Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00102 009826 7505978 na godz. na dobę w sumie
Lobbing w procesie kształtowania prawa autorskiego w Unii Europejskiej - ebook/pdf
Lobbing w procesie kształtowania prawa autorskiego w Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 376
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6620-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka przedstawia interesujące i wieloaspektowe studium lobbingu w zakresie prawa autorskiego i systematyzuje wiedzę na temat specyfiki tego zjawiska w Unii Europejskiej.

Lobbing jest ujęty na tle przepisów unijnych dotyczących dzieł osieroconych, wydłużenia czasu ochrony niektórych praw pokrewnych oraz ruchu społecznego ACTA. Omawiane zagadnienia wpisują się w publiczną debatę na temat rozwoju jednolitego rynku cyfrowego. Zawarta w pracy systematyczna analiza działań lobbingowych od strony organizacji grup interesu oraz instytucji UE pozwala zrozumieć przyczyny i konsekwencje tego zjawiska.

Adresaci:
Publikacja zainteresuje wydawców, polityków i urzędników zajmujących się procesami stanowienia prawa, w tym przejrzystością procesów legislacyjnych oraz regulacją działań lobbingowych. Jej adresatami są także środowiska naukowe oraz studenci takich kierunków, jak: prawo, administracja, politologia, socjologia, stosunki międzynarodowe.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

POLECAMY W SERII: CYWILNOPRAWNA OCHRONA AUTORSKICH PRAW MAJĄTKOWYCH W ŚWIETLE EKONOMICZNEJ ANALIZY PRAWA ALEKSANDRA NOWAK-GRUCA PRAWA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ W ŚWIATOWEJ ORGANIZACJI HANDLU A DOSTĘP DO PRODUKTÓW LECZNICZYCH MACIEJ BARCZEWSKI PRZESTĘPSTWA PRASOWE. FRANCUSKA REGULACJA DOTYCZĄCA PRZESTĘPSTW PRASOWYCH I JEJ ODNIESIENIE DO POLSKIEGO SYSTEMU PRAWNEGO ELŻBIETA CZARNY-DROŻDŻEJKO GRA KOMPUTEROWA JAKO PRZEDMIOT PRAWA AUTORSKIEGO IRENEUSZ MATUSIAK WOLNOŚĆ PRASY A OCHRONA PRYWATNOŚCI OSÓB WYKONUJĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ PUBLICZNĄ. PROBLEM ROZSTRZYGANIA KONFLIKTU ZASAD ZOFIA ZAWADZKA NAJEM I UŻYCZENIE EGZEMPLARZY UTWORU JAKO ODRĘBNE POLA EKSPLOATACJI JERZY SZCZOTKA LOBBING W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA PRAWA AUTORSKIEGO W UNII EUROPEJSKIEJ STUDIUM PRZYPADKÓW: CZAS TRWANIA PRAW POKREWNYCH, DZIEŁA OSIEROCONE, ACTA Agnieszka Vetulani-Cęgiel Warszawa 2014 Redakcja serii Janusz Barta Ryszard Markiewicz Alicja Pollesch Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Łamanie Violet Design Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-4506-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Od Autorki / 17 Wprowadzenie / 19 Część I Lobbing. Rozważania teoretyczne / 35 Rozdział I Zjawisko lobbingu – uwagi ogólne / 37 1. Zakres pojęciowy / 37 1.1. Definicja lobbingu / 37 1.2. Definicja lobbysty i grupy interesu / 40 2. Rodzaje lobbingu i organizacji grup interesu / 46 2.1. Rodzaje lobbingu / 46 2.2. Formy reprezentacji interesów / 49 3. Lobbing i grupy interesu w systemach politycznych / 51 3.1. Korzenie współczesnego lobbingu i grup interesu / 51 3.2. Modele lobbingu w systemach politycznych / 53 3.3. Rola grup interesu w systemach politycznych / 57 4. Ramy prawne działalności lobbingowej / 60 Rozdział II Specyfika lobbingu w Unii Europejskiej / 62 1. Lobbing w systemie instytucjonalnym Unii Europejskiej / 62 2. Podejście instytucji unijnych do lobbingu i grup interesu / 66 3. Lobbing w Unii Europejskiej / 71 3.1. Charakter lobbingu w UE / 71 5 Spis treści 3.2. Podmioty lobbujące / 72 3.3. Metody działania lobbystów / 75 4. Rola grup interesu w procesie integracji europejskiej / 77 4.1. Rola grup interesu w procesie integracji europejskiej – podejścia teoretyczne / 78 4.1.1. Podejścia tradycyjne / 78 4.1.2. Nowe teorie integracji europejskiej / 80 4.1.3. Grupy interesu jako przejaw „demokracji deliberatywnej” UE / 82 4.2. Rola grup interesu w kreowaniu polityk Unii Europejskiej / 83 4.3. Rola grup interesu w „europeizacji” obywateli UE / 86 5. Regulacje działalności lobbingowej / 90 6. Spór o model lobbingu w Unii Europejskiej / 94 Część II Studium lobbingu w zakresie prawa autorskiego / 97 Rozdział III Osobliwości lobbingu w obszarze prawa autorskiego / 99 1. Specyfika prawa autorskiego / 99 1.1. Cele ochrony prawnoautorskiej / 99 1.2. Charakter chronionych dóbr / 100 1.3. Systemy prawa autorskiego / 101 1.4. Ponadnarodowy wymiar prawa autorskiego / 102 1.4.1. Międzynarodowe akty prawne / 103 1.4.2. Prawo wspólnotowe pierwotne / 105 1.4.3. Prawo wspólotowe wtórne / 107 2. Procedury legislacyjne w zakresie regulacji prawnoautorskich / 109 2.1. Zwykła procedura ustawodawcza / 110 2.2. Procedura przystępowania do umów międzynarodowych – uwarunkowania ogólne / 114 3. Charakterystyka lobbingu w zakresie prawa autorskiego / 116 3.1. Rodzaje lobbingu w obszarze prawa autorskiego / 116 3.1.1. Cele i korzyści / 116 3.1.2. Przedmiot lobbingu a jego zasięg / 118 3.2. Podmioty zainteresowane regulacjami prawnoautorskimi / 121 6 Spis treści 3.2.1. Podmioty uprawnione z tytułu praw 3.2.2. Podmioty uprawnione z tytułu praw autorskich / 121 pokrewnych / 123 3.2.3. Podmioty działające w oparciu o przepisy prawa autorskiego / 123 3.3. Instytucjonalny wymiar lobbingu / 124 3.4. Relacje między grupami interesu / 127 3.5. Reprezentacja interesów w obszarze prawa autorskiego / 128 Rozdział IV Przypadek regulacji czasu trwania niektórych praw pokrewnych / 131 1. Wprowadzenie do tematyki / 131 2. Polityka Unii Europejskiej w zakresie czasu trwania niektórych praw pokrewnych / 132 2.1. Stan prawny sprzed nowelizacji / 132 2.2. Inicjatywa Komisji Europejskiej w kierunku wydłużenia czasu trwania praw artystów wykonawców i producentów fonogramów / 133 2.3. Propozycja Komisji Europejskiej dotycząca zmiany dyrektywy 2006/116/WE / 137 2.4. Dalsze kroki legislacyjne / 138 2.5. Dyrektywa 2011/77/UE / 141 3. Analiza lobbingu / 143 3.1. Strony sporu / 143 3.2. Lobbing w początkowej fazie dyskusji / 144 3.3. Lobbing po ogłoszeniu zapowiedzi zmiany dyrektywy 2006/116/WE / 149 3.4. Lobbing po skierowaniu wniosku o zmianę dyrektywy 2006/116/WE / 151 4. Rezultaty lobbingu / 158 Rozdział V Przypadek regulacji problemu dzieł osieroconych / 172 1. Wprowadzenie do tematyki / 172 2. Polityka Unii Europejskiej w zakresie dzieł osieroconych / 175 2.1. Stan prawny sprzed nowelizacji / 175 7 Spis treści 2.2. Geneza polityki w zakresie dzieł osieroconych / 177 2.3. Zalecenie Komisji Europejskiej 2006/585/WE / 179 2.4. Konsultacje w zakresie dzieł osieroconych / 181 2.5. Propozycja dyrektywy dotyczącej dzieł osieroconych / 189 3. Analiza lobbingu / 195 3.1. Strony sporu / 196 3.2. Lobbing w początkowej fazie dyskusji / 197 3.2.1. Działania grup interesu / 197 3.2.2. Koncepcje prawne i praktyczne działania / 200 3.3. Lobbing w ramach procesu konsultacji / 207 3.3.1. Rekomendacje podgrupy HLEG ds. prawa autorskiego / 207 3.3.2. Stanowisko stron wyrażone podczas seminarium z 14 września 2007 r. / 210 3.3.3. Wspólne stanowisko stron w ramach sektorowych grup roboczych / 211 3.3.4. Argumenty stron wyrażane w ramach konsultacji on-line i publicznych spotkań (2009–2010) / 213 3.3.5. Stanowisko grupy Comité des Sages / 217 4. Rezultaty lobbingu / 218 Rozdział VI Lobbing a polityka UE w zakresie prawa autorskiego. Próba określenia przyczyn skuteczności lobbingu / 227 1. Analiza wybranych aspektów lobbingu zainteresowanych stron / 228 1.1. Pozycja grup interesu względem Komisji Europejskiej / 228 1.2. Rodzaj i układ organizacji grup interesu / 229 1.3. Metody działania grup interesu / 233 1.4. Strategia działań lobbingowych / 234 1.5. Konsolidacja grup interesu / 237 1.6. Skuteczność podejmowanych działań / 241 2. Analiza wybranych aspektów polityki unijnej / 243 2.1. Kontekst instytucjonalny lobbingu / 243 2.2. Ocena polityki unijnej w zakresie proponowanych rozwiązań prawnych / 245 8 Spis treści 2.2.1. Stanowiska środowisk naukowych wobec polityki Komisji Europejskiej w zakresie proponowanych rozwiązań prawnych / 245 2.2.2. Sposób prowadzenia polityki / 255 2.2.3. Zakres regulacji prawnych / 257 2.2.4. Zasadność działań legislacyjnych / 260 2.3. Ocena polityki unijnej w kontekście problemów prowadzenia dialogu z obywatelami / 262 2.3.1. Spójność i komplementarność polityk 2.3.2. Lobbing a dialog ze społeczeństwem 2.3.3. Sposób prowadzenia dialogu ze społeczeństwem unijnych / 262 obywatelskim / 263 obywatelskim / 265 2.3.4. Konsultacje a przejrzystość działań Komisji / 268 2.3.5. Reprezentacja interesów branżowych niektórych krajów / 271 2.3.6. Kwestia otwartości Komisji na grupy interesu / 274 2.3.7. Problem wyważania interesów stron w regulacjach prawnoautorskich / 276 3. Wnioski. Przyczyny i konsekwencje skutecznego lobbingu / 280 Rozdział VII Przypadek ACTA / 284 1. Wprowadzenie do tematyki / 284 2. Treść porozumienia / 285 3. Proces decyzyjny / 286 3.1. Prace nad ACTA / 286 3.2. Działania informacyjne / 291 3.2.1. Informacje na temat ACTA / 291 3.2.2. Polityka informacyjna Komisji Europejskiej w sprawie ACTA / 294 3.2.3. Działania Parlamentu Europejskiego na rzecz przejrzystości / 296 4. Analiza lobbingu / 300 4.1. Lobbing w fazie prac nad ACTA / 300 4.2. Lobbing po zakończeniu negocjacji / 313 5. Rezultaty lobbingu / 317 6. Wnioski / 321 9 Spis treści Wnioski końcowe / 325 Indeks podmiotów prowadzących działania lobbingowe / 333 Spis tabel / 337 Bibliografia / 339 Wykaz źródeł / 347 Indeks rzeczowy i nazwisk / 363 Abstract / 367 Wykaz skrótów ACE Association des Cinémathèques Européennes ACT Association of Commercial Television ACTA umowa handlowa dotycząca zwalczania obrotu to- warami podrabianymi (Anti-Counterfeiting Trade Agreement) ADAGP Auteurs Dans les Arts Graphiques et Plastiques AEPO-ARTIS Association of European Performers’ Organisations ARROW Accessible Registries of Rights Information and Or- phan Works towards Europeana BEUC The European Consumers’ Organisation BL British Library BnF Bibliothèque nationale de France BSA Business Software Alliance BSAC British Screen Advisory Council CENL Foundation Conference of European National Lib- rarians CEPIC European Federation of the Picture Industry CFC Centre Français d’exploitation du droit de Copie CIPIL Centre for Intellectual Property and Information Law, Cambridge CIPPM Centre for Intellectual Property Policy Manage- ment, Bournemouth University COREPER Komitet Stałych Przedstawicieli państw członkowskich UE przy Radzie UE w randze ambasadorów oraz ich zastępców (Comité des représentants permanents) 11 Wykaz skrótów DG Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej DG COMP DG „Konkurencja” (DG Competition) DG EAC DG „Edukacja i Kultura” (DG Education and Culture) DG ELARG DG „Rozszerzenie” (DG Enlargement) DG INFSO DG „Społeczeństwo Informacyjne i Media” (DG Information Society and Media), obecnie DG „Sieci komunikacyjne, treści i technologie” (DG Com- munications Networks, Content and Technology – CNECT lub Connect) DG JUST DG „Sprawiedliwość” (DG Justice) DG MARKT DG „Rynek Wewnętrzny i Usługi” (DG Internal Market and Services) DG SANCO DG „Zdrowie i Konsumenci” (DG Health and Con- sumers) DG TAXUD DG „Podatki i  Unia Celna” (DG Taxation and Customs Union) DG TRADE DG „Handel” (DG Trade) DRM Digital Rights Management Dz. U. Dziennik Ustaw Dz. Urz. UE Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej EBLIDA European Bureau of Library, Information and Do- cumentation Associations EBU European Broadcasting Union EDRI European Digital Rights EFCA European Film Companies Alliance EFF Electronic Frontier Foundation EFJ European Federation of Journalists EIPR European Intellectual Property Review ENPA European Newspaper Publishers’ Association ERT European Round Table ETS Europejski Trybunał Sprawiedliwości EUROPEANA Fundacja Europe’s digital library, archive and mu- seum (pod tą nazwą działa również platforma inter- netowa prowadzona przez fundację) 12 Wykaz skrótów EVA European Visual Artists EWC European Writers’ Congress Featured Artists’ Coalition FAC FAEP European Federation of Magazine Publishers FEP FERA Federation of European Film Directors Federation of European Publishers International Federation of Actors International Federation of Film Distributors International Federation of Film Archives FIA FIAD FIAF FIAPF Fedération International des Associations de Pro- ducteurs de Films International Federation of Musicians FIM FIPR Foundation for Information Policy Research FOTA Fundacja Ochrony Twórczości Audiowizualnej FSE Federation of Screenwriters in Europe G8 Grupa ośmiu najbardziej wpływowych państw świa- ta (Francja, Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Japo- nia, Stany Zjednoczone, Kanada, Rosja) GEMA Gesellschaft für musikalische Aufführungs- und mechanische Vervielfältigungsrechte GERA Global Entertainment Retail Association – Europe GESAC Groupement Européen des Sociétés d’Auteurs et Compositeurs International Organisation of Performing Artists GIART HLEG High Level Expert Group on Digital Libraries ICMP/CIEM The International Confederation of Music Pub- lishers/Confédération Internationale des Editeurs de Musique International Federation of Library Associations and Institutions International Federation of Phonographic Industry International Federation of Reproduction Rights Organisations International Intellectual Property Alliance IFPI IFRRO IFLA IIPA 13 Wykaz skrótów IMMF IMPALA INA INRIA International Music Managers’ Forum Independent Music Publishers and Labels Associa- tion Institut National de l’Audiovisuel Institut National de Recherche en Informatique et en Automatique Interpol IPA IPWI UJ ITAC INTA Komisja PE ds. Handlu Międzynarodowego International Criminal Police Organization International Publishers Association Instytut Prawa Własności Intelektualnej Uniwersy- tetu Jagiellońskiego w Krakowie Industry Trade Advisory Committee (nazwa komi- tetów doradczych działających przy USTR) International Video Federation Institute for Information Law, Amsterdam Joint Information Systems Committee IVF IViR JISC KE Komisja Europejska KEI Knowledge Ecology International LACA Libraries and Archives Copyright Alliance Max-Planck IIP Max-Planck Institute for Intellectual Property MEP Member of European Parliament (poseł do Parla- mentu Europejskiego) MLA Museums, Libraries and Archives Council MoU Memorandum of Understanding on Diligent Search Guidelines for Orphan Works MSEG Member States Expert Group on Digitisation and Digital Preservation NGO Non-governmental Organization (organizacja po- zarządowa) OECD Organization for Economic Co-operation and De- velopment (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) ORG Open Rights Group P2P peer-to-peer 14 Wykaz skrótów Parlament Europejski PE RM Rada Ministrów RMI Rights Management Information RUE Rada Unii Europejskiej SCONUL Society of College, National and University Libraries International Association of Scientific, Technical and Medical Publishers STM TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47) TPM Technological Protection Measures TRIPS Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (Porozumienie w sprawie handlo- wych aspektów praw własności intelektualnej, stano- wiące załącznik 1C do porozumienia ustanawiające- go WTO, Dz. U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143) TWE Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006 r., s. 37) UAM Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu UE Unia Europejska UJ Uniwersytet Jagielloński w Krakowie u. lobb. ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbin- gowej w procesie stanowienia prawa (Dz. U. Nr 169, poz. 1414 z późn. zm.) USTR Office of the United States Trade Representative VGWORT Verwertungsgesellschaft Wort VOSN Dutch Foundation for Open Source WCO World Customs Organization (Światowa Organiza- cja Celna) WCT WIPO Copyright Treaty (traktat WIPO o prawie au- torskim, sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r., Dz. U. z 2005 r. Nr 3, poz. 12) WE Wspólnoty Europejskie 15 Wykaz skrótów WHO World Health Organization (Światowa Organizacja Zdrowia) WIPO World Intellectual Property Organization (Światowa Organizacja Własności Intelektualnej) WPPT WIPO Performances and Phonogram Treaty (traktat WIPO o artystycznych wykonaniach i fonogramach, sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r., Dz. U. z 2004 r. Nr 41, poz. 375) WTO World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu) ZNUJ Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego ZPAV Związek Producentów Audio-Video Od Autorki Książka powstała na podstawie mojej rozprawy doktorskiej pt. Lob- bing w  kształtowaniu prawa i  polityki Unii Europejskiej w  zakresie prawa autorskiego, przygotowanej pod kierunkiem Profesora Ryszarda Markiewicza i obronionej w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycz- nych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, w grudniu 2012 r. Pragnę serdecznie podziękować Promotorowi mojej rozprawy doktor- skiej, który w znacznym stopniu przyczynił się do powstania niniejszego opracowania. Nie tylko zachęcił mnie do zwrócenia uwagi na problem lobbingu w obszarze prawa autorskiego – i tym samym podsunął temat rozprawy – ale udzielił wielu ważnych konsultacji, dzieląc się ze mną prze- myśleniami dotyczącymi obszaru moich zainteresowań. Profesor Ryszard Markiewicz umożliwił mi także dalsze kontakty naukowe, a w końcowej fazie wsparł pomysł wydania rozprawy drukiem. Dziękuję również Profe- sorowi Marianowi Kępińskiemu, Promotorowi mojej pracy magisterskiej (na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), a następnie Recenzentowi rozprawy doktorskiej, który na wczesnym etapie mojej pracy zainspirował mnie do podjęcia badań z zakresu prawa autorskiego, a w późniejszym okresie udzielał cennych wskazówek przy okazji różnych spotkań naukowych oraz publikacji moich wcześniejszych artykułów. Prag- nę także podziękować Profesorowi Michałowi Chorośnickiemu, drugiemu Recenzentowi mojej rozprawy doktorskiej, który uprzejmie zasugerował, by praca ta ukazała się drukiem. Wyrażam też szczególną wdzięczność Panu Luisowi Ferrão, opiekunowi stażu odbytego przeze mnie w Komisji Europejskiej na przełomie lat 2007–2008, za okazane zaufanie i umoż- liwienie mi uczestnictwa w pracach oraz dyskusjach grup eksperckich i roboczych powoływanych z ramienia Komisji Europejskiej, pracujących nad wybranymi zagadnieniami prawnoautorskimi w związku z inicjatywą Komisji w zakresie tworzenia europejskich bibliotek cyfrowych. 17 Wprowadzenie Lobbing jest zjawiskiem charakterystycznym dla procesów de- cyzyjnych związanych z kształtowaniem prawa w demokratycznych systemach politycznych. Ze względu jednak na nie zawsze uchwytny charakter, wymyka się regulacjom w tym sensie, że istniejące ramy prawne nie są w stanie ograniczyć jego niepożądanych skutków. W rezultacie dochodzi niekiedy do sytuacji, w których ofensywny lobbing niektórych grup społecznych wpływa na regulacje prawne w sposób zapewniający nieproporcjonalną ochronę różnym grupom interesu. Ponadto w wielu krajach, w tym w Polsce, nie ma jeszcze wykształconych i ugruntowanych wzorców działalności lobbingowej, w przeciwieństwie do praktyki lobbingowej w niektórych państwach Europy Zachodniej oraz na forum Unii Europejskiej. Obserwuje się raczej niski stopień partycypacji obywateli w procesach stanowienia prawa, a także – ogólnie – słabą kulturę polityczną i świadomość prawną. Między innymi z tych względów działalność lobbingowa jest często postrzegana jako dwuznaczna i nieetyczna. Lobbing w obszarze prawa autorskiego jest problemem aktualnym i ważnym ze względu na znaczny wpływ grup interesu na przepisy prawa. Regulacje prawnoautorskie stanowią przedmiot lobbingu różnych grup, często o antagonistycznych interesach – w tym podmio- tów uprawnionych z tytułu praw autorskich i pokrewnych (twórców, artystów, podmiotów reprezentujących przemysł fonograficzny, audiowizualny, komputerowy) oraz użytkowników (konsumentów dóbr niematerialnych, instytucji pożytku publicznego) – które dążą do wywierania wpływu na ustawodawcę, celem wprowadzania ko- rzystnych dla siebie rozwiązań prawnych. W szczególności zauważa się ofensywne działania lobbingowe środowisk reprezentujących branże przemysłu muzycznego, audiowizualnego i komputerowego. Coraz większy opór społeczny budzą ostatnio silne tendencje do zaostrzania 19 Wprowadzenie przepisów prawa autorskiego, czego dobitnym przykładem jest sprawa umowy handlowej dotyczącej zwalczania obrotu towarami podro- bionymi (ang. Anti-Counterfeiting Trade Agreement, dalej: ACTA). Z kolei dynamiczny rozwój technologii cyfrowych (w tym Internetu), stymulujących nowe sposoby eksploatacji dóbr niematerialnych, determinuje dokonywanie niezbędnych nowelizacji prawa celem dostosowania przepisów do nowych realiów. Przepisy dotyczące eksploatacji majątkowych praw autorskich i pokrewnych podlegają regulacji unijnej, ponieważ w sposób bez- pośredni wiążą się z funkcjonowaniem rynku wewnętrznego UE. Powoduje to, że działania lobbingowe kierowane są bezpośrednio do ustawodawcy unijnego, często niezależnie od lobbingu w państwach członkowskich lub nawet z pominięciem szczebla krajowego1. Dlatego przedstawiona w niniejszej książce analiza lobbingu koncentruje się na działaniach grup interesu na forum Unii Europejskiej. Celem rozwa- żań jest przedstawienie sposobu kształtowania rozwiązań prawnych wynikających z działań lobbingowych kierowanych do ustawodawcy unijnego przez określone grupy interesu. Przede wszystkim chodzi o działania kierowane do Komisji Europejskiej i Parlamentu Euro- pejskiego, ponieważ instytucje te odgrywają kluczową rolę w unijnym procesie legislacyjnym (Komisja posiada inicjatywę ustawodawczą i opracowuje propozycje aktów prawnych, Parlament zgłasza po- prawki), a także ponieważ cechuje je otwartość na zewnętrzne grupy interesu i wspólnotowy charakter, co umożliwia obserwację lobbingu (z kolei brak otwartości Rady UE na wpływy zewnętrznych interesów oraz narodowy charakter tej instytucji znacznie utrudniają badanie tego zjawiska). W Unii Europejskiej debata nad zagadnieniami prawnoautorski- mi toczy się w kontekście tworzenia jednolitego rynku cyfrowego dla tzw. treści kreatywnych, takich jak: książki, muzyka, filmy lub gry wideo2. W tym zakresie przedmiotem dyskusji (a niekiedy propozy- cji regulacji) są obszary związane z eksploatacją majątkowych praw 1 Obserwuje się tendencję do kierowania działań lobbingowych do instytucji UE również w przypadku innych regulacji prawnoautorskich niż tych dotyczących eksplo- atacji praw majątkowych. 2 Zob.  Creative Content in a  European Digital Single Market: Challenges for the Future. A Reflection Document of DG INFSO and DG MARKT, 22.10.2009, http://ec.europa.eu/internal_market/consultations/docs/2009/content_online/ reflection_paper 20web_en.pdf. 20 Wprowadzenie autorskich i pokrewnych, w tym m.in. kwestie zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi w Internecie (np. dotyczące eksploatacji utworów audiowizualnych przez Internet3 i zarządzania prawami w odniesieniu do usług muzycznych on-line4). Inne ważne zagadnienia dotyczą ewentualnego wprowadzenia regulacji zbiorowego zarządza- nia prawami autorskimi i pokrewnymi, opłat z tytułu dokonywania prywatnych kopii przedmiotów objętych ochroną prawnoautorską oraz egzekwowania praw autorskich i pokrewnych. Również poruszane w książce problemy czasu trwania niektórych praw pokrewnych oraz eksploatacji dzieł osieroconych, a także ACTA, wpisują się w szeroko zakrojone dyskusje na szczeblu UE5. Jak można zaobserwować, proponowane zmiany w prawie autor- skim budzą wiele kontrowersji. Przepisy prawne powinny regulować sytuację różnych podmiotów w sposób wyważony, a jednak, patrząc na niektóre dyrektywy i propozycje w zakresie prawa autorskiego, można odnieść wrażenie, że były one pisane pod silnym wpływem określonego lobby, z pominięciem interesów pozostałych grup spo- łecznych. Przykładem potwierdzającym powyższe stwierdzenie są 3 Zob. Public Hearing on Audiovisual Productions, 13.12.2010, na stronie inter- netowej KE DG MARKT, http://ec.europa.eu/internal_market/copyright/initiatives/ audiovisual/index_en.htm, oraz Zielona księga dotycząca dystrybucji utworów au- diowizualnych w Internecie w Unii Europejskiej: możliwości i wyzwania związane z jednolitym rynkiem cyfrowym, COM (2011) 427 final z 13.07.2011, http://ec.europa. eu/avpolicy/other_actions/content_online/index_en.htm. 4 Zob. Zalecenie w sprawie transgranicznego zbiorowego zarządzania prawami autor- skimi i pokrewnymi w odniesieniu do legalnych usług muzycznych online z 18.05.2005 r., http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32005H0737: EN: NOT. 5 Problem eksploatacji dzieł osieroconych został uwzględniony m.in. w Euro- pejskiej Agendzie Cyfrowej, zob.: Komunikat Komisji Europejskiej do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komi- tetu Regionów z 19 maja 2010 r. COM (2010) 245, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/ LexUriServ.do?uri=COM:2010:0245:FIN:PL:PDF; zob. też stronę internetową Euro- pejskiej Agendy Cyfrowej http://ec.europa.eu/information_society/digital-agenda/ index_en.htm, a także Program polskiej prezydencji w Radzie UE 1 lipca 2011 r. – 31 grudnia 2011 r., s. 19, http://pl2011.eu/sites/default/files/users/shared/o_prezy- dencja/program_polskiej_prezydencji_w_radzie_ue.pdf. (dostęp 31.12.2011 r.); ww. kwestie zostały uwzględnione również w Komunikacie Komisji Europejskiej z 24 maja 2011 r: Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Region, „A Single Market for Intellectual Property Rights. Boosting creativity and innovation to provide economic growth, high quality jobs and first class products and services in Europe”, Brussels, 24.5.2011 r., COM (2011) 287 final, http://ec.europa.eu/ internal_market/copyright/docs/ipr_strategy/COM_2011_287_en.pdf. 21 Wprowadzenie przepisy dyrektywy 29/2001/WE6, która w art. 6 wprowadza zakaz usuwania i obchodzenia zabezpieczeń technicznych przed nieau- toryzowaną eksploatacją dzieł. Jednak brak możliwości legalnego usuwania zabezpieczeń technicznych w niektórych przypadkach stoi w sprzeczności z instytucją dozwolonego użytku. W doktrynie pod- nosi się, że unijne regulacje dotyczące ochrony technicznych środków zabezpieczających nie tylko wprowadzają regulację preferującą intere- sy podmiotów uprawnionych z tytułu praw autorskich i pokrewnych względem interesów użytkowników7, ale nawet wychodzą poza ramy standardowej ochrony przyznawanej podmiotom uprawnionym8. Na tym przykładzie widać wyraźnie, że wprowadzone przepisy miały na celu ochronę interesów podmiotów uprawnionych z tytułu praw autorskich i pokrewnych, lecz nie brały pod uwagę sytuacji użytkowni- ków chronionych dzieł9. Innym przypadkiem była inicjatywa Komisji Europejskiej w zakresie wydłużania czasu trwania praw pokrewnych. Chodziło tu o interes jedynie wąskich grup społecznych (głównie producentów fonogramów), a interesy użytkowników końcowych oraz instytucji użyteczności publicznej, jak zobaczymy dalej, nie były brane pod uwagę. Tendencję do jednostronnej ochrony interesów ob- serwujemy również na przykładzie regulacji dzieł osieroconych, która w zasadzie chroni interesy wyłącznie sektora publicznego. Niezależnie od kontrowersji wokół treści proponowanych aktów prawnych, sporo zastrzeżeń budzi też sam sposób prowadzenia polityki w obszarze prawa autorskiego, który sprzyja narzucaniu pewnych rozwiązań przez niektóre zainteresowane strony. Dotyczy to zarówno proce- dur legislacyjnych wewnątrzunijnych, jak i przystępowania UE do umów międzynarodowych (przypadek ACTA). Powyższe przykłady 6 Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz. Urz. WE L 167 z 22.6.2001, s. 10, Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 230 z późn. zm.). 7 A. Matlak, Ochrona zabezpieczeń technicznych i przedmiotów praw pokrewnych w świetle dyrektyw obowiązujących w Unii Europejskiej, ZNUJ. Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej 2007, Nr 100, s. 267. 8 K. Klafkowska-Waśniowska, Stosowanie zabezpieczeń technicznych a granice prawa autorskiego (w:) M. Kępiński (red.), Zarys Prawa Własności Intelektualnej, t. I, Warszawa 2010, s. 62. 9 Szerzej o problemie ochrony technicznych środków zabezpieczających w kon- tekście praw konsumentów i użytkowników w: A. Vetulani, Problematyka konsumencka a prawa autorskie (w:) J. Greser, J. Kępiński (red.), Problemy konsumenckie w ujęciu interdyscyplinarnym, Poznań 2007, s. 70–84. 22 Wprowadzenie wskazują na istnienie skutecznego lobbingu przy braku odpowiednie- go wyważenia interesów stron w proponowanych i przyjmowanych rozwiązaniach prawnych. W literaturze przedmiotu zjawisko lobbingu plasuje się w obrębie różnych dyscyplin naukowych, bowiem badania nad nim prowa- dzone są w takich kontekstach, jak: procesy decyzyjne w systemach politycznych (nauki o polityce), kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego (socjologia), występowanie organizacji grup interesu, państw i podmiotów ponadnarodowych na arenie międzynarodowej (stosunki międzynarodowe), metody i techniki wywierania wpływu stosowane przez lobbystów (zarządzanie), popyt i podaż na określone dobra (nauki ekonomiczne) itd. Tradycyjnie lobbing ujmowany był od strony procesów decyzyjnych i systemów politycznych. Ze wzglę- du jednak na wieloaspektowość tego zjawiska przytoczone wyżej podejścia są względem siebie komplementarne. Obecnie przy opisie lobbingu wykorzystuje się najczęściej więcej niż jedno podejście. Przy uwzględnieniu znaczenia lobbingu i grup interesu10 przyjmuje się, że analiza systemu politycznego powinna obejmować interakcje między podmiotami państwowymi i niepaństwowymi, a nie tylko sprowa- dzać się do analizy procesu rządzenia rozumianego jako realizacja celów politycznych przez wyspecjalizowane agendy państwa (tj. par- lament, rząd lub administrację publiczną). Podaje się, że kategoria grup interesu jest „użytecznym narzędziem badawczym stosowanym w analizach procesu przetwarzania interesów grupowych w wiążące decyzje polityczne”11, ponieważ pozwala na ujęcie procesów politycz- nych w sposób dynamiczny i wielowymiarowy. Z kolei w literaturze dotyczącej systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej można wyróżnić dwa główne nurty przedstawiania zjawiska lobbingu. Pierwszy z nich opisuje zjawisko lobbingu od strony reprezentacji interesów i systemu instytucjonalnego, w którym przedstawia się klasyfikację grup interesu, funkcjonowanie organizacji, a także wy- stępujący układ interesów. Takie przedstawianie zagadnienia wpływu interesów na kształtowanie polityki ma swoje korzenie w podejściu politologicznym, gdyż próbuje przełożyć analizę funkcjonowania grup interesu ze szczebla państwa na szczebel ponadnarodowy. Drugi 10 Szerzej na ten temat w Rozdziale II, pkt 4. 11 A. Antoszewski, Grupy interesu w systemie politycznym (w:) Z. Machelski, L. Rubisz (red.), Grupy interesu. Teorie i działanie, Toruń 2003, s. 45–46. 23 Wprowadzenie nurt przedstawia zjawisko lobbingu od strony działań podmiotów dążących do uczestnictwa w procesach decyzyjnych. Analizuje się wówczas sposoby wywierania wpływu (czyli metody i techniki sto- sowane przez podmioty) w celu wskazania czynników świadczących o skuteczności działań, co klasyfikuje tematykę wywierania wpływu w obszarze socjologii lub zarządzania. W niniejszej pracy analiza prowadzona jest wieloaspektowo, bo- wiem uwzględnia zarówno elementy obu wyżej opisanych nurtów, jak i sposób działania instytucji Unii Europejskiej. Przeważa podejście po- litologiczne, ponieważ lobbing wpisany jest w system instytucjonalny Unii Europejskiej i oddziałuje na zachodzące w nim procesy decyzyjne, ale nie da się ukryć, że problematyka dotyczy również nauk prawnych, ponieważ z jednej strony granice między formułowaniem polityki a stanowieniem prawa są nieostre (działania polityczne prowadzą do nowych regulacji lub nowelizacji istniejących przepisów), a z dru- giej badania nad lobbingiem uzupełniają wiedzę na temat procesu legislacyjnego (wskazując na czynniki, które kształtują konkretne roz- wiązania). Politologiczne spojrzenie na ten proces, z uwzględnieniem kwestii lobbingu, tłumaczy obecny kształt regulacji prawnoautorskich w UE. Z kolei bez znajomości przepisów prawnoautorskich nie było- by możliwe pełne zrozumienie specyfiki i znaczenia lobbingu, gdyż działania podmiotów oraz relacje między nimi wynikają z konstrukcji prawa autorskiego. Ponadto porusza się kwestie prawnej regulacji działalności lobbingowej. Problematyka przedstawiona w książce ujęta została również od strony socjologicznej, ponieważ poznanie zjawiska lobbingu dostarcza wiedzy na temat społeczeństwa obywatelskiego, w tym na temat form uczestnictwa obywateli w procesach legislacyj- nych i komunikowania swoich potrzeb. Zjawisko lobbingu jest analizowane w perspektywie neoinstytucjo- nalnej, która podkreśla autonomiczną rolę „instytucji politycznych”12 w procesie kształtowania prawa. W neoinstytucjonalizmie funkcjonują dwa główne nurty: 1) normatywny, który przyjmuje, że „instytucje polityczne wpływają na zachowanie aktorów społecznych, kształtując ich «wartości, normy, interesy, tożsamości i przekonania»”, oraz że „pozornie 12 Termin ten rozumiany jest nie jako struktury organizacji politycznych, lecz jako zespół reguł, które sterują zachowaniem poszczególnych aktorów społecznych (np. jako wewnętrzne procedury lub procesy podejmowania decyzji), zob.: D. Marsh, G. Stoker (red.), Teorie i metody w naukach politycznych, Kraków 2006, s. 91 i n. 24 Wprowadzenie neutralne reguły i struktury w istocie ucieleśniają pewne wartości (i układ sił) i determinują odpowiednie zachowania w określonych kontekstach”13 oraz 2) instytucjonalizm racjonalnego wyboru, zgodnie z którym insty- tucje polityczne nie kształtują zachowania jednostek, gdyż są zbyt „stabilne” i „zdeterminowane wewnętrznie”, natomiast oddziałują na „«strukturę sytuacji», w której jednostki dobierają strategie realizacji ich preferencji”14. Jedną z perspektyw naukowych, która łączy oba te nurty, jest „in- stytucjonalizm sieciowy”. Podejście to stawia grupy interesu na równej pozycji z innymi uczestnikami procesów politycznych (w tym ze struk- turami rządowymi), a także wyjaśnia rolę powiązań między grupami interesu (czyli sieci) oraz ich wpływ na sektor publiczny15. Zwolennicy takiego ujęcia twierdzą, że „zachowania polityczne są kształtowane przez mające często nieformalny charakter wzory interakcji między jednostkami i grupami”, a także że „wspólne wartości i cele są spoi- wem, które zapewnia stabilność sieci (…) [a] konsensus jest wytworem «ciągłego procesu renegocjacji» między aktorami o różnych zasobach władzy”16. Z badań wynika, że sieci polityczne dowodzą współistnienia nieformalnych mechanizmów kształtowania polityki z formalnymi ustaleniami, a zachowania polityczne wynikają zarówno z norm (in- stytucjonalizm normatywny), jak i z racjonalnego działania aktorów (instytucjonalizm racjonalnego wyboru)17. W książce przyjmuje się teoretyczną perspektywę tego podejścia. Badania nad lobbingiem ujmuje się przede wszystkim w kontekście wpływu interesów na politykę i funkcjonowanie władzy. Przedmiotem analiz są kwestie reprezentacji interesów (w tym formalnych struktur grup interesu), a także metod i technik wywierania wpływu (komplek- sowy przegląd strategii i metod działań lobbingowych zawiera praca M. Clamena18). Spośród istniejących opracowań warto przytoczyć 13 Ibidem, s. 94. 14 Stanowisko E. Ostrom zob. w: D. Marsh, G. Stoker (red.), Teorie i metody…, s. 94. 15 B.G. Peters, Institutional theory in political science: the „new institutionalism”, London–New York 1999, s. 117, 124. 16 Stanowisko D. Marsha i R. Rhodesa zob. w: D. Marsh, G. Stoker (red.), Teorie i metody…, s. 95. s. 96–97. 17 Stanowisko V. Lowndes zob. w: D. Marsh, G. Stoker (red.), Teorie i metody…, 18 M. Clamen, Lobbing i jego sekrety, Warszawa 2005. 25 Wprowadzenie pozycję D.B. Trumana19, obejmującą przedmiotową problematykę zarówno od strony procesów politycznych, jak i organizacji grup interesu oraz taktyk wywierania wpływu. Wyczerpujący przegląd podejść teoretycznych i badawczych na temat problematyki lobbingu i grup interesu w naukach politycznych przedstawili F.R. Baumgartner i B.L. Leech20. Prowadzono również badania w zakresie przedmiotowej problematyki w Unii Europejskiej ze względu na specyfikę systemu instytucjonalnego, który sprzyja rozwojowi lobbingu grup interesu. Obecnie znane są całościowe opracowania zjawiska lobbingu, a także ujęcia problemowe i  sektorowe. Spośród tych pierwszych warto wymienić pozycje przedstawiające zagadnienie lobbingu od strony politologicznej oraz zarządzania21. W innych opracowaniach można z kolei odnaleźć ujęcia problemowe i sektorowe22. W Polsce, z przy- czyn ustrojowych, tematyka lobbingu oraz reprezentacji interesów nie była poruszana praktycznie aż do upadku systemu komunistycznego. Wyjątkiem jest pozycja S. Ehrlicha23, która dotyczy działalności grup nacisku. Wzrost zainteresowania omawianą problematyką nastąpił w Polsce z początkiem lat 90. XX w., a jego dobitnym przejawem był wydawany od 1999 r. miesięcznik „Decydent”. W ostatnich latach ukazały się bardziej aktualne pozycje naukowe, odnoszące działalność lobbingową do polskich procesów politycznych24. Należy także zwrócić 19 D.B. Truman, The Governmental Process. Political Interest and Public Opinion, New York 1967. 20 F.R. Baumgartner, B.L. Leech, Basic Interests. The importance of Groups in Politics and in Political Science, Princeton, New Jersey 1998. 21 M. Cini (ed.), European Union Politics, Oxford 2007; R. van Schendelen, Ma- chiavelli w Brukseli, Sztuka lobbingu w Unii Europejskiej, Gdańsk 2006. 22 S. Mazey, J. Richardson (eds.), Lobbying in the European Community, Oxford 1993; M.P.C.M. van Schendelen (ed.), National Public and Private EC Lobbying, Alder- shot 1993; M.P.C.M. van Schendelen (ed.), EU committees as influential policymakers, Aldershot, Ashgate 1998; J. Richardson (ed.), European Union, Power and policy-ma- king, European Public Policy Series, Routledge 1996; J. Greenwood, M. Aspinwall (eds.), Collective Action In The European Union. Interests and the new politics of associability, London and New York, 1998; J. Greenwood, Interest Representation in the European Union, The European Union Series, Second Edition, Palgrave Macmillan 2007. 23 S. Ehrlich, Władza i interesy. Studium struktury politycznej kapitalizmu, Warszawa 1974. 24 A. Sękowska, Uczestnictwo obywateli i grup społecznych w procesie legisla- cyjnym, praca doktorska, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Jagielloński 2005; Z. Pokojski, Lobbing organizacji pozarządowych w Polsce, praca doktorska, Kolegium Zarządzania i Finansów, Szkoła Główna Handlowa 2008; M. Bahłaj, 26 Wprowadzenie uwagę na raport dotyczący roli grup interesu w Polsce, w procesie stanowienia prawa25. Istnieje dość liczna grupa ważniejszych pol- skojęzycznych opracowań naukowych dotyczących lobbingu w UE26. Pojawiły się również ujęcia sektorowe lobbingu27 oraz rozprawy doktorskie na temat polityki regionalnej UE28. Ukazały się ponadto opracowania dotyczące prawnej regulacji lobbingu na świecie oraz w Polsce29. Interesującą pozycją jest całościowe opracowanie zjawiska lobbingu w  Stanach Zjednoczonych przez K.  Oświecimskiego30. Lobbing jako zjawisko społeczno-gospodarczo-polityczne w Polsce po 1989 roku, praca doktorska, Wydział Nauk Historycznych i Społecznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2009; P. Kuczma, Instytucjonalizacja lobbingu w Polsce, praca doktorska, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski 2009. 25 Raport Rola grup interesów w procesie stanowienia prawa w Polsce, Warszawa, Uczelnia Vistula, marzec 2012. 26 K. Michałowska-Gorywoda, Podejmowanie decyzji w Unii Europejskiej, War- szawa 2002; U. Kurczewska, M. Molęda-Zdziech, Lobbing w Unii Europejskiej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002; K. Jasiecki, M. Molęda-Zdziech, U. Kurczewska, Lobbing. Sztuka skutecznego wywierania wpływu, wyd. II, Kraków 2006; J. Sroka, Grupy interesu w Europie (w:) A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Systemy polityczne współczesnej Europy, Warszawa 2006; U. Kurczewska, Wpływ organizacji bizneso- wych na kształtowanie wybranych polityk Unii Europejskiej: handlowej, przemysłowej, konkurencji, ochrony środowiska i Wspólnej Polityki Rolnej, praca naukowa, Katedra Studiów Politycznych, Kolegium Ekonomiczno-Społeczne, Szkoła Główna Handlowa 2007; K. Jasiecki (red.), Grupy interesu i lobbing: polskie doświadczenia w unijnym kontekście, Warszawa, Instytut Filozofii i Socjologii PAN 2011; U. Kurczewska, Lob- bing i grupy interesu w Unii Europejskiej: proces konsolidacji systemu, Warszawa 2011; A. Cianciara, Polski lobbing gospodarczy w Unii Europejskiej 2004–2010: perspektywa neoinstytucjonalna, Warszawa 2012; J. Czub, Lobbing grup biznesu w Unii Europejskiej, Warszawa 2012. 27 Z. Machelski, L. Rubisz (red.), Grupy interesu. Teorie i działanie, Człowiek i Polityka Nr 1, Toruń 2003; P. Stępka, Model zinstytucjonalizowanych działań lobbin- gowych firm telewizyjnych wobec instytucji Unii Europejskiej, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010; M. Gajda, K. Tarnawska, Lobbing rolny a budżet Unii Europejskiej, Zakamycze 2002. 28 A. Sochacka, Reprezentacja miast w Unii Europejskiej, praca doktorska, Instytut Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych, Wydział Studiów Międzyna- rodowych i Politycznych, Uniwersytet Jagielloński 2009; S. Mrozowska, Mechanizm lobbingu władz regionalnych w Unii Europejskiej, praca doktorska, Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Gdański 2004. 29 M. Wiszowaty, Regulacja prawna lobbingu na świecie. Historia, elementy, stan obecny, Warszawa 2008, i Działalność lobbingowa w procesie stanowienia prawa, Ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. z komentarzem, Warszawa 2010. 30 K. Oświecimski, Grupy interesu i lobbing w amerykańskim systemie politycz- nym, Kraków 2012. 27 Wprowadzenie W polskiej wersji językowej pojawiły się także niektóre pozycje za- graniczne31. Opracowania literaturowe odnoszące się do ogólnych proble- mów i zagadnień związanych z lobbingiem i funkcjonowaniem grup dotyczą różnych aspektów tego zjawiska. W szczególności omawia się podstawowe definicje32 i klasyfikacje lobbingu. Przedstawia się lobbing w kontekście systemów politycznych oraz systemu insty- tucjonalnego UE, a także wyjaśnia (na tle teorii) rolę grup interesu w procesie integracji europejskiej33. Sektorowe ujęcia rzadko kiedy dotyczą polityki w obszarze kształtowania regulacji prawnoautor- skich. Z kolei w literaturze prawniczej dotyczącej prawa autorskiego dość często stawia się hipotezę dotyczącą znacznego wpływu lobby na przyjmowane w dyrektywach regulacje. W analizach dotyczących założeń i/lub skutków stanowionego prawa podkreśla się, iż brak odpowiedniego wyważenia interesów stron wynika ze skutecznego lobbingu wybranych środowisk (przedmiotem rozważań prawniczych jest jednak zasadniczo analiza i interpretacja samych regulacji, a nie wykazywanie skuteczności lobbingu). W związku z tym w literaturze przedmiotu nie ma kompleksowych opracowań dotyczących lobbingu (i jego przyczyn) w obszarze prawa autorskiego. Poruszane w niniejszej książce zagadnienia stanowią zatem uzupełnienie wiedzy na temat roli i znaczenia lobbingu w kształtowaniu treści prawa autorskiego. Książka składa się z siedmiu rozdziałów i jest podzielona na dwie części. Część pierwsza ma charakter teoretyczno-poglądowy i ma za zadanie wprowadzić czytelnika w problematykę lobbingu. W pierw- szej kolejności porządkuje się wiedzę na temat zjawiska lobbingu (Rozdział I), a następnie przechodzi do specyfiki lobbingu unijnego w wymiarze praktycznym i teoretycznym (Rozdział II). Druga część książki stanowi studium lobbingu w procesie kształtowania prawa autorskiego w Unii Europejskiej (i polityki UE w tym obszarze). Roz- dział III przedstawia osobliwości lobbingu ze względu na specyfikę 31 R. van Schendelen, Machiavelli w Brukseli…; J. Greenwood, Reprezentacja interesów w Unii Europejskiej, Łódź 2005; M. Clamen, Lobbing…; M. Cini (red.), Unia Europejska, organizacja i funkcjonowanie, Warszawa 2007. 32 Często jednak stosuje się funkcjonalne podejście do podstawowych terminów (lobbysty, lobbingu, grupy interesu, reprezentacji interesów) bez podawania definicji, co powoduje nieścisłości i brak konsekwencji w stosowanej terminologii. 33 Zagadnienia te będą również przedmiotem analiz w dwóch pierwszych rozdzia- łach książki. 28 Wprowadzenie przedmiotu lobbingu, jakim są regulacje prawnoautorskie (charakter chronionych dóbr wpływa na sposób eksploatacji dzieł, a także rzutuje na relacje zachodzące między podmiotami działającymi w oparciu o przepisy prawnoautorskie). Rozdziały IV–VI zawierają analizę lobbin- gu w ramach wewnątrzunijnych procedur legislacyjnych. Szczegółowej analizie zostały poddane dwa studia przypadków dotyczące lobbingu w zakresie regulacji prawnoautorskich, a mianowicie czasu trwania niektórych praw pokrewnych (Rozdział IV) oraz dzieł osieroconych (Rozdział V). Następnie przeprowadza się systematyczną analizę działań lobbingowych oraz polityki UE w ujęciu wieloaspektowym, w oparciu o przykłady omówione w Rozdziałach IV i V (Rozdział VI). Z kolei Rozdział VII odnosi się do polityki zewnętrznej UE w sferze prawa autorskiego i jest poświęcony analizie lobbingu w sprawie ACTA. Ze względu na odmienną procedurę legislacyjną przykład ten wymaga odrębnego omówienia. W części ostatniej przedstawia się wnioski z przeprowadzonej analizy oraz omawia wątki poboczne dotyczące roli grup interesu w kształtowaniu polityki i w procesach integracyjnych oraz inne kwestie natury ogólnej. Celem ogólnym rozważań jest przybliżenie zjawiska lobbingu w kształtowaniu prawa i polityki UE w zakresie prawa autorskiego. W szczególności chodzi o wykazanie, że polityka UE oraz rozwiązania prawne wynikają ze skutecznego lobbingu pewnych grup interesu, oraz że w rezultacie przyjmowane regulacje nie zapewniają w odpowiedni sposób ochrony interesów różnych stron działających na podstawie przepisów prawa autorskiego. Dodatkowym celem jest także wska- zanie przyczyn różnej skuteczności działań poszczególnych grup lobbingowych. W badaniu lobbingu napotyka się na szereg problemów. Jednym z nich jest jego nieformalny charakter, co znacznie utrudnia uchwyce- nie samego zjawiska. Fakt ten powoduje duże trudności w określeniu skali lobbingu oraz stopnia, w jakim grupy interesu wpływają na decyzje polityczne oraz na ostateczny kształt prawa. Innym proble- mem jest dostęp do materiałów źródłowych, ponieważ nie wszystkie organizacje grup interesu udostępniają swoje stanowiska na stronach internetowych lub portalach branżowych. Kolejną kwestią utrudnia- jącą analizę lobbingu jest różny sposób prowadzenia polityki przez poszczególne instytucje UE. Najwięcej problemów występuje przy śledzeniu lobbingu „ścieżką narodową”, tj. poprzez przedstawicieli państw członkowskich w Radzie UE, natomiast nieco łatwiej dociera 29 Wprowadzenie się do danych Komisji Europejskiej oraz Parlamentu Europejskiego, z uwagi na otwartość tych instytucji wobec lobbystów oraz częściowy dostęp do materiałów nadsyłanych przez strony podczas konsultacji, a także ze względu na jawność debaty publicznej (np. w Parlamen- cie Europejskim). Biorąc pod uwagę specyfikę lobbingu w  Unii Europejskiej, tj. jego profesjonalny i instytucjonalny charakter, jego pozytywną percepcję oraz otwartość niektórych instytucji na udział podmiotów zewnętrznych (co dodatkowo zachęca do prowadzenia działań lobbingowych), wydaje się, że możliwe jest adekwatne opisanie tego zjawiska, tym bardziej że dostępna jest pewna liczba formalnych źródeł zawierających cenne dane, jak np. oficjalne stanowiska or- ganizacji grup interesu. W przypadku lobbingu instytucjonalnego, istnienie skutecznego lobbingu – czyli takiego, w wyniku którego do- szło do ustanowienia lub zmiany przepisów prawnych lub do podjęcia określonych kroków przez instytucje unijne pod wpływem żądań wy- suwanych przez określone grupy interesu – można wychwycić poprzez obserwację działań i analizę pisemnych postulatów wysuwanych przez grupy interesu, w konfrontacji z obserwacją działań instytucji i analizą treści proponowanych i przyjmowanych aktów prawnych (szczególnie gdy decyzje lub regulacje są nieracjonalne i/lub nie wyważają interesów stron w odpowiedni sposób). Punkt odniesienia (pomocny przy ana- lizie lobbingu) stanowią niekiedy stanowiska środowisk naukowych odnoszące się do propozycji rozwiązań prawnych i wysuwanych po- stulatów w sposób obiektywny (tzn. biorące pod uwagę zachowanie równowagi interesów różnych stron sporu). Warto zwrócić uwagę na kilka podejść badawczych stosowanych w literaturze przedmiotu w odniesieniu do lobbingu i grup intere- su. Na przykład, ważną próbą ujęcia lobbingu jest teoria dostępu P. Bouwena34, który przyjął, że ze względu na występujące trudności w określaniu wielkości „wpływu”, wskaźnikiem wywierania wpływu na instytucje unijne powinien być „dostęp” do instytucji. Przedmiotem badań były wzajemne relacje lobbystów (grup interesu) i instytucji unijnych35. Według P. Bouwena lobbyści (grupy interesu) dążą do 34 P. Bouwen, Corporate Lobbying and the European Union: Towards a Theory of Access, European University Institute, Florence, Department of Political and Social Sciences, March 2001, EUI Working Paper SPS 2001, No. 5. 35 P. Bouwen opiera się na „teorii wymiany” (ang. exchange theory) w ujęciu Levine’a i White’a (1961), odnoszącej się do interakcji między jednostkami zorgani- zowanymi, oraz na koncepcji „zależności zasobów” (ang. resource dependence) Pfeffera 30 Wprowadzenie uzyskania dostępu do instytucji oraz kontroli nad agendą procesu politycznego. Instytucje z kolei dążą do uzyskania określonych dóbr, zwanych „dobrami dostępu”, jakimi są: 1) wiedza ekspercka, 2) informacje o potrzebach i interesach danego sektora w skali eu- 3) informacje o potrzebach i interesach danego sektora w skali ropejskiej oraz kraju36. Badania wykazują, że relacje między lobbystami i instytucjami są analogiczne do mechanizmu popytu i podaży. Mianowicie, z jednej strony, istnieje możliwość dostarczania przez lobbystów (firmy, sto- warzyszenia europejskie i krajowe, firmy consultingowe) określonych dóbr, co stanowi podaż, a z drugiej zapotrzebowanie instytucji unijnych (Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego i Rady UE) na owe dobra, co stanowi popyt. Wyniki analizy wskazują, że każda z insty- tucji, ze względu na swoją rolę w procesie decyzyjnym, ma w pierwszej kolejności zapotrzebowanie na inne „dobro dostępu”. I tak: Komisja w pierwszej kolejności potrzebuje dostępu do wiedzy eksperckiej, Parla- ment potrzebuje dostępu do informacji na temat potrzeb sektora w skali europejskiej, natomiast Rada potrzebuje dostępu do informacji na temat potrzeb sektora w skali krajowej, które są dostarczane przez odpo- wiednie podmioty. Inną próbą ujęcia zjawiska lobbingu jest podejście dotyczące powiązań sieciowych. Nie chodzi tu o formalne struktury ani o rodzaj zasobów podmiotów, lecz o wagę relacji zachodzących między podmiotami oraz o umiejętność ich wspólnego działania. Podejście to określa ponadnarodowe grupy interesu nie jako podmioty o danej strukturze organizacyjnej (ang. interest groups), lecz jako sieci powią- zań między członkami (ang. collective actors lub networks). Według tej koncepcji działania grupy analizuje się pod kątem: 1) poziomu intensywności współpracy podmiotów (ang. cooperation intensity); i Salancika (1978), zwracającej uwagę na współzależności między oddziałującymi na siebie organizacjami, i odnosi je do rzeczywistości Unii Europejskiej; zob. P. Bouwen, Corporate Lobbying…, s. 5 i n. 36 W odniesieniu do dwóch ostatnich „dóbr dostępu” B. Woszczyk posługuje się następującą terminologią: „informacje dotyczące obszaru europejskiego” oraz „informacje dotyczące interesów wewnątrzpaństwowych”, jednak wydaje się, że zaproponowane przez autorkę niniejszej pracy objaśnienie jest bardziej precyzyjne. Zob. B. Woszczyk, Zjawisko lobbingu w Unii Europejskiej, Toruń 2004, s. 18–19. 31 Wprowadzenie 2) występowania wspólnych ram działania (ang. collective action frame) w obrębie danej sieci – analizy dotyczą m.in. strategii dzia- łania, spójności działań, zdolności do formułowania wspólnego stanowiska, profilu grupy; 3) usytuowania podmiotów w sieci oraz stopnia jej centralizacji; 4) długości trwania współpracy z instytucjami unijnymi; 5) wielkości sieci, czyli liczby jej członków. Ciekawym przykładem tego podejścia jest analiza przeprowadzona przez S. Haunssa oraz L. Kohlmorgena37, odnosząca się do unijnego procesu stanowienia prawa autorskiego. Z kolei w polskiej literaturze przedmiotu lobbing przedstawiany jest na przykładzie kampanii lob- bingowych, prowadzonych przez dane środowiska (reprezentowane najczęściej przez poszczególne organizacje grup interesu) zainteresowa- ne daną polityką UE38. Analiza kampanii uwzględnia przeważnie takie elementy, jak: opis sytuacji, cel kampanii, podmioty prowadzące dzia- łania (inicjatorzy, partnerzy, wykonawcy, strony przeciwne), aspekty organizacyjne, adresaci działań, strategia kampanii, działania (metody, techniki, środki), przebieg kampanii (etapy), argumenty (wartości, ideologia), źródła finansowania, zakończenie kampanii (rezultaty). W niniejszym opracowaniu przyjmuje się autorską metodę analizy lobbingu, polegającą na uwzględnieniu zjawiska w sposób całościowy. Przedmiotem opisu jest ogół działań lobbingowych towarzyszących unijnemu procesowi decyzyjnemu w zakresie kształtowania prawa autorskiego, uwzględniający zarówno działania lobbingowe oraz reprezentację interesów, jak i sposób prowadzenia polityki przez instytucje UE. Punktem wyjścia jest początkowy stan prawny oraz działania polityczne podjęte przez instytucje UE. Następnie przecho- dzi się do analizy działań lobbingowych stron (przebieg, postulaty, argumenty) oraz omówienia rezultatów wraz z próbą wykazania skuteczności lobbingu. Przyjęta metoda umożliwia szerokie ujęcie zjawiska, nie zawężając problematyki wywierania wpływu ani do badania dostępu do instytucji i wymiany dóbr (jak w modelu P. Bou- wena), ani do relacji między samymi podmiotami (jak w analizach 37 Zob. S. Haunss, L. Kohlmorgen, Conflicts About Intellectual Property Cla- ims. The Role and Function of Collective Action Networks, IPGovernance Working Paper No. 1, July 2008, rev. March 2010, s. 4–5, http://papers.ssrn.com/sol3/papers. cfm?abstract_id=1162209. 38 U. Kurczewska, M. Molęda-Zdziech, Lobbing w Unii Europejskiej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002. 32 Wprowadzenie powiązań sieciowych), ani też do kampanii lobbingowych poszcze- gólnych podmiotów. Całościowe spojrzenie na problematykę pozwala wychwycić czynniki determinujące skuteczny lobbing. Analizuje się różne aspekty działań lobbingowych, takie jak: pozycja grup interesu, rodzaj i układ organizacji grup interesu, metody i strategie działania, konsolidacja środowiska, a także działania polityczne, np.: kontekst instytucjonalny, polityka w zakresie proponowanych rozwiązań praw- nych, prowadzenie dialogu z obywatelami itp. W celu zebrania i  przebadania danych wyjściowych zostały zastosowane jakościowe metody badawcze39. Wykorzystano bogatą, polską oraz angielskojęzyczną, literaturę, a analityczną część pracy oparto na interpretacji różnorodnych tekstów źródłowych. Pośród najważniejszych należy wymienić oficjalne dokumenty (akty prawne, projekty i komentarze aktów, dokumenty urzędowe UE, raporty grup doradczych, niezależne ekspertyzy i opinie, informacje na urzędowych portalach internetowych), materiały lobbingowe (raporty, analizy i stanowiska organizacji grup interesu wyrażane w formie listów, petycji, opinii, informacji na stronach internetowych organizacji), a także artykuły prasowe, publikacje internetowe oraz opracowania naukowe. Przyjęta metoda badawcza została wzbogacona osobistą obserwacją zjawiska wywierania wpływu podczas stażu w Komisji Europejskiej (w Dyrekcji Generalnej Information Society and Media, jednostka E4 Digital Libraries and Public Sector Information, Luk- semburg, w okresie od października 2007 r. do lutego 2008 r.), dzięki uczestnictwu w pracach Komisji dotyczących europejskich bibliotek cyfrowych. Prace te polegały m.in. na koordynowaniu grup eksper- ckich i roboczych, w których uczestniczyli przedstawiciele głównych organizacji grup interesu działających w zakresie prawa autorskiego na forum UE. Wspomniany staż stworzył możliwość prowadzenia rozmów z przedstawicielami grup interesu oraz urzędnikami Komisji. Analiza lobbingu przedstawiona w  niniejszej książce przy- biera formę studium przypadków. Takie rozwiązanie umożliwia dogłębne przeanalizowanie każdego przykładu i wykazanie związ- ków przyczynowo-skutkowych pomiędzy działaniami grup interesu a przyjmowanymi rozwiązaniami prawnymi. Ponadto stwarza okazję 39 C. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecz- nych, Poznań 2001, s. 222; zob. też: E. Babbie, Podstawy badań społecznych, Warszawa 2008, s. 422 i n. 33 Wprowadzenie do analizy porównawczej, co pozwala zaobserwować różne rodzaje tego zjawiska oraz różne sposoby prowadzenia polityki przez instytucje UE. Porównanie dotyczy przypadków lobbingu w wewnątrzunijnym procesie stanowienia prawa (w zakresie regulacji czasu trwania praw pokrewnych oraz dzieł osieroconych), a także konfrontacji tych dwóch przypadków z lobbingiem w sprawie ACTA, który jest odmienny z uwagi na międzynarodowy charakter prac legislacyjnych. Część I Lobbing. Rozważania teoretyczne Rozdział I Zjawisko lobbingu – uwagi ogólne 1. Zakres pojęciowy 1.1. Definicja lobbingu Trudność z precyzyjnym zdefiniowaniem lobbingu wynika z wie- lości rozmaitych form nacisku oraz z takich czynników, jak: system polityczny, tradycje prawne, społeczne postrzeganie lobbingu, rodzaj procesu decyzyjnego, metody działania oraz specyfika danego sektora (branży). Różnie definiuje się lobbing także w zależności od dyscypliny naukowej oraz funkcji, którą dana definicja pełni (praktyczna lub na- ukowa). W systemach prawnych, w których lobbing jest przedmiotem regulacji, przy definiowaniu tego zjawiska z reguły kładzie się nacisk na fakt legalności działań mających na celu wywieranie wpływu na władze. Takie ujęcie przyjął również polski ustawodawca, ponieważ art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa40 stanowi, że „działalnością lobbingową jest każde działanie prowadzone metodami prawnie dozwolonymi, zmierzające do wywarcia wpływu na organy władzy publicznej w procesie stanowienia prawa”. W art. 2 ust. 2 u. lobb. czytamy z kolei, że „zawodową działal- nością lobbingową jest zarobkowa działalność lobbingowa prowadzona na rzecz osób trzecich w celu uwzględnienia w procesie stanowienia prawa interesów tych osób”. Ujęcia prawne z reguły kładą nacisk na kontrolę dostępu lobbystów do decydentów (np. uzyskanie przepustki do Parlamentu Europejskiego możliwe jest tylko przez osoby reprezentujące organizacje wpisane do rejestru służącego przejrzystości41). 40 Dz. U. Nr 169, poz. 1414 z późn. zm., dalej: u. lobb. 41 http://europa.eu/transparency-register/your-organisation/why-register/ index_pl.htm 37 Rozdział I. Zjawisko lobbingu – uwagi ogólne W przeciwieństwie do definicji prawnych, w naukach społecznych lobbing jest definiowany raczej jako forma komunikacji społeczeństwa z przedstawicielami władz. W szczególności próbuje się określić to zjawisko przez pryzmat innych form komunikacji, wykazując, że lobbing jest szczególną formą: – przekazywania informacji – jako skuteczne przekazywanie rze- telnych informacji osobom, które podejmują decyzje, – perswazji – jako tłumaczenie, przekonywanie, pozyskiwanie zainteresowania i aprobaty poprzez stosowanie argumentacji i sugestii, – manipulacji – jako kształtowanie postawy lub zachowania poprzez stosowanie kłamstwa lub nieujawnianie całej prawdy, – public relations (PR) – jako nawiązanie i podtrzymywanie do- brych relacji z władzą państwową w celu wpływania na proces ustawodawczy i regulacje prawne, z tą różnicą, że adresatem nie są konsumenci, lecz decydenci, – public affairs – jako obserwacja niekomercyjnych stosunków ze- wnętrznych firmy, działanie na rzecz wspólnego dobra poprzez utrzymywanie stosunków z rządem, władzami lokalnymi, me- diami, inwestorami, rozstrzyganie spraw spornych, publikacje, reklamę oraz wewnętrzną komunikację, – government relations – jako relacje z centrum władzy różnych szczebli: rządowego, parlamentarnego, samorządowego, przed- siębiorstw, stowarzyszeń lub grup nacisku42. Z kolei w naukach politologicznych zjawisko lobbingu określa się w kontekście procesów decyzyjnych zachodzących w ośrodkach wła- dzy. Przyjmuje się ogólnie, że lobbing polega na wywieraniu nacisku na osoby wpływowe (decydentów) w celu uzyskania określonych korzyści. Leksykon politologii podaje, że lobbing to „podejmowanie przez grupy interesu czy też jednostki prób wpływania na treść decyzji władzy państwowej”43. Lobbing jest definiowany również jako: „wywieranie wpływu na proces decyzyjny w instytucjach władzy (ponadnarodo- wej, państwowej, samorządowej, korporacyjnej i in.)”44. Przyjmuje się także niekiedy bardziej „swobodne” definicje lobbingu, ujmujące zjawisko od strony promocji idei („marketingu idei”), podkreślając 42 M. Molęda-Zdziech (w:) K. Jasiecki et al., Lobbing. Sztuka…, s. 29 i n. 43 R. Herbut (w:) A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Leksykon politologii, s. 213. 44 K. Jasiecki et al., Lobbing. Sztuka…, s. 17 i n. 38
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lobbing w procesie kształtowania prawa autorskiego w Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: