracji oraz funkcje, jakie one dzisiaj pełnią. Niepodobna zatem utrzymywać, że mamy do czynienia z zerwaniem doświadczeń komunikacyjnych. Scena komunikacyjna jest kumulatywna6. 6 Por. Lev Manovich, Język nowych mediów, tłum. Piotr Cypryański, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 23 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY Ponadto między różnymi mediami dokonuje się konwergencja7. Przeobrażenia komunikacyjne wpływają na sytuację literatury — sztuki słowa, która zyskuje nowe nośniki, wkracza na nowe obsza- ry, znajduje nowych odbiorców. Ale w opinii krytyków współczesnych przemian siła jej wpływów oraz skala oddziaływania zmalały. Jakie teraz zajmuje miejsce w kulturze, kiedy z niektórych nowych mediów sama korzysta i dzięki nim się przeobraża? Co wnoszą media audiowizualne, najpierw analogowe, teraz cyfrowe, jak zmieniają dotychczasową scenę komunikacyjną, a nawet całą współczesną kulturę? Przesunięcia na scenie komunikacyjnej dotyczą między innymi sztuki, która zajmowała wysokie, wyjątkowe miejsce, a zarazem wy- wierała wzorotwórczy, silny wpływ na nowo powstające praktyki. I tak na przykład: fotografia najpierw miała służyć upowszechnieniu zrepro- dukowanych dzieł plastycznych, a potem sama naśladowała gatunki malarskie — portret, pejzaż, sceny obyczajowe; film, który od począt- ku chciano wykreować na Dziesiątą Muzę, korzystał z wzorów kultury literackiej do konstruowania i różnicowania swoich wypowiedzi oraz do rozumienia zróżnicowanych potrzeb kinowej publiczności. Dzisiaj sztuka zajmuje mniej eksponowane miejsce, bywa jednak, że to w no- wych mediach, na im właściwych zasadach również powstaje sztuka — fotografia artystyczna, dzieła fonograficzne, film autorski, słuchowi- ska radiowe, teatr telewizji. Faktem jest też przesuwanie granic sztuki i niesztuki w strategiach samych artystów, w sposobach odbioru kry- tyków i pozostałych uczestników kultury. Sztuka, uważana dawniej za szczególnie ważną dla całej kultury, zdaje się teraz wprawdzie waż- nym, ale tylko segmentem kultury. Natomiast główną domeną kultury — zwłaszcza dzięki rozwojowi mediów w warunkach demokratycznych — stała się komunikacja społeczna, która przekracza sferę sztuki, mie- sza się z codziennością, jest jakąś jej częścią. Komunikacja nie jest chwilowo „niższą” czy „gorszą” sztuką. Sztuka i komunikacja mają od- mienne założenia, różne cele i inną publiczność, choć domeny ich dzia- łań krzyżują się i mogą ze sobą rywalizować o popularność i uznanie8. Przemiany w dwudziestoleciu po przełomie 1989 roku sprzyjają szerokiemu dostępowi do udziału w kulturze. Dzięki spełnieniu waż- nych warunków ustrojowych, społecznych, ekonomicznych, technolo- gicznych demokratyzacja kultury w Polsce stała się faktem. A to nie 7 Por. Henry Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. Małgorzata Bernatowicz, Mirosław Filiciak, Wydawnictwa Akademickie i Profe- sjonalne, Warszawa 2007. 8 Zob. szerzej: Maryla Hopfinger, Sztuka i komunikacja: sygnały zmian całej kultury, w: Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku. Antologia, taż (red.), Oficyna Naukowa, Warszawa 2005. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY oznacza, że wzory kultury uznanej za elitarną okazały się powszechne, nie znaczy także, że te wzory były powszechnie uznawane kiedykol- wiek. Tak wysoko ceniona w Polsce literatura, a z nią kultura literac- ka były zawsze udziałem „podwójnej” mniejszości: tej która w ogóle potrafiła czytać i pisać oraz mniejszości przygotowanej do czytania tekstów literackich. Pamiętajmy, że zarówno tradycyjne, jak i nowe praktyki artystyczne wymagają od swoich uczestników szczególnych zainteresowań i wysokich kompetencji. Sztuka zawsze była domeną niewielu. Natomiast komunikacja społeczna zakłada inną skalę uczest- nictwa, skierowana jest do szerokiej publiczności, a do udziału w niej wystarczają zainteresowania popularnymi sprawami i przeciętne kom- petencje. Tym wymaganiom może sprostać wielu. Teraz niezbędna staje się umiejętność posługiwania się nowymi mediami, świadome z nich korzystanie. Wszak w naszym obecnym do- świadczeniu komunikacyjnym obok pisma i druku coraz więcej miejsca zajmują interakcje pośrednie, związane z technikami zapisu i przekazu, albowiem nawet przy znacznym wzroście mobilności ludzi interakcje bezpośrednie oparte na mowie i mowie ciała nie wyczerpują naszych kontaktów9. Ale im bogatsza scena komunikacyjna, tym większy mamy wybór środków i sposobów wypowiedzi. Warunkiem są nasze kompe- tencje. Skala oddziaływania współczesnych mediów jest ogromna, stwa- rza niespotykane wcześniej możliwości. Może sprzyjać aktywności i kreatywności niekoniecznie artystycznej i nie zawsze oznacza od- biór zgodny z intencją nadawcy. Internet, zwłaszcza w fazie Web. 2.0, zmienia położenie wszystkich uczestników tej praktyki komunikacyj- nej. W każdym razie nie tylko stwarza warunki sprzyjające uczestnic- twu w odbieraniu obecnych przekazów, ale także umożliwia tworzenie przekazów każdemu internaucie, ułatwia nie tylko kontakt z nadaw- cą, ale szybkie porozumiewanie się między sobą użytkowników oraz wspólne działania, nie tylko komunikacyjne10. Kultura uczestnictwa staje się możliwa dzięki demokratyzacji kultury. Stwarza też, co oczy- wiste, wiele zagrożeń, wyzwala zjawiska negatywne11. 9 John B.Thompson, Media i nowoczesność. Społeczna teoria mediów, tłum. Izabela Mielnik, Astrum, Wrocław 2001. 10 Por. Anna Gumkowska, Maciej Maryl, Piotr Toczyski, Blog to … blog. Blogi oczy- ma blogerów. Raport z badania jakościowego zrealizowanego przez Instytut Badań Li- terackich PAN i «Gazeta.pl», w: Tekst (w) sieci, Danuta Ulicka (red.), Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009. 11 Por. np. Andrew Keen, Kult amatora. Jak Internet niszczy kulturę, tłum. Małgorzata Bernatowicz, Katarzyna Topolska-Ghariani, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY 25 Audiowizualny typ kultury współczesnej i jej demokratyczny cha- rakter wzajemnie się wzmacniają. Dominacja przekazów zbudowanych ze znaków analogowych, opartych na podobieństwie do realności trwa- le nie tylko wpływa na nasz sposób postrzegania, również kształtuje naszą wyobraźnię. Jednocześnie przez odwołanie do potocznych do- świadczeń stwarza złudzenie łatwych rozpoznań, intuicyjnych odczy- tań. Tylko złudzenie. Albowiem rozumienie takich audiowizualnych przekazów nie sprowadza się do prostych konstatacji o podobieństwie. Wymaga wiedzy o regułach ich wewnętrznego funkcjonowania, wyma- ga orientacji w ich odniesieniach do kontekstów zewnętrznych. Swo- istość współczesnej sytuacji polega na łatwym dostępie do mediów, na pozornej prostocie zawartych w nich przedstawień oraz na niespoty- kanej dotąd skali tego oddziaływania. W tym audiowizualnym typie kultury język naturalny odgrywa na- dal fundamentalną rolę metakulturową, a kompetencje językowe są podstawą udziału w komunikacji społecznej. Niezależnie od ekspansji obrazów, których obecność i dostępność we współczesności umoż- liwiają i zapewniają technologie, język pełni w naszym życiu nieza- stąpione funkcje — w języku myślimy, w nim wyrażamy swoje ob- serwacje, poglądy, opinie, mowa i pismo są najbardziej oczywistymi sposobami komunikowania, prywatnego czy publicznego. Język nasze- mu poznaniu otwiera horyzonty i narzuca mu ograniczenia. W au- diowizualnym typie kultury języka nie zastępuje obraz, choć sam ob- raz awansował w domenie budowania znaczeń; już nie tylko przed- stawia, także znaczy, o czym już w pierwszych dekadach XX wie- ku przekonywali abstrakcjoniści czy surrealiści. W dzisiejszym typie kultury czołową pozycję zajmuje nie sam obraz, tylko formy słowno- -obrazowe, audiowizualne, które posługują się zarówno obrazem, jak i słowem. Kumulacji praktyk i doświadczeń komunikacyjnych towarzyszy współcześnie zawrotny rytm przemian. Kultura werbalna oparta na dominacji mowy, pisma i druku kształtowała się przez stulecia. Kultu- ra audiowizualna rozwija się od ponad stu lat, a od połowy XX wie- ku przyspiesza. Obecne pokolenia były świadkami upowszechnienia się telewizji, płyty długogrającej, kasety magnetofonowej i VHS (ma- gnetowidu). Są świadkami wielkiej przemiany: komputeryzacji, do- stępu do Internetu, eksplozji telefonii komórkowej, plików dźwięko- wych MP3 wraz z odtwarzaczami typu iPod, rosnącej popularno- ści filmów flashowych oraz digitalizacji wielu analogowych narzę- dzi komunikacji. Widzimy, jak najnowsze media wpływają na pozo- stałe, jak skłaniają nas do nabywania nowych umiejętności, jak po- wodują zmianę naszych przyzwyczajeń. Gwałtowny rytm zmian sam ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 staje się zmianą, której przyswojenie wymusza współczesna cywili- zacja. WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY W rekonstrukcji współczesnego kontekstu staram się połączyć dwie perspektywy — bliską, tę którą tworzy dwudziestolecie po przełomie 1989 roku, oraz tę nazwaną przez Fernanda Braudela perspektywą „długiego trwania”. Uruchomione łącznie, obie te perspektywy ma- ją pozwolić na zauważenie zjawisk powstających na naszych oczach i na usytuowanie ich zarazem w procesie przemian długoterminowych, na zobaczenie miejsca, jakie zajmują i mogą zająć w doświadczeniach współczesnych, nadto na zrozumienie ich znaczenia w zachodzących przemianach. Literatura jako główna sztuka słowa pełniła w kulturze werbalnej, w tym zwłaszcza w kulturze polskiej, społecznie akceptowaną, szcze- gólnie ważną rolę. Tak było przede wszystkim z powodu podejmowa- nych przez pisarzy kwestii egzystencjalnych, a zwłaszcza problemów ważnych dla bytu i świadomości narodowej. Ale tak było także ze względu na właściwości werbalnego typu kultury i możliwości tech- niczne krążenia tekstów pisanych i drukowanych w przestrzeni spo- łecznej. Ta sytuacja utrzymywała się również w warunkach monopolu państwa do 1989 roku. Gwałtowny rozwój mediów sprzęgniętych z audiowizualnym typem kultury sprawił, że w sprzyjających warunkach ustrojowych i techno- logicznych powstało wiele tekstów audiowizualnych, a komunikacja społeczna okazała się centralną praktyką. Dzisiaj nie tyle mniej obec- na jest literatura, ile zdecydowanie więcej jest innych tekstów kultury. Na tym właśnie polega, jak się wydaje, główna zmiana w położeniu lite- ratury. Podkreślam też zaliczanie do literatury nowych sposobów wy- powiedzi, wkraczanie form literackich na nowe obszary. Dzięki nowym nośnikom kształtują się nowe odmiany literatury. Kręgi czytelników li- teratury zdają się teraz szersze i liczniejsze, bardziej zróżnicowane niż kiedykolwiek wcześniej. Pytam, dalej, o sytuację mediów, które w dwóch dekadach po 1989 roku stały się bardzo obecne i popularne. Jednocześnie nie zyska- ły społecznego prestiżu, zwłaszcza wśród elit. (Wyjątkiem od tej regu- ły były filmy szkoły polskiej z lat 1956/1957–1961/1963.) Wprawdzie uznaje się ich oddziaływanie na życie ludzi, ale jest to raczej w opinii krytyków wpływ negatywny, a zmiany według nich idą w złym kie- runku: co najmniej blokują bądź niszczą kulturę. Są jednak przesłanki pozwalające na formułowanie innej opinii. Staram się również uzasadnić przekonanie o fundamentalnej roli języka w kulturze współczesnej. Na scenie komunikacyjnej dominuje ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 WSPÓŁCZESNY KONTEKST KULTUROWY nie obraz, ale przekazy audiowizualne, które język współkonstytuuje. Przede wszystkim jednak język jest kodem kodów kultury i pełni funda- mentalne funkcje w naszym postrzeganiu świata, rozumieniu kultury, w refleksji i autorefleksji. Ta metakulturowa rola języka raczej nie jest dziś akcentowana, może nawet nie jest zauważana. I choć zmienia się sam język, niezmienna pozostaje jego rola w życiu jednostki, zbioro- wości, kultury. Język jest zatem wspólny dla literatury i dla mediów, choć przejawia się w nich inaczej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Sytuacja literatury: zmiana miejsca? Miejsce literatury w naszej kulturze zmienia się. Ale jak? I jakie ono jest? Czy współczesne przemiany stwarzają literaturze szanse od- grywania ważnej roli? Jakiej? Do czego jest potrzebna i czy w ogóle jest potrzebna literatura dzisiejszym uczestnikom kultury? I co dzisiaj za literaturę uchodzi? Aktualność tych pytań stała się szczególnie wyraźna w Polsce po 1989 roku. Wraz z przełomem ustrojowym i związanymi z nim nadzie- jami, w wymarzonych warunkach wolności oczekiwaliśmy rozkwitu niezależnej literatury, pełnego, fascynującego głosu literackich wypo- wiedzi, arcydzieł… Uwolniona od politycznych serwitutów i cenzuralnych ograniczeń kultura gwałtownie zmieniała zarówno typ, jak i styl — wcześniej opar- ta głównie na technikach druku na kiepskim papierze, nasycała się in- frastrukturą medialną i przekazami audiowizualnymi, a jej uczestnicy w znacznej części preferowali wartości ludyczne, aspirowali do wzo- rów życia i konsumpcji popularnych na Zachodzie. Przełom 1989 roku uruchomił i zarazem odsłonił znaczny rozwój audiowizualnego typu kultury, wyraźną demokratyzację uczestnictwa w kulturze, a także za- mknięcie dziejowej misji literatury — uzyskana niepodległość zwalniała literaturę i jej twórców z obowiązków przyjętych w dobie romantyzmu, a trwających z międzywojenną przerwą do tej pory. Zmiana sytuacji samej literatury oraz zmiana dominującej roli kultury literackiej stały się faktem. Literatura jako sztuka słowa nadal jednak kojarzy się wielu współ- czesnym przede wszystkim z niedościgłymi dziełami twórców epoki romantyzmu, z poezją Mickiewicza i Słowackiego, z dramatem ro- mantycznym. Wówczas wśród przekazów kultury najważniejszą rolę odgrywała właśnie literatura, a jej twórcy podjęli się mówienia o spra- wach najwyższej wagi. To z literaturą wiązały się podstawowe pytania o byt narodowy, o miejsce w historii, o obronę przed zniewoleniem. Dzisiaj zasadniczo zmienił się repertuar oczekiwań pod adresem lite- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Literatura i media po 1989 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: