Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00356 007459 11259264 na godz. na dobę w sumie
Logika pisma a organizacja społeczeństwa - ebook/pdf
Logika pisma a organizacja społeczeństwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2694-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jedna z najważniejszych i najciekawszych prac Goody`ego. Autor prezentuje wpływ pojawienia się i upowszechnienia pisma na kształt kultur - przede wszystkim w ich warstwie instytucjonalnej. Operując licznymi przykładami zaczerpniętymi ze starożytnego Bliskiego i Dalekiego Wschodu, Afryki Zachodniej i średniowiecznej Europy, przedstawia 'logikę pisma': wprowadzane przez nie wzory organizacji społecznej. Kreśli ogólne kierunki przemian, lecz przede wszystkim śledzi kształtowanie się pod wpływem pisma nowych postaci religii, gospodarki, państwa i prawa. W przemianach, jakie dokonały się w późnej starożytności i średniowieczu, dostrzega początki rozwiązań, które rządzą tymi dziedzinami do dziś.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

communicare Jack Goody, emerytowany profesor Uniwersytetu w Cambridge, jest najwybitniejszym z ¿yj¹cych obecnie antropologów brytyjskich. „Napisa³ podstawowe dzie³a antropologiczne dotycz¹ce problemów rodziny i pokrewieñstwa, tradycji plemiennej i pañstwowej, w³asnoœci i œmierci, nawet i kwiatów. Jego specjalnoœci¹ jest jednak problematyka po angielsku kuchni nazywana [...]. W tej dziedzinie poza s³ynnym manifestem programowym Consequences of Literacy , wspólnie z Ianem Wattem, 1962) wyda³ cztery dzie³a, ( ka¿de w³aœciwie podstawowe: (1968), The Domestication of The Logic of Writing and the Organization of Society The Interface between the Written and the Oral Literacy in Traditional Societies the Savage Mind Literacy (1977), (1986), (1987)”. Andrzej Mencwel Logika pisma a organizacja spo³eczeñstwa to jedna z najwa¿niejszych prac Jacka Goody`ego. Autor analizuje w niej wp³yw pojawienia siê i upowszechnienia pisma na kszta³t kultur przede wszystkim w ich warstwie instytucjonalnej. „[...] próbuje objaœniæ niektóre z podstawowych ró¿nic miêdzy organizacj¹ spo³eczeñstw niepiœmiennych i piœmiennych, jak równie¿ proces przechodzenia pierwszych w drugie”. ze Wstêpu media systemy komunikacji „W centrum swoich badañ etnologicznych, refleksji kulturologicznej oraz wizji historii kultury stawia pojmowane nie jako oderwane techniki, lecz jako spójne, obejmuj¹ce ca³¹ S³owo Boga, S³owo mamony, Pañstwo, biuro kulturê i akta, Litera prawa tworz¹ przejrzyste, antropologiczne przekroje podstawowych warstw ¿ycia spo³ecznego: religii, gospodarki, organizacji politycznej i prawa”. . [...] Rozdzia³y Andrzej Mencwel e r a c i n u m m o c J a c k G o o d y Jack Goody Logika pisma a organizacja spoleczenstwa i L o g k a p i s m a a o r g a n z a c j a i l s p o e c z e n s t w a 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Logika pisma a organizacja spoleczenstwa 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== seria pod redakcją naukową Andrzeja Mencwela ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jack Goody Logika pisma a organizacja spoleczenstwa przek³ad, wstêp i redakcja Grzegorz Godlewski 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Elżbieta Michniewicz Skład i łamanie komputerowe Małgorzata Kula Tytuł oryginału The Logic of Writing and the Organization of Society Tytuł oryginału The Logic of Writing and the Organization of Society © Copyright by Cambridge University Press 1986 Tytuł oryginału The Logic of Writing and the Organization of Society Recenzenci Recenzenci Jerzy Bartmiński © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwa Uniwersytetu Jerzy Bartmiński Mirosław Pęczak Warszawskiego 2006 Recenzenci Mirosław Pęczak Jerzy Bartmiński Projekt okładki i stron tytułowych Mirosław Pęczak Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski ISBN 978-83-235-0296-8 Jakub Rakusa-Suszczewski Projekt okładki i stron tytułowych Redaktor prowadzący Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Maria Romanow-Broniarek Maria Romanow-Broniarek Anna Kędziorek Redaktor prowadzący Anna Kędziorek Maria Romanow-Broniarek Redaktor Anna Kędziorek Redaktor Katarzyna Nowacka Katarzyna Nowacka Redaktor Redakcja techniczna Katarzyna Nowacka Redakcja techniczna Małgorzata Kula Małgorzata Kula Redakcja techniczna Korekta Małgorzata Kula Korekta Elżbieta Michniewicz Elżbieta Michniewicz Korekta Skład i łamanie komputerowe Elżbieta Michniewicz Druk i oprawa Skład i łamanie komputerowe Małgorzata Kula Małgorzata Kula Skład i łamanie komputerowe Małgorzata Kula © Copyright by Cambridge University Press 1986 © Copyright by Cambridge University Press 1986 © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwa Uniwersytetu © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2006 © Copyright by Cambridge University Press 1986 Warszawskiego 2006 © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2006 ISBN 978-83-235-2694-0 (PDF) ISBN 978-83-235-0296-8 ISBN 978-83-235-0296-8 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wyd. 1, dodruk 2 Druk i oprawa Druk i oprawa Druk i oprawa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wste˛p do wydania polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I Słowo Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Poje˛cie religii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Granice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zmiana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Proces zanikania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Inkorporacja czy konwersja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Uniwersalizm i partykularyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Ogo´lnos´c´ i szczego´łowos´c´: sprzecznos´ci poznawcze . . . . . . . . . . 8. Specjalizacja: kapłani i intelektualis´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Dotacje i przejmowanie własnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. „Bliz´niacze biurokracje” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Autonomia organizacyjna i strukturalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Tradycje Wielka i Mała: kulty ducho´w i religie powszechne . . . 13. Pismo i religia w staroz˙ytnym Egipcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kult zmarłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teksty i materiały pis´mienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skład panteonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utrwalanie porza˛dku i rewolucja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Organizacja duchowien´stwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Pismo i religia w innych dawnych cywilizacjach . . . . . . . . . . . . . 15. Rytuał i pismo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 25 29 37 40 41 42 45 46 47 50 54 56 57 58 61 66 66 67 69 70 74 77 84 Rozdział II 87 Słowo mamony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pocza˛tki pisma a gospodarka staroz˙ytna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2. Pismo a gospodarka s´wia˛tynna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Darowizny i dochody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Ksie˛gowos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 3. Pismo a gospodarka pałacowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Podatki i spisy ludnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Administracja centralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Ksie˛gowos´c´ pałacowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Produkcja wło´kiennicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Handel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. Pismo a gospodarka handlowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Udziały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Akredytywa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5. Pismo a transakcje indywidualne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 S´wiadectwa transakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Tytuły prawne do ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Wzajemnos´c´ a bilansowanie ksia˛g . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 6. Pismo a gospodarka afrykan´ska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Rozdział III Pan´stwo, biuro i akta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 1. Biurokracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 2. Administracja w najstarszych pan´stwach posługuja˛cych sie˛ pismem 143 Administracja wewne˛trzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 Sprawy zagraniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3. Administracja w pan´stwach nie posługuja˛cych sie˛ pismem . . . . . 153 Sprawy zagraniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Administracja wewne˛trzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 4. Pismo w administracji kolonialnej i krajowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Edukacja pis´mienna, mobilnos´c´ i kontrola . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Stratyfikacja społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 5. Pismo a proces polityczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Zgromadzenia debatuja˛ce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Polityka niz˙szego szczebla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Rola ludzi wykształconych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Pismo i odpowiedzialnos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Rozdział IV Litera prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 1. Definicja prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Sa˛dy, policjanci, kodeksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Z´ ro´dła prawa i zmiany zasad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Rozumowanie prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Organizacja sa˛downictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Formy prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 2. Rozwo´j pisma i prawa w s´redniowiecznej Anglii . . . . . . . . . . . . . . 225 3. Litera i duch prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Rozdział V Kontynuacje i odste˛pstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p do wydania polskiego JACK GOODY, UCZONY W PIS´MIE Wobec niebywałych poste˛po´w czynionych przez nowe media elek- troniczne i cyfrowe, coraz ge˛stsza˛ siecia˛ oplataja˛ce nasze codzienne dos´wiadczenie i coraz głe˛biej w nie wnikaja˛ce, tradycyjne s´rodki komunikacji przez˙ywaja˛, jak sie˛ wydaje, nieodwołalny regres. Mowa z˙ywa jeszcze sie˛ jakos´ broni − dopo´ki nie przestalis´my stykac´ sie˛ ze soba˛ twarza˛ w twarz, wcia˛z˙ rozbrzmiewa i kra˛z˙y mie˛dzy nami. Ale juz˙ pismo re˛czne usta˛piło z pola, zepchnie˛te na marginesy wspo´łczesnych praktyk komunikacyjnych, sprowadzone do drugorze˛dnych funkcji pomocniczych. Czasem jeszcze cos´ zapiszemy w pos´piechu, zrobimy jaka˛s´ adnotacje˛, wyliczymy cos´ napre˛dce − ale juz˙ tylko na luz´nym karteluszku, na boku, nieomal wstydliwie. Wiadomo, z˙e nowe media detronizuja˛ stare, wypieraja˛ je z gło´wnego nurtu komunikacji, ale w tym wypadku to nawet nie marginalizacja − to juz˙ włas´ciwie wykluczenie. Dawnej godnos´ci pisma broni tylko odre˛czny podpis, wcia˛z˙ nie do zasta˛pienia jako znak i s´wiadectwo indywiduum − ale czy rzeczywis´cie sygnatura reprezentuje, pro´cz godnos´ci, włas´ciwa˛ nature˛ pisma, jego istote˛? Wspo´łczesna degradacja pisma wcale jednak nie odwraca od niego uwagi badaczy, przeciwnie, jest ono w nauce s´wiatowej tematem niezwykle z˙ywym, i to nie tylko jako zjawisko historyczne. Uchwy- cenie istoty pisma jako s´rodka komunikacji, zmian, jakim pod jego wpływem ulega byt kulturowy człowieka, stanowi w rzeczywistos´ci zadanie o podstawowym znaczeniu dla zrozumienia nas samych, tego, co ukształtowało nasz s´wiat − zaro´wno s´wiat naszych insty- tucji, jak i s´wiat naszego umysłu. Mimo ekspansji nowych medio´w, coraz bardziej wyrafinowanych technicznie i coraz pote˛z˙niej kształ- tuja˛cych nasze zachowania komunikacyjne, człowiek wspo´łczesny bowiem jest r o´ w n i e z˙ człowiekiem pisma. Jes´li nawet media te, za sprawa˛ swojej skutecznos´ci i sprawnos´ci, potrafia˛ tłumic´ i wypierac´ 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== s´rodki tradycyjne, to dzieje sie˛ tak jedynie na poziomie uz˙yc´ i prak- tyk komunikacyjnych; tymczasem na poziomie ogo´lnego „wypo- saz˙enia kulturowego” ro´wniez˙ s´rodki, zdawałoby sie˛, wyła˛czone pozostawiaja˛ trwały osad, ich wpływy nawarstwiaja˛ sie˛ i przenikaja˛. Radykalizm kolejnych „rewolucji komunikacyjnych” jest tylez˙ nie- kwestionowany, co cza˛stkowy: przekraczanie granic moz˙liwos´ci człowieka i jego wytworo´w nie uniewaz˙nia bynajmniej dotychcza- sowych ludzkich dos´wiadczen´, wszystkich powstałych dota˛d za ich sprawa˛ dyspozycji i umieje˛tnos´ci. Homo communicans, zyskuja˛c coraz to doskonalsze instrumenty, pozostaje wcia˛z˙ zakorzeniony w swego rodzaju gatunkowej pamie˛ci kulturowej; tworza˛c swoja˛ przyszłos´c´, nie przestaje byc´ wytworem swojej przeszłos´ci. Czy pa- mie˛tamy, z˙e wkraczaja˛c za pos´rednictwem ekranu komputera osobis- tego w nieogarnialny cyberkosmos sieci, posługujemy sie˛ klawiatu- ra˛, na kto´rej widnieja˛ znaki maja˛ce swo´j pierwowzo´r w pierwszym pis´mie alfabetycznym, wprowadzonym niemal trzy tysia˛clecia temu przez Greko´w? Nie chodzi jednak o to, z˙eby sprowadzic´ nowe do starego i zna- nego: nowoczesne s´rodki komunikacji sa˛ bez wa˛tpienia z´ro´dłem zmian, kto´re nie daja˛ sie˛ wywies´c´ z potencji tkwia˛cych w s´rodkach dota˛d uz˙ywanych. Rzecz ro´wniez˙ w tym, z˙e przełom, jakiego doko- nało pismo, odsłania paradygmat moz˙liwych zmian wprowadzanych przez wszystkie kolejne media. Nie dotyczy to, ma sie˛ rozumiec´, tres´ci tych zmian, za kaz˙dym razem innych; gruntowne zbadanie rewolucji pisma i jej gło´wnych konsekwencji pozwala natomiast wyznaczyc´ zasie˛g moz˙liwych skutko´w pojawienia sie˛ nowych form komunikacji, wskazuje obszary, kto´rych moga˛ dosie˛gna˛c´ te skutki, podsuwa najskuteczniejsze metody ich tropienia. Bez tego zaplecza s´wiadomos´c´ kolejnych rewolucji komunikacyjnych pozostaje cze˛sto nasko´rkowa, zatrzymuja˛c sie˛ na poziomie zachowan´ bezpos´rednio zaprogramowanych przez nowe techniki. Z tego włas´nie wzgle˛du gło´wny nurt refleksji nad mediami najnowszymi, z komputerem i sie- cia˛ na czele, jeszcze do niedawna niewiele odbiegał od poziomu instrukcji obsługi − „przyjaznych dla uz˙ytkownika” − programo´w komputerowych. Tymczasem media te zmieniaja˛ daleko wie˛cej niz˙ same tylko zachowania i praktyki komunikacyjne: oddziałuja˛ na nasze sposoby percepcji s´wiata, struktury poznawcze i formy orga- nizacji społeczen´stwa. A wie˛c na te obszary, kto´re swego czasu zostały tak radykalnie przekształcone włas´nie przez pismo. 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Znamiennym przykładem spoz˙ytkowania wiedzy o dawnych re- wolucjach komunikacyjnych do rozpoznania kształto´w rewolucji wspo´łczesnych − az˙ dziw, z˙e w tej funkcji tak słabo wykorzystywa- nym − sa˛ prace Marshalla McLuhana, bez wa˛tpienia najgłos´niejszego XX-wiecznego badacza nowych medio´w. Ten prorok „ery elektro- nicznej”, wieszcza˛cy odnowe˛ ludzkiego dos´wiadczenia inicjowana˛ przez nowoczesne s´rodki audiowizualne, uznał za niezbe˛dne wpisa- nie tych przeobraz˙en´ w całos´ciowy obraz dziejo´w kultury uje˛tych w perspektywie naste˛pstwa s´rodko´w przekazu, ze szczego´lnym uwzgle˛dnieniem przejs´cia od oralnos´ci pierwotnej do kultury pisma, a naste˛pnie druku − „galaktyki Gutenberga”. Bez wa˛tpienia, mys´l McLuhana była pobudzana gło´wnie przez fascynacje˛ mozaikowym, wielozmysłowym charakterem medio´w elektronicznych, be˛da˛cym, jego zdaniem, zaprzeczeniem linearnego intelektualizmu pisma i druku i pozwalaja˛cym na rewindykacje˛ pewnych włas´ciwos´ci pierwotnej percepcji s´wiata. Ale to dopiero przes´ledzenie konsekwencji wpro- wadzenia alfabetu, najpierw w postaci re˛kodzielniczej, potem, dzie˛- ki prasie drukarskiej, zmechanizowanego, dostarczyło McLuhanowi przesłanek do wydobycia dalekosie˛z˙nych skutko´w nowych prze- kaz´niko´w i pozwoliło kres´lic´ rozległe wizje kształtowanej przez nie kultury. W ten sposo´b teoria czy wre˛cz ideologia „kontrrewolucji” medialnej − maja˛cej na swo´j sposo´b restaurowac´, w wymiarze global- nym, s´wiat dos´wiadczenia archaicznej wioski − wyrasta z drobiazgo- wego rozbioru rewolucji pisma i druku, kto´rych skutki pragne˛łaby odwro´cic´. Dzis´ wizjonerski aspekt prac McLuhana coraz bardziej blaknie, po cze˛s´ci ze wzgle˛du na to, z˙e niekto´re z jego prognoz urzeczywist- niły sie˛ i spowszedniały, po cze˛s´ci dlatego, z˙e wynalazczos´c´ w dzie- dzinie s´rodko´w komunikacji przekroczyła jego najs´mielsze przewi- dywania. Natomiast nie tylko zachowuja˛, ale zyskuja˛ coraz wie˛ksze znaczenie jego ustalenia dotycza˛ce kultury pisma i druku, dokonane wszak w celach ponieka˛d instrumentalnych. I wcale ich nie osłabia − rysuja˛ce sie˛ raz mniej, raz bardziej wyraz´nie − krytyczne nacecho- wanie prowadzonych analiz. Okazuje sie˛, z˙e wizjonerski zapał nie musi wcale ma˛cic´ wzroku, zwłaszcza gdy wizja nie jest przeciwsta- wiana ro´wnaniu, lecz z niego wyprowadzana. Ta rzetelnos´c´ badawcza − zapewne zaskakuja˛ca u autora uzna- wanego za uosobienie dyskursu kaprys´nego, impresyjnego i arbitral- nego − zapewniła McLuhanowi miejsce w ekskluzywnej grupie 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== gło´wnych reprezentanto´w Teorii Pis´miennos´ci1. Jest to nurt badan´ nad systemami komunikacji ludzkiej (ze szczego´lnym uwzgle˛dnie- niem oralnos´ci i pis´miennos´ci), kto´ry upatruje w tych systemach podstawowego czynnika kształtuja˛cego kulture˛ i umysł człowieka. Przedstawiciele wspomnianego kierunku koncentruja˛ sie˛ na ro´z˙nych aspektach i przejawach tego oddziaływania, preferuja˛ rozmaite po- dejs´cia − od uje˛cia typologicznego do historycznego − zgodni sa˛ jednak co do tego, z˙e przełomowe znaczenie w dziejach ludzkos´ci miał wynalazek pisma, kto´ry wyznaczył w nich zasadnicza˛ cezure˛. Trzon tej orientacji tworzyli uczeni działaja˛cy na uniwersytecie w Toronto, poczynaja˛c od historyka gospodarki, Harolda Innisa, kto´ry swoje gło´wne prace pos´wie˛cone historii komunikacji wydał na pocza˛tku lat pie˛c´dziesia˛tych (Empire and Communications, 1950; The Bias of Communication, 1951), poprzez, podejmuja˛cych te˛ prob- lematyke˛ od pocza˛tku lat szes´c´dziesia˛tych, McLuhana włas´nie (The Gutenberg Galaxy, 1962; Understanding Media, 1964) i filologa klasycznego, Erica Havelocka (A Preface to Plato, 1963), a kon´cza˛c na najmłodszym z nich, Davidzie Olsonie (World on Paper, 1994), zajmuja˛cym sie˛ zasadniczo psychologia˛ kognitywna˛. Skale˛ i do- niosłos´c´ badan´ przez nich prowadzonych − samodzielnie, lecz wspo´ł- biez˙nie − szybko zauwaz˙ono i w konsekwencji zacze˛to nazywac´ ich ła˛cznie „szkoła˛ (komunikacji) z Toronto”2. Pierwszy bodaj uz˙ył tego okres´lenia brytyjski antropolog, Jack Goody3, charakteryzuja˛c z´ro´dła intelektualne napisanej wspo´lnie z Ianem Wattem rozpra- wy The consequences of literacy (1963), za pos´rednictwem kto´rej zarazem zgłosił − jako pierwszy spoza Toronto − swo´j akces do tej orientacji, wkro´tce staja˛c sie˛ jednym z jej protagonisto´w. Ich liste˛ zamyka amerykan´ski badacz literatury, jezuita Walter J. Ong, kto´ry swoja˛ pierwsza˛ ksia˛z˙ke˛ sytuuja˛ca˛ sie˛ w tym horyzoncie, The Presence 1 W literaturze przedmiotu uz˙ywa sie˛ ro´z˙nych okres´len´ tej orientacji: obok literacy theory (czasem opatrzonej przymiotnikiem great) ro´wniez˙ literacy thesis, orality / literacy theory; okres´lenia te − dla odro´z˙nienia od wszelkich innych teorii pis´miennos´ci − pisane sa˛ cze˛sto wielkimi literami. 2 Niekto´rzy komentatorzy posuwali sie˛ do przesadnych zapewne, lecz znamiennych stwierdzen´ w rodzaju: „Na pewien czas Toronto stało sie˛ centrum intelektualnym s´wiata”. Napisał to O. Murray w szkicu o ro´wnie wymownym tytule: Revolutions in literacy from ancient Greece to Toronto, „The Times Literary Supplement” 1989, 16-22.06. 3 J. Goody, Introduction, [w:] Literacy in Traditional Societies, red. J. Goody, Cambridge 1968, s. 1. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== of the Word, wydał w 1967 roku, choc´ liczne szkice i artykuły pos´wie˛cone tej tematyce publikował juz˙ od pocza˛tku lat szes´c´dzie- sia˛tych, co stanowi, jak widac´, pro´g krystalizowania sie˛ Wielkiej Teorii Pis´miennos´ci. Jest to teoria o ogromnej sile oddziaływania w nauce s´wiatowej, od pocza˛tku az˙ do dzis´ szeroko komentowana, wspierana przez wielu, choc´ i przez wielu poddawana krytyce z ro´z˙nych punkto´w widzenia. Spo´jnos´c´ jej gło´wnych tez i niekto´rych szczego´łowych ustalen´ wydaje sie˛ o tyle zadziwiaja˛ca, z˙e tworza˛cy ja˛ badacze repre- zentowali pocza˛tkowo rozmaite dyscypliny naukowe, a do wspo´l- nych konkluzji dochodzili niezalez˙nie od siebie, nie podejmuja˛c − nawet w obre˛bie „szkoły z Toronto” − z˙adnej szerszej czy trwalszej wspo´łpracy. Ro´z˙ni ich takz˙e to, z˙e niekto´rzy, jak McLuhan czy Ong, kwestie˛ relacji mie˛dzy oralnos´cia˛ i pis´miennos´cia˛ wpisywali bez- pos´rednio w ogo´lniejsza˛ teorie˛ medio´w kulturowych, z mediami naj- nowszymi wła˛cznie, podczas gdy pozostali kwestie˛ te˛ czynili przed- miotem gło´wnego zainteresowania, choc´ zwaz˙aja˛c na jej generalne implikacje, jako paradygmatu wszelkich rewolucji komunikacyjnych. Całos´ciowa charakterystyka Wielkiej Teorii Pis´miennos´ci znacz- nie wykracza poza ramy tego tekstu4, zwłaszcza z˙e w Polsce nie doczekalis´my sie˛ edycji podstawowych dzieł jej two´rco´w5. Dos´c´ w tym miejscu stwierdzic´, z˙e badaczy tych − niezalez˙nie od zro´z˙ni- cowania specjalnos´ci naukowych − ła˛czy antropologiczna perspek- tywa refleksji nad systemami komunikacji. Wyznacza ja˛ przekonanie, z˙e systemy te nalez˙y rozpatrywac´ nie jako autonomiczne instru- menty, układy izolowane, o najwie˛kszej nawet doniosłos´ci − w tym duchu pisano o nich i wczes´niej − lecz ze wzgle˛du na ich całos´ciowe 4 Najobszerniejsze znane mi omo´wienie tej teorii − reprezentatywne, kompetentne i krytyczne, zawieraja˛ce ro´wniez˙ wyczerpuja˛ca˛ bibliografie˛ − przedstawia K. Jahan- darie, Spoken and Written Discourse: a Multi-Disciplinary Perspective, Stamford 1999. Na gruncie polskim zasadniczo brak syntetycznych opracowan´ na ten temat; wyja˛tkiem sa˛ prace A. Mencwela − zob. np. ostatnio opublikowany jego szkic: Antropologia słowa i historia kultury, [w:] Narracja i toz˙samos´c´ (I). Narracje w kulturze, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2004. 5 Z wyja˛tkiem podstawowych prac McLuhana, wydanych po polsku i rozlegle ko- mentowanych (choc´ z reguły z nieco innych punkto´w widzenia, gło´wnie w konteks´cie teorii mass medio´w i kultury masowej), w Polsce ukazał sie˛ jedynie przekład ksia˛z˙ki W.J. Onga, Oralnos´c´ i pis´miennos´c´. Słowo poddane technologii, tłum. i wst. J. Japola, Lublin 1992 (zob. tez˙: J. Japola, Tekst czy głos? Waltera J. Onga antropologia litera- tury, Lublin 1998). 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== oddziaływanie na człowieka i jego kulture˛. Słowo z˙ywe i pismo, a takz˙e kolejne, zaawansowane technicznie media, nie tylko sa˛ odre˛bnymi formami komunikacji, powołuja˛cymi do z˙ycia swoiste zachowania i praktyki komunikacyjne, ale ro´wniez˙ wytwarzaja˛ włas´- instytucje kulturowe, wie˛cej, modeluja˛ same ciwe sobie role i podstawy kultury: poczynaja˛c od kulturowo warunkowanych zasad percepcji, poznania i mys´lenia, poprzez wzory relacji i wie˛zi mie˛- dzyludzkich, po zasady organizacji z˙ycia zbiorowego. Promieniu- ja˛c na wszystkie tego rodzaju sfery, s´rodki przekazu − kto´re w tym uje˛ciu stosowniej byłoby kwalifikowac´ jako media kulturowe − zdolne sa˛ w istocie do generowania całos´ciowych typo´w kultury. Kultura oralna czy kultura pisma to nie tyle konkretne postaci kul- tury, w kto´rych wyste˛puje (ba˛dz´ nie) ta czy inna forma komuni- kacji, ile raczej typy kultury, kto´rych podstawowe reguły odpowia- daja˛ wymogom i moz˙liwos´ciom dominuja˛cych w nich medio´w (ba˛dz´ ich konstelacji). Dlatego tez˙ podejs´cie to zasługuje na rozszerzone okres´lenie: „antropologia komunikacji” (ba˛dz´ „antropologia me- dio´w kulturowych”)6. Przy czym nie byłaby to z˙adna szczego´łowa subdyscyplina antropologiczna, ale pewna koncepcja antropologii kultury w ogo´le, tyle z˙e uznaja˛ca za płodne poznawczo rozpo- czynanie całos´ciowej rekonstrukcji kultury od jej „profilu komuni- kacyjnego”, charakterystycznego dla niej układu medio´w i praktyk komunikacyjnych. Zaskakuja˛ce, z˙e ws´ro´d gło´wnych rzeczniko´w tej antropologicznie nacechowanej orientacji włas´ciwie brakuje... antropologo´w. Z jed- nym − lecz waz˙nym − wyja˛tkiem. Jack Goody nalez˙y do najwybit- niejszych wspo´łczesnych antropologo´w brytyjskich, jest profesorem (obecnie emerytowanym) antropologii społecznej na uniwersytecie w Cambridge. Znaczna cze˛s´c´ jego dorobku, obejmuja˛cego kilkadzie- sia˛t ksia˛z˙ek autorskich i tomo´w zbiorowych pod jego redakcja˛, do- tyczy klasycznych problemo´w antropologicznych, takich jak rodzina 6 Rodzimym odpowiednikiem tej orientacji jest koncepcja „antropologii słowa”, wypracowana w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Zachowu- ja˛c podobne załoz˙enia i cele, koncepcja ta kładzie nacisk na je˛zykowy wymiar syste- mo´w komunikacji, upatruja˛c w nich kulturowych medio´w s ł o w a, kto´re samo jest jednym z nadrze˛dnych medio´w kultury. Zob. Antropologia słowa, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, red. i wst. G. Godlewski, Warszawa 2003; podre˛cznik ten prezentuje zreszta˛ wybrane tezy omawianych tu badaczy, a takz˙e ich poprzedniko´w i kontynuatoro´w, ro´wniez˙ polskich. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== i pokrewien´stwo, tradycyjne i nowoczesne formy gospodarcze, spo- łeczne i pan´stwowe, religie lokalne i powszechne czy relacje i wza- jemne oddziaływanie wielkich kre˛go´w kulturowych. Goody podej- mował takz˙e tematy bardziej oryginalne, takie jak kuchnie narodowe i regionalne i ich rola w kulturze czy symbolika kwiato´w i jej zastosowania kulturowe. Jednak tym, co zapewniło Goody’emu wyja˛tkowe miejsce nie tylko w dziedzinie antropologii, ale i w całej wspo´łczesnej humanistyce, sa˛ jego badania nad oralnos´cia˛ pierwotna˛ i pis´miennos´cia˛, relacjami mie˛dzy nimi i procesami przekształcania kultur oralnych w pis´mienne, wpływem pisma i pis´miennos´ci na struktury poznawcze i formy organizacji społecznej. Ten nurt jego two´rczos´ci naukowej został zainicjowany przez wspomniany juz˙ artykuł The consequences of literacy (1963), a kontynuowany był w opracowanym przez niego tomie zbiorowym Literacy in Tradi- tional Societies (1968) i kolejnych ksia˛z˙kach autorskich, z kto´rych najwaz˙niejsze to: The Domestication of the Savage Mind (1977), The Logic of Writing and the Organization of Society (1986) i The Interface between the Written and the Oral (1987)7. Dzie˛ki tym pracom Goody zyskał range˛ prawdziwego „uczonego w pis´mie” i stał sie˛ jednym z „ojco´w załoz˙ycieli” Wielkiej Teorii Pis´mien- nos´ci, takim w dodatku, kto´ry okazał sie˛ zdolny do przekroczenia pewnych wewne˛trznych ograniczen´ i zagroz˙en´ tej teorii. Droga Jacka Goody’ego do antropologii prowadziła przez lite- rature˛, kto´ra˛ jeszcze przed wojna˛ studiował w Cambridge. Lektura Ziemi jałowej Eliota, a zwłaszcza jego erudycyjnych przypiso´w, obudziła zainteresowanie Goody’ego pracami antropologicznymi, w tym zwłaszcza Złota˛ Gałe˛zia˛ Frazera − lektura˛ inicjacyjna˛ wielu antropologo´w, z Bronisławem Malinowskim na czele − kto´ra˛ jed- nak przeczytał dopiero w czasie wojny, podczas pobytu w obozie 7 Z˙adna z tych ksia˛z˙ek (ani tez˙ z˙adna inna autorstwa Goody’ego) nie ukazała sie˛ dota˛d po polsku. Opublikowany został jedynie przekład pierwszego rozdziału The Logic of Writing and the Organization of Society: J. Goody, Słowo Boga, tłum. G. Godlew- ski (przy wspo´łpracy A. Mencwela), „Przegla˛d Humanistyczny” 1989, nr 7; przedruk fragmento´w w: Antropologia słowa... Poza incydentalnymi i z reguły ogo´lnikowymi wzmiankami nie znam ro´wniez˙ na gruncie polskim z˙adnego powaz˙niejszego omo´wienia jego dorobku, z wyja˛tkiem jednego z rozdziało´w ksia˛z˙ki M. Marody o tytule zaczerp- nie˛tym zreszta˛ z prac Goody’ego: Technologie intelektu (Warszawa 1987), jakkolwiek jego teorie wpisane tam zostały w nieco odmienna˛ perspektywe˛ − psychospołecznych uwarunkowan´ wiedzy potocznej i stylo´w poznawczych. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== jenieckim w Niemczech. Dos´wiadczenia wojenne miały zreszta˛ na niego inny jeszcze wpływ: losy z˙ołnierskie rzuciły go na Bliski Wscho´d i do krajo´w s´ro´dziemnomorskich, gdzie zetkna˛ł sie˛ z wiel- ka˛ ro´z˙norodnos´cia˛ kultur i z˙ywa˛ obecnos´cia˛ dawno, zdawałoby sie˛, przebrzmiałych tradycji, a takz˙e przebywał na co dzien´ z przed- stawicielami innych kre˛go´w kulturowych, gło´wnie z Hindusami. Wszystko to sprawiło, z˙e po wojnie ukon´czył wprawdzie studia literaturoznawcze, ale naste˛pnie zwro´cił sie˛ ku antropologii i w tej dziedzinie doktoryzował sie˛ w 1954 roku w Cambridge, z kto´rym miał sie˛ zwia˛zac´ na trwałe, najpierw, od 1961 roku, jako wykła- dowca w St. John’s College, a od 1973 roku jako profesor. Liczne kontakty z Afrykan´czykami, jak ro´wniez˙ z antropologami zajmuja˛- cymi sie˛ kulturami Czarnego Kontynentu skłoniły go do podje˛cia w drugiej połowie lat pie˛c´dziesia˛tych badan´ terenowych w Afryce Zachodniej (pocza˛tkowo w Ghanie, gdzie spe˛dził dwa lata), doka˛d w przyszłos´ci miał wielokrotnie powracac´. Chociaz˙ podejmował po´z´niej wyprawy ro´wniez˙ w inne rejony s´wiata, zwłaszcza do Azji Południowej, Afryka pozostała dla niego miejscem szczego´lnej fascy- nacji, z kto´rym − jak cze˛sto deklarował − czuł sie˛ odta˛d zwia˛zany nie tylko naukowo, ale i osobis´cie. Efektem tych badan´ były pierwsze prace etnograficzne i mono- grafie etnologiczne, kto´re zacza˛ł publikowac´ pod koniec lat pie˛c´dzie- sia˛tych. Choc´ zajmował sie˛ w nich klasycznymi tematami podejmo- wanymi wo´wczas przez badaczy terenowych, takimi jak plemienna organizacja społeczna, zwyczaje pogrzebowe i reguły dziedziczenia czy struktury pokrewien´stwa, to juz˙ w tych tekstach znalez´c´ moz˙na pierwsze przejawy zainteresowania kwestia˛ oralnos´ci kultur trady- cyjnych i zmian, kto´re dokonuja˛ sie˛ w nich wraz z pojawieniem sie˛ pisma. Z´ ro´dłem tych zainteresowan´ były niewa˛tpliwie dos´wiadcze- nia terenowe, bezpos´rednie zetknie˛cie ze społeczen´stwami nie zna- ja˛cymi pisma, ujawniaja˛cymi nie tylko swoja˛ odmiennos´c´, ale i bez- radnos´c´ w kontaktach ze s´wiatem pis´miennym. Ale na te˛ włas´ciwos´c´ społecznos´ci tradycyjnych uwraz˙liwiły Goody’ego dos´wiadczenia wczes´niejsze i bardziej osobiste. Gdy we wste˛pie do tomu Literacy in Traditional Societies przywołuje motywacje, kto´re kilka lat wczes´- niej skłoniły go (najpierw wraz z Wattem) do zaje˛cia sie˛ „naste˛pstwa- mi pis´miennos´ci”, to pro´cz inspiracji płyna˛cych z prac pierwszych przedstawicieli „szkoły z Toronto”, Innisa i Havelocka, wskazuje na „sytuacje pozbawienia słowa pisanego, kto´re przez˙ywalis´my 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w czasie wojny w ro´z˙nych cze˛s´ciach s´wiata, a takz˙e przebywaja˛c ws´ro´d ludo´w przedpis´miennych, niepis´miennych i na wpo´ł pis´mien- nych”8. Napisany wraz z Ianem Wattem artykuł The consequences of literacy nie tylko zapocza˛tkował nowy wa˛tek w two´rczos´ci Jacka Goody’ego, nie tylko wprowadził go (juz˙ bez Watta, kto´ry pozostał przy badaniach nad społeczna˛ historia˛ literatury) w kra˛g Wielkiej Teorii Pis´miennos´ci, ale tez˙ stał sie˛ jednym z „teksto´w załoz˙yciel- skich” tej teorii, bodaj najcze˛s´ciej przywoływanym, i to zazwyczaj w stylu formularnym, z towarzyszeniem stałego epitetu „przeło- mowy”. I rzeczywis´cie, wiele twierdzen´ tam wyłoz˙onych weszło do kanonu wiedzy o systemach komunikacyjnych czy, szerzej, wiedzy o kulturze. Goody i Watt dowodza˛, z˙e istnieja˛ce teorie czynniko´w podstawowo ro´z˙nicuja˛cych kultury ludzkie − zaproponowane choc´by przez Durkheima, Webera czy Lévy-Bruhla − nawet jes´li zasadni- czo dokonuja˛ trafnego rozpoznania, nie wyjas´niaja˛ w gruncie rze- czy natury procesu powoduja˛cego to zro´z˙nicowanie. Ich zdaniem, u podstaw tego procesu lez˙y pojawienie sie˛ i upowszechnienie pisma, zwłaszcza alfabetycznego. Przedstawiwszy − w znacznej mierze na podstawie badan´ przeprowadzonych przez Goody’ego w Afryce Zachodniej − „homeostatyczna˛ organizacje˛ tradycji kul- turowej w społeczen´stwach niepis´miennych”9, autorzy wskazuja˛ na radykalne zmiany wprowadzane przez pismo. Pisemne utrwalenie tradycji, kto´rej nos´nikiem było dota˛d słowo z˙ywe i pamie˛c´, powo- dowało z jednej strony wyłonienie sie˛ historii i s´wiadomos´ci his- torycznej, z drugiej zas´ otwierało moz˙liwos´c´ s´ledzenia niespo´jnos´ci w zapisanych s´wiadectwach przeszłos´ci, daja˛c tym samym pocza˛tek postawie krytycznej i sceptycznej. Te zas´ bezpos´rednie „naste˛pstwa pis´miennos´ci” prowadziły do kolejnych naste˛pstw, przekształcaja˛c zaro´wno sposoby percepcji i mys´lenia jednostek, jak ro´wniez˙ formy organizacji społecznej i instytucje kulturowe, wraz z dyktowanymi przez nie regułami działania. W konsekwencji − oto, powiedziałby 8 J. Goody, Introduction, [w:] Literacy in Traditional Societies, s. 1. Jes´li chodzi o przez˙ycia wojenne, to w wypadku Goody’ego chodziło o pobyt w niemieckim stalagu (Watt natomiast spe˛dził dłuz˙szy czas w obozie jenieckim na Dalekim Wschodzie), a takz˙e o okres spe˛dzony ws´ro´d niepis´miennych go´rali po ucieczce z niewoli we Włoszech. 9 J. Goody, I. Watt, Consequences of literacy, „Comparative Studies in Society and History” 1963, nr 5, s. 307. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== czy raczej napisałby Goody, typowa formuła dyskursu pisanego − pismo jest nie tyle pojedynczym, izolowanym wynalazkiem, kto´ry wprowadza nowe moz˙liwos´ci, wzbogacaja˛ce dotychczasowy ich re- pertuar, ile raczej czynnikiem całos´ciowo przekształcaja˛cym kul- ture˛, i to na tyle gruntownie, z˙e w rezultacie staje sie˛ ona „kultura˛ pis´mienna˛”. Ten, sprowadzony tu do szkieletu gło´wnych tez, artykuł nie tylko wytyczył granice Teorii Pis´miennos´ci i ukierunkował ja˛ intelektual- nie, ale ro´wniez˙ zarysowywał pewien program badawczy, realizo- wany przez Jacka Goody’ego w kolejnych publikacjach. Program ten wskazywał dwa gło´wne kierunki dalszych badan´ − dwa gło´wne obszary, na kto´rych konkretyzowały sie˛ „naste˛pstwa pis´miennos´ci”. Pierwszym z nich sa˛ struktury mys´lowe i poznawcze jednostki − tym zaja˛ł sie˛ Goody gło´wnie w ksia˛z˙ce The Domestication of the Savage Mind; drugi obszar obejmuje problemy organizacji instytucjonalnej społeczen´stwa, kto´rym pos´wie˛cił przedstawiana˛ włas´nie polskiemu czytelnikowi ksia˛z˙ke˛ The Logic of Writing and the Organization of Society [Logika pisma a organizacja społeczen´stwa]. Pierwsza z tych ksia˛z˙ek − według charakterystyki samego autora − „omawia niekto´re konsekwencje graficznego przedstawienia je˛zy- ka dla proceso´w poznawczych, skupiaja˛c sie˛ zwłaszcza na cze˛s´cio- wo zdekontekstualizowanym uz˙yciu je˛zyka w zapisach formalnych, takich jak lista, tabela (poła˛czenie list tworza˛ce rze˛dy i kolumny) i matryca (tabela o wie˛kszej złoz˙onos´ci), czemu towarzyszy us´cis´- lanie poje˛c´ przeciwstawnos´ci i rozwo´j form swois´cie rozumianej logiki, w tym sylogizmu, jak ro´wniez˙ innych typo´w argumentacji i dowodzenia”10. Goody zwraca tu uwage˛, z˙e podstawowe zastoso- wania pisma − ro´wniez˙ we wczesnym okresie jego rozwoju − wcale nie sprowadzały sie˛ do utrwalania mowy. Uz˙ycie pisma do two- rzenia teksto´w cia˛głych, narracyjnych czy dyskursywnych, z reguły pojawiało sie˛ stosunkowo po´z´no, tymczasem niemal od pocza˛tku posługiwano sie˛ nim do budowania zapiso´w niesyntaktycznych, przestrzennych (takich włas´nie jak wykazy czy tabele), kto´re powo- ływały do z˙ycia zupełnie nowe, „pis´mienne”, formy organizacji dos´wiadczenia i wiedzy. To z kolei oddziaływało na je˛zyk w ogo´le, a w efekcie zwrotnie na mowe˛, na formy wypowiedzi, odtwarzaja˛ce szczego´lny porza˛dek tego rodzaju zapiso´w. A zatem od pocza˛tku 10 J. Goody, Logika pisma a organizacja społeczen´stwa, s. 31 niniejszego tomu. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== pismo nie było jedynie dodatkiem do mowy, lecz przekształcało od wewna˛trz cały je˛zyk i zwia˛zane z nim procesy intelektualne. Na inny waz˙ny aspekt tej ksia˛z˙ki wskazuje jej tytuł, włas´ciwie nie daja˛cy sie˛ dobrze przetłumaczyc´ na polski. Udomowienie mys´li nieoswojonej − brzmi nad wyraz niezgrabnie, niemniej wydaje sie˛ jedynym moz˙liwym rozwia˛zaniem, zwaz˙ywszy z˙e w tytule tym kryje sie˛ odniesienie polemiczne do głos´nej ksia˛z˙ki Claude’a Lévi-Straussa pod tytułem La pensée sauvage, przełoz˙onym na polski jako Mys´l nieoswojona11 i w tej wersji juz˙ upowszechnionym12. Lévi-Strauss wyste˛puje tu jako wyrazisty eksponent teorii Wielkiego Podziału, według kto´rej w dos´wiadczeniu kulturowym ludzkos´ci da sie˛ wy- kryc´ pewien pro´g, punkt zwrotny, dziela˛cy wszystkie społeczen´- stwa ludzkie na dwa podstawowe typy. Tego zasadniczego czyn- nika ro´z˙nicuja˛cego, prowadza˛cego do dychotomicznych podziało´w, doszukiwano sie˛ w ro´z˙nych sferach i na ro´z˙nych poziomach: społecznym, religijnym, technicznym, poznawczym. Proste i złoz˙o- ne, otwarte i zamknie˛te, tradycyjne i nowoczesne, sakralne i s´wiec- kie, magiczne i naukowe, mistyczne i logiczne − to niekto´re tylko przykłady dychotomii uznawanych za rudymentarne. Lévi-Strauss, przeciwstawiaja˛c pierwotna˛ („dzika˛”) „wiedze˛ konkretu” naszej („udomowionej”) „wiedzy abstrakcji”, nie tylko dopisuje do tej listy kolejna˛ pare˛ poje˛c´, ale tez˙ wzmacnia analitycznie sama˛ zasade˛ tej przeciwstawnos´ci. Jackowi Goody’emu pogla˛d Lévi-Straussa jest o tyle bliski, z˙e podstawowych ro´z˙nic mie˛dzy kulturami upatruje na poziomie po- znawczym. Jednak zdaniem Goody’ego stwierdzeniu podstawy zro´z˙- nicowania powinno towarzyszyc´ wskazanie jego z´ro´deł, a te tkwia˛ w porza˛dku komunikacyjnym kultury. Jego stanowisko nie spro- wadza sie˛ wszakz˙e do zgłoszenia kolejnej, „lepszej” dychotomii: oralnos´c´ −pis´miennos´c´. Goody kwestionuje sama˛ zasade˛ Wielkiego Podziału, w wie˛kszos´ci wersji opieraja˛cego sie˛ na − jawnych lub ukrytych − załoz˙eniach etnocentrycznych. Ale nie godzi sie˛ tez˙ na skrajny relatywizm, poprzestaja˛cy na stwierdzeniu odmiennos´ci i re- zygnuja˛cy z jej interpretacji. Pojawienie sie˛ pisma i jego upowszech- nienie niewa˛tpliwie c z y n i tyle z˙e ujmowanie jej r o´ z˙ n i c e˛, 11 C. Lévi-Strauss, Mys´l nieoswojona, tłum. A. Zaja˛czkowski, Warszawa 1969. 12 Inne tłumaczenie tego tytułu − Mys´l dzika − proponuje, z przekonuja˛cym uza- sadnieniem, A. Mencwel, Antropologia słowa i historia kultury, s. 60. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w konwencji Wielkiego Podziału, jako ostrej dychotomii, moz˙e byc´ uz˙yteczne jedynie jako narze˛dzie pomocnicze, wste˛pne nastroje- nie uwagi, pozwalaja˛ce w splocie zjawisk odnalez´c´ nic´ wioda˛ca˛, os´ podstawowych przemian kultury. Uczyniwszy to, nalez˙y badac´ relacje˛ mie˛dzy oralnos´cia˛ a pis´miennos´cia˛ w perspektywie roz- wojowej, jako proces, w kto´rym nowy s´rodek komunikacji pojawia sie˛ i upowszechnia zawsze w konkretnym s´rodowisku kulturowym, kto´re jedne z jego potencji uruchamia, inne modyfikuje, jeszcze inne niekiedy tłumi. Istnieje wie˛c „genotyp” pisma (podobnie jak innych medio´w) − jego wewne˛trzny program, zespo´ł tkwia˛cych w nim dyspozycji, partytur zachowan´ jednostki i wzoro´w działan´ zbiorowych − ale empirycznie mamy kaz˙dorazowo do czynienia z „fenotypem”, urzeczywistniaja˛cym sie˛ w procesie interakcji tego programu z warunkami stwarzanymi przez okres´lone otoczenie kul- turowe. Dlatego włas´nie Goody ex post skłaniał sie˛ ku temu, by zamiast o „naste˛pstwach (consequences) pis´miennos´ci” mo´wic´ o jej „impli- kacjach”13, o „logice pisma”, kto´rej ucieles´nianie sie˛ nie ma cha- rakteru automatycznego, a oddziaływanie − choc´ niekiedy pote˛z˙ne − dalekie jest od determinizmu. Dlatego tez˙ znaczna˛ cze˛s´c´ po´z´niej- szych badan´ pos´wie˛cił przypadkom pogranicznym, przejs´ciowym, w kto´rych pismo nie objawia w pełni swoich potencjalnych mocy, lecz przyjmuje postac´ „ograniczonej pis´miennos´ci”, przybieraja˛cej zreszta˛ rozmaite formy. Studia takich przypadko´w − zaczerpnie˛tych z ro´z˙nych stron s´wiata, od Nowej Gwinei i Madagaskaru po dawna˛ Anglie˛ − zgromadził w ksia˛z˙ce Literacy in Traditional Societies. Z kolei w ksia˛z˙ce Interface between the Written and the Oral zaja˛ł sie˛ przejawami wzajemnych oddziaływan´ oralnos´ci i pis´miennos´ci nie tylko na poziomie całych kultur, w wymiarze historycznym, ale ro´wniez˙ w relacjach mie˛dzyspołecznych i mie˛dzygrupowych, w obre˛bie konkretnych zapiso´w, a nawet w strukturze umysłu po- szczego´lnych jednostek. Podejs´cie takie nie oznacza wcale odsta˛- pienia od załoz˙en´ Teorii Pis´miennos´ci, lecz tym silniej osadza je w perspektywie antropologicznej, uwraz˙liwiaja˛cej na to, z˙e z˙adne technologie − nawet „technologie intelektu” − nie oddziałuja˛ samoistnie, lecz w sprze˛z˙eniu zwrotnym z całos´ciowym kontekstem kultury, obdarzonej zawsze pewna˛ moca˛ samoregulacji. 13 Zob. J. Goody, The Domestication of the Savage Mind, Cambridge 1977, s. 75. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podejs´cie to znalazło zastosowanie ro´wniez˙ w ksia˛z˙ce Logika pisma a organizacja społeczen´stwa, eksploruja˛cej drugi obszar oddziaływan´ pisma, instytucjonalny wymiar kultury. Tezy zawarte w tej ksia˛z˙ce szczego´lnie dobitnie s´wiadcza˛ o rewizji, jakiej poddał Goody niekto´re swoje wczes´niejsze pogla˛dy. Jeszcze w artykule Consequences of literacy utrzymywał, z˙e pełnie˛ swoich moz˙liwos´ci pismo osia˛ga jedynie w postaci alfabetycznej, a pierwsza˛ − i, by tak rzec, wzorcowa˛ − historyczna˛ ich realizacja˛ była Grecja klasyczna14. Pogla˛d ten, jakkolwiek opatrzony w artykule wieloma zastrzez˙e- niami, mo´gł byc´ i rzeczywis´cie był odbierany jako potwierdzenie mocnej wersji Wielkiego Podziału, uprzywilejowuja˛cej te˛ postac´ pis´miennos´ci, kto´ra ukształtowała sie˛ u pocza˛tko´w kultury zachod- niej i sama z kolei ukształtowała zwrotnie jej dominuja˛ce wzorce. Tymczasem wiele danych historycznych i etnograficznych wskazuje, z˙e ro´wniez˙ niealfabetyczne formy pisma w duz˙ym stopniu prze- kształcały umysłowos´c´ i organizacje˛ społeczna˛, niekoniecznie przy tym realizuja˛c zachodni wzorzec pis´miennos´ci, a co za tym idzie − wzory kultury Zachodu. Goody uwzgle˛dnił wnioski wynikaja˛ce z analizy tych danych podczas doboru materiału do badania wpływu pisma na organizacje˛ społeczen´stwa. Skupił sie˛ zatem na najwczes´- niejszych formach i uz˙yciach pisma w kulturach staroz˙ytnego Blis- kiego Wschodu oraz − opieraja˛c sie˛ cze˛s´ciowo na własnych pracach badawczych − na niedawnych przemianach rdzennych kultur Afryki Zachodniej pod wpływem kontakto´w z rozwinie˛tymi kulturami pis´- miennymi; w celach poro´wnawczych odwoływał sie˛ tez˙ niekiedy do wybranych zastosowan´ pisma w s´redniowiecznej Europie. Wyzna- czaja˛c w ten sposo´b pole obserwacji, chciał rzucic´ s´wiatło na sy- tuacje, w kto´rych pismo inicjowało ba˛dz´ warunkowało gruntowne przeobraz˙enia społeczne, niekoniecznie be˛da˛ce kopia˛ rozwia˛zan´, kto´re przywyklis´my traktowac´ jako modelowe. Jak bowiem sam 14 Kwestia ta znalazła sie˛ w centrum zainteresowania Erica Havelocka, kto´rego podstawowe dzieło na ten temat, Preface to Plato, ukazało sie˛ w tym samym roku co artykuł Goody’ego i Watta. Havelock, poda˛z˙aja˛c w tym wzgle˛dzie za ustaleniami Milmana Parry’ego i Alberta Lorda, dokonał znacznych korekt w obrazie Grecji kla- sycznej jako społeczen´stwa pis´miennego, traktuja˛c ja˛ raczej jako paradygmatyczny przypadek przejs´cia od oralnos´ci do pis´miennos´ci. Jego stanowisko w duz˙ym stopniu wpłyne˛ło na modyfikacje˛ pogla˛do´w Goody’ego nie tylko na temat staroz˙ytnej Grecji, ale i w kwestii ogo´lnych kryterio´w pis´miennos´ci jako cechy struktur społecznych i mentalnych. 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== tłumaczy: „teorie stadio´w rozwojowych, przeceniaja˛c dos´wiadcze- nia europejskie, odcinaja˛ nas zbyt ostro od innych społeczen´stw, co rodzi w nas megaloman´skie przes´wiadczenie, z˙e modernizacja mogła nasta˛pic´ tylko w jednym rejonie s´wiata [...] Ziarna tych samych czynniko´w, kto´re wia˛z˙emy z powstaniem Zachodu, zostały posiane ro´wniez˙ poza Europa˛ Zachodnia˛, a nawet poza kre˛giem kultur wywodza˛cych sie˛ z Grecji i Rzymu”15. Maja˛c to na uwadze, Goody podejmuje analize˛ oddziaływania pisma na kształt podstawowych instytucji społecznych, bez kto´rych trudno wyobrazic´ sobie rozwinie˛ta˛ organizacje˛ z˙ycia zbiorowego: religii, gospodarki, pan´stwa i prawa. Ucieles´niaja˛ one funkcje, kto´re sa˛ włas´ciwe kaz˙demu społeczen´stwu ludzkiemu, jednak dopiero wpro- wadzone za sprawa˛ pisma formy realizacji tych funkcji umoz˙liwiaja˛ ich strukturalne wyodre˛bnienie − czynia˛ z nich „wielkie organizacje”. Wydobywaja˛c czynniki sprawcze tych przekształcen´, Goody dokonał „przesunie˛cia punktu cie˛z˙kos´ci w analizie ze s´rodko´w i stosunko´w produkcji, kto´rych role˛ zwykle sie˛ podkres´la, na s´rodki i stosunki komunikacji”16, i wie˛cej jeszcze, wykazał istnienie, w szczego´lnych przypadkach, zalez˙nos´ci pierwszych od drugich. Niezalez˙nie od całej starannos´ci w identyfikowaniu wszystkich wspo´łczynniko´w zmian kulturowych, w kto´rych uczestniczy pismo, z przeprowadzonych analiz wyłania sie˛ sugestywny obraz mocy sprawczej pisma, stwa- rzanych przez nie moz˙liwos´ci i narzucanych ograniczen´. Moc tego medium wynika podstawowo z dwo´ch jego włas´ciwo- s´ci. Pierwsza, oczywista i oczywiste przynosza˛ca korzys´ci, to trwa- łos´c´ zapisu, kto´ra pozwala pokonywac´, potencjalnie bez ograniczen´, bariery czasu i przestrzeni. Druga to dekontekstualizacja przekazu, cecha nie tak jawna, trudniejsza do wykrycia i nie przynosza˛ca z˙ad- nych widocznych bezpos´rednich skutko´w, ale maja˛ca bodaj wie˛kszy jeszcze zasie˛g i siłe˛ promieniowania. Istnieja˛ co najmniej dwa waz˙ne wymiary tej włas´ciwos´ci. O jednym była juz˙ mowa: to wyzwolenie z kontekstu je˛zykowego, składniowego, wyste˛puja˛ce w takich przed- stawieniach graficznych − tabelach, wykazach, spisach, rejestrach, katalogach − kto´rych konstrukcja nie opiera sie˛ na modelu linearnego cia˛gu wypowiedzi, lecz wykorzystuje materialna˛ przestrzennos´c´ 15 J. Goody, Logika pisma a organizacja społeczen´stwa, s. 251, 252 niniejszego tomu. 16 Tamz˙e, s. 244. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nos´nika zapisu. Te niesyntaktyczne konstrukcje je˛zykowe pozwa- laja˛ na odsłonie˛cie lub wytworzenie takich form organizacji rzeczy- wistos´ci, kto´re lez˙a˛ poza zasie˛giem mowy z˙ywej i uformowanych przez nia˛ struktur umysłowych. Podstawowe konsekwencje tego rodzaju zastosowan´ dotycza˛ zatem porza˛dku poznania, ale tez˙ one włas´nie dostarczaja˛ instrumento´w niezbe˛dnych do procedur ewiden- cjonowania, ksie˛gowania, kalkulowania, kto´re z kolei sa˛ warunkiem zaistnienia takich zjawisk, jak system podatkowy, spis powszechny, handel dalekosie˛z˙ny czy racjonalnos´c´ kapitalistyczna − a wie˛c atry- buto´w nowoczesnego pan´stwa i nowoczesnej gospodarki. Drugim wymiarem dekontekstualizacji jest uniezalez˙nienie prze- kazu od kontekstu osobowego, sytuacyjnego czy kulturowego, a na- wet, w szczego´lnych przypadkach, od jakiegokolwiek osadzenia w czasie czy przestrzeni. Taka autonomizacja tekstu pisanego gene- ruje, rzecz jasna, odpowiednie reguły konstruowania wypowiedzi, pozwalaja˛ce jej samodzielnie unies´c´ całos´c´ przekazu informacyj- nego, oraz, po stronie odbiorcy, reguły jej rozumienia, wyła˛cznie na podstawie graficznego zapisu cia˛gu werbalnego. Wytworem tych reguł jest uniwersalizacja wypowiedzi, osia˛gana dzie˛ki operowa- niu znaczeniami poje˛ciowymi i abstrakcyjnymi oraz ła˛czeniu ich w relacje ustalane przez kategorie logiki formalnej. Ro´wniez˙ w tym wypadku dekontekstualizacja tworzy przede wszystkim nowe spo- soby mys´lenia, rozumowania, poznawania, ale zarazem prowadzi do gruntownych zmian na poziomie instytucjonalnym. Nowa organi- zacja tres´ci w tekstach, na kto´rych opieraja˛ sie˛ religie Ksie˛gi, czyni je religiami powszechnymi, wyzwolonymi z ograniczen´ lokalnos´ci, partykularyzmu, a zarazem radykalnie zmienia funkcje˛ słowa Boga. Mit przekazywany oralnie towarzyszył doczesnej rzeczywistos´ci, przylegał do niej i dostarczał pore˛czenia. Ksie˛ga, zamroz˙ona w swo- jej literze, wymaga interpretacji i staje sie˛ przede wszystkim prze- słaniem etycznym. Aby zaszły te zmiany, musza˛ nasta˛pic´ daleko ida˛ce przekształcenia organizacyjne − ida˛ce na tyle daleko, z˙e na poziomie instytucjonalnym religie˛ oralna˛ wie˛cej ro´z˙ni od religii Ksie˛gi niz˙ z nia˛ ła˛czy. Z kolei spisanie praw funkcjonuja˛cych dota˛d na mocy zwyczaju nadaje normom nowy status, ro´z˙nia˛cy sie˛ od dawnego w takim stopniu, w jakim rozporza˛dzenie ro´z˙ni sie˛ od tra- dycji: to, co było dziedzictwem przeszłos´ci, staje sie˛ przedmiotem stanowienia, niekiedy arbitralnego. Tu ro´wniez˙ zyskanie autonomii przez tekst przynosi uniwersalizacje˛ zasad, redukuja˛cych wielos´c´ 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== sytuacji praktycznych do zestawu ogo´lnych kategorii, co musi prowadzic´ do wytworzenia symetrycznych reguł ich interpretacji i aplikacji. Sta˛d rozbudowana struktura instytucji prawa pisanego − z podziałem na władze˛ ustawodawcza˛ i sa˛downicza˛, z całym roz- kładem ro´l procesowych i wachlarzem specjalisto´w i słuz˙b pomoc- niczych. A zatem kształt religii i prawa w znanych nam postaciach ma z´ro´dło w uniezalez˙nieniu sie˛ tekstu pisanego od wszelkich kon- teksto´w pozaje˛zykowych. To tylko najwaz˙niejsze przejawy pis´miennos´ci rozumianej nie jako zestaw umieje˛tnos´ci jednostki, lecz jako cecha kultury. Ten zwie˛zły abstrakt nawet cze˛s´ciowo nie oddaje fascynuja˛cego wizerun- ku proceso´w, kto´re w ro´z˙nych okolicznos´ciach kulturowych, gospo- darczych, materialnych, geograficznych, lecz z udziałem tego samego czynnika, komunikacji pisanej, wytwarzały pejzaz˙ instytucji spo- łecznych, ws´ro´d kto´rych z˙yjemy. Jack Goody kres´li ten wizerunek s´miało, choc´ rozwaz˙nie, ze swoboda˛ poruszaja˛c sie˛ po rozległych obszarach przestrzeni i czasu. Zjawiska, kto´re go zajmuja˛, osacza z ro´z˙nych stron, umieszcza w rozmaitych odniesieniach i przebie- gach, nie przejmuja˛c sie˛ zanadto przestrzeganiem granic wyty- czonych mie˛dzy dyscyplinami naukowymi. Tego wymaga zreszta˛ sam przedmiot obserwacji − pismo i jego zastosowania − kto´rego obecnos´c´ w kulturze, wcia˛z˙ odkrywana, wymyka sie˛ prostym kate- goryzacjom. Goody stara sie˛ sprostac´ temu wyzwaniu, nie poddaja˛c sie˛ z˙adnym wymogom cechowym, choc´by był to cech antropolo- go´w. Z drugiej strony moz˙na by uznac´, z˙e antropologia to nie tyle rzemiosło, co postawa poznawcza. Postawa, kto´ra ma na wzgle˛dzie zawsze całos´c´, nawet jes´li w odniesieniu do kultury całos´c´ ta jest jedynie stawiana˛ wcia˛z˙ na nowo hipoteza˛. Do tej całos´ci − wcia˛z˙ niedomknie˛tej − kto´ra˛ stanowi dorobek Jacka Goody’ego, czytelnik polski zyskuje doste˛p za pos´rednictwem ksia˛z˙ki Logika pisma a organizacja społeczen´stwa. Choc´ nie daje ona o tej całos´ci pełnego wyobraz˙enia, jest chyba dobrym do niej wprowadzeniem: przedstawia w działaniu przyje˛te przez badacza załoz˙enia teoretyczne, metode˛ i forme˛ wykładu; ujawnia erudycje˛ Goody’ego, walory jego narracji i stylu. Zjawisko pisma i pis´mien- nos´ci poznajemy przede wszystkim w perspektywie historycznej, w jego konkretyzacjach społecznych i korelacjach instytucjonalnych, a choc´ uje˛cie to nie wyczerpuje form obecnos´ci pisma w kulturze, niewa˛tpliwie stanowi mocna˛ strone˛ dorobku Goody’ego. A poza tym, 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== jak sie˛ wydaje, dobrze uzupełnia wiedze˛ polskiego czytelnika, kto´ry poznał juz˙ inne aspekty komunikacji pisemnej w podobnym uje˛ciu, zwłaszcza dzie˛ki przekładowi ksia˛z˙ki Waltera J. Onga Oralnos´c´ i pis´miennos´c´, analizuja˛cej przede wszystkim poznawcze cechy pis´- miennos´ci. Niezalez˙nie jednak od tego, two´rczos´c´ Jacka Goody’ego z cała˛ pewnos´cia˛ zasługuje na obszerniejsze przedstawienie, do czego, mam nadzieje˛, ta pierwsza publikacja be˛dzie zache˛ta˛. * * * Nad kolejnymi cze˛s´ciami dzieła Goody’ego pracowałem wraz ze studentami wiedzy o kulturze, polonistyki i innych kierunko´w Uniwersytetu Warszawskiego w ramach prowadzonego w Instytucie Kultury Polskiej translatorium antropologicz- nego. Uczestnicy kolejnych edycji tych zaje˛c´ wnies´li ogromny wkład w tłumaczenie: proponowali rozwia˛zania, na kto´re pewnie bym nie wpadł, zauwaz˙ali pułapki, kto´re mo´głbym przegapic´, sprawdzali szczego´ły, do kto´rych moz˙e bym nie dotarł. Dzis´, podpisuja˛c sie˛ pod całym tłumaczeniem i biora˛c odpowiedzialnos´c´ ze wszelkie jego uchybienia, to włas´nie studentom − zaro´wno tym, kto´rzy byli jego faktycznymi wspo´łautorami, jak i tym, kto´rzy be˛da˛ z niego w przyszłos´ci korzystac´ − przekład ten dedykuje˛. Grzegorz Godlewski 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie1 Ksia˛z˙ki z serii „Studies in Literacy, Family, Culture and the State” sa˛ owocem podro´z˙y, kto´ra rozpocze˛ła sie˛ w Europie Zachodniej i krajach s´ro´dziemnomorskich, by naste˛pnie, przyjmuja˛c charakter bardziej naukowy, zwro´cic´ sie˛ do Afryki Zachodniej i zachodniej cze˛s´ci Indii. Podro´z˙ ta poprowadziła w gła˛b czasu i sie˛gne˛ła odległych obszaro´w. Oz˙ywiało ja˛ przekonanie o jednos´ci nauk społecznych, kto´rej wartos´cia˛ jest nie tyle jakas´ ogo´lna teoria czy zbio´r wysoce abstrakcyjnych poje˛c´, ile stwarzanie zache˛ty do zmagan´ intelektual- nych z zagadnieniami sytuacji człowieka, w przeszłos´ci i obecnie, bez koniecznos´ci ograniczania sie˛ do jednej dziedziny czy metody. Rozmaite dziedziny wiedzy, takie jak antropologia, socjologia i historia sa˛ jedynie ro´z˙nymi aspektami szerszych badan´ nad inter- akcjami ludzkimi, w wyspecjalizowanych zastosowaniach dzielo- nych jeszcze mie˛dzy ekonomisto´w, politologo´w, demografo´w i reli- gioznawco´w. Kaz˙da z tych dyscyplin skupia sie˛ na pewnych typach społeczen´stw (prostych lub złoz˙onych, dawnych lub wspo´łczes- nych, szczego´lnych lub ogo´lnych), korzystaja˛c z odre˛bnych metod i z´ro´deł informacji (obserwacji terenowych lub dokumento´w pisa- nych, procedur dedukcyjnych lub indukcyjnych). Aby dotrzec´ do sedna, lepiej jednak unikac´ stosowania jednej metody ba˛dz´ dyskursu włas´ciwego okres´lonej dziedzinie i przekraczac´ utrwalone i zinsty- tucjonalizowane granice. Przez wszystkie moje prace przewijaja˛ sie˛ trzy wa˛tki. Pierwszy ma charakter metodologiczny. Jednym z powodo´w podje˛cia przeze mnie badan´ terenowych w Afryce Zachodniej była che˛c´ jas´niej- szego zdania sobie sprawy z pewnych cech społeczen´stwa zachod- niego − na przykład przez zestawienie pis´miennos´ci z oralnos´cia˛. Od tego czasu jestem silnie zwia˛zany z Afryka˛ Zachodnia˛ i naukowo, i osobis´cie. Po przeprowadzeniu badan´ terenowych podja˛łem pro´be˛ 1 W oryginale jest to wprowadzenie do serii „Studies in Literacy, Family, Culture and the State” [przyp. red.]. 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== uogo´lnienia moich wniosko´w. Analizowane sytuacje zestawiałem z podobnymi w innych cze˛s´ciach s´wiata, zaro´wno nieformalnie, jak i bardziej metodycznie (na przykład w Production and Reproduction [Produkcja i reprodukcja]2, a takz˙e w ro´z˙nych studiach demograficz- nych). Intensywne badania terenowe czy nawet krytyczne badania poro´wnawcze ludo´w sa˛siaduja˛cych ze soba˛ ba˛dz´ zamieszkuja˛cych ten sam region − rekomendowane przez wielu antropologo´w jako „sprawdziany przesa˛dzaja˛ce” − nie zawsze sa˛ wystarczaja˛ce, choc´ sam niejednokrotnie posługiwałem sie˛ tymi metodami. Poszuki- wania metodologiczne prowadziły mnie od etnografii do moich wczes´niejszych zainteresowan´ socjologia˛ poro´wnawcza˛ (czy tez˙ antropologia˛ społeczna˛) i historia˛ poro´wnawcza˛. Jes´li kogos´ bar- dziej obchodza˛ same problemy niz˙ pola badawcze o ustalonych gra- nicach, takie ła˛czenie perspektyw jest doprawdy niezbe˛dne, nawet gdy otrzymane wyniki znacznie odbiegaja˛ od wymogo´w „zunifiko- wanej nauki o społeczen´stwie”. Drugi wa˛tek odnosi sie˛ do zawartos´ci tych prac. Społeczen´stwa ludzkie dzieli wiele konkretnych ro´z˙nic, kto´re zasługuja˛ na szcze- go´łowe wyjas´nienia. W ksia˛z˙ce Death, Property and the Ancestors [S´mierc´, własnos´c´ i przodkowie]3 pro´bowałem przes´ledzic´ takie ro´z˙nice mie˛dzy dwiema sa˛siedzkimi społecznos´ciami Afryki Za- chodniej. Istnieja˛ jednak bardziej rozpowszechnione włas´ciwos´ci (tak ro´z˙nice, jak i podobien´stwa), na kto´rych temat nalez˙ałoby posta- wic´ ogo´lniejsze hipotezy. Cechy te ujawniaja˛ sie˛ gło´wnie w ro´z˙- nicach − ale takz˙e w podobien´stwach − mie˛dzy społeczen´stwami oralnymi i pis´miennymi, prostymi i złoz˙onymi, zimnymi i gora˛cymi. Na innym poziomie odzwierciedlaja˛ sie˛, na przykład, w sposobach zdobywania s´rodko´w do z˙ycia. Pierwszym zespołem zagadnien´ zajmowałem sie˛, badaja˛c konsekwencje zmian s´rodko´w i sposobo´w komunikacji (The Domestication of the Savage Mind [Udomowienie mys´li nieoswojonej]4, a takz˙e niniejszy tom), drugim − analizuja˛c ro´z˙ne aspekty z˙ycia rodzinnego i publicznego w konteks´cie zmian s´rodko´w i sposobo´w wytwarzania i zuz˙ywania zasobo´w (Technology, Tradition and the State in Africa [Technika, tradycja i pan´stwo w Afryce]5; Production and Reproduction). 2 J. Goody, Production and Reproduction, Cambridge 1976. 3 J. Goody, Death, Property and the Ancestors, Stanford 1962. 4 J. Goody, The Domestication of the Savage Mind, Cambridge 1977. 5 J. Goody, Technology, Tradition and the State in Africa, London 1971. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedstawione hipotezy bez wa˛tpienia nalez˙y us´cis´lac´ i weryfiko- wac´, jako z˙e na kaz˙da˛ sytuacje˛ składaja˛ sie˛ rozmaite inne czynniki ponad te, kto´re brałem pod uwage˛. Aby jednak zrozumiec´ bieg dzie- jo´w człowieka, trzeba przyja˛c´ jakis´ punkt wyjs´cia, jaka˛s´ perspek- tywe˛ teoretyczna˛. Badania nad rodzina˛ i małz˙en´stwem w Afryce Zachodniej zacza˛łem od analizy szczego´łowych odmiennos´ci i po- dobien´stw mie˛dzy dwiema małymi podgrupami etnicznymi ludu Lodagaa, naste˛pnie zaja˛łem sie˛ wybranymi zro´z˙nicowaniami re- gionalnymi (Comparative Studies in Kinship [Studia poro´wnawcze nad pokrewien´stwem]6, a w kon´cu − pewnymi ogo´lnymi cechami odro´z˙niaja˛cymi Afryke˛ od gło´wnych społeczen´stw eurazjatyckich (np. Bridewealth and Dowry [Wiano i posag]7, razem z S.J. Tam- biah). Uderzyły mnie niezgodnos´ci modelu, kto´ry wypracowałem, z systemami małz˙en´stwa i rodziny panuja˛cymi w dawnej Europie (dzieje ostatnich dwo´ch stuleci wyłoniły bowiem zupełnie nowe za- gadnienia), co skłoniło mnie do rozwaz˙enia historycznej roli Kos´- cioła w propagowaniu i, do pewnego stopnia, ustanawianiu nowych norm z˙ycia rodzinnego (The Development of the Family and Mar- riage in Europe [Rozwo´j rodziny i małz˙en´stwa w Europie])8. Analiza ta nasune˛ła kolejne pytania: po pierwsze − o przeobraz˙enia w cia˛gu ostatnich dwustu lat, kto´re rozpatruje sie˛ zazwyczaj z dzisiejszej (i to zawsze zachodnioeuropejskiej) perspektywy, tymczasem wy- magałyby one ogla˛du poro´wnawczego i historycznego; po drugie − o sposoby oddziaływania innych kulto´w s´wia˛tynnych na małz˙en´- stwo i rodzine˛, a takz˙e o role˛ szeroko rozumianej dobroczynnos´ci. Sa˛ to jednak tematy dla innych badaczy, kto´rzy oparliby sie˛ na bo- gatszych danych, doskonalszych kategoriach i metodach poro´wnaw- czych badan´ społecznych, ła˛cza˛cych intensywna˛ obserwacje˛, rozległe badania przegla˛dowe i studia z´ro´dłowe. Jack Goody Cambridge, luty 1986 6 J. Goody, Comparative Studies in Kinship, Stanford 1969. 7 J. Goody, S.J. Tambiach, Bridewealth and Dowry, Cambridge 1973. 8 J. Goody, The Development of the Family and Marriage in Europe, Cambridge 1983. 27 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Ksia˛z˙ka ta pro´buje objas´nic´ niekto´re z podstawowych ro´z˙nic mie˛- dzy organizacja˛ społeczen´stw niepis´miennych i pis´miennych, jak ro´wniez˙ proces przechodzenia pierwszych w drugie. Jest to temat trudny do ogarnie˛cia, wymaga przeto poczynienia pewnych zało- z˙en´ i kilku wste˛pnych uwag. Z koniecznos´ci ograniczyłem sie˛ podstawowo do dwo´ch przypadko´w − w jednym pismo wyste˛puje, w drugim zasadniczo nie; pierwszy to staroz˙ytny Bliski Wscho´d, gdzie pismo powstało, drugi to wspo´łczesna Afryka Zachodnia, gdzie jego uz˙ycie upowszechnia sie˛ dopiero od pie˛c´dziesie˛ciu lat. Ro´z˙ne systemy pisma maja˛ oczywis´cie odmienne znaczenie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Logika pisma a organizacja społeczeństwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: