Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00133 005142 15183739 na godz. na dobę w sumie
Logika dla prawników - ebook/pdf
Logika dla prawników - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 316
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-589-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Logika dla prawników to podręcznik prezentujący zasady poprawnego myślenia oraz poprawnego rozumienia, stosowania i formułowania tekstów aktów prawnych. Zawiera on obszerny wykład działów logiki, wzbogacony wieloma przykładami. Poza tradycyjnie przed-stawianym w tego typu opracowaniach wyborem tematyki logicznej – z zakresu semiotyki, logiki formalnej, ogólnej metodologii nauk – omówiono problemy interpretacji wypowiedzi modalnych, a także zastosowania logiki w procesie tworzenia, stosowania i wykładni prawa. 
Podręcznik uzupełnia zestaw pytań testowych, który pozwala na sprawdzenie zdobytych wiadomości. Przy każdym pytaniu zamieszczono numer boczny kierujący do  fragmentu tekstu podręcznika, zawierającego podstawę teoretyczną do udzielenia poprawnej odpowiedzi.
Książka jest adresowana przede wszystkim do studentów prawa, znajdzie również zastosowanie w pracy praktyka prawa oraz reprezentanta prawniczych dyscyplin szczegółowych. Do nich jest też skierowany Przewodnik do ćwiczeń z logiki dla prawników autorstwa A. Malinowskiego, M. Pełki i R. Brzeskiego oraz Logika dla prawników. Słownik encyklopedyczny S. Lewandowskiego, A. Malinowskiego i J. Petzela. 
Autorzy są pracownikami Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.
Dr Sławomir Lewandowski – swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół problematyki teorii prawa, prawniczych zastosowań logiki i metodologii nauk prawnych.
Dr Hanna Machińska – zajmuje się wybranymi zagadnieniami teorii prawa, statystyką oraz prawem europejskim.
Prof. dr hab. Andrzej Malinowski – w pracy naukowej skupia się na zagadnieniach z zakresu teorii prawa, logiki, statystyki, informatyki prawniczej i teorii podejmowania decyzji.
Dr Jacek Petzel – podejmuje w swojej pracy badawczej problematykę informatyki prawniczej, teorii prawa i logiki, zajmuje się też statystyką.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Logika dla prawników S∏awomir Lewandowski | Hanna Machiƒska Andrzej Malinowski | Jacek Petzel pod redakcjà Andrzeja Malinowskiego Wydanie 7 Warszawa 2012 Poszczególne rozdziały napisali: Sławomir Lewandowski – VIII pkt 1–4, X, XIII Sławomir Lewandowski, Hanna Machińska – IV Sławomir Lewandowski, Andrzej Malinowski – XII Hanna Machińska – I, VIII pkt 5–8 Hanna Machińska, Andrzej Malinowski – III Andrzej Malinowski – II, VII, XI Andrzej Malinowski, Jacek Petzel – IX pkt 5 Jacek Petzel – V, VI, IX pkt 1–4 i 6–7 Opracowanie redakcyjne: Grażyna Polkowska-Nowak, Anna Wojciechowska Opracowanie Aneksu: Michał Pełka, Małgorzata Wilińska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. Warszawa 2002–2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-7806-589-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Rozdział I. ZAGADNIENIA WSTĘPNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. ZNAK, JĘZYK, KATEGORIE SYNTAKTYCZNE . . . . . . . . . 1. Znak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pojęcie języka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Kategorie syntaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III. NAZWA, PODZIAŁY NAZW I STOSUNKI ZAKRESOWE . . . 1. Nazwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Podziały nazw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Treść nazwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zakres nazwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Terminy języka prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Stosunki zakresowe nazw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV. DEFINICJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pojęcie definicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rodzaje definicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Błędy w definiowaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Definicje w prawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V. ELEMENTY TEORII RELACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Podstawowe pojęcia teorii relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Elementy relacji. Konwers relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Stosunki między dziedziną a przeciwdziedziną relacji . . . . . . . . . . . 4. Przyporządkowania w relacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Cechy relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Relacje szczególnego typu: relacja porządkująca, relacja równościowa . . 7. Podział logiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Typologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 21 21 24 30 41 41 42 49 52 54 56 61 61 62 69 71 75 75 75 77 78 80 84 85 91 6 Spis treści Rozdział VI. RACHUNEK ZDAŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Funkcja zdaniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Funktory nieprawdziwościowe i prawdziwościowe . . . . . . . . . . . . . 3. Funktory prawdziwościowe jednoargumentowe . . . . . . . . . . . . . . . 4. Funktory prawdziwościowe dwuargumentowe . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Funktory prawdziwościowe trój- i więcejargumentowe . . . . . . . . . . . 6. Funkcja logiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Metody badania funkcji logicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Prawa logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII. ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW . . . . . . . . . . . 1. Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rachunek predykatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Wyrażenia języka naturalnego i ich odpowiedniki w postaci formuł rachunku predykatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Niektóre prawa rachunku predykatów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VIII. TEORIA NAZW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Zdania kategoryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zdania kategoryczne poprzedzone słowem „tylko” . . . . . . . . . . . . . 3. Kwadrat logiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Przekształcenia zdań kategorycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Sylogizm kategoryczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Figury sylogistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Zasady poprawności trybu sylogistycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Błąd formalny i materialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IX. UZASADNIANIE TWIERDZEŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uzasadnianie bezpośrednie i pośrednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Implikacja, wynikanie, wnioskowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Podział wnioskowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Wnioskowania niezawodne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Wnioskowania zawodne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Inne podziały wnioskowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Błędy we wnioskowaniach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział X. PRZEKAZYWANIE MYŚLI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pytania i odpowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Perswazja i dyskusja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Błędy w przekazywaniu myśli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XI. WYPOWIEDZI OCENIAJĄCE, NORMATYWNE I MODALNE 1. Wypowiedzi oceniające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Normy postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 93 95 96 98 107 108 110 126 135 135 139 141 143 149 149 152 153 155 159 160 163 171 173 173 178 184 185 189 203 204 209 209 214 217 221 221 224 Spis treści 3. Wypowiedzi modalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Interpretacja logiczna wypowiedzi modalnych . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Interpretacja tetyczna wypowiedzi modalnych . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XII. LOGIKA W PROCESIE TWORZENIA I STOSOWANIA PRAWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Proces tworzenia prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Technika prawodawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Struktura procesu stosowania prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ustalenia dotyczące faktów i dotyczące norm . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Subsumpcja i podjęcie decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Luzy w procesie stosowania prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XIII. LOGIKA W WYKŁADNI PRAWA I WNIOSKOWANIA PRAWNICZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Istota wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Teorie wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Dyrektywy wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Niezgodności norm i reguły kolizyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Wnioskowania prawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 229 231 234 243 243 247 251 255 258 258 261 261 262 264 268 270 Aneks. Zbiór pytań kontrolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Rozdział I Zagadnienia wstępne Wielu autorów, starając się przybliżyć przedmiot logiki, wskazuje na jej historię. We współczesnym nauczaniu logiki konieczne jest zwrócenie się do tych obszarów ba- dawczych, które były przedmiotem dociekań w odległej przeszłości. Kiedy będzie- my zagłębiać się w problematykę definicji, nazw, sylogizmów, podstawowych zasad myślenia, to nieodłącznym elementem takiej analizy musi być refleksja historyczna. Logika powstawała w starożytnej Grecji i stąd czerpiemy wiedzę, która była doskonalona na różnych etapach jej rozwoju. Za ojca logiki uważa się Arysto- telesa. Jednakże logiką zajmowali się przed Arystotelesem wybitni filozofowie: So- krates, Platon i inni. W rozwoju logiki wyodrębnia się trzy fazy: starożytność, śred- niowiecze i nowożytność, uzupełnione etapem jej współczesnego rozwoju1. Okres starożytności otwiera Zenon z Elei (490–430 p.n.e.), który zajmował się po- szukiwaniem prawdy, wykorzystując do tego argumenty słowne. Polem jego zain- teresowań były spekulacje językowe. Dzieła Zenona z Elei nie przetrwały w formie spisanej, jednakże uważany był on za twórcę dialektyki, rozumianej wówczas jako zdolność do posługiwania się słowem. Sokrates (469–399 p.n.e.) zajmował się problemem definiowania, stając się pre- kursorem tego nurtu w rozwoju logiki. Tworzenie definicji odbywało się w drodze kolejnych przybliżeń. Metoda Sokratesa polegała na budowaniu tablic przykładów. Na pierwszej tablicy zapisywane były cechy „rzeczy definiowanej”, na drugiej zaś ce- chy nieprzysługujące „danej rzeczy”. Porównanie zapisów na obu tablicach prowa- dziło do stworzenia definicji uwzględniającej cechy obu tablic. Jeśli definicja oka- zywała się za szeroka, wówczas dokonywano jej zawężenia. Za szeroka definicja wymagała dołączenia nowej cechy do cech z drugiej tablicy. Za wąska definicja wy- magała eliminacji pewnych cech z tablicy pierwszej. W ten sposób Sokrates stał się 1 2 1 W. Suchoń, Wykłady o dziejach logiki dawniejszej, Kraków 2001, s. 9. 3 4 10 I. Zagadnienia wstępne prekursorem zasad wnioskowania eliminacyjnego. Tworzył pojęcia przez definicje2. Uważany był za prekursora indukcji, choć nie odróżniał twierdzeń indukcyjnych od definicji, które w oparciu o nie powstawały. Ten sposób rozumowania znalazł naśla- dowców w nowożytnym okresie rozwoju logiki. Platon (427–347 p.n.e.), uważany za twórcę pojęcia rozumowania dedukcyjnego jako podstawy rozumowania w matematyce, stosował również rozumowania induk- cyjne, które odróżniał od definiowania związanego z intuicją. Za twórcę teorii in- dukcji uważa się jednak Arystotelesa. Platon zajmował się także problemami stosun- ków nadrzędności i przeciwieństwa oraz stworzył podstawy podziału logicznego. Największy wpływ na rozwój logiki aż po czasy nowożytne wywarł Arystoteles ze Stagiry (384–322 p.n.e.). Jego teorie powstały w wyniku zainteresowania rozumo- waniem indukcyjnym, a zwłaszcza tworzenia pewnych form indukcji eliminacyjnej. Dzieła Arystotelesa to rozprawy zatytułowane: Kategorie (dotyczące nazw), O wyra- żaniu się (o zdaniach), Analityki Pierwsze i Analityki Drugie (kolejno o wnioskowa- niach i dowodzie), Topiki (o sprawach publicznych), O dowodach sofistycznych (doty- czących obalania dowodów i klasyfikacji błędów). Dzieła te zebrano pod wspólnym tytułem Organon (Narzędzie). Arystoteles stworzył podstawy teorii definicji. Pamiętać jednak należy, że definiowa- niem zajmowali się wcześniej m.in. Sokrates i Platon. W Topikach, w księdze I, powiada Arystoteles, że „definicja jest wyrażeniem ozna- czającym istotę rzeczy”. Określa on strukturę definicji, mówiąc, że składa się ona z rodzaju i różnicy. „Rodzaj jest to to – w ujęciu Arystotelesa – co jest orzekane istot- nie o wielu rzeczach gatunkowo różnych”3. Arystoteles buduje zasady dotyczące definiowania, odróżniając definicje wyrażeń od definicji właściwych, i powiada, że należy definiować za pomocą pojęć pierwot- nych i bardziej znanych. Jednocześnie mówi, że nie można używać w definiensie de- finiendum. Odnosząc się do błędów w definiowaniu, stwierdza, że „występują tu dwie formy: po pierwsze, gdy posługujemy się niejasnym językiem; po drugie, jeśli określenie poda- je więcej niż trzeba; wszystkie bowiem dodatki w definicji są zbędne”4. Definicje i twierdzenia są dla Arystotelesa istotą nauki. Arystoteles jest twórcą pojęcia sylogizmu. Sylogizm – według niego – to „wypo- wiedź, w której, gdy się coś założy, coś innego niż się założyło musi wynikać, dlate- go, że się założyło”5. Sylogizm opiera się na zdaniach prostych, kategorycznych, w których występują zwroty „każdy... jest...”, „żaden... nie jest...”, „nie każdy... jest...”, „pewien... jest...”. 2 T. Czeżowski, Logika. Podręcznik dla studiujących nauki filozoficzne, Warszawa 1949, s. 207. 3 Arystoteles, Topiki, ks. I, 101 b 11, w: W. Suchoń, op.cit., s. 53. 4 Arystoteles, op.cit., ks. VI, 193 a, w: W. Suchoń, op.cit., s. 24. 5 Arystoteles, op.cit., ks. I, 100 a, w: W. Suchoń, op.cit., s. 52. I. Zagadnienia wstępne 11 Analizując sylogizm, buduje on tryby sylogistyczne, weryfikując ich poprawność według określonych zasad. Powiada, że w sylogizmie nie mogą występować dwie przesłanki przeczące ani dwie przesłanki szczegółowe. Wniosek zawierający wyra- żenie „każdy... jest...”, „żaden... nie jest...” może być wyprowadzony tylko wtedy, gdy przesłanki są ogólne. Jeśli zaś wniosek byłby przeczący, wówczas i przesłanka musiałaby mieć taki charakter. Podstawę sylogizmów stanowiły dwie przesłanki, choć w późniejszym okresie prowadzono badania wnioskowań opartych na trzech przesłankach6. W sylogizmach Arystoteles używał nie tylko zdań asertorycznych typu „tak a tak jest”, ale również zdań problematycznych „tak a tak może być” i apodyktycznych „tak a tak musi być”. W ten sposób Arystoteles stworzył sylogistykę zdań modalnych7. Wkład Arystotelesa w rozwój logiki to również sformułowanie podstawowych zasad myślenia, m.in. zasady sprzeczności oraz zasady wyłączonego środka. Zasada sprzeczności odnosi się do rzeczy, twierdzeń i przekonań. Arystoteles powia- da, że „to samo nie może zarazem przysługiwać i nie przysługiwać temu samemu i pod tym samym względem”. Jest to tzw. ontologiczna zasada sprzeczności. Następ- nie mówi on, że „dwa twierdzenia względem siebie sprzeczne nie mogą być równo- cześnie prawdziwe”8 – wyrażając logiczną zasadę sprzeczności. W ujęciu zaś psycho- logicznym Arystoteles głosi, że „niepodobna, by ktokolwiek był jednocześnie prze- konany o tym samym, że jest i że nie jest”9. Zasadę wyłączonego środka wyraża Arystoteles w następujący sposób: „z dwóch zdań sprzecznych jedno musi być prawdziwe i nie mogą być oba fałszywe”10. Logika, chociaż Arystoteles nie używa tego terminu (ograniczając się do przymiot- nika „logiczny”), ma pełnić rolę narzędzia, a nie nauki. Stworzył on podstawy logi- ki formalnej oraz podstawy teorii definicji, dzięki czemu logika stała się dyscypliną teoretyczną. To, co przekazał Arystoteles, a z czego do czasów współczesnych czerpiemy wiedzę, świadczy o wielkiej doniosłości jego prac, których idee przetrwały ponad 2000 lat. Następny etap to logika stoicka z jej reprezentantem – Chryzypem z Soloi (279– –208 p.n.e.), autorem wielu dzieł z zakresu logiki, które jednak zaginęły. Stoicy zaj- mowali się zdaniami. Z punktu widzenia wartości logicznej analizowali oni spójniki międzyzdaniowe koniunkcji, implikacji, alternatywy, dysjunkcji i negacji, odróżnia- jąc negację przynazwową od przyzdaniowej. Chryzyp stworzył podstawy systemu założeniowego. W dużo późniejszych pracach Sykstus Empiryk (ok. 150 p.n.e.) od- wołuje się do dzieł Chryzypa; znajdujemy w jego pracach pewne dyrektywy rozumo- wania, np. jeżeli pierwsze, to drugie, i pierwsze, więc drugie; albo jeżeli pierwsze, to drugie, ale nie drugie, więc nie pierwsze11. 5 6 W. Suchoń, op.cit., s. 30. 7 T. Kotarbiński, Wykłady z dziejów logiki, Warszawa 1985, s. 19. 8 Arystoteles, Metafizyka, w: W. Suchoń, op.cit., s. 43. 9 T. Kotarbiński, op.cit., s. 23. 10 Ibidem, s. 25. 11 Sykstus Empiryk, Przeciw logikom, w: W. Suchoń, op.cit., s. 59. 6 7 8 12 I. Zagadnienia wstępne Stoicy stworzyli podstawy logiki zdań. Termin „logika” użyty przez stoików odnosił się do nauki o znaku. Logika uważana była wówczas za naukę należącą do filozofii obok fizyki i etyki. Szkoła, która miała duże znaczenie dla rozwoju logiki, to szkoła mówców z Mega- ry, którzy wsławili się analizowaniem słynnych paradoksów. Do historii przeszedł już paradoks „kłamcy” Eubulidesa, ucznia Euklidesa, którego treść jest następują- ca: „czy prawdę mówi, kto mówi, że to, co mówi, jest fałszem?”. Inny przykład to paradoks „łysego”, a więc: „ile włosów trzeba mieć, aby nie być łysym?”12, czy też paradoks „rogacza”: „rogów nie zgubiłeś, a czegoś nie zgubił, to posiadasz, więc masz rogi”13. Paradoksy wskazywały na brak zróżnicowania poziomów języka, na problemy dotyczące identyfikacji desygnatów czy też utożsamianie nazw, które nie mogą być traktowane identycznie. Zarówno stoicy, jak i megarejczycy prowadzili dyskusję dotyczącą rozumienia im- plikacji. Zdefiniowano implikację jako zdanie warunkowe, w którym poprzednik musi być fałszywy, jeśli następnik jest fałszywy. Filon z Megary uznany za prekur- sora współczesnego rozumienia „implikacji” powiada, że implikacja zawsze będzie prawdziwa, poza jednym przypadkiem, kiedy poprzednik jest prawdziwy, a następ- nik fałszywy. Wielu wybitnych kontynuatorów Arystotelesa rozszerza jego dorobek, tworząc sylo- gizm hipotetyczny (Teofrast, ok. 370–287 p.n.e.) czy też podejmując trud komento- wania i tłumaczenia jego dzieł na język łaciński (Boecjusz, 480–524 n.e.). Ogromną rolę w rozwoju logiki w następnym okresie odegrały dzieła Porfiriusza (ok. 233–305 n.e.). Porfiriusz zajmował się m.in. klasyfikacjami, tworząc tzw. drze- wo Porfiriusza, o którym będzie mowa w rozdziale V. Drugi etap w rozwoju logiki, średniowiecze, rozpoczyna Boecjusz (Antius Manlius Severinus Boethius, 480–524 n.e.), który nawiązuje w swych rozwa- żaniach do dzieł Arystotelesa. Logika w okresie średniowiecza jest silnie związana z teologią i odwołuje się do dorobku logików okresu starożytnego. Wśród wielu wy- bitnych postaci należy wymienić Piotra Hiszpana (1226–1277), który został papie- żem Janem XXI. Stworzył on dzieło pt. Summulae Logicales, upowszechniając doro- bek Arystotelesa. Znaczenie logiki średniowiecznej oceniane jest jednak przede wszystkim w oparciu o osiągnięcia Dunsa Szkota (ok. 1266–1308) oraz Wilhelma z Ockham (ok. 1300–ok. 1350). Duns Szkot sformułował prawo nazywane „prawem Dunsa Szkota”, przedstawiają- ce własności implikacji. Wilhelm Ockham koncentruje się na problemach twierdzeń dotyczących rachun- ku zdań, dając m.in. pierwowzór późniejszym prawom de Morgana. Zajmuje się również problemami wynikania logicznego14. Jest autorem słynnego powiedzenia: Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem – nie należy mnożyć bytów ponad konieczność (zasada zwana „brzytwą Ockhama”). 12 T. Kotarbiński, op.cit., s. 40. 13 W. Suchoń, op.cit., s. 41. 14 T. Kotarbiński, op.cit., s. 59. I. Zagadnienia wstępne 13 Początek okresu nowożytnego rozwoju logiki to powstanie dzieł Piotra Ramu- sa (1515–1572), zagorzałego krytyka Arystotelesa. Ramus wprowadza do sy- logizmu w miejsce nazw ogólnych nazwy jednostkowe. Dokonuje podziału logiki, wyodrębniając jej zasadnicze części odnoszące się m.in. do definicji i klasyfikacji, wnioskowań, sądów i metody. Mimo krytycznego stosunku do dzieł Arystotelesa Ra- mus rozwijał niektóre wątki w nich zawarte. 9 Połowa XVII w. to rozwój nurtu psychologistycznego w logice. W swych pracach Kartezjusz (René Descartes, 1596–1650) podkreśla konieczność poznania jako wa- runku uzasadnienia. W dziele Rozprawa o metodzie formułuje on podstawowe wska- zówki, stanowiąc m.in., że poznanie jest warunkiem wstępnym stwierdzania praw- dziwości albo fałszywości. W definiowaniu odwołuje się do procesu rozumienia. W Rozprawie o metodzie Kartezjusz powiada: 1) nigdy nie przyjmować niczego za prawdę, o czem nie wiemy jasno, że jest praw- dą, to znaczy starannie unikać pośpiechu w sądzeniu i przesądu i nie obejmować naszemi sądami nic ponad to, co przedstawia się umysłowi tak jasno i wyraźnie, że nie ma zupełnie miejsca na zwątpienie, 2) dzielić każde zagadnienie przedstawiające trudność na tyle części, na ile tylko można lub na ile podzielić trzeba, aby trudności rozwiązać, 3) prowadzić rozumowanie systematyczne, zaczynając od rzeczy najprostszych i najłatwiej dających się poznać i przechodząc stopniowo do poznania rzeczy naj- bardziej złożonych, 4) przeprowadzić każdorazowo wyliczenie tak dokładne i dokonywać przeglądu tak szczegółowego, abyśmy mogli mieć pewność, że nic nie zostało opuszczone15. W ten sposób Kartezjusz daje wykład dotyczący reguł metodologicznych. Kartezjusz jest przedstawicielem nurtu psychologistycznego w logice. Nurt ten kontynuowany jest w XIX w. przez Johna Stuarta Milla (1806–1873), który traktuje logikę jako nau kę o rozumowaniu. Tworzy on pięć kanonów, czyli reguł: kanon zgodności (póź- niejsza nazwa – jedynej zgodności), kanon różnicy (jedynej różnicy), kanon zgod- ności i różnicy, kanon reszt oraz kanon zmian towarzyszących. Mill podkreśla, że opierająca się na tych kanonach indukcja eliminacyjna pozwala na identyfikowanie związków przyczynowo-skutkowych. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716), przedstawiciel nurtu logiki formalnej, wzorował się w pewnej mierze na pracach Kartezjusza. Stworzył podstawy rachun- ku zdań oraz podał definicję relacji tożsamości. Logika Leibniza jest odwrotem od nurtu psychologistycznego na rzecz budowania logiki formalnej. W drugiej poło- wie XVIII w. ważnym osiągnięciem było stworzenie przez wybitnego matematyka Leonarda Eulera (1707–1783) wykresów obrazujących stosunki zakresowe pod- miotu i orzecznika w zdaniach kategorycznych, tzw. koła Eulera. Jednakże znacznie bardziej doskonałą graficznie formą stały się, stworzone 100 lat później, wykresy Venna (John Venn, 1834–1923), które stanowiły nowy system graficzny, obrazu- 15 Ibidem, s. 68. 10 14 I. Zagadnienia wstępne jący zakresy nazw. Ważne miejsce w rozwoju logiki zajmuje August de Morgan (1806–1878), którego nazwisko utożsamiane jest na ogół z dwoma prawami logicz- nymi dotyczącymi negacji koniunkcji oraz negacji alternatywy. Nie należy wszakże zapominać o wkładzie de Morgana w rozwój teorii relacji. Sformułował on podsta- wowe zasady dotyczące relacji i zbudował – posługując się relacjami – schematy sy- logistyczne. Począwszy od Leibniza, w pracach de Morgana, a następnie George’a Boole’a i jego ucznia Williama Stanleya Jevonsa rozwijano algebrę logiki. „Algebra logiki” to termin, który powstał w wyniku dostrzeżonych analogii między funkcjami logicznymi a działaniami arytmetycznymi. George Boole (1815–1864) zajmował się logiką nazw. W algebrze Boole’a trzy działania logiczne – generalizacja, specjalizacja i negacja – nazywane są dodawa- niem logicznym, mnożeniem logicznym i odejmowaniem logicznym. Są one pojmo- wane na wzór działań arytmetycznych, a stosunki równoważności międzyzdaniowej i subsumpcji tworzą równości i nierówności logiczne, analogiczne do równań i nie- równości algebraicznych16. Jego uczniem był William Stanley Jevons (1835–1882), autor wielu opracowań. W podręczniku Logika17 Jevons pisze, że dla Boole’a logika była częścią matematyki, a we wnioskowaniach opierał się na zasadach algebry. Sam Jevons zastanawia się nad logiką jako nauką i jej przedmiotem. Powiada on, że logika to nauka o myśle- niu, a jej podstawowymi działami są: dział o terminach, dział o zdaniach, dział o sy- logizmach i dział o metodzie. W odniesieniu do tego ostatniego działu Jevons powiada, że „logika nie może po- uczyć dokładnie, jak i kiedy należy posługiwać się poszczególnymi metodami, może jednak zapoznać uczącego się z naturą i sprawnością tych metod tak, iż ułatwi mu prawdopodobnie prawidłowe tych metod stosowanie”18. Wiek XIX przynosi zbliżenie logiki i matematyki. Twórcą nowego nurtu logiki ma- tematycznej był Gottlob Frege (1848–1925). Frege definiuje logikę jako teorię zbiorów i relacji i proponuje „wyprowadzenie matematyki z logiki”19. Stworzył on system aksjomatyczny rachunku zdań, sformułował regułę odrywania oraz zdefi- niował funkcję prawdziwościową. Uważany jest również za twórcę teorii kwantyfi- katorów. Nurt logiki matematycznej był kontynuowany i rozwijany przez Bertranda Russella (1872–1970). Russell zajmuje się teorią zdań i relacji oraz logiką orzeczników. Twórczość Russella otwiera okres współczesny rozwoju logiki, w któ- rym poczesne miejsce zajmują wybitni polscy logicy: Jan Łukasiewicz (1878– –1956), Alfred Tarski (1901–1983), Stanisław Leśniewski (1886–1939), Kazimierz Ajdukiewicz (1890–1963), Tadeusz Kotarbiński (1886–1981) i inni. 16 T. Czeżowski, op.cit., s. 228. 17 W.S. Jevons, Logika, tłum. Cz. Znamierowski, Warszawa 1922. 18 Ibidem, s. 166. 19 Logika formalna. Zarys encyklopedyczny, pod red. W. Marciszewskiego, Warszawa 1987, s. 422. 11 12 13 14 I. Zagadnienia wstępne 15 Nie omawiając dorobku polskich logików, któremu poświęcono dużo miejsca w licz- nych opracowaniach20, należy jednak odnieść się do osiągnięć Jana Łukasiewicza. Jan Łukasiewicz stworzył logikę trójwartościową, a w wyniku rozważań nad logiką trójwartościową powstała logika wielowartościowa. Uważał on bowiem, że ograni- czanie się do logiki dwuwartościowej, opartej na prawdzie i fałszu, nie jest właści- we w sytuacji, gdy posługujemy się wyrażeniem zawierającym zwrot „jest możliwe”. Tak więc w zdaniu: „od dziś za rok będę w Warszawie” nie możemy określić jego fał- szu albo prawdy21. Łukasiewicz proponuje nieograniczanie się do tych dwóch pod- stawowych wartości, określanych symbolem „0” w przypadku fałszu i „1” w przy- padku prawdy, wprowadzając „½” jako trzecią wartość logiczną. Koncepcja Jana Łukasiewicza zarówno trójwartościowego, jak i czterowartościowe- go systemu logiki wywołała wiele krytycznych opinii. W latach siedemdziesiątych Kenneth R. Seeskin prezentuje nowy, udoskonalony system formalny, uważając, że model Łukasiewicza obarczony jest wieloma wadami. Seeskin grupuje te zarzuty, do których m.in. zalicza to, iż zdanie, które posiada trzecią wartość logiczną, i jego negacja mają tę samą wartość, ponadto stwierdza on zmienność wartości logicznej z upływem czasu. Wskazane przez Seeskina wady systemu Łukasiewicza prowadzą go do sformułowania koncepcji logiki zdań o przyszłości22. Logika współczesna korzysta z wielkiego dorobku wybitnych logików i filozofów okresu starożytności, średniowiecza i czasów nowożytnych. Jednym z jej działów, rozwijającym się niezwykle dynamicznie, są modalne rachun- ki logiczne. Genezę logiki modalnej odnajdujemy w dziełach Arystotelesa i jego uczniów. Logika modalna, nazywana rachunkiem modalnym, opiera się na pojęciu funktora modalnego. Funktorami modalnymi są takie wyrażenia, jak: „jest możliwe, że”, „jest konieczne, że”. Ogromną rolę w rozwoju logiki modalnej odegrały dwu- dziestowieczne prace Georga H. von Wrighta i Arthura Priora. Georg H. von Wright dokonał podziału modalności na: aletyczne, stwierdzające możliwość, konieczność i niemożliwość; epistemiczne, uznające coś za zweryfiko- wane; egzystencjalne, odnoszące się do istnienia, oraz deontyczne, dotyczące do- zwolenia, obowiązku, zakazu i indyferencji. Działem logiki modalnej jest logika deontyczna, czyli logika norm, której rozwój za- wdzięczamy głównie G.H. von Wrightowi. Logika deontyczna opiera się na pojęciu funktorów deontycznych: „obowiązkowe jest to, że”, „dozwolone jest to, że”, „zaka- zane jest to, że”. Logika modalna została uzupełniona koncepcją modalności temporalnej, której au- torem jest Arthur Prior. Wprowadził on funktory temporalne, świadczące o czasie występowania danego zjawiska (czas przeszły i przyszły). Ten kierunek badań wy- raźnie wskazuje na związki logiki z lingwistyką i filozofią. 15 16 17 20 T. Kotarbiński, op.cit.; Logika formalna. Zarys encyklopedyczny, op.cit.; K. Ajdukiewicz, Logika prag- matyczna, Warszawa 1965. 21 A. Mostowski, Logika matematyczna, Warszawa–Wrocław 1948, s. 40. 22 P. Garbacz, Logika zdań: jedna czy wiele, Lublin 2000, s. 154–159. 16 I. Zagadnienia wstępne Logika w czasie swego rozwoju zajmowała różne miejsca wśród innych dyscyplin naukowych. Na wielu etapach przemian historycznych logika łączona była z filozo- fią jako jej część, a także z psychologią, matematyką. Gdybyśmy mieli odpowiedzieć na pytanie, czym zajmuje się logika, można by w spo- sób najkrótszy powiedzieć, że logika to nauka o poprawnym rozumowaniu. Logika w takim rozumieniu będzie więc miała zastosowanie zarówno w naukach ścisłych, jak i humanistycznych. Logika jest nauką analityczną w przeciwieństwie do chemii, biologii, medycyny, nauk społecznych, które są naukami empirycznymi. Rozumiana jako instrument po- znawczy, obejmuje zarówno logikę dedukcyjną, jak i indukcyjną. Logika dedukcji wywodzi się od Arystotelesa, oparta jest na wynikaniu zdań z innych zdań i jest lo- giką sensu stricto. Logika indukcji oparta jest na rozumowaniu indukcyjnym, a więc prowadzącym od przesłanek szczegółowych do ogólnego wniosku23. Nie jest naszym zamiarem prowadzenie szczegółowych rozważań o rozwoju logiki. Wskazujemy na te kierunki w historii logiki, które mają istotne znaczenie dla stoso- wania logiki w prawie. Logika dzięki swemu uniwersalnemu zadaniu polegającemu na zapewnieniu poprawnego myślenia może być w pełni wykorzystywana w pracy prawnika. Ważne jest zatem przedstawienie zasadniczych działów logiki. Tadeusz Kotarbiński wyodrębnia logikę w węższym zakresie, czyli logikę formal- ną, oraz logikę w szerszym zakresie, obejmującą logikę formalną, semantykę, teorię poznania i metodologię nauk24. Logika formalna zajmuje się teorią wynikania. Semantyka koncentruje się na zna- czeniu języka. Teoria poznania związana jest z analizą prawdziwości. Metodologia nauk ma za swój przedmiot metody uzasadniania twierdzeń (metodologia ogólna) i związana jest z różnymi dyscyplinami naukowymi, zajmuje się m.in. ich klasyfika- cją (metodologia szczegółowa). Zygmunt Ziembiński pojmuje logikę jako naukę, w ramach której wyodrębnia się logikę formalną, a więc logikę odnoszącą się do zdań i ich związków, semiotykę oraz ogólną metodologię nauk. Semiotyka jest definiowana jako nauka o znakach. Skła- da się ona z semantyki, syntaktyki i pragmatyki. Semantyka koncentruje się na zna- czeniu znaków języka, syntaktyka dotyczy zasad ich łączenia po to, by utworzyć wyrażenie złożone. Pragmatyka zaś analizuje związki między wyrażeniami języka a podmiotem, który się nim posługuje. Wreszcie ogólna metodologia nauk obejmu- je m.in. uzasadnianie twierdzeń25. Logika odgrywa rolę pomocniczą wobec wielu nauk. Ma ona szczególne zastosowanie w pracy myślowej prawnika. Szeroki zakres stosowania logiki wywoływał wiele spo- rów dotyczących wyodrębnienia logiki prawniczej jako szczególnego rodzaju logiki. 18 19 23 Patrz więcej: Filozofia a nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa 1987, s. 221–226. 24 T. Kotarbiński, Dzieła wszystkie. Ontologia, teoria poznania i metodologia nauk, Wrocław 1993, s. 274. 25 Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 2001, s. 10–11. I. Zagadnienia wstępne 17 Działy logiki 20 Spór ten postrzegany jest często jako ścieranie się dwóch poglądów: zwolenników formalistycznego oraz odchodzącego od formalizmu podejścia w logice. Ci pierwsi stoją na stanowisku, że logika to nauka związana z rachunkami sformalizowany- mi; ci drudzy zaś operują pojęciami niepoddającymi się formalizacji, związanymi z prowadzeniem sporów, w wyniku których powstają określone decyzje. Tę różni- cę poglądów godzi w pewnym stopniu Jerzy Wróblewski, stwierdzając, że w dzie- dzinie wykładni prawa oba nurty mają swe zastosowanie. Formalistyczny punkt wi- dzenia dotyczy przekładu argumentacji prawniczej na system rachunku logicznego. Z punktu widzenia zaś antyformalistycznego należy zwrócić się ku psychologicznym problemom procesu decyzyjnego z uwzględnieniem aspektu wartości26. Jak ten spór formalistów i antyformalistów odnosi się do istnienia logiki prawniczej, czym jest logika prawnicza? Są to pytania, na które często znajdujemy zbyt proste odpowiedzi. Powiadamy, że logika jest nauką, która dostarcza reguł potrzebnych w  pracy myślowej prawnika. Nie możemy jednak na tej podstawie sformułować zakresu przedmiotowego logiki i specyficznych jej narzędzi. Zasadniczy spór doty- czący istnienia logiki prawniczej koncentruje się wokół kwestii: czy istnieją różne logiki? Georges Kalinowski, który wywołał ów spór, stał na stanowisku, iż istnieje tylko jedna logika, której reguły są stosowane w różnych dziedzinach wiedzy, nie wykluczając prawa. Twierdził, że nie istnieje logika prawnicza w ścisłym tego słowa znaczeniu27. To stanowisko wywołało ożywioną dyskusję. Perelman uważał, że można zgodzić się z Kalinowskim, pod jednym wszakże warunkiem, że pojęcie „logika” ograniczy się do logiki formalnej. Jednakże takie pojmowanie logiki prowadziłoby do pełnej formalizacji rozumowań, które nie zawsze może być stosowane w odniesieniu do prawa. Z kolei Karl Engisch, wspierając tezę o istnieniu logiki prawniczej, uważał, że jest to logika materialna, „która powinna skłaniać do refleksji nad tym, co nale- ży zrobić, gdy, w granicach możliwości, pragnie się uzyskać prawdziwe lub przynaj- 26 J. Wróblewski, Rozumowania prawnicze w wykładni prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1970, t. IV, s. 28. 27 G. Kalinowski, Y a-t-il une logique juridique. Logique et Analyse, 1959 (za: Ch. Perelman, Logika prawnicza. Nowa retoryka, Warszawa 1984, s. 32). 21 18 I. Zagadnienia wstępne mniej poprawne sądy prawnicze”28. W dyskusji tej zwraca się uwagę na aspekt war- tości, który odróżnia logikę prawniczą od logiki formalnej. Chaim Perelman, starając się odpowiedzieć na pytanie, czym jest logika prawni- cza, koncentruje się na roli logiki, stwierdzając, iż „rola logiki formalnej polega na uzgodnieniu konkluzji z przesłankami, zaś logiki prawniczej na wykazaniu, że prze- słanki te są możliwe do przyjęcia”29. Perelman należy do przedstawicieli nauki kon- sekwentnie opowiadających się za istnieniem logiki prawniczej, której geneza łączy się z wprowadzeniem obowiązku uzasadniania decyzji sądowych. W jego ujęciu lo- gika prawnicza związana jest z teorią argumentacji, a nie z metodami charaktery- stycznymi dla logiki formalnej. Argumentacja pozostaje w opozycji do logiki formal- nej, albowiem nie operuje wartością prawdy czy fałszu, na której opiera się logika formalna (dwuwartościowa), lecz odwołuje się do audytorium i podłoża psychospo- łecznego określonej sytuacji. Argumentacja – jak powiada Perelman – nie jest nie- podważalna, co ją odróżnia od dowodzenia. W pewnych jednak sytuacjach argu- menty opierają się na rozumowaniach formalnych. Jaki jest więc związek logiki prawniczej z argumentacją? Związek ten widać naj- wyraźniej w przypadku podejmowania decyzji sądowych, kiedy strony sporu posłu- gują się różnymi argumentami, dowodząc swych racji. Również w toku wykładni prawa i jego stosowania ważne znaczenie ma sformułowanie takiego rozwiązania, które – oprócz zgodności z prawem – jest sprawiedliwe i słuszne. Niektórzy jednak autorzy stoją na stanowisku najszerszego stosowania logiki w prawie, które wspiera sprawne myślenie i dostarcza prawu aparatury pojęciowej30. Istnieją również poglą- dy, które wyznaczają rolę logiki przede wszystkim w odniesieniu do badania związ- ków formalnych między normami (logika norm). Spór, który dotyczy istnienia logiki prawniczej, przejawia się również w ostrożności, z jaką niektórzy autorzy podręczników wskazują na związek logiki z prawem, na- dając im tytuły: logika praktyczna; logika dla prawników; elementy logiki – wykład dla prawników itd. Mimo jednak dyskusji co do istnienia logiki prawniczej niepod- ważalne jest zastosowanie logiki w prawie. I właśnie biorąc pod uwagę ten aspekt „stosowalności”, zajmujemy się w niniejszym podręczniku zasadniczymi problemami, z którymi prawnicy w swej pracy zawodo- wej mają do czynienia. Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest poznanie istoty języka prawnego, a więc języka, którym posługuje się prawodawca, w odróżnieniu od języka prawniczego, a więc języka, którym posługujemy się w praktyce i doktry- nie prawa. Ważne znaczenie przypisywać będziemy problemom związanym z budową i stoso- waniem definicji. Dla prawnika wiedza ta jest niezwykle istotna, ponieważ zakres regulacji prawnej uzależniony jest od przyjętych definicji. Generalnie definiujemy, 28 Ch. Perelman, op.cit., s. 34. 29 Ibidem, s. 231. 30 Z. Ziembiński, op.cit., s. 9–11, oraz tenże, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 70.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: