Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00478 006968 13418396 na godz. na dobę w sumie
Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 r - ebook/pdf
Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 r - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 707
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9512-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Czy istnieje „gen” religijny? Co decyduje o rozwoju życia duchowego rozumianego jako potrzeba nawiązania kontaktu z Bogiem? Jaką rolę pełni życie religijne w wymiarze społecznym? W publikacji podjęto próbę odpowiedzi na te pytania oraz przedstawiono rozwój wszystkich wspólnot wyznaniowych na obszarze Wielkiej Łodzi w okresie do I wojny światowej. Od początku XIX w. rozpoczął się proces tworzenia „polskiego Manchesteru”, określanego też jako „tygiel narodów, kultur i religii”. Jego wyróżnikiem, obok skomplikowanych podziałów narodowościowych, był systematyczny rozwój życia społecznego ze sferą duchowości na czele. Do wybuchu I wojny światowej powstała skomplikowana „mozaika” religijna podzielona na wyznania chrześcijańskie i niechrześcijańskie (takie jak religia mojżeszowa i muzułmańska). Religie, wierzenia, zbiory norm i wartości stanowią niewątpliwie jedną z płaszczyzn oceny świata zewnętrznego, w której danej jednostce, poszczególnym grupom czy wreszcie całym społecznościom przyszło żyć. Niekiedy stanowią istotną motywację do określonych postaw i zachowań człowieka, ale też i całych zbiorowości, wobec otoczenia. Badania nad religiami, dziejami poszczególnych wspólnot wyznaniowych oraz ich kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym mają charakter interdyscyplinarny łącząc, ogniskując w jednym miejscu przede wszystkim dorobek nauk humanistycznych, ekonomicznych i społecznych. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Kazimierz Badziak, Małgorzata Łapa Katedra Historii Polski Najnowszej ul. A. Kamińskiego 27a, 90-219 Łódź e-mail: kabad@op.pl Karol Chylak Społeczna Akademia Nauk ul. Sienkiewicza 9 90-113 Łódź RECENZENCI prof. dr hab. Wiesław Caban prof. dr hab. Wiesław Puś AUTORZY Kazimierz Badziak (22 ark. wyd.) Karol Chylak (12,5 ark. wyd.) Małgorzata Łapa (3 ark. wyd.) TŁUMACZENIE NA JĘZYK ANGIELSKI TŁUMACZENIE NA JĘZYK NIEMIECKI TŁUMACZENIE NA JĘZYK ROSYJSKI Magdalena Dąbrowska Olga Grzybowska Kaja Majnicz Tomasz Pietras SKŁAD I ŁAMANIE PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Publikacja dofinansowana przez: Urząd Miasta Łodzi w ramach grantu Prorektora ds. Nauki Uniwersytetu Łódzkiego Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1945 roku Dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego Na okładce i stronie przedtytułowej wykorzystano materiały: B. Wilkoszewski Widoki Łodzi, Warszawa 1896, fotografię kościoła ewangelickiego św. Jana (Zbiory Archiwum Państwowego w Łodzi) oraz fotografię cerkwi św. A. Newskiego Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ (Zbiory prywatne A. Sosny) Wydanie I. W.06789.14.0.K © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego ISBN 978-83-7969-448-8 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-512-6 (wersja elektroniczna) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp ............................................................................................................................ 9 Część I. Rozwój przestrzenny i ludnościowy Łodzi i przylegających do niej dominiów do wybuchu I wojny światowej ................................................ 19 1. Łódź w okresie średniowiecza i staropolskim ............................................................. 19 2. Rozbudowa i zabudowa Łodzi przemysłowej do wybuchu I wojny świa- towej ................................................................................................................................................... 25 3. Ludność Łodzi 1820–1914. Dynamika rozwoju, stosunki narodowościo- we i wyznaniowe ........................................................................................................................... 37 4. Gospodarczy awans Łodzi w XIX i na początku XX w. ............................................... 44 5. Dobra chojeńskie i procesy związane z ich zagospodarowaniem ...................... 49 6. Dobra stockie i proces ich zagospodarowania ............................................................. 54 7. Procesy osiedleńcze w dobrach Mileszki ...................................................................... 58 8. Procesy związane z zagospodarowaniem dóbr: Radogoszcz, Łagiewniki i Rogi ................................................................................................................................................... 60 9. Procesy osadnicze w dobrach ziemskich: Jagodnica-Złotno i Kały ..................... 75 10. Dobra bedońskie a proces ich zagospodarowywania ............................................ 79 11. Królewskie (skarbowe) dobra wiączyńskie i proces tworzenia kolonii wiejskich oraz ich rozwój do wybuchu I wojny światowej .......................................... 82 12. Procesy osadnicze w dobrach Kalonka, Barchówka, Dobieszków, Skoszewy, Moskwa oraz utworzenie kolonii Natolin ........................................................................... 85 13. Procesy osadnicze na terenach wchodzących w skład dóbr Kapituły Krakowskiej (do 1797 r.) w okresie XIX i na początku XX w. .................................... 87 Część II. Tradycyjne konfesje chrześcijańskie ......................................................... 99 1. Kościół rzymskokatolicki na obszarze Wielkiej Łodzi do wybuchu I wojny światowej. Organizacja, instytucje, działalność społeczna i religijna ..................... 99 6 1.1. Kościół rzymskokatolicki w Łodzi do lat 20. XIX w. ........................................ 99 1.2. Rozwój sieci parafialnej w okresie Łodzi przemysłowej ............................ 123 1.3. Nieruchomości łódzkich parafii w okresie Łodzi przemysłowej ............ 178 1.4. Uposażenie duchowieństwa i instytucji kościelnych od lat 20. XIX w. do wybuchu I wojny światowej ..................................................................................... 185 1.5. Społeczność łódzkiego Kościoła rzymskokatolickiego w okresie Łodzi przemysłowej ........................................................................................................................ 214 1.6. Społeczno-religijna działalność duchowieństwa i wspólnoty wiernych Kościoła rzymskokatolickiego w Łodzi od lat 20. XIX w. do 1914 r. ............. 226 1.7. Zgromadzenia zakonne na terenia łódzkich parafii w XIX i na począt- ku XX w. ................................................................................................................................... 232 1.8. Rzymskokatolickie cmentarze w okresie Łodzi przemysłowej ............... 238 2. Kościół prawosławny w Łodzi do wybuchu I wojny światowej ........................ 249 2.1. Czym jest prawosławie? ........................................................................................... 249 2.2. Prawosławie na ziemiach polskich do 1914 r. ................................................ 253 2.3. Ludność prawosławna w Łodzi do 1914 r. ....................................................... 256 2.4. Budowa cerkwi św. Aleksandra Newskiego ..................................................... 257 2.5. Parafia prawosławna w Łodzi – powstanie i organizacja .......................... 264 2.6. Działalność inwestycyjna parafii św. Aleksandra Newskiego .................. 270 2.7. Działalność oświatowa i społeczna duchowieństwa i wspólnoty wier- nych Kościoła prawosławnego w Łodzi do 1914 r. .............................................. 288 Część  III. Wyznania chrześcijańskie powstałe w wyniku reformacji i późniejszych ruchów religijnych ....................................................................... 295 1. Społeczności i instytucje religijne wyznania ewangelicko-augsburskiego na obszarze Wielkiej Łodzi do wybuchu I wojny światowej .................................... 295 1.1. Podstawy wiary ewangelicko-augsburskiej ..................................................... 295 1.2. Życie religijne do końca lat 20. XIX w. Pierwsze parafie ewangelicko- -augsburskie ........................................................................................................................... 301 1.3. Parafia ewangelicko-augsburska w Łodzi w okresie od 1826 r. do końca lat 40. XIX w. ............................................................................................................. 319 1.4. Parafia ewangelicko-augsburska w Łodzi od przełomu lat 40. i 50. XIX w. do 1884 r. ................................................................................................................... 331 1.5. Ewangelicko-augsburska parafia św. Trójcy od 1884 r. do wybuchu I wojny światowej ................................................................................................................ 353 1.6. Parafia ewangelicko-augsburska św. Jana w Łodzi (1884–1914) .......... 389 1.7. Parafia ewangelicko-augsburska w Nowosolnej 1838–1914 ................... 415 1.8. Środowiska ewangelików na obszarze Wielkiej Łodzi do 1914 r. zwią- zane z parafiami tego wyznania w Pabianicach, Zgierzu i Konstantynowie ... 427 Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 7 2. Wspólnota braci morawczyków ...................................................................................... 438 3. Kościół ewangelicko-reformowany i wspólnota braci czeskich ........................ 449 4. Organizacja, rozwój, działalność zborów i wspólnoty baptystów na tere- nie Wielkiej Łodzi ...................................................................................................................... 461 5. Początki wspólnoty Adwentystów Dnia Siódmego w Łodzi ................................ 475 6. Kościół mariawicki w Łodzi. Parafie, instytucje, działalność religijna i spo- łeczna ............................................................................................................................................... 479 Część IV. Wyznania niechrześcijańskie .................................................................... 497 1. Społeczności żydowskie w Łodzi i ich gmina wyznaniowa do wybuchu I wojny światowej ...................................................................................................................... 497 1.1. Podstawowe pojęcia, czynniki kształtujące rozwój religii juda- istycznej .................................................................................................................................. 497 1.2. Szabat i święta żydowskie ....................................................................................... 503 1.3. Na drodze do powołania gminy żydowskiej w Łodzi. Kahał łódzki do 1821 r. ................................................................................................................................. 506 1.4. Gmina żydowska w Łodzi. Od utworzenia dozorów do połowy lat 60. XIX w. ................................................................................................................................. 515 1.5. Gmina żydowska w Łodzi w okresie od połowy lat 60. do przełomu XIX i XX w. ............................................................................................................................... 548 1.6. Gmina żydowska w Łodzi od przełomu XIX i XX w. do wybuchu I wojny światowej .............................................................................................................. 591 2. Wyznawcy islamu – początki wspólnoty i próba jej organizacji ....................... 617 Zakończenie ........................................................................................................... 623 Wykaz skrótów ..................................................................................................... 629 Bibliografia ............................................................................................................ 631 Spis tabel ................................................................................................................ 657 Spis rycin ................................................................................................................ 659 Indeks osób ............................................................................................................ 663 Indeks nazw geograficznych ............................................................................ 689 Summary ................................................................................................................ 699 Zusammenfassung ............................................................................................... 702 Краткое содержание .......................................................................................... 705 Spis treści WSTĘP Jasne i klarowne zdefiniowanie zjawiska, jakim jest religia od lat nastręcza wielu trudności badaczom zajmującym się tą tematyką. W XIX w. jeden ze znanych socjologów, Emile Durkheim, próbując przezwyciężyć ten problem sformułował określenie, którego punktem wyjścia było stwierdzenie, że każde społeczeństwo dzieli świat na części świętą i świecką (sacrum i profanum): Rzeczy święte to rzeczy chronione i izolowane przez zakazy; rzeczy świeckie to rzeczy, do których te zakazy się stosują i które nie powinny się stykać z rzeczami świętymi. Wierzenia religijne to wyobrażenia wyrażające naturę rzeczy świętych oraz bądź ich wzajemne stosunki, bądź stosunki z rzeczami świeckimi. […] Gdy pewna liczba rzeczy świętych pozostaje ze sobą w relacji zgodności i zależności, tworząc pewnego rodzaju systemową jedność, która nie należy jednak do żadne- go innego systemu tego rodzaju, wówczas zespół wierzeń i odpowiadających im obrzędów tworzy religię1. Próba ta nie wyczerpuje jednak zagadnienia. Faktem jest, że w literaturze przedmiotu powstało wiele definicji religii, stawiających akcenty w bardzo różnych miejscach2. Z drugiej strony – jak należy sądzić – nie bez racji jest stwierdzenie Maxa Webera wątpiące w możliwość zbudowania jasnej i pełnej definicji religii, wskazujące przede wszystkim na istotność badania warun- ków i skutków tego rodzaju zachowań3. Wydaje się, że można znaleźć pewien charakterystyczny wyznacznik, co zresztą wynika z etymologii tego wyrazu. Otóż religie starały się zwią- zać człowieka z Bogiem. Niektóre wielkie religie określają siebie jako obja- wione, a więc objawił się Bóg, aby pokazać, na czym mają polegać stosunki 1 E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Warszawa 1990, s. 35. 2 Zob.: K. Dobbelaere, Socjologiczna analiza definicji religii, [w:] Socjologia religii. Antologia tekstów, oprac. W. Piwowarski, Kraków 2012, s. 139–153. 3 M. Weber, The Sociology of Religion, Boston 1963, s. 1. 10ustanowione między Stwórcą a ludźmi, a które On życzy sobie zobaczyć. W kolejności pojawiania się ich w historii to: judaizm, chrześcijaństwo, islam, religia mormonów. Wszystkie one zawierają liczne i ścisłe zasady dotyczące nie tylko kultu Boga, ale także reguł życia w społeczeństwie. Są to więc religie całościowe. Biblijne tradycje judaizmu, chrześcijaństwa i islamu z pogardą mówią o tzw. religiach naturalnych. Był to wynik przejścia od religii natu- ralnej do socjologicznej, nie ma tu bowiem łączności z naturą. Każda religia jest prawdziwa, w taki czy inny sposób. Jest prawdziwa, jeśli rozumieć ją jako metaforę. Korzyści płynące z objawienia i przyjęcia przekazywanego mitu, najczęściej w formie metafory – zapewniało religiom wysoki poziom zaufa- nia społecznego. Głoszono i wierzono, że istnieje tylko jedna prawda i ona tylko mogła zostać uznana. Następnie pojawiły się zabiegi dążące do ścisłe- go sformalizowania tej prawdy w prawach i dogmatach. Faktycznie religie miały i mają charakter zorganizowanej instytucji, w której decydującą rolę odgrywało oddziaływanie człowieka, założyciela religii. Chodzi o wprowa- dzenie doświadczenia wewnętrznego w zewnętrzne życie ludzi. Każda reli- gia zajmuje się przede wszystkim problemami społecznymi i etycznymi. Owi założyciele religii to osoby, których autorytet płynął z ich psychologicznego doświadczenia. Niektóre swoje wizje mogli przekładać na język czynności obrzędowych i prezentować to szerszym zbiorowościom. Religijność, co zostało już dawno udowodnione, była i jest korzystna dla ludzi, choćby dlatego, iż gwarantowała spójność grupy, wspólnoty, a więc ułatwiała przetrwanie. Nawet jeśli przyjmiemy, że religia to twór naszego umysłu, problem sprowadza się do tego czy ten twór opisuje coś realnego, czy nie. Odpowiedź jest kwestią wiary. Człowiek od początku swego istnienia odczuwał potrzebę swoistego udziału w różnego rodzaju obchodach, świę- tach, rytuałach, a więc w wydarzeniach innych od codzienności. Na pewno z wiarą łatwiej znieść ból, każdy rytuał zapowiadał przyjemne wydarzenia. Jak dotychczas dominują dwie interpretacje sensu zjawiska religii. Pierw- sza grupa tłumaczy to jako zjawisko funkcjonalne. Mówiąc inaczej, chodzi o zastępczą wartość wierzeń religijnych w interpretacji zapoczątkowanej przez Karola Marksa („opium dla ludu”), dla których żywotność religii – mity, doktryny, obrzędy, instytucje i doświadczenia – była i jest komplementarna wobec zaspokojenia ludzkich potrzeb duchownych, które ulegały ogranicze- niom wraz ze wzrostem ich stałej realizacji. Grupa druga głosiła, że zjawiska religijne są osadzone w potrzebach ludzkich, o czym wspomniano już Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 11 wcześniej. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej teorii, także wybit- ny znawca dziejów religii Mircea Eliade4 – określił religię jako paraliż czasu, co było odpowiedzią na fundamentalne dążenie człowieka do znierucho- mienia struktur czasu, a więc świeckiego potocznego życia. Mówiąc inaczej człowiek dążył do powstania niehistorycznej realności sakralnej, której głównym składnikiem jest mit. Poszczególne religie różnią się między sobą w trzech zasadniczych aspek- tach. Po pierwsze, rodzajem obrzędów i praktyk religijnych, które mogą polegać na modlitwie, medytacji czy innym rodzaju aktywności. Bywają one jednorazowe, choć istotne znaczenie dla wspólnot mają zwłaszcza prakty- ki regularne, np. chrzest czy obrzezanie. Po drugie, religie odróżniają się od siebie treścią prawd wiary, zapisanych w świętych księgach, proroctwach, formułowanych w katechizmach czy innego rodzaju nabożnych wydawnic- twach. Wreszcie, po trzecie, różnią się formą organizacyjną zbiorowości reli- gijnych. Szczególnie rozpowszechnione są kościoły episkopalne z jednolitą hierarchiczną organizacją oraz kościoły prezbiteriańskie, zbliżone do demo- kracji przedstawicielskiej. Spotykamy też kościoły czy też wspólnoty (gminy) o charakterze kongregacyjnym, które nie posiadają hierarchii panującej nad wszystkimi częściami wyznania, gdzie lokalni członkowie świeccy zarządzają organizacją i powołują swoich przewodników. W toku licznych podziałów wspólnot religijnych powstała wielość form organizacyjnych, które trud- no zapisać do danego typu. Mowa tu o szeregu sektach, kultach i ruchach religijnych. Religie formułując zbiory zakazów i nakazów, definiując cele istnienia ludzkiego, podstawowe normy i wartości, oceniając konkretne zachowania społeczne w kategoriach dobra i zła wpływają na życie społeczeństw, zarów- no w mikro, jak i w makroskali. Tworzone przez nie systemy normatywne nie są tożsame, pewne ich elementy przekraczają granicę danego wierzenia, lecz znaczna ich część przynależna jest tylko konkretnej religii, tworząc jej odrębność, swoistość, specyfikę. Część z norm i wartości jest nie tylko charak- terystyczna dla konkretnego wierzenia, ale niejednokrotnie znajdują się one w opozycji, sprzeczności czy wręcz konflikcie. Owe systemy odzwierciedla- jąc się nie tylko w zachowaniach poszczególnych jednostek, ale również grup społecznych generują zjawiska społecznych, zbiorowych interakcji, czy to 4 M. Eliade, Traktat o historii religii, Łódź 1993, wstęp Leszka Kołakowskiego. Wstęp 12 współpracy, opozycji, niekiedy obojętności ale i nierzadko konfliktu. Systemy normatywne są też nie bez znaczenia dla form organizacyjnych przyjmowa- nych przez dane religie, które jednocześnie te ostatnie umacniają, wpływa- jąc, socjalizując kolejne pokolenia wiernych w ramach konkretnego zespołu norm i wartości. Religie, wierzenia, zbiory norm i wartości, formy organizacyjne wspólnot nie funkcjonują w próżni. Wytworzone przez określone warunki społeczne, gospodarcze i polityczne, niejako w odpowiedzi, raz wpływają na ich petryfi- kację, czasami wręcz podważają podstawy ich istnienia. Stanowią niewątpli- wie jedną z płaszczyzn oceny świata zewnętrznego, w której danej jednostce, poszczególnym grupom czy wreszcie całym społecznościom przyszło żyć. Niekiedy stanowią istotną motywację do określonych postaw i zachowań jednostek, ale też i całych zbiorowości, wobec otoczenia. Ten krótki rys oczywiście nie wyczerpuje tematu, który jest niewątpliwie wielowątkowym i niezwykle skomplikowanym, wystarcza jednak do tego, aby wykazać zasadność badań nad religiami, dziejami poszczególnych wspól- not wyznaniowych oraz ich kontekstem społeczno-gospodarczym i poli- tycznym. Badania te mają charakter interdyscyplinarny łącząc, ogniskując w jednym miejscu przede wszystkim dorobek nauk humanistycznych, ekono- micznych i społecznych. Miasto Łódź doczekało się już wielu opracowań historycznych. Są wśród nich prace mające ambicje stać się, być może, jeżeli nie ostatecznymi, to jednak w danym czasie całościowymi, pełnymi opracowaniami społecznych, poli- tycznych i gospodarczych dziejów Łodzi5. Opublikowano też wyniki szeregu badań mających charakter problemowy6. Wiele kwestii zostało już rozstrzy- gniętych, niemniej nadal istnieją przestrzenie nierozpoznane, oczekujące na swojego badacza. Dzieje wyznań należą do tych ostatnich. Niewątpliwie istnieje już literatura dotycząca dziejów wyznań w Łodzi. Trzeba jednak zauważyć, że większość z publikacji zamyka się w ramach jednego wyznania, konkretnej wspólnoty religijnej, niezbyt często ujawnia- 5 Łódź. Dzieje miasta, t. I: Do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa–Łódź 1980; Łódź. Monografia miasta, red. S. Liszewski, Łódź 2009; A. Ginsbert, Łódź. Studium monograficzne, Łódź 1962. 6 Większość tych publikacji została wykorzystana w niniejszym wydawnictwie. Dotyczą one m.in. przemian ludnościowych, wielu kwestii życia społecznego, są to rozważania dotyczą- ce przeszłości najważniejszych klas i warstw, także podejmowano próby dotyczące poznania przeszłości wielu ośrodków. Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 13 jąc międzywyznaniowe relacje, a jeszcze rzadziej sytuując losy poszczegól- nych Kościołów i grup religijnych w skomplikowanej historii politycznej, gospodarczej i społecznej miasta. Właściwie szersze badania nad dziejami wspólnot religijnych z obszarów byłego Królestwa Polskiego rozpoczęły się w okresie międzywojennym. Obiektem szczególnego zainteresowania stał się Kościół ewangelicko-augsburski. Pionierskie w tym względzie były prace pastora Eduarda Kneifla (zob.: Bibliografia), w których znalazł się spory mate- riał poświęcony dziejom łódzkich i podłódzkich zborów. Do akcji tej włączy- ła się grupa kolejnych autorów. Większa ilość drobnych publikacji ukazała się na łamach informatorów i czasopism zajmujących się problematyką życia religijnego i społecznego wspomnianego Kościoła. Należy nadmienić o wiel- kich stratach poniesionych przez ten i inne Kościoły oraz środowiska reli- gijne, w okresie II wojny światowej i bezpośrednio po niej następującym, w stanie przechowywanych zbiorów archiwalnych. W okresie międzywo- jennym powstała też solidna praca Eduarda Kupscha, poświęcona dziejom baptystów w Królestwie Polskim. W wyróżnionym okresie ukazała się też większa ilość publikacji, o różnej wartości poznawczej, na temat dziejów reli- gijnej wspólnoty żydowskiej w Łodzi. Nieocenione w tym względzie zasługi są związane z osobą historyka-pedagoga Filipa Friedmana. Tak się złożyło, iż zostały one doprowadzone do początków lat 60. XIX w. i ze zrozumiałych względów nie były kontynuowane. Badania nad najliczniejszą społecznością religijną w Łodzi – Kościołem rzymskokatolickim – początkowo prowadzone były w dość ograniczonym zakresie. W okresie międzywojennym pokaźniej- sza praca została wydana przez ks. Stanisława Muznerowskiego, kilka pozy- cji dotyczących Łodzi i okolicznych miejscowości opublikował też Roman Kaczmarek. Należy też odnotować pierwsze publikacje, choć o różnej warto- ści poznawczej – poświęcone dziejom najstarszych miejscowych nekro- polii, a związane z osobami: F. Friedmana, Aarona Alperina i Stanisława Rachalewskiego. Po II wojnie światowej, m.in. w obliczu utraty przez Łódź dominującego charakteru wielonarodowego i wieloreligijnego, a także w związku z obję- ciem władzy przez orientację polityczną o wręcz ideologicznym nastawieniu antyreligijnym, nie istniały możliwości nawet skromnego zainteresowania się przeszłością miejscowych wspólnot religijnych. Co ciekawe, po zakoń- czeniu II wojny światowej owa przeszłość znalazła się w orbicie „specjalnej troski” ze strony pracowników Urzędu Bezpieczeństwa. Wytworzone mate- Wstęp 14riały, często o dużej wartości faktograficznej, znajdują się w zasobach Archi- wum Akt Nowych w Warszawie. Dopiero od lat 70. XX w. pojawiły się „lepsze” czasy dla podjęcia szerszych badań nad kwestiami społecznymi, w tym prze- szłością różnych aspektów życia religijnego, z uwzględnieniem głównych wyznań i ruchów. Największym zainteresowaniem cieszyła się problema- tyka związana z budową miejscowych obiektów sakralnych, głównie od strony ich wartości architektonicznej. Przede wszystkim należy tutaj wyróż- nić osobę Krzysztofa Stefańskiego za jego dokonania na tym polu, ze szczegól- nym uwzględnieniem okresu do wybuchu I wojny światowej. Dr Jacek Walicki w istotny sposób pogłębił stan badań nad żydowskimi obiektami sakralnymi. Jego dziełem jest też większa ilość publikacji poświęcona dziejom tej społecz- ności w Łodzi. Dominują tam wątki dotyczące życia religijnego Żydów. Tema- tyka ta została też wyeksponowana w pracy Wiesława Pusia, a dotyczyła dziejów tej społeczności w Łodzi do wybuchu I wojny światowej. Większym zainteresowaniem cieszyła się problematyka związana z funkcjonowaniem w omawianym okresie religijnych struktur wyznania ewangelicko-augsbur- skiego. Można tu wyróżnić następujące osoby: Krzysztof Woźniak, ks. Bogu- sław Milerski, Bronisława Jaworska-Kopczyńska, ks. Henryk Czembor, które wniosły – jak dotychczas – największy wkład w dalszy rozwój tej specjalności badawczej. Należy podkreślić, iż po II wojnie światowej podjęto dalsze badania nad dziejami społeczności ewangelicko-augsburskiej w Królestwie Polskim w krajach niemieckojęzycznych, ze szczególnym uwzględnieniem roli grupy badaczy zamieszkałych w zachodnich Niemczech. Szczególnie pomocne, szerzej wykorzystane w niniejszym opracowaniu, okazały się studia poświę- cone dziejom łódzkich parafii ewangelickich oraz przeszłości ośrodka w Nowosolnej wraz ze związanymi z nim miejscowościami. Po II wojnie światowej badania nad dziejami Kościoła rzymskokatolickiego prowadzone były w dość ograniczonym zakresie. Należy jednak odnotować, że sukce- sywne poszukiwania w archiwaliach kościelnych prowadził ks. Tadeusz Graliński, a ich wyniki ukazywały się na łamach „Wiadomości Diecezjalnych Łódzkich”. W późniejszym okresie szersze prace badawcze dotyczące tego okresu prowadzili też: ks. Stanisław Grad, Marek Budziarek oraz wspomniany już K. Stefański7. 7 Zob.: bibliografie do dziejów parafii w diecezji łódzkiej: T. Graliński, Bibliografia do histo- rii kościołów i parafii diecezji łódzkiej (uzupełnienie), „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” 1952, nr 7–9, s. 227–273; idem, Bibliografia do historii parafii diecezji łódzkiej, ibidem, 1954, nr 10–12, Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 15 Od dłuższego czasu w literaturze przedmiotu, zauważalny jest brak krytycznego podejścia do ukształtowanych już poglądów i prób wyjścia poza powtarzalne schematy i opinie na temat roli poszczególnych wyznań w historii miasta Łodzi. Ten wzgląd, i wynikająca z tego przestrzeń badaw- cza, stały się główną motywacją autorów niniejszej pracy. W 2010 r. autorzy tegoż wydawnictwa opublikowali pierwsze efekty badań8, które potwierdziły stawiane wyżej hipotezy. Umocniły przekonanie o konieczności poszerzenia badań nad wspólnotami religijnymi nie tylko o relacje międzywyznaniowe, ale przede wszystkim o pomijany dotąd kontekst społeczny i gospodarczy miasta Łodzi. Ujawniły także nieodzowność przekroczenia granic miasta i włączenie w przestrzeń badawczą środowisk zamieszkałych we wcześniej- szych okresach poza Łodzią, a w późniejszym czasie systematycznie dokoop- towywanych do Łodzi. Autorzy zdecydowali się na szerokie poszukiwania źródłowe. Podstawą pracy stały się materiały archiwalne. Niezwykle cennymi okazały się pokaźne zbiory Archiwum Państwowego w Łodzi i Archiwum Archidiecezjalnego w Łodzi. Szereg wartościowych uzupełnień praca zawdzięcza zasobom Archi- wum Głównego Akt Dawnych w Warszawie oraz Archiwum Sądu Rejonowego Łódź-Śródmieście (XVI Wydział Ksiąg Wieczystych). Pomocniczo wykorzy- stano zasoby Archiwum Archidiecezjalnego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Warszawie, Archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Łodzi. Praca wiele zawdzięcza wynikom kwerendy łódzkiej prasy, zwłaszcza lokalnego dziennika „Rozwój”, ale też czasopiśmiennictwa publikowanego przez wspólnoty religijne oraz wydawnictw źródłowych (dzienniki urzędowe, kalendarze, informatory, itp.). Istniejąca literatura, znajdujące się tam ustalenia, w wielu miejscach stanowią istotną podstawę formułowanych twierdzeń. Dotyczy to zwłaszcza zagadnień związanych z architekturą sakralną oraz dziejami niektórych zborów i para- fii. Inne stanowią uzupełnienie, a nieczęsto również materiał porównawczy i polemiczny. s. 284–322; Źródła i materiały do historii parafii diecezji łódzkiej erygowanych do 1939, oprac.: K. Dąbrowski, A. Janik, L. Witczak, „Prace i materiały historyczne Archiwum Archidiecezjalnego w Łodzi i Muzeum Archidiecezji Łódzkiej” 2011, t. VIII. 8 K. Badziak, K. Chylak, M. Łapa, Chrześcijańskie wspólnoty wyznaniowe w Łodzi do wybuchu I wojny światowej, [w:] Rola wspólnot wyznaniowych w historii miasta Łodzi, red. M. Kulesza, M. Łapa, J. Walicki, Łódź 2010, s. 11–66. Wstęp 16Cezurą końcową wydawnictwa jest rok 1914, w którym nastąpiło zakoń- czenie rosyjskiego panowania nad miastem i okolicznymi miejscowościami. Moment ten, a więc wybuch I wojny światowej i zajęcie miasta przez wojska niemieckie kończy pewien etap w historycznym rozwoju miasta Łodzi. Nie podzielamy w tym względzie opinii, jakoby w przypadku dziejów ośrodków miejskich, funkcjonowaniu wielu przejawów życia gospodarczego i społecz- nego, w tym religijnego – winny obowiązywać cezury przejęte z historii poli- tycznej, ze szczególnym podkreśleniem czasookresu związanego z odbudową niepodległego państwa polskiego. Wybuch I wojny światowej przyniósł Łodzi i okolicznym miejscowościom postępującą degradację ich znaczenia ekono- micznego, obniżenie standardu życia a więc zubożenie dużych grup społe- czeństwa, co nie pozostało bez wpływu na funkcjonowanie większości wspól- not religijnych. Autorzy niniejszego opracowania projektowali pierwotnie wydanie jednotomowego wydawnictwa poświęconego dziejom wyznań religijnych na obszarze Łodzi i otaczających ją miejscowości (Wielka Łódź) do 1945 r., kiedy to kończyła się epoka, której wyróżnikiem był ich status w strukturze wielonarodowościowej i wielowyznaniowej Łodzi. Dostrzeżono jednak występowanie kolejnego, znacząco różniącego się od poprzedniego okresu, a dotyczącego dziejów wspólnot wyznaniowych w latach 1914–1945. Te i inne względy, w tym większa ilość dostępnych materiałów źródłowych dla XIX i początków XX w. – zadecydowały o celowości publikacji wydawnictwa dwutomowego. Okres 1914–1945 wyraźnie dzielący się na trzy podokresy winien doczekać się odrębnej monografii. Struktura pracy opiera się na regule problemowo-chronologicznej. Składa się, oprócz wstępu i zakończenia, z czterech części. Pierwsza: Rozwój prze- I wojny światowej (K. Badziak) stanowi wprowadzenie do zasadniczego tematu. Jak wyżej wskazano, rozszerzenie pola badawczego, zobligowało auto- rów do syntetycznego opisu procesów tworzenia i rozrastania się miasta oraz okolicznych miejscowości zarówno w kontekście przestrzennym jak i społecznym. Czytelnik oceni, czy udało się odtworzyć skomplikowane życie religijne do wybuchu I wojny światowej na obszarze Wielkiej Łodzi. W proce- sie badawczym zgodnie z zasadami nauk historycznych dążono do możliwie realistycznego odtworzenia życia ówczesnych wspólnot religijnych w wymia- rze społecznym i duchowym. Nie faworyzowano żadnej religii, zgodnie z zasa- strzenny i ludnościowy Łodzi i przylegających do niej dominiów do wybuchu Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 17 dą wolności wyznaniowej i postaw ekumenicznych. Obowiązywało podejście apolityczne, dążność do wszechstronnych analiz zebranych materiałów. W kolejnych częściach, a więc zasadniczym elemencie pracy, autorzy uznali konieczność podziału treści według grup religijnych. Jako pierwsze prezentowane są, najliczniejsze w Łodzi i silnie związane kulturowo z tą częścią Europy, wyznania chrześcijańskie, następnie zaś ważne dla dziejów miasta Łodzi wspólnoty niechrześcijańskie. Wobec tego, druga część: Trady- cyjne konfesje chrześcijańskie odnosi się do Kościoła rzymskokatolickiego (K. Chylak) i Kościoła prawosławnego (M. Łapa). Trzecia: Wyznania chrze- ścijańskie powstałe w wyniku reformacji i późniejszych ruchów religijnych – to opis dziejów Kościoła ewangelicko-augsburskiego (K. Badziak), Kościoła ewangelicko-reformowanego (K. Chylak), wspólnoty braci morawskich (K. Badziak), braci czeskich (K. Chylak), baptystów (K. Chylak), adwentystów (K. Chylak) i mariawitów (K. Chylak). Czwarta część: Wyznania niechrześci- jańskie w mieście Łodzi to próba ukazania znaczenia wspólnoty religijnej Żydów w Łodzi (K. Badziak) oraz przybliżenie losów nielicznej wspólnoty muzułmańskiej (M. Łapa). Poszczególne rozdziały uzupełniają się wzajem- nie, gdzieniegdzie przynoszą też dyskusję dotyczącą istotnych dla rozwoju miasta wątków i stanowią zarazem, jak mają nadzieję autorzy, dosyć pełną relację z aktywności wyznań religijnych i ich roli w mieście Łodzi i otacza- jących ją koloniach, wsiach i osadach. Świadomość skomplikowania i wielo- wątkowości tematyki skłania autorów niniejszego wydawnictwa, do nadziei, na krytyczne uwagi do poszczególnych tekstów badaczy zajmujących się tą tematyką. Praca ta nie mogła by nigdy powstać bez zaangażowania i pomocy szero- kiego grona osób. Szczególne wyrazy wdzięczności składamy pracowni- kom pracowni naukowych, w tym w szczególności: Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum Archidiecezjalnego w Łodzi, Archiwum Sądu Rejonowego Łódź-Śródmieście przy ul. Pomorskiej, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Łodzi oraz proboszczom parafii ewangelicko-augsbur- skiej św. Mateusza oraz parafii prawosławnej św. Aleksandra Newskiego, którzy wspierali autorów w pokonywaniu trudności z dostępem do wielu, niewykorzystanych jeszcze, źródeł historycznych. Nie sposób wymienić z imienia i nazwiska wszystkich, którzy aktywnie wspierali autorów niniej- szego wydawnictwa w pracy badawczej, pisaniu tekstów i ich redakcji – wszystkim im składamy podziękowania. Wstęp Część I ROZWÓJ PRZESTRZENNY I LUDNOŚCIOWY ŁODZI I PRZYLEGAJĄCYCH DO NIEJ DOMINIÓW DO WYBUCHU I WOJNY ŚWIATOWEJ 1. Łódź w okresie średniowiecza i staropolskim Łódź wraz z otaczającymi ją regionami sytuuje się na obszarach styko- wych między Niżem Środkowoeuropejskim a Wyżynami Polskimi. Występuje tutaj swoista indywidualność, dotycząca zwłaszcza tzw. łódzkiego półwyspu wyżynnego, biegnącego południkowo w osi regionu, u którego podnóża powstała Łódź. Na jego obszarze występuje kilka kulmi- nacji terenowych, które stanowiły jednocześnie najwyższe punkty w całym pasie Nizin Środkowoeuropejskich. Współcześnie przyjmuje się istnienie makroregionu Wzniesień Łódzkich w odniesieniu do północnej części owej ostrogi wyżynnej, a do tej całości mówi się o mezoregionie Wysoczyzny Łódz- kiej. Ta ostatnia obejmuje wschodnią i środkową część współczesnej Łodzi oraz tereny położone od niej w kierunku wschodnim i południowo-wschod- nim. W kierunku południowo-zachodnim przecinamy wysoczyznę more- nową, tworzącą mikroregion Równiny Łódzkiej, dzielony na: stopień wyższy (Śródmiejski), niższy (Retkiński) i także Kotlinę Smulską1. Wspomniana wyjątkowość położenia fizyczno-geograficznego i ukształto- wanie powierzchni wytworzyły warunki do zaistnienia tutaj działu wodnego pierwszego rzędu. Wypływające z tego obszaru, głównie z Wzniesień Łódz- kich rzeki i cieki wodne należą do zlewni Wisły i Odry. Ich granice wyznacza między innymi garb terenowy bałucko-radogoski. 1 Szerzej zob.: Łódź. Monografia miasta, red. S. Liszewski, Łódź 2009, s. 16 (wstęp do pracy autorstwa S. Liszewskiego). 20Obszar współczesnej Łodzi należał w okresie wczesnego średniowiecza do prowincji, później księstwa łęczyckiego. Ich centralna część, w której zna- lazły się dobra łódzkie biskupstwa włocławskiego była w większości skrom- nie zaludniona. Występowały tutaj stosunkowo słabe gleby, ale terytorium obejmujące tzw. łódzki półwysep wyżynny wraz z przylegającymi do niego wysoczyznami było mocno zalesione. W literaturze zgodnie przyjmuje się, że kształtujące się tam osady tworzono w dolinach większych cieków wodnych, w których otoczeniu dominowały obszary łąkarskie lub piaszczyste nadające się do stosunkowo szybkiego zagospodarowania, a spiętrzenie wód i tworze- nie stawów, umożliwiało od XIV w. zakładanie młynów, a później instalowa- nie innych urządzeń o napędzie wodnym2. Przed 1337 r., dobra te wraz z jedyną osadą – Łodzia, znalazły się w posia- daniu biskupów włocławskich. Ten stosunkowo duży kompleks, graniczący od północy z dobrami radogoskimi, od południowego wschodu z dobrami Chojny, od zachodu głównie z kompleksem dóbr Kapituły Krakowskiej, a od wschodu ze Stokami pierwotnie nie przedstawiał większej wartości. Nada- nie ich biskupom włocławskim było związane z oczekiwaniem na możliwe szybkie zagospodarowanie, co wymagało poniesienia pewnych nakładów finansowych. W literaturze występują rozbieżne opinie na temat lokalizacji wsi Łódź. Są one powszechnie znane i mocno kontrowersyjne3. Przypomnijmy, że do północnej części dóbr dopływały wody cieku wodnego zwanego w dawnych czasach jako Rzeka, później Stara Rzeka, a od XIX w. Łódka. Wykorzystując dogodne ukształtowanie terenowe, na wysokości współczesnej ul. Nowomiej- skiej, zbudowano groblę, co umożliwiło utworzenie dużego stawu i młyna Grobelnego, pracującego dla potrzeb okolicznych mieszkańców. Dawno wykazano, że lokalizację osadnictwa wiejskiego uzależniano od dostępu do wody, co skłaniało do osiedlania się w zagłębieniach terenowych. Zajmo- wano więc zbocza dolin, terasy nadrzeczne co umożliwiało tworzenie tzw. wsi „podłużnych” ciągnących się na znacznej długości. Wieś Łódź była poło- 2 K. Badziak, Zarys dziejów Łodzi do 1918 roku, [w:] Łódź. Monografia…, s. 27; M. Koter, Kształtowanie się tkanki miejskiej Łodzi do 1918 roku, ibidem, s. 62 i n. 3 Najwięcej zwolenników znalazł pogląd, iż wieś Łódź była ulokowana po południowej stronie Rzeki (Łódki), choć w kilku miejscach. Najczęściej wymieniane jest sąsiedztwo z funk- cjonującą tam siedzibą folwarku, którego położenie jest znane z najstarszych, zachowanych planów. Inna propozycja dotyczy jej lokalizacji po północnej stronie Łódki, w miejscu gdzie w II połowie XIX w. powstała część Parku Helenów i tereny z nim sąsiadujące. Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku 21 żona w głębokiej dolinie Rzeki (Łódki), a jej nazwa posiadała topograficzne odniesienia. Otóż część nazw miejscowych, nawiązujących do odpowiedniego ukształtowania terenu, tworzono poprzez skojarzenia z istniejącym zaso- bem językowym. Nazwę Łodza (Łodzia) należy łączyć z mocno wydłużoną niecką, której centralne miejsce zajmował wspomniany Staw Grobelny. Od strony północnej i południowej znajdowały się podnoszące się stoki doliny co sprawiało wrażenie, że znajdujemy się na dnie łodzi. To właśnie owa niecka została zagospodarowana przez przybywających mieszkańców wsi Łodzia4. Z tego względu opowiadamy się za jej lokalizacją wzdłuż północnego brzegu Stawu Grobelnego i dalej w kierunku wschodnim do wysokości współczesnej ul. Franciszkańskiej5. Łódź była więc typową wsią „podłużną”, której miesz- kańcy uprawiali w pierwszej kolejności ziemie położone na stoku, po północ- nej stronie stawu i tworzącego go cieku wodnego. Od 1402 r. dobra te przeszły pod zarząd Kapituły Włocławskiej, a z jej ramienia zarządzał nimi Piotr de Lodza, kanonik włocławski. Jako czło- wiek zamożny założył w dobrach łódzkich pierwszy kościół, stając się jego proboszczem. Na bazie świątyni powstała parafia. Kościół pod wezwaniem WNMP, od chwili swego powstania do czasów współczesnych, zawsze znaj- dował się na tej samej działce. Wybór takiej lokalizacji nie był przypadkowy. Drewnianej świątyni nie założono na miejscu, gdzie było siedlisko wsi Łódź. Piotr de Lodza bowiem był inicjatorem założenia miasta Ostroga koło drogi, która prowadzi z Łęczycy do Krakowa i [koło] rzeki Ostrogą zwanej, od której to miasto sami pragniemy nazwać Ostrogą6. Wspominany zarządca dóbr łódzkich uregulował sprawy graniczne z wła- ścicielami okolicznych dóbr ziemskich z wyjątkiem Bałut, wchodzących 4 K. Badziak, Zarys…, s. 31; idem, Z przeszłości dawnej Łodzi. Radogoszcz i wieś Łódź, „Kro- nika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 111–118; zob.: B. Zaborski, O kształtach wsi w Polsce i ich roz- mieszczeniu, Kraków 1927, s. 22–24. 5 Takie rozwiązanie jest najbardziej racjonalne. Siedlisko wsi, tak ulokowanej posiada odniesienie wręcz tożsame z jej nazwą. Miasto Łódź rozpoczęło swój żywot na początku lat 70. XV w. Zachowała się informacja, iż w okresie wojny trzynastoletniej (1459 r.) z Zakonem Krzyżackim istniejącą tam osadę – wieś nazwano Młynem, w nawiązaniu do jego sąsiedz- twa z obiektem zwanym – Grobelny. A. Zand, Łódź rolnicza 1332–1793. Studium historyczne o topografii, stanie gospodarczym, organizacji prawnej i kulturze Łodzi, „Rocznik Łódzki” 1931, t. 2, s. 53 i n. 6 Zob.: R. Rosin, Nieznany dokument o początkach miasta Łodzi nad rzeką Ostrogą z r. 1414, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego”, Ser. I, 1957, nr 5, s. 27–32. Część I. Rozwój przestrzenny i ludnościowy Łodzi i przylegających do niej dominiów…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 r
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: