Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00102 009826 7505978 na godz. na dobę w sumie
Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu - ebook/pdf
Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379695263 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka zawiera analizę łódzkiej prasy humorystycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego (początki łódzkiej prasy, łódzka prasa międzywojenna, łódzka prasa o charakterze humorystycznym) pod kątem stosowanych gatunków wypowiedzi (gatunki prymarnie humorystyczne, takie jak: anegdota, humoreska, dowcip, satyra, komedia, aforyzm; gatunki sekundarnie humorystyczne, czyli wzmianka prasowa, notatka prasowa, felieton, zapowiedź, odpowiedź redakcji, sonda, ogłoszenie, list, a także wybrane gatunki literackie) i w kontekście obecnego w prasie dowcipu językowego (klasyfikacja żartów o charakterze ogólnokomicznym – dowcipy oparte na kontraście, na powtórzeniu i nagromadzeniu oraz żartów swoiście językowych – dowcipy oparte na polisemii, homonimii, odwróceniu paralelnym, neologizmach, wyzyskujących nazwy własne, oparte na eufemizmach, na modyfikacji związków frazeologicznych i przysłów, na stylizacji językowej). Analizowany materiał pochodzi z 14 łódzkich czasopism humorystycznych, wydawanych w latach 1918–1939. Oprócz dominującego waloru filologicznego, teoretyczno-literackiego, genologicznego publikację cechuje walor historyczny (wiedza o krajowym czasopiśmiennictwie satyryczno-humorystycznym, łódzkiej kulturze dwudziestolecia międzywojennego, potrzebach kulturalnych wielu żyjących ówcześnie łodzian). Tekstowi towarzyszy bogaty materiał ilustracyjny z epoki oraz schematy i zestawienia, kondensujące informacje. Jest ona kierowana do naukowców, filologów, prasoznawców, studentów, ale także do wszystkich miłośników humoru i kultury dawnej Łodzi.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu Bartłomiej Cieśla Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu Bartłomiej Cieśla – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej Katedra Współczesnego Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Maria Wojtak SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie na okładce: © Shutterstock.com Książka sfinansowana z dotacji celowej dla młodych naukowców przyznanej Wydziałowi Filologicznemu UŁ przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2014 r. Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06687.14.0.D Ark. wyd. 17,4; ark druk. 20,125 ISBN 978-83-7969-399-3 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-526-3 (wersja online) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp ROZDZIAŁ I – ŁÓDZKA PRASA HUMORYSTYCZNA MIĘDZYWOJNIA 1.1. Początki łódzkiej prasy 1.2. Łódzka prasa w międzywojniu 1.3. Prasa humorystyczna w Łodzi 1.4. Łódzka prasa humorystyczna w międzywojniu 1.4.1. Pisma koncernu Kokorzyckich 1.4.1.1. „Wolna Myśl – Wolne Żarty” („Żarty”) 1.4.1.2. „Nowy Dekameron” 1.4.1.3. „Wesoły Bocian” 1.4.1.4. „Adam i Ewa” 1.4.1.5. „Hi, Hi, Hi. Tygodnik z Kogutkiem, Kojący Bóle” 1.4.2. Pisma pozostałych koncernów 1.4.2.1. „Tam-Tam” 1.4.2.2. „Dymek z Papierosa” 1.4.2.3. „Czerwony Kos” 1.4.2.4. „Violetera” 1.4.2.5. „Uśmiech” 1.4.2.6. „Swawolna Myśl – Swawolne Żarty” 1.4.2.7. „Szpilki” 1.5. Typografia łódzkich czasopism ROZDZIAŁ II – GATUNKI WYPOWIEDZI W ŁÓDZKIEJ PRASIE HUMORYSTYCZNEJ 2.1. Gatunek tekstu – charakterystyka pojęcia 2.2. Gatunki w łódzkiej prasie humorystycznej międzywojnia 2.2.1. Gatunki prymarnie humorystyczne 2.2.1.1. Anegdota 2.2.1.2. Humoreska 2.2.1.3. Dowcip 2.2.1.4. Satyra 2.2.1.5. Komedia 2.2.1.6. Aforyzm 2.2.2. Gatunki sekundarnie humorystyczne 2.2.2.1. Wzmianka prasowa 2.2.2.2. Notatka prasowa 2.2.2.3. Felieton 2.2.2.4. Zapowiedź 2.2.2.5. Odpowiedź redakcji 7 11 11 13 17 19 21 21 23 24 25 27 29 29 31 33 34 36 36 37 39 45 45 55 56 56 64 75 84 94 102 108 108 114 124 140 148 2.2.2.6. Sonda 2.2.2.7. Ogłoszenie 2.2.2.8. List 2.2.3. Wybrane gatunki literackie ROZDZIAŁ III – DOWCIP JĘZYKOWY W ŁÓDZKIEJ PRASIE HUMORYSTYCZNEJ 3.1. Uwagi wstępne 3.2. Pojęcie dowcipu językowego 3.3. Dowcip językowy w łódzkich czasopismach międzywojennych 3.3.1. Żarty o charakterze ogólnokomicznym 3.3.1.1. Dowcipy oparte na kontraście 3.3.1.2. Dowcipy oparte na powtórzeniu i nagromadzeniu 3.3.2. Żarty swoiście językowe 3.3.2.1. Dowcipy oparte na polisemii 3.3.2.2. Dowcipy oparte na homonimii 3.3.2.3. Dowcipy oparte na odwróceniu paralelnym 3.3.2.4. Dowcipy oparte na neologizmach 3.3.2.5. Dowcipy wyzyskujące nazwy własne 3.3.2.6. Dowcipy oparte na eufemizmach 3.3.2.7. Dowcipy oparte na modyfikacji związków frazeologicznych i przysłów 3.3.2.8. Dowcipy oparte na stylizacji językowej Zakończenie Bibliografia Wykaz niektórych skrótów Wykaz fotografii, schematów i tabel Summary 153 156 162 168 189 189 190 195 196 196 200 210 210 231 239 241 253 265 274 282 291 301 309 311 313 WSTĘP W okresie dwudziestolecia międzywojennego krajowy rynek wydawniczy przyjmował każdego roku nie mniej niż 20–25 gazet satyryczno-humorystycz- nych1. W grupie najważniejszych wymienić trzeba: warszawską „Muchę”, „Cy- rulika Warszawskiego”, krakowskie „Wróble na Dachu”, lwowskiego „Szczutka” i stołeczne „Szpilki”. Z powodzeniem utrzymywały się na rynku „Express Humo- rystyczny” i „Warszawianka”. Przeważały pośród nich komercyjne efemerydy, o niskim poziomie literacko-artystycznym, wzorujące się na zachodnich erotycz- nych tygodnikach humorystycznych – z tego powodu często obkładane cenzurą. Łódzka prasa międzywojnia nie była dotąd obiektem głębszej analizy badaw- czej. O ile chętnie opisywano pisma dla regionu niebagatelne, wydawane również obecnie (np. „Dziennik Łódzki”), o tyle gazety i czasopisma niszowe na ogół po- mijano, uznając za mniej istotne, lub – ze względu na brak jakichkolwiek źródeł – nieczytelne, pozbawione hermeneutycznego klucza. Poprzez łódzkie czasopisma humorystyczne okresu międzywojnia rozumie się periodyki redagowane i wydawane na terenie Łodzi w latach 1918–1939, wy- raźnie kojarzone z fabrycznym miastem, nastawione na to, aby bawić czytelni- ków rozmaitymi technikami komizmu. Mimo że pod winietą niektórych tytułów dopisywano niekiedy informację o satyrycznym lub literackim profilu pisma, oba parametry – pierwszy związany z ośmieszaniem ujemnych stron życia spo- łeczno-politycznego2, drugi odnoszący się do tekstów z dominantą estetyczną, nastawionych na to, by uwieść czytelnika pięknem – znajdują tylko znikome od- zwierciedlenie w tekstach. Z tego powodu nie zostały ujęte w tytule książki. Badania nad omawianą gałęzią prasy prowadzili dotąd Janusz Dunin i Wie- sława Kaszubina. Artykuły pierwszego z badaczy zawierają ustalenia dotyczące głównie jednego tygodnika, sztandarowej „Wolnej Myśli – Wolnych Żartów”. W. Kaszubina w Bibliografii prasy łódzkiej 1863–19443 przedstawia bibliogra- ficzny opis wszystkich znanych nam lokalnych gazet humorystycznych. Przedmiotem podjętej w pracy refleksji uczyniono 14 czasopism. Nale- żą do nich: „Wolna Myśl – Wolne Żarty” (1921–1939), „Tam-Tam” (1922), 1 A. Paczkowski, Prasa polska w latach 1918–1939, Warszawa 1980, ss. 285–286. 2 Zob. A. Bereza, Problemy teorii stylizacji w satyrze, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, ss. 5–14. 3 W. Kaszubina, Bibliografia prasy łódzkiej 1863–1944, Warszawa 1967. 8 „Nowy Dekameron” (1924–1925), „Żarty” (1924–1925), „Dymek z Papierosa” (1924), „Czerwony Kos” (1924–1932), „Violetera” (1926), „Uśmiech” (1927– 1932), „Swawolna Myśl – Swawolne Żarty” (1930–1931), „Wesoły Bocian” (1933–1937), „Adam i Ewa” (1934–1936), „Żarty” (1936–1938), „Hi, Hi, Hi” (1938–1939), „Szpilki” (1939–). Połowa tytułów stanowiła owoc pracy jednego koncernu prasowego, Edmunda i Heleny Kokorzyckich. Jak dowodzą lata kolpor- tażu, w przeważającej części były to wydawnictwa efemeryczne. Jedynie „Wolne Żarty” zyskały opinię tygodnika długowiecznego. Opis wymienionych periodyków wydaje się istotny nie tylko ze względu na fakt, że uzupełnia wiedzę o krajowym czasopiśmiennictwie satyryczno-humo- rystycznym, ale daje też pełniejszy obraz łódzkiej kultury dwudziestolecia między wojennego. Mimo że dotyczy gazet, które ze względu na ich relatywnie niską wartość intelektualną należałoby umieścić na peryferiach lokalnego dzie- dzictwa kulturalnego, niewątpliwie stanowi środek do tego, by ów obraz stał się w przyszłości komplementarny. Pośrednio przeprowadzony w pracy wywód pozwoli odpowiedzieć na pytanie, jakie były potrzeby kulturalne łodzian. Za- mieszczony w książce stan badań łódzkiej prasy powinien okazać się przydatny dla wszystkich osób zamierzających podjąć badania krajowego rynku wydawni- czego lat 20. i 30. Publikowane na łamach lokalnych czasopism wypowiedzi potraktować można jako punkt wyjścia do refleksji nad statusem gatunków humorystycznych w dyskursie komicznym, nie tylko przez wzgląd na ich spiętrzenie, lecz głównie dlatego, że odzwierciedlają powszechne, potoczne wyobrażenie wzorców gatun- kowych, wydaje się – najbardziej zbliżone do prototypu. Teksty typowo humory- styczne po wielokroć sygnuje się tytułami określającymi ich gatunkowy status, co na ogół pozwala bez przeszkód zidentyfikować konkretny wzorzec tekstowy. Głównym celem pracy jest prezentacja obrazu łódzkiej prasy humorystycznej z uwzględnieniem perspektywy prasoznawczej, genologicznej i humorologicznej. Zawarte w niej rozważania koncentrują się wokół odpowiedzi na trzy pytania: 1) jakie treści poruszano na łamach łódzkich gazet?, 2) jakie wzorce gatunkowe stosowano do ich prezentacji?, 3) jakie środki językowe wykorzystywano do bu- dowania dowcipu4 słownego? Całość opisywanych zagadnień można zatem spro- wadzić do dwóch generalnych kwestii – pytań o to, co prezentowano w łódzkiej prasie i jak (tzn. za pomocą jakich środków) owej prezentacji dokonywano. Per- spektywa prasoznawcza, zogniskowana głównie wokół pierwszej części książki, w kolejnych zastąpiona zostaje spojrzeniem typowo językoznawczym, odwołują- cym się do tradycji genologii literacko-lingwistycznej i dowcipu słownego. 4 Słowo dowcip funkcjonuje w pracy w dwóch znaczeniach: 1) gatunek wypowiedzi; 2) me- chanizm osiągania efektów komicznych. Pierwsze ujęcie dominuje w rozdziale II o rysie typowo genologicznym. Ujęcie drugie – w rozdziale III, w którym zestawione zostały najważniejsze techni- ki budowania żartów wykorzystywane przez łódzkich twórców. 9 Ekscerpcja objęła wszystkie wymienione tytuły, przy czym należy pod- kreślić, że większość przykładów pochodzi z trzech czasopism: „Wolnej Myśli – Wolnych Żartów”, „Czerwonego Kosa” i „Uśmiechu”. Były to bowiem pisma, których egzemplarzy zachowało się zdecydowanie najwięcej. Kumulacja dużej liczby rozmaitych wzorców gatunków i technik dowcipu językowego wymusiła na autorze konieczność ograniczenia badanych wzorców wypowiedzi i konstruk- cji słownych wyłącznie do tych kategorii, które decydowały o tożsamości łódzkiej prasy, nadając jej swoistego charakteru. Chodzi zatem o te spośród faktów teksto- wo-językowych, które pojawiają się na łamach wszystkich dłużej wydawanych gazet, odznaczają się największą frekwencyjnością. Jak wskazano w celu pracy, intencją autora jest przedstawienie generalnego obrazu łódzkiej prasy humo- rystycznej. Obrana perspektywa wymaga pominięcia faktów peryferyjnych, in- dywidualizujących konkretny periodyk. Opis wszystkich gatunków i wszystkich przejawów językowej kreatywności nastawionej na generowanie komizmu znacz- nie wykraczałby poza możliwe ramy publikacji. Omawiane w pracy zagadnienia ujęto w trzech rozdziałach: I. Łódzka prasa humorystyczna międzywojnia; II. Gatunki wypowiedzi w łódzkiej prasie humory- stycznej; III. Dowcip językowy w łódzkiej prasie humorystycznej. W paragrafach drugim i trzecim wyodrębniono część teoretyczną – przedstawiającą ważniejsze opracowania poświęcone zagadnieniom genologii i dowcipu językowego wraz z opisem przyjętej w pracy terminologii, oraz część analityczną – poświęconą opisowi konkretnych faktów językowo-tekstowych. Rozdział pierwszy zawiera informacje dotyczące początków łódzkiego piś- miennictwa (ze szczególnym uwzględnieniem czasopiśmiennictwa humorystycz- no-satyrycznego), a także krótką charakterystykę zawartości każdego badanego tytułu. W osobnych podrozdziałach wyróżniono pisma wydawane przez koncern pp. Kokorzyckich oraz innych wydawców. Końcową część paragrafu poświęcono opisowi typografii łódzkich czasopism. W rozdziale drugim analizie poddano dwie grupy tekstów: humorystycznych prymarnie (anegdota, humoreska, dowcip, satyra, komedia, aforyzm) i humory- stycznych sekundarnie (wzmianka, notatka, felieton, zapowiedź, odpowiedź re- dakcji, sonda, ogłoszenie, list, wybrane gatunki literackie). W wypadku pierwszej grupy wypowiedzi ich intencja humorystyczna stanowi immanentny parametr ga- tunku, który realizują. Druga grupa obejmuje wzorce lokowane tradycyjnie w in- nym niż humorystyczny rejestrze pragmatycznym, funkcjonujące w nietypowym dla siebie komunikacyjnym kontekście. Rozdział trzeci stanowi ekspozycję badań poświęconych dowcipowi języ- kowemu na kartach łódzkich czasopism humorystycznych. Kolejno omawiane są żarty oparte na mechanizmach ogólnokomicznych (kontraście, powtórzeniu i nagromadzeniu) oraz dowcipy swoiście językowe (oparte na wieloznaczności, 10 homonimii, odwróceniu paralelnym, neologizmach, nazwach własnych, eufe- mizmach, modyfikacjach związków frazeologicznych i przysłów, stylizacji ję- zykowej). Wszystkie przykłady analizowane w pracy oddane zostały w oryginalnej pi- sowni5. 5 Zasady ortograficzne obowiązujące w międzywojniu przybliżają publikacje J. Łosia: Pisow- nia polska ustalona. Uchwały ostateczne. Przepisy. Słowniczek, Kraków 1918; Zasady ortografii polskiej i słownik ortograficzny, Lwów–Warszawa 1931. Książki te zbierają ówczesne reguły pi- sowniowe zatwierdzone w roku 1918 przez Wydział Filologiczny Akademii Umiejętności i Komisję Językową. Rozdział I ŁÓDZKA PRASA HUMORYSTYCZNA MIĘDZYWOJNIA 1.1. POCZĄTKI ŁÓDZKIEJ PRASY Początki lokalnego czasopiśmiennictwa1 sięgają drugiej połowy XIX w. A. Rozenberg na łamach „Głosu Porannego”2 sugeruje, że pierwsze łódzkie pis mo mogło zostać utworzone w roku 1860 z inicjatywy bliżej nieznanego nauczyciela. W okresie powstania styczniowego dobrze sytuowana społeczność lokalna po- chodzenia niemieckiego skonsolidowała się wokół projektu powołania własnego tytułu prasowego. Polacy – najczęściej robotnicy przemysłowi, analfabeci – nie podejmowali starań o utworzenie odrębnego organu3. W roku 1863 z inicjatywy Jana Petersilgego rozpoczęto kolportaż pierwsze- go łódzkiego czasopisma periodycznego „Lodzer Anzeiger – Łódzkie Ogłosze- nia”4, które – jak wyjaśniał wydawca – miało na celu podawać do powszechnej 1 Zob. J. Litwin, Pierwsza gazeta w Łodzi, „Ilustrowana Republika” 1930, nr 347; L. Wasz- kiewicz, Jak powstała pierwsza gazeta łódzka, „Panorama” – dodatek niedzielny do „Dziennika Łódzkiego” 1957, nr 17; L. Waszkiewicz, Od 300 egzemplarzy do 300 tysięcy, „Dziennik Łódzki” 1958, nr 108. 2 A. Rozenberg, Początki prasy polskiej w Łodzi, „Głos Poranny” 1938, nr 146, s. 12. 3 J. Mikosz, Narodziny prasy łódzkiej ze szczególnym uwzględnieniem „Dziennika Łódzkie- go”, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2006, T. IX, z. 1, s. 122. 4 Tamże. 12 wiadomości wszelkie rozporządzenia władz, a szczególnie miejscowych5. Perio- dyk był dwujęzyczny, ukazywał się dwa razy w tygodniu w języku polskim i niemieckim6. Pomysłowi utworzenia gazety – jak podkreśla Zygmunt Gostkowski – patro- nowały władze carskie, widzące w nowo tworzonym medium szansę na stworze- nie własnej przestrzeni informowania. Wyraźnym znakiem partycypacji Rosjan w formowaniu tytułu było nałożenie na właścicieli nieruchomości obowiązku subskrybowania gazety. Ignorowanie rozporządzenia miało znacznie ograniczyć budżet redakcji, a całą inicjatywę prowadzić ku upadkowi7. W roku 1865 Petersilge zwrócił się do Rady Miejskiej z prośbą o subwencję lub przymusowe abonowanie gazety. Władze carskie przychyliły się do drugiej z nich. Przedstawiciele instytucji zalecili wydawcy zwiększenie atrakcyjności pisma poprzez umieszczenie w nim artykułów o treści przemysłowej, technicz- nej i beletrystycznej. Tytuł gazety został zmieniony na „Lodzer Zeitung – Gazeta Łódzka”, a jej kolportaż zwielokrotniony do trzech wydań tygodniowo8. Treścio- wo wzbogacona została o przedruki artykułów politycznych z urzędowych orga- nów warszawskich i felietonów z gazet pruskich. Ważny dział stanowiły ogłosze- nia kupców i przemysłowców9. W roku 1867 lokalne władze odwołały przywilej nadany pismu dwa lata wcześniej, rezerwując go wyłącznie dla biuletynów urzędowych. Skłoniło to wy- dawcę do zwiększenia starań o kształt periodyku i nadania mu profilu nowocze- snego dziennika. Od roku 1880 pismo wydawane jest sześć razy w tygodniu10. Cztery lata później, w styczniu 1881 r., „Lodzer Zeitung – Gazetę Łódzką” wzbogacono o „Kronikę” – stały dział w języku polskim zastępujący publiko- waną dotąd polskojęzyczną część gazety, zawierający głównie wiadomości bie- żące (przemysłowe i ekonomiczne). Tego samego roku, w kwietniu, „Kronikę” przekształcono w cotygodniowy dodatek pod nazwą „Gazeta Łódzka”, tworzo- ny niezależnie od Niemców11. Głównym redaktorem, a zarazem pomysłodawcą projektu, był Wiktor Piątkowski. Do grona autorów należeli m.in. Eliza Orzesz- kowa, Maria Szeliga i Wojciech Bronikowski12. Twórcy wkładki zamieszczali w niej zazwyczaj publikacje na temat handlu, przemysłu, beletrystykę i kronikę lokalną. Redaktorowi nie udało się jednak nakłonić współpracowników do regu- larnego przysyłania prac. Ponieważ nie dysponował odpowiednimi funduszami 5 W. Pawlak, To był początek, „Odgłosy” 1961, nr 4, s. 6. 6 J. Mikosz, dz. cyt., s. 122. 7 Z. Gostkowski, Dziennik Łódzki w latach 1884–1892. Studium nad powstawaniem polskiej opinii publicznej w wielonarodowym mieście fabrycznym, Łódź 1963, s. 11. 8 Tamże, ss. 11–12. 9 W. Pawlak, dz. cyt., s. 6. 10 Z. Gostkowski, dz. cyt., s. 13. 11 W. Kaszubina, Taki był początek. Z historii łódzkiej prasy, „Dziennik Łódzki” 1966, nr 121, s. 4. 12 J. Mikosz, dz. cyt., s. 122. 13 pozwalającymi na prowadzenie stałej działalności, w maju 1881 r. wydawanie dodatku ostatecznie zawiesił13. Pierwszą autonomiczną gazetę łódzką zaczęto rozprowadzać trzy lata póź- niej. Był to „Dziennik Łódzki”14. Jak podkreśla Z. Gostkowski, pojawienie się na łódzkiej ziemi regularnie wydawanego pisma stanowiło znak, że miasto zaczyna przechodzić transformację, zyskując powoli miano ważnego ośrodka z bogatą pa- letą spraw publicznych15. Nakład pierwszych łódzkich periodyków w porównaniu z gazetami warszaw- skimi był niewielki. W wypadku „Łódzkich Ogłoszeń” sięgał 300, a „Dziennika Łódzkiego” – 1000 egzemplarzy. Zainteresowanie prasą rosło w Łodzi w okresie re- wolucji. Od tego czasu ilość wydawanych w mieście periodyków stale zwiększano16. 1.2. ŁÓDZKA PRASA W MIĘDZYWOJNIU Cennym źródłem wiedzy o łódzkim rynku wydawniczym w okresie między- wojnia jest artykuł Jerzego Tyneckiego, Łódzki rynek prasowy w dwudziestoleciu międzywojennym17. Zdaniem autora rekonesans dwóch opracowań, Prasy polskiej w latach 1918–1939 Andrzeja Paczkowskiego i Bibliografii prasy łódzkiej 1863– 1944 Wiesławy Kaszubiny, pozwala wnioskować, że ówczesna lokalna przestrzeń medialna zdominowana była przez dwa wielkie koncerny prasowe – „Kuriera Łódzkiego” i „Republiki”18. Pierwszy z nich oddziaływał głównie na ziemie cen- tralne, drugi – na cały kraj. 13 W. Kaszubina, dz. cyt., s. 4. 14 Zob. W. Czajewski, Pierwsze pismo polskie w Łodzi, „Rozwój” 1905, nr 11; Z. Gostkowski, dz. cyt.; J. Łapiński, Początki prasy polskiej w Łodzi, „Rozwój” 1905, nr 5; J. Mikosz, dz. cyt. 15 Z. Gostkowski, dz. cyt., s. 13. 16 W. Pawlak, dz. cyt., s. 6. 17 J. Tynecki, Łódzki rynek prasowy w dwudziestoleciu międzywojennym, „Prace Polonistycz- ne” 1983, ser. XXXIX, ss. 259–284. 18 Bolesław Dudziński, łódzki dziennikarz międzywojnia, w rozmowie z J. Wilmańskim przy- znaje: W szczytowym okresie rozwoju prasy łódzkiej, to jest na przełomie lat dwudziestych i trzydzie- stych prasę łódzką reprezentowały następujące dzienniki: reakcyjny, endecki „Rozwój”; chadecki, z umiarkowanym odchyleniem sanacyjnym „Kurier Łódzki”; sanacyjna „Republika” i liberalny, „postępowy” „Głos Poranny”. „Kurier Łódzki” miał swą popołudniówkę – „Echo”, a „Republika” – „Express”. Wychodził również tygodnik PPS-owski „Łodzianin”. Oprócz wspomnianych dzienników polskich wydawano też w Łodzi – ze względu na strukturę narodowościową jej ówczesnych mieszkań- ców – dwa dzienniki żydowskie i dwa niemieckie. Jeden z dzienników wyrażał poglądy zasymilowanej, lojalnej wobec państwa polskiego części Niemców łódzkich („Neue Lodzer Zeitung”), drugi dziennik 14 Tabela 1. Pisma wydawane przez koncerny „Kuriera Łódzkiego” i „Republiki” „Kurier Łódzki” „Republika” „Kurier Łódzki” (1920–1939) – wydawany wcześniej jako „Goniec Łódzki” (1898–1906), „Kurier Łódzki” (1906– 1911), „Nowy Kurier Łódzki” (1911–1919) i „Kurier Łódzki Ilustrowany” (1919–1920) „Ilustrowana Republika” (1925– 1939) – wydawana wcześniej jako „Republika” (1923–1925) „Echo” (1928–1939) – wydawane wcześniej jako „Łódzkie Echo Wieczorne” (1925–1928) – popołudniówka. Kolporto- wane również w Warszawie pod nazwą „Echo Polskie” „Express 1939) Ilustrowany” (1923– „Express Wieczorny Ilustrowany” (1923–1939) – popołudniówka „Gazeta 5 Groszy dla Wszystkich” (1931–1939) Ź r ó d ł o: J. Tynecki, Łódzki rynek prasowy w dwudziestoleciu międzywojennym, „Prace Po- lonistyczne” 1983, ser. XXXIX. Inne łódzkie koncerny wydające m.in. „Rozwój” (1918–1931), „Głos Pol- ski” (1918–1929, później jako „Głos Poranny” 1929–1939), „Hasło Łódzkie” (1927–1931) i „Łodzianina” (1936–1939) funkcjonowały na marginesie łódz- kiego rynku prasowego. Badacz podkreśla, że przez całe międzywojnie nie utwo- rzono w Łodzi żadnego tygodnika, który mocno utrwaliłby się w świadomości mieszkańców. Spośród pism niemieckich na kartach łódzkiej historii zapisały się wyraź- nie trzy – hakatystyczne i prohitlerowskie „Freie Presse” (1923–1939) (wcze- śniej „Lodzer Freie Presse” 1918–1923), „Neue Lodzer Zeitung” (1902–1939) i socjalistyczny „Lodzer Volkszeitung” (1923–1939, od 1935 r. jako „Volksze- itung”). Odnotowania wymaga także dziennik „Herold” (1926–1933, w latach 1932–1933 „Lodzer Herold”), w porównaniu z innymi wydawany jednak krótko. W grupie pism żydowskich najważniejsze były: „Najer Fołksbłat” (1921– 1939, wcześniej 1915–1917 „Łodzier Fołksbłat”, 1917–1920 „Fołksbłat”) i „Ło- dzier Togbłat” (1908–1936 z przerwą w czasie I wojny światowej, zapewne w la- tach 1915–1917). Prawdopodobnie jednak największy wpływ na łódzką opinię niemiecki („Freie Presse”) był organem nacjonalistów, nie mających nic wspólnego z polskością, któ- rzy w okresie bezpośrednio przedwrześniowym odegrali haniebną rolę piątej kolumny. Co się tyczy dzienników żydowskich, jeden z nich reprezentował sfery ortodoksyjne, drugi – syjonistyczne [...] cza- sopism literackich w tym okresie w Łodzi nie było. Natomiast ówczesne bardziej poczytne dzienniki, a więc „Kurier Łódzki”, „Głos Poranny” i „Republika” wydawały w niedzielę dodatki literackie zawierające artykuły i utwory nielicznych wówczas pisarzy łódzkich, recenzje, niekiedy polemi- ki. Można przypuszczać, że w taki sposób wyglądał ogólny obraz ówczesnego rynku wydawni- czego; zob. J. Wilmański, Wspomnienia z pożółkłych roczników gazet, „Odgłosy” 1969, nr 7, s. 9. 15 publiczną wywierały bliżej nam nieznane dwa dzienniki pozałódzkie „Fołkscaj- tung” (1927–1938) i „Dos Idysze Togbłat” (1929–1937). Choć środowiska ży- dowskie podejmowały w Łodzi również inne próby wydawnicze, żadna z nich nie zakończyła się pomyślnie. J. Tynecki stwierdza, że większość mieszkańców ówczesnej Łodzi, ze wzglę- du na niskie zarobki, nie miała szansy na regularny kontakt z prasą codzienną. W początku drugiej dekady międzywojnia grono stałych jej odbiorców tworzyli dostatecznie sytuowani pracownicy umysłowi (ok. 50 tys.) oraz lepiej uposaże- ni kupcy, robotnicy i rzemieślnicy (50–70 tys.), co potwierdzały łączne nakłady przeznaczane dla Łodzi. Jedynie co czwarty mieszkaniec miasta powyżej 16. roku życia miał możliwość systematycznego nabywania dziennika: Tabela 2. Nakład dzienników wydawanych w Łodzi w okresie międzywojnia Prasa niemiecka (na 53 tys. ludności niemieckiej) 36 tys. egzemplarzy trzech dzienników, przeważnie nacjonali- stycznych Prasa polska (na 356 tys. ludności polskiej) 30–50 tys. dzienników popularnych („Echo” i „Express”) 16–20 tys. dzienników dla mieszczaństwa („Kurier Łódzki”, „Republika”) ok. 5 tys. dzienników dla inteligencji („Głos Poranny”) Ź r ó d ł o: jak do tab. 1. Prasa żydowska (na 191 tys. ludności żydowskiej) 80 tys. dwóch dzienni- ków łódzkich, a także nieznana liczba pism warszawskich Łódzkie międzywojnie – zdaniem J. Tyneckiego – odznaczało się ekspansją ubogiej kultury masowej integrującej włączane w obręb Łodzi dzielnice, tworząc przy tym klimat wielkomiejskości. Inicjatywy wydawnicze dostosowywane były do oczekiwań masowego, niewymagającego odbiorcy. O niskiej kondycji intelek- tualnej miasta świadczyć miała m.in. niewielka w tamtym czasie liczba lokalnych czasopism literackich. Wśród nich wymienia autor: „Tańczący Ogień” (1920), trzy numery „Meteora” (1928), cztery numery „Prądów” (1931–1932), trzy nu- mery „Budowy” (1936), dwa numery „Odnowy” (1938), pięć numerów „Kultury Łodzi” (1938), sześć numerów „Osnów Literackich” (1938–1939) i dwanaście egzemplarzy „Wymiarów” (1938–1939)19. 19 Zob. T. Chróścielewski, Łódź poetycka między wojnami, „Osnowa” 1969, wiosna; W. Ka- szubina, Najstarsze łódzkie czasopisma kulturalno-literackie. Szkic historyczno-bibliograficzny, „Prace Polonistyczne” 1969, ser. XXV, (Łódź); A. Nonas, Naśladownictwo wzbronione?, „Odgłosy” 1966, nr 39; W. Urbański, Przed „Wymiarami…”, „Osnowa” 1969, wiosna. 16 L. Stolarzewicz przyczyn szybkiej likwidacji wielu tytułów prasowych upa- trywał w zewnętrznych uwarunkowaniach Łodzi: Zbyt blisko leży Warszawa, a życie literacko-naukowe w Łodzi dopiero w powijakach. [...] Nie ma wreszcie łodzianin zaufania do własnego pisma. I to może najważniejsza przyczyna20. J. Dunin w jednym z artykułów zauważa: Miasto pracy, proletariackie, drobnomieszczańskie i lumpenproletariackie potrzebowało odde- chu, lekkiej strawy duchowej, co więcej, potrafiło stać się ośrodkiem jej produkcji. Gdy każda inicjatywa wysoko artystyczna była tu prowincjonalna i nie zdobywszy poparcia ani czytelni- ków, ani urzędu umierała, rozwijały się bujne tytuły rozrywkowe, humorystyczne, sensacyjne i frywolne21. Przegląd bibliografii W. Kaszubiny pozwala na przybliżoną rekonstrukcję ówczesnego stanu łódzkiej prasy. W międzywojniu wydawano w mieście oko- ło 66022 pism, czego mniej więcej czwartą część stanowiły wydawnictwa obco- języczne, głównie niemieckie i żydowskie. Biorąc pod uwagę ich zawartość tre- ściową, były to gazety: – informacyjne, informacyjno-propagandowe; – społeczno-polityczne; – kulturalne (literackie, teatralne, filmowe, plastyczne, dotyczące śpiewu, ra- dia, ogólnoartystyczne); – gospodarcze; – rozrywkowe (humorystyczne, sensacyjne, matrymonialne); – hobbystyczne i specjalistyczne (archeologiczne, etnograficzne, biurowe, filatelistyczne, finansowe, geograficzne, harcerskie, historyczne, księgoznawcze, przemysłowe, rzemieślnicze, motoryzacyjne, przyrodnicze, pedagogiczne, religio- znawcze, rolnicze, sportowe, prawnicze, przyrodnicze, statystyczne, stomatolo- giczne, turystyczne, krajoznawcze, włókiennicze, wojskowe, dotyczące służby zdrowia, wynalazków, spółdzielczości); – regionalne (opisujące lokalne zagadnienia); – treści ogólnej. Większość wydawana była bardzo krótko, tylko czwarta część wszyst- kich gazet utrzymywała się na rynku dłużej niż trzy lata. Były to najczęściej dzienniki, gazety urzędowe, pisma religijne, a także niektóre fachowe periodyki związane m.in. ze służbą zdrowia czy włókiennictwem. Aż trzy tytuły niemiec- kie: dziennik „Neue Lodzer Zeitung” (1918–1939), religijny „Der Hausfreund” 20 L. Stolarzewicz, Czasopisma literacko-naukowe w latach 1935–1936, „Prace Polonistycz- ne” 1937, (Łódź), s. 438. 21 J. Dunin, Dwudziestopięciolecie stulecia prasy łódzkiej, „Kalejdoskop” 1988, grudzień, s. 3. 22 Zob. W. Kaszubina, Bibliografia prasy łódzkiej… 17 (1918–1939) oraz polityczno-gospodarczy „Der Volksfreund” (1918–1939) były w sprzedaży przez całe międzywojnie. Popyt utrzymywał się także na „Unser Landman” (1919–1939) i „Der Friedensbote” (1920–1939) – pisma religijne. Spośród gazet polskich miano długowiecznych zyskały periodyki komunalne „Biuletyn Oddziału Prasowego Magistratu m. Łodzi” (1919–1939) i „Dziennik Zarządu Miasta Łodzi” (1919–1939) – jak można przypuszczać, oba subwen- cjonowane z pieniędzy publicznych. Przez wiele lat wydawano także „Kurier Łódzki” (1920–1939), pis mo związkowe „Włókniarz” (1921–1939) i czasopi- smo humorystyczne „Wolna Myśl – Wolne Żarty” (1921–1939). 1.3. PRASA HUMORYSTYCZNA W ŁODZI Pierwsze publikacje humorystyczne pojawiły się w Łodzi u schyłku XIX w. Jak zauważa Wacław Pawlak23, miały najczęściej postać jednorazowych książe- czek („Nowy Rok”) i satyrycznych kalendarzyków („Łodzianka”). Te ostatnie wydano pod redakcją Artura Gliszczyńskiego na lata 1893, 1894 i 1895. Były to małe jaskrawe książeczki zapełnione rysunkami, żartami i wierszykami24. Skła- dały się z tekstów anonimowych, zapewne pisanych przez głównego redaktora, miejscowych literatów i dziennikarzy. Uzupełniał je zbiór rysunków i karyka- tur. Kalendarz został wznowiony na lata 1903 i 1904 przez niejakiego Rubin- ka, w roku 1905 zawieszony ze względu na rewolucyjne nastroje społeczne, niesprzyjające kolportowaniu gazet humorystycznych. Jak podkreśla J. Dunin, był to okres, w którym przemówiły wiece, rozkrzyczały się ulotki. W polemikach zabrał głos browning25. Pierwsze łódzkie pismo humorystyczne, „Humor i satyra”, wydane zostało w roku 1901 jako cotygodniowy dodatek do czasopisma „Świat” (1901) Alfreda Zonera. W gronie autorów znaleźli się m.in. Antoni Orłowski i Artur Gliszczyń- ski. Inicjatywa upadła w roku 1902 po rozwiązaniu macierzystego pisma. W 1906 r. lokalny rynek prasowy wzbogacony został o czasopismo „Harap Łódzki”, redagowane przez Józefa Gliksona. Gościło ono na półkach lokalnych kio- sków przez bardzo krótki okres. Podobnie jak w wypadku „Łodzianki” przeszkodą 23 W. Pawlak, Śmiech w Łodzi, „Odgłosy” 1979, nr 17, s. 6. 24 J. Dunin, W Bi-Ba-Bo i gdzie indziej. O humorze i satyrze z miasta Łodzi od Rozbickiego do Tuwima, Łódź 1966, s. 13. 25 Tamże, s. 33. 18 w podtrzymaniu kolportażu okazała się atmosfera szalejącej w kraju rewolucji. Jeszcze w tym samym roku pomysłodawcy powołania tytułu musieli podjąć de- cyzję o jego likwidacji. J. Dunin ocenia, że w gronie pierwszych twórców łódzkiej satyry brakowa- ło wyjątkowej indywidualności, utwory podpisywano najczęściej pseudonimami i kryptonimami26. W roku 1912 pojawia się w Łodzi „Śmiech”– w istocie pierwsza autono- miczna gazeta humorystyczna wykraczająca poza ramy efemerydy lub zwykłej wkładki. Kierownictwo literackie nad projektem objął Jan Piotrowski, po 1913 r. – Konrad Rumowiecki – aktor, pisarz i kabareciarz. Trzon redakcji stanowili: Henryk Frenkiel, Eliase From, a także dziennikarze związani ze środowiskiem „Nowej Gazety Łódzkiej” (1913–1914). Większość twórców zasilała szeregi cyganerii literackiej i artystycznej, co nie pozostało bez wpływu na zawartość gazety. Materiału wartego opisu dostarczały autorom lokalne wydarzenia kultu- ralne, takie jak koncert czy premiera teatralna27. Wiodącą rolę odgrywała w pe- riodyku satyra odpowiadająca zapotrzebowaniu miejscowych odbiorców. Auto- rzy tekstów, w obawie przed cenzurą, rezygnowali z publikowania politycznych aluzji na rzecz dowcipów „giełdowo-bankowych”, miłosnych, plotek. Wysoko oceniano typograficzną warstwę pisma, przede wszystkim ilustracje i grafiki autorstwa Wacława Przybylskiego i Artura Szyka28. „Śmiech” zakończył dzia- łalność wraz z wybuchem wojny, otworzył pole lokalnej prasie komicznej mię- dzywojnia. Ponieważ większość łódzkich pism humorystycznych miała charakter efemeryczny, zapewne nie wszystkie zapisały się w świadomości łodzian. Ist- nieje prawdopodobieństwo, że w prywatnych zbiorach mieszkańców miasta przechowywane są tytuły dotąd nieodnotowane przez badaczy. Pismem odkry- tym relatywnie późno, przez kilkadziesiąt lat nienotowanym w żadnej biblio- grafii, był „Satyr”. W roku 1970 dziennikarz podpisujący się jako J. Widok na łamach „Odgłosów”29 informował o odnalezieniu pierwszego numeru gazety z 14 marca 1913 r., przekazanego mu przez osobę prywatną. Zdaniem autora z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć, że była to jednodniówka. Jej kolportażu podjął się Władysław Gutkowski, redaktor „Kuriera Łódzkiego”, prozaik. Pismo, zgodnie z zapowiedzią zawartą w tytule, miało charakter dema- skatorski. Twórcy poddawali krytyce rozrzutność ziemian, wyzysk chłopów, ni- ski poziom wydarzeń kulturalnych. Publikowali też dzieła cenionych klasyków, m.in. Ignacego Krasickiego. 26 Tamże, s. 17. 27 Tamże, s. 55. 28 Tamże, s. 56. 29 J. Widok, Satyr, czyli nieznane pismo łódzkie, „Odgłosy” 1970, nr 13, s. 10. 19 1.4. ŁÓDZKA PRASA HUMORYSTYCZNA W MIĘDZYWOJNIU W Bibliografii prasy łódzkiej 1863–1944 autorstwa Wiesławy Kaszubiny od- najdujemy spis najważniejszych wydawanych w międzywojniu lokalnych tytu- łów humorystycznych (tab. 3). Można przyjąć, że współcześnie mamy wgląd jedynie w 14 łódzkich czaso- pism humorystycznych, przy czym w wypadku trzech („Tam-Tam”, „Dymek z Pa- pierosa” i „Violetera”) dysponujemy wyłącznie pierwszym numerem. Nawet jeśli wydano ich więcej, można założyć, że nie znalazły odbiorców i szybko upadły. Tabela 3. Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu Wydawane przez koncern Kokorzyckich Wydawane przez inne koncerny prasowe 1 2 „Wolna Myśl – Wolne Żarty” 1921–1939 R. 3: 1921 R. 22: 1939, BUW, [BUŁ] „Harap” 1918* 1918 grudzień brak „Nowy Dekameron” 1924–1925 R. 1: 1924 ost. pos. 1925, nr 6, BUŁ, BUW „Szubienica” 19190 1919, 16 grudnia brak „Żarty” [1924]–1925 R. 1: 1924 R. 2: 1925, BUŁ, BUW „Nocnik Teatralny” 1922* R. 1: 1922 brak „Śmieszne Życie w Trójkącie” 1933* R. 1: 1933, BUW „Tam-Tam” 1922 R. 1: 1922, BUW „Wesoły Bocian” 1933–1937 R. 1: 1933 R. 5: 1937, BUŁ „Adam i Ewa” 1934–1936 R. 1: 1934 R. 3: 1936, BUW, [BUŁ] „Żarty” 1936–[1938] R. 1: 1936 R. 3: 1938, BUŁ „Dymek z Papierosa” 1924 R. 1: 1924, BUW „Czerwony Kos” 1924–1932 R. 1: 1924 R. 2: 1925 wznow. R. 1: 1931 R. 2: 1932, BUŁ, BUW „Violetera” 1926 R. 1: 1926, BUW
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Łódzkie czasopisma humorystyczne w międzywojniu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: