Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00128 005837 13637894 na godz. na dobę w sumie
Logiczna problematyka czynu i sprawstwa - ebook/pdf
Logiczna problematyka czynu i sprawstwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 161
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8380-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka jest przystępnym wprowadzeniem w problematykę filozofii czynu i sprawstwa, widzianą z perspektywy badań logicznych. Autor stawia w niej tezę, że to badania logiczne powinny być punktem wyjścia do analizy sprawstwa i pojęć pokrewnych. Następnie stosuje jeden z rachunków logicznych do rozstrzygnięcia kilku szczegółowych zagadnień dyskutowanych w literaturze przedmiotu. Pracę traktować można jako przyczynek do wykorzystania narzędzi formalnych pomocnych w zrozumieniu pojęć używanych w naukach społecznych.

Mateusz Klinowski (ur. 1978) - dr nauk prawnych, wykładowca Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, aktywista polityczny i bloger, uprawia filozofię analityczną, jest także czynnym politykiem - radnym samorządowym, równie często nagradzanym za działalność naukową, jak i pozywanym do sądu za działalność publiczną.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

cyanmagentayellowblack 0 15 25 75 95 100 0 15 25 75 95 100 0 15 25 75 95 100 0 15 25 75 95 100 Praca naukowa fi nansowana ze środków na naukę w latach 2008–2011 jako projekt badawczy nr N N110196934 RECENZENT dr hab. Krzysztof Płeszka PROJEKT OKŁADKI Anna Sadowska Na okładce wykorzystano grafi kę autorstwa Ewy Górskiej © Copyright by Mateusz Klinowski Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2011 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mecha- nicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3233-6, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8380-2 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, tel./fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Książkę dedykuję ludziom czynu, w nadziei, że nie będą mieć czasu jej przeczytać SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE 1.1. Od autora ................................................................................................. 1.2. Sprawstwo i czyn w strukturze pojęciowej nauk .................................... 1.3. Filozofi a sprawstwa i teoria czynu .......................................................... 1.4. Cel metafi zyki czynu i naturalizacja pojęcia czynu................................. 2. METAFIZYKA CZYNU 2.1. Kauzalna teoria czynu ............................................................................. 2.2. Teoria kauzalna: wkład sprawcy ............................................................. 2.3. Teoria kauzalna i efekt akordeonu .......................................................... 2.4. Teoria kauzalna w ujęciu Davidsona....................................................... 2.5. Gruboziarniste ujęcie czynu a czyny podstawowe ................................. 2.6. Gruboziarniste ujęcie czynu i argument studni ....................................... 2.7. Teoria przyczynowości sprawcy ............................................................. 2.8. Wady teorii przyczynowości sprawcy ..................................................... 2.9. Teoria woli .............................................................................................. 2.10. Teoria woli i usiłowanie ........................................................................ 2.11. Zaniechanie ........................................................................................... 2.12. Zaniechanie w teorii czynu ................................................................... 2.13. Teoria czynu Searle’a: czyn i intencjonalność ...................................... 2.14. Teoria Searle’a: usiłowanie, efekt akordeonu i zaniechanie ................. 2.15. Konkurentki teorii kauzalnej a relacja kauzalna ................................... 2.16. Prawnicze koncepcje czynu .................................................................. 2.17. Podsumowanie: jałowość metafi zyki czynu? ........................................ 3. LOGIKA CZYNU: UWAGI OGÓLNE 3.1. Czyn – opalenizna słoneczna czy pożar? ................................................ 3.2. Askryptywny charakter zdań o czynach ................................................. 3.3. Askryptywizm jako teoria czynu ............................................................ 3.4. Zagadnienie podstaw sprawstwa i odpowiedzialności w perspektywie logicznej .................................................................................................. 3.5. Logika i logika fi lozofi czna .................................................................... 3.6. Główne założenia logicznej teorii czynu ................................................ 9 10 12 14 17 19 20 21 22 24 25 27 29 31 34 36 37 40 41 43 45 49 50 53 56 59 61 8 4. LOGIKA CZYNU: VON WRIGHT 4.1. Operatory działania i zaniechania ........................................................... 4.2. Wady logiki czynu von Wrighta ........................................................... 5. LOGIKA CZYNU: SEES TO IT 5.1. Czynienie a gwarantowanie prawdziwości zdań ..................................... 5.2. Fatalizm logiczny i rozgałęziony czas ..................................................... 5.3. Rozgałęzione historie i rzeczywistość ..................................................... 5.4. Semantyka rachunku czasów gramatycznych zbudowana na podstawie 65 69 73 75 79 branching time .......................................................... 81 85 5.5. Wybór w strukturze rozgałęzionego czasu (możliwych historii) ............. 5.6. Operator działania w stit .......................................................................... 89 5.7. Logiczne własności operatorów „dstit” i „cstit” ...................................... 92 5.8. Kontrowersje wokół [cstit5], [cstit6] i [cstit7] ......................................... 95 5.9. Zdolność sprawcy do działania ................................................................ 99 5.10. Zdolność do działania a operator „◊” ..................................................... 100 5.11. Zaniechanie w rachunku z operatorem dstit........................................... 105 5.12. Kwadrat logiczny czynu ........................................................................ 109 5.13. Logika czynu von Wrighta a teoria stit .................................................. 111 5.14. Interakcje pomiędzy sprawcami i sprawstwo grupowe ......................... 112 6. TEORIA STIT I LOGIKA DEONTYCZNA 6.1. Standardowa logika deontyczna .............................................................. 117 6.2. Powinności bezosobowe i osobowe ......................................................... 119 6.3. Operator powinności w teorii stit ............................................................. 120 6.4. Powinność osobowa w teorii stit .............................................................. 124 6.5. Teoria stit i paradoksy logiki deontycznej ............................................... 128 7. DETERMINIZM, WOLNA WOLA I ODPOWIEDZIALNOŚĆ 7.1. Wolna wola, odpowiedzialność, determinizm ......................................... 139 7.2. Teoria przyczynowości sprawcy a teoria stit ........................................... 141 7.3. Ogólne warunki odpowiedzialności ......................................................... 143 7.4. Teoria stit i warunki odpowiedzialności sprawcy .................................... 146 7.5. Kontrprzykłady Frankfurta dla ZAM ....................................................... 149 8. PRZYCZYNOWOŚĆ ZANIECHANIA 8.1. Argumenty przeciwko przyczynowości zaniechania ............................... 155 8.2. Przyczynowość zaniechania w teorii stit ................................................. 158 8.3. Dwa sposoby zaniechania a teoria stit ..................................................... 159 9. ZAKOŃCZENIE: NOWY PARADYGMAT BADAŃ NAD SPRAWSTWEM Bibliografi a ......................................................................................................... 165 1. WPROWADZENIE 1.1. Od autora W książce prezentuję własne stanowisko w kwestii problematyki sprawstwa i te- orii czynu. Po raz pierwszy sformułowałem je w rozprawie doktorskiej, napisa- nej pod kierunkiem prof. dr. hab. Tomasza Gizberta-Studnickiego i obronionej w 2007 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Za- równo w rozprawie, jak i niniejszej pracy stanowiącej jej rozwinięcie podjąłem się sformułowania odmiennego od dotychczasowych paradygmatu badania za- gadnień sprawstwa, opierając się na rozważaniach logicznych. A ponieważ jest to, o ile mi wiadomo, jedno z niewielu dostępnych w języku polskim opracowań poświęconych sprawstwu w perspektywie logicznej, mam nadzieję, że rozprawa odegra również rolę swoistego wprowadzenia w problematykę sprawstwa. Dlate- go też, w miarę możliwości, w tekście unikam fachowego żargonu i nie rozwijam wszystkich wątków pobocznych. Mam nadzieję, że dzięki temu książka stanie się bardziej przystępna dla czytelnika, a nie straci na jakości. Plan pracy jest następujący. Po krótkim wstępie na temat roli zagadnienia sprawstwa i czynu w naukach społecznych wyjaśnię, w jaki sposób rozumiem sprawstwo, czyn i logikę fi lozofi czną oraz jaką rolę zamierzam tym terminom przypisać na gruncie prowadzonych poniżej rozważań. Kolejny rozdział w cało- ści poświęcam omówieniu najpopularniejszych teorii czynu, ich zalet oraz słabo- ści. W kolejnym rozdziale formułuję argument za odrzuceniem wszystkich tego typu koncepcji czynu. Następnie, po przedstawieniu historycznie pierwszych prób stworzenia logiki czynu, przejdę do szczegółowego omówienia jednego z rachunków logicznych, który moim zdaniem, w poprawny sposób ujmuje wiele językowych intuicji dotyczących sprawstwa. W końcowej części książki przejdę do zastosowań praktycznych tego rachunku, by pokazać, w jaki sposób za jego pomocą rozstrzygnąć można kilka problemów postawionych na gruncie fi lozofi i sprawstwa. Powstanie gotowej do druku wersji pracy zawdzięczam przede wszystkim determinacji mojego naukowego Mistrza, czyli wspomnianego już Tomasza Gizberta-Studnickiego. Bez niego praca ta pewnie nigdy nie ujrzałaby światła dziennego w obecnej formie. Książka powstała dzięki wykorzystaniu środków 10 Logiczna problematyka czynu i sprawstwa przeznaczonych na naukę przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Nauki i Informatyzacji w latach 2006 i 2008–2011. Pragnę również podziękować Fundacji Nauki Polskiej oraz Fundacji Tygodnika „Polityka” za fi nansowe wspar- cie. Materiał zawarty w książce prezentowany był podczas międzynarodowych konferencji. Dziękuję wszystkim uczestnikom, nieraz burzliwych dyskusji, za ich cenne uwagi. 1.2. Sprawstwo i czyn w strukturze pojęciowej nauk „Z zaskoczeniem odkryłem, że pojęcie zachowania się człowieka było samo w sobie przedmiotem relatywnie niewielu analiz w literaturze fi lozofi cznej. (…) Z pewnoś- cią zbyt często przyjmuje się, iż powszechnie wiadomo, czym dokładnie czyn jest”. (Wright 1963, s. 35) Georg Henrik von Wright uchodzi za prekursora metodycznego opracowania zagadnienia czynu w obszarze nauk prawnych. Ale zaskoczenie, o którym pisze on w przytoczonym fragmencie, dotyczy właściwie każdej dziedziny nauk spo- łecznych i nie ogranicza się wyłącznie do nauk prawnych. Przedmiotem prawa, socjologii, psychologii, historii czy ekonomii jest w ostatecznym rozrachunku człowiek, który przekształca swoje otoczenie, podejmuje decyzje i ponosi za nie odpowiedzialność1. Nauki społeczne ze swej istoty posługują się więc pewnymi presupozycjami dotyczącymi czynu, a te z rzadka stają się przedmiotem osob- nej, a do tego pogłębionej refl eksji. Tymczasem odnośnie do sprawstwa można sformułować wiele interesujących pytań, na które odpowiedź nie jest bynajmniej jasna i oczywista, przesądzająca o rozumieniu poszczególnych dyscyplin. Sprawstwo i czyn z pewnością więc zasługują na pogłębioną uwagę również wtedy, gdy spojrzymy na nie z bardziej ogólnej perspektywy. W potoczne rozu- mienie człowieczeństwa, ale także w najgłębsze, pozostające w zgodzie z fi lo- zofi czną tradycją, analizy jego natury wpisana jest przecież opozycja pomiędzy ludzkimi działaniami a światem, których one dotyczą. Działania uznawane są za jakościowo odmienny od zdarzeń czynnik kształtujący rzeczywistość – zaburzają one tzw. normalną kolej czy bieg rzeczy. Pytania o sprawstwo, jego istotę, naturę lokują się w centrum fi lozofi cznej refl eksji nad człowieczeństwem i światem, albo przynajmniej za takie wydają się w powszechnym odczuciu uchodzić. Jeżeli chodzi o nauki prawne, fundamentalne okazują się podstawy kwalifi ka- cji określonego zachowania się osoby, lub też skutków tego zachowania jako czy- nu. W konkretnych wypadkach stwierdzenie istnienia takich podstaw uzależnione jest od przyjęcia określonej koncepcji czynu, czyli jak wolą niektórzy, pewnej 1 O centralnej roli koncepcji człowieka w naukach społecznych pisze chociażby John Searle, wskazu- jąc na doniosłość zagadnienia intencjonalności dla przedmiotu nauk społecznych. Por. Searle 1995: 64–77. 1. Wprowadzenie 11 jego teorii. Sposób rozumienia terminu „czyn” nie tylko ma znaczenie dla poję- ciowej zawartości nauk prawnych, ale wpływa też na dogmatykę, przesądzając o tym, co uważane jest za obowiązujące prawo, albo kiedy przypisywana jest odpowiedzialność. Gałęzie prawa, takie jak prawo cywilne czy karne, zakładają istnienie wolnych, wchodzących z sobą w interakcje sprawców, których zachowa- nie się jest podstawą pociągnięcia ich do odpowiedzialności. I choć obowiązujące przepisy prawa mogłyby zostać potraktowane jako swoista defi nicja przez postu- laty prawniczego pojęcia czynu, panuje zgoda, że rozstrzygnięcie, o jakim rodza- ju zachowań traktują normy prawne, zależy od powszechnie dzielonych intuicji dotyczących sprawstwa2. Ogólna, a nie jedynie specyfi cznie prawnicza, koncep- cja czynu nie tylko stanowi więc element unifi kujący prawoznawstwo z innymi naukami społecznymi, ale okazuje się pomocna w zrozumieniu wielu rozstrzyg- nięć i konstrukcji kodeksowych3. Wyjaśnię to na dwóch przykładach. 1. Wielość przestępstw. Prawo karne, mając na uwadze efektywność polityki karnej, przewiduje na ogół zwiększony wymiar odpowiedzialności za naruszenie kilku norm kodeksowych w wyniku jednego pod względem lokalizacji czaso- przestrzennej kompleksu zachowań. Lecz jak wytłumaczyć ten przyrost odpo- wiedzialności od strony teoretyczno-prawnej? Odpowiedź na to pytanie może zależeć od założonego sposobu rozumienia czynu. Jeżeli przyjąć, że jeden i ten sam kompleks zachowań sprawcy może konstytuować wiele czynów, zwiększoną odpowiedzialność sprawcy wyjaśniać możemy, po prostu przywołując fakt po- pełnienia przez sprawcę wielu czynów zabronionych. Z kolei jeśli skłaniamy się ku stanowisku, że określony zespół ruchów sprawcy stanowi podstawę wyłącznie jednego czynu, zwiększoną odpowiedzialność sprawcy będziemy interpretować jako następstwo naruszenia wielu przepisów kodeksu karnego poprzez jeden i ten sam czyn4. 2. Zaniechanie. W kodeksie karnym oprócz przepisów zakazujących pew- nych zachowań znajdują się również przepisy nakazujące wykonanie ogólnie określonych działań (np. nakaz udzielenia pomocy). Innymi słowy, kodeks karny wprowadza pojęcie przestępstwa polegającego na zaniechaniu, gdzie pewne przy- padki niedziałania sprawcy pociągają za sobą przypisanie mu odpowiedzialności za przestępstwo, a w konsekwencji karę. Wśród prawników toczy się jednak spór, czy takie „pasywne” zachowanie się sprawcy jest w ogóle czynem, a wobec tego, jak właściwie rozumieć podstawy odpowiedzialności sprawcy w przypadku prze- stępstw z zaniechania. Rozstrzygnięcie tego dylematu zależy nie tylko od samej 2 Część autorów podkreśla wyjątkowość oraz odrębność znaczenia terminów prawnych i praw- niczych. Jednak jeżeli terminy te mają wchodzić w skład norm adresowanych do niespecjalistów, jest oczywiste, że ich treść musi w jakimś stopniu uwzględniać powszechnie akceptowane przekonania, również dotyczące natury czynu i sprawstwa. 3 Jak piszą Buchała i Zoll (1997: 109): „Określenie pojęcia czynu rzutuje (…) na wiele rozwią- zań dogmatyki prawa karnego, w konsekwencji także na istotę i granice odpowiedzialności”. 4 Por. Patryas 1988: 52–60. 12 Logiczna problematyka czynu i sprawstwa treści norm prawnych, lecz także od przyjmowanej koncepcji czynu, w której mieszczą się lub nie mieszczą wypadki zaniechań5. Zagadnienie wielości przestępstw oraz charakteru przestępstw z zaniechania pokazują, że niejednokrotnie interpretacja i stosowanie przepisów prawa zale- ży bezpośrednio od przyjętej teorii czynu, czyli pewnego wyobrażenia, w jaki sposób czyny odróżniają się od pozostałych składników rzeczywistości. Teoria czynu może zatem pełnić rolę argumentu dla określonych rozstrzygnięć kodekso- wych, pozwalając uzasadniać je nie tylko na poziomie celów polityki karnej, ale również na poziomie pojęciowym. Zupełnie inną sprawą jest, czy na podstawie tylko i wyłącznie obowiązujących przepisów prawa daje się zrekonstruować jedną spójną koncepcję czynu. Musimy pamiętać, że spotykane w praktyce przepisy i instytucje kodeksowe w znacznej mierze podyktowane są względami techniki sprawowania władzy oraz sprawnego zarządzania społeczeństwem. Ich całkowita zgodność z jakąś określoną koncep- cją czynu nie jest wymagana w chwili ich tworzenia. Fakt ten oczywiście nie podważa znaczenia zagadnienia czynu i sprawstwa na gruncie nauk prawnych. Wszelkie odstępstwa ujawniają bowiem jedynie odrębności oraz specyfi kę zagad- nień prawnych, co samo w sobie stanowi interesujący przedmiot badań. W dalszej części pracy stawiam i uzasadniam tezę, że trafna, a zarazem fi lozo- fi cznie użyteczna teoria czynu powinna przybrać kształt analizy logicznej zdań, za pomocą których przypisujemy sprawstwo. Uzasadnienie tej tezy stanowi nie tylko wskazanie problemów, z jakimi borykają się wszystkie próby uprawiania fi - lozofi i sprawstwa na podstawie odmiennego paradygmatu, lecz przede wszystkim przydatność konkretnego, a w dalszym toku rozważań szczegółowo omówione- go rachunku logicznego dla rozwiązania kilku zagadnień, interesujących także z teoretyczno-prawnego punktu widzenia. 1.3. Filozofi a sprawstwa i teoria czynu Termin „fi lozofi a sprawstwa” kryje w sobie bogactwo treści. Uprawiający fi - lozofi ę sprawstwa badacze zajmują się między innymi: 1) osobą sprawcy oraz charakterem procesów psychicznych towarzyszących jego aktywności; 2) zacho- waniem się sprawcy traktowanym jako czyn oraz relacją pomiędzy tym zacho- waniem a towarzyszącymi mu zdarzeniami; 3) społecznymi następstwami tego zachowania w postaci przypisania odpowiedzialności (warunki przypisania odpo- wiedzialności); 4) rodzajem powodów (racji), które uzasadniają określony czyn, czyli naturą wyjaśnień dotyczących działania i zaniechania. Czasami wszystkie te obszary bywają z sobą mieszane, co znacznie komplikuje rozważania na temat sprawstwa. Wyjaśnienie fenomenu sprawstwa raz bowiem rozumiane jest jako 5 Por. Patryas 1988: 60–76. 1. Wprowadzenie 13 pytanie o naturę czynu, innym razem o właściwości sprawcy, kiedy indziej o na- turę wyjaśnień sprawczych. Ważne jest, aby sprawy te od siebie oddzielać. I tak, choć problem wyjaśnień sprawczych (the problem of explanation of action) angażuje uwagę wielu autorów, zastanawiających się, na ile wyjaśnie- nia te są kazualne6, poniżej właściwie się do niego nie odniosę. W zamian skon- centruję się na równie szeroko dyskutowanym zagadnieniu samej natury czynu, ponieważ w ostatecznym rozrachunku pytanie o to, jakiego rodzaju zachowanie się uchodzić może za czyn, jest dla problematyki sprawstwa najbardziej podsta- wowe. Przykładowo, jeżeli miałoby być tak, że czyn ma związek z istnieniem świadomych stanów mentalnych po stronie sprawcy (jest np. relacją pomiędzy stanami mentalnymi odpowiedniego rodzaju a zdarzeniami), sprawca musi być zdolny do posiadania takich właśnie stanów. Od tego bowiem uzależniona jest jego ewentualna odpowiedzialność za zdarzenia. Tym samym wspomniane wy- jaśnienia sprawcze odnosić się będą do owych świadomych stanów posiadanych przez sprawcę. Ważne jest również, aby pamiętać, że zadawanie pytania o naturę czynu ma określony cel. Pytanie to jest interesujące i ważne, gdyż czyn stanowi podstawę przypisania sprawstwa i odpowiedzialności. Na samym początku pracy przyj- mę więc założenie, że teoria czynu nie jest celem samym w sobie, lecz stano- wi jedynie narzędzie wyjaśnienia podstaw sprawstwa, a w konsekwencji także odpowiedzialności7. Mam wrażenie, że zajmujący się sprawstwem autorzy czę- sto o tym fakcie zapominają. Tymczasem przejdźmy do samego pytania o czyn. Kolejne założenie, które przyjmuję, głosi, że sprowadzić je można do pytania o różnicę pomiędzy znaczeniem zdań o zdarzeniach (event sentences) a zdań o czynach (action sentences). Różnica ta manifestuje się odmiennością konwen- cjonalnych następstw wiązanych z tymi typami zdań. Przykładem zdania o zda- rzeniach jest: 1) „Adam wpadł do wody”, a przykładem zdania o czynach: 2) „Adam wskoczył do wody”. Pierwszym sposobem odpowiedzi na problem podstaw sprawstwa i odpo- wiedzialności, jaki przychodzi na myśl, jest przyjęcie, że kluczowa jest różnica odniesienia pomiędzy zdaniami o czynach a zdaniami o zdarzeniach. Problem podstaw sprawstwa sprowadza się wówczas do problemu odróżnienia od siebie 6 Por. klasyczna dla tego zagadnienia praca D. Davidsona Actions, Reasons, and Causes (Da- vidson 1963). 7 Jest to myśl bliska autorom przyjmującym tzw. askryptywizm w teorii czynu, zwany także responsybilizmem. Więcej na temat askryptywizmu piszę w punkcie 3.2. 14 Logiczna problematyka czynu i sprawstwa dwóch kategorii przedmiotów naszego codziennego doświadczenia (czy też, jak kto woli, kategorii ontologicznych): zdarzeń i czynów. Badacze zajmujący się fi lozofi ą sprawstwa zakładają na ogół, że natura zda- rzeń jest niekontrowersyjna i że wiemy dokładnie, czym są zdarzenia8. Do wy- jaśnienia pozostaje więc jedynie natura czynu. Już jednak na pierwszy rzut oka zadanie to nie jest łatwe. Czynu na przykład nie sposób utożsamić po prostu z za- chowaniem się indywiduum czy ruchami jego ciała, gdyż te mogą być substratem wielu różnych czynów (np. podniesienie ręki może być zarówno znakiem, że się chce zabrać głos, pozdrowieniem, jak i ćwiczeniem zastygłych mięśni). Potrzeb- na jest tutaj najwyraźniej jakaś bardziej wyrafi nowana teoria, która odpowie na sformułowane przez Ludwiga Wittgensteina pytanie o to, co pozostaje z podnie- sienia ręki, jeśli oddzielić je od samego faktu, że ręka poruszyła się do góry9. Przedmiot metafi zyki, jednej z głównych gałęzi fi lozofi i, stanowi fundamen- talna, najbardziej podstawowa struktura rzeczywistości i jej domniemane skład- niki. Ponieważ założone powyżej wyjaśnienie fenomenu przypisania odpowie- dzialności zakłada, że odmienna kwalifi kacja zdań o zdarzeniach i zdań o czynach znajduje potwierdzenie w realnej różnicy odniesienia tych zdań, ten sposób ob- jaśniania pojęcia czynu nazywać będę metafi zyczną teorią czynu, albo po prostu metafi zyką czynu. Jest to podejście w literaturze dominujące. 1.4. Cel metafi zyki czynu i naturalizacja pojęcia czynu Zasadniczo celem metafi zyki czynu jest odpowiedź na pytanie, dlaczego pewne zdarzenia są wynikiem zachowania się sprawcy, a pewne inne nie są. Zagadnie- nie podstaw przypisania sprawstwa i odpowiedzialności redukuje się wówczas do problemu wyróżnienia specjalnej kategorii przedmiotów doświadczenia, które odpowiadają „czynieniu”. Lecz odpowiedź na pytanie, co to jest czyn, powin- na pozwalać na coś więcej niż uchwycenie warunków przypisania sprawstwa i odpowiedzialności. Istnieje bowiem szereg stwierdzeń na temat sprawstwa, sprawcy, skutków jego zachowania, odpowiedzialności oraz różnych związków znaczeniowych pomiędzy wymienionymi terminami, co do których statusu praw- dziwościowego nie mamy pewności. Przykładowo, czy „zdziałać coś” to tyle, co „zaniechać” odpowiedniego zaniechania? Albo czy fakt, że ktoś „powinien coś uczynić”, implikuje, że jest on „zdolny” do tego czegoś? Aby przekonać się, że stwierdzenia te i im podobne są prawdziwe, potrzebujemy jakiegoś „modelu czynu”, pewnego wyobrażenia o tym, czym on jest. Modelu takiego powinna 8 Jest to założenie dyskusyjne, gdyż w literaturze spotkać można szereg różnych propozycji 9 L. Wittgenstein (2000: § 621): „Co pozostanie, gdy od faktu, że unoszę swe ramię, odejmę teorii zdarzeń. fakt, że moje ramię się unosi?”. 1. Wprowadzenie 15 dostarczyć nam właśnie użyteczna teoria czynu. Zatem zadaniem metafi zyki czy- nu jest nie tylko sformułowanie warunków przypisania sprawstwa w kategoriach postulowanych składników rzeczywistości, ale także użycie ich w roli kryterium oceny wartości logicznej zdań traktujących o sprawstwie i jego przyległościach. W ten sposób zainteresowanie warunkami przypisania sprawstwa ma swoje źródło w potrzebie posiadania kryterium oceny prawdziwości bądź fałszywości ogólnych twierdzeń dotyczących sprawstwa. Część autorów przyjmuje dodatko- wo, że efektywna teoria czynu pozwala na naturalizację tego pojęcia, czyli ob- jaśnienie tego pojęcia w terminach nauk przyrodniczych. Takie założenie, jak się wydaje, jest wyrazem tęsknoty do unifi kacji i osadzenia fi lozofi i sprawstwa w na- ukach przyrodniczych. Na pierwszy rzut oka naturalizacja czynu nie budzi kontrowersji. W końcu czyn jest elementem rzeczywistości, o której traktują nauki przyrodnicze. Prob- lem pojawia się jednak, gdy rozważymy jedną z podstawowych własności teorii przynależnych do dziedziny nauk przyrodniczych. Otóż przyjmuje się, że przed- mioty, o których traktują nauki przyrodnicze, istnieją w sposób niezależny od stanów mentalnych, w rodzaju intencji, pragnień, przekonań, jakichkolwiek in- dywiduów. W tej sytuacji, aby naturalizację czynu uznać za sensowny program badawczy, należałoby założyć, że czyn jest zjawiskiem niezależnym od zjawisk umysłowych. Istnieją jednak poważne racje, które omówię w następnych rozdzia- łach, dla których założenie to powinniśmy odrzucić.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Logiczna problematyka czynu i sprawstwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: