Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00305 006690 13592714 na godz. na dobę w sumie
Lokalne i regionalne czynniki wsparcia przedsiębiorczości. Klasteryzacja, promocja, doradztwo i lokalny kapitał społeczny - ebook/pdf
Lokalne i regionalne czynniki wsparcia przedsiębiorczości. Klasteryzacja, promocja, doradztwo i lokalny kapitał społeczny - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 161
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8880-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia została oparta na wynikach ogólnopolskiego projektu naukowego finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (NCN). Zebrany w ten sposób materiał badawczy posłużył przygotowaniu opracowania łączącego zagadnienie wspierania przedsiębiorczości przez JST szczebla gminnego, polityk rozwojowych samorządów, klasteryzacji oraz kapitału społecznego. Opracowanie ma innowacyjny i szeroki pod względem tematycznym zakres. Odpowiada ono aktualnym zagadnieniom badawczym odwołującym się do polaryzacji zjawiska przedsiębiorczości oraz prób ich wyjaśniania.

Publikacja jest skierowana do szerokiego kręgu pracowników sektora publicznego na poziomie regionalnym, powiatowym i gminnym, którzy będę mieli możliwość aplikacji wniosków zawartych w monografii w celu wspierania przedsiębiorczości. Drugą grupę adresatów tworzą przedstawiciele środowiska akademickiego, którzy poruszają w badaniach i pracach badawczych takie zagadnienia, jak: przedsiębiorczość, wsparcie przedsiębiorczości przez samorząd terytorialny, polityka rozwoju lokalnego, finanse samorządowe, polityki rozwojowe JST, a także klasteryzacja.

Autorzy podjęli aktualny i ważny, zarówno z punktu widzenia teoretycznego, jak i praktycznego, temat dotyczący wspierania przedsiębiorczości przez władze lokalne. Niewątpliwie zaletami recenzowanego tomu są: prezentacja wyników własnych, obszernych badań ankietowych przeprowadzonych na dużej próbie gmin oraz opracowanie na ich podstawie własnych modeli wyjaśniających przy użyciu narzędzi ekonometrycznych.

Prof. dr hab. Andrzej Miszczuk - Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej, UMCS w Lublinie

Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie (Katedra Makroekonomii, Katedra Finansów, Instytut Badań i Analiz Finansowych) z dużym doświadczeniem w praktyce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Lokalne i regionalne czynniki wspierania przedsiębiorczości Klasteryzacja, promocja, doradztwo i kapitał społecznyy Tomasz Mickiewicz Jacek Rodzinka Tomasz Skica Lokalne i regionalne czynniki wspierania przedsiębiorczości Klasteryzacja, promocja, doradztwo i kapitał społeczny Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2016 Niniejsza publikacja stanowi efekt wykonania projektu naukowego realizowanego w skali ogólnokrajowej. Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS4/01022 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Barbara Wardein Recenzent: prof. dr hab. Andrzej Miszczuk Projekt okładki i stron tytułowych: Grażyna Fałtyn Seria: Zarządzanie Podseria: Przedsiębiorczość © Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00- 203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 ISBN 978-83-255-8879-3 (C.H.Beck) ebook 978-83-255-8880-9 (C.H.Beck) Współwydawca Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie ul. Sucharskiego 2, 35-225 Rzeszów www.wsiz.rzeszow.pl, e-mail: wsiz@wsiz.rzeszow.pl ISBN 978-83-64286-61-2 (WSIiZ) ebook 978-83-64286-63-6 (WSIiZ) Skład i łamanie: IDENTIA Michał Majchrzak Druk i oprawa: Totem, Inowrocław Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział 1. Instrumenty wspierania lokalnych inicjatyw gospodarczych pozostające w dyspozycji JST . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Wprowadzenie – aspekty decentralizacji państwa a lokalna polityka wspierania przedsiębiorczości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Regulacje warunkujące prowadzenie polityki wspierania przedsiębiorczości 11 11 przez JST . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 1.3. Klasyfikacja instrumentów wspierania przedsiębiorczości przez samorząd 19 terytorialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Próba systematyzacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 1.5. Podsumowanie i próba oceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Rozdział 2. Tocqueville w Polsce. Efektywność instrumentów wspierania przedsiębiorczości pozostających w dyspozycji JST i rola samoorganizacji społecznej i gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 2 .1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 56 2.2. Instrumenty wspierania przedsiębiorczości: badania ankietowe gmin . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 2.3. Konstrukcja zmiennych wyjaśniających powstawanie nowych firm . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Strategia estymacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 63 2.5. Wyniki: modele podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6. Wyniki: gminy o niskiej i wysokiej przedsiębiorczości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.7. Wyniki: różne rodzaje działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.8. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Aneks: Ankieta dotycząca narzędzi wspierania przedsiębiorczości adresowana do gmin . . . 77 Rozdział 3. Rola klastrów w rozwoju podregionów i regionów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 3 .1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 3.2. Konceptualizacja definicyjna klastra i inicjatyw klastrowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 100 3.3. Klastry w rozwoju podregionów i regionów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 5 SpiS treści Rozdział 4. Znaczenie kapitału społecznego dla rozwoju klastrów . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 4 .1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 114 4.2. Wpływ kapitału społecznego na inicjatywy klastrowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Rozdział 5. Terytorialny i branżowy rozkład klastrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5 .1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 123 5.2. Charakterystyka klastrów mających siedzibę w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Wstęp Przedsiębiorczość rozumiana jako tworzenie nowych przedsięwzięć gospodarczych jest zjawiskiem wielowymiarowym, a próby definiowania samej przedsiębiorczości jak i jej determinant doczekały się w literaturze licznych ujęć oraz podejść badawczych1. W ubiegłym stuleciu to szkoła austriacka postawiła przedsiębiorczość w centrum uwa- gi. Joseph A. Schumpeter położył nacisk na rozróżnienie między kapitalistami, którzy dostarczają funduszy, a przedsiębiorcami, którzy, używając tych funduszy, tworzą nowe przedsięwzięcia gospodarcze i przez to odgrywają kluczową rolę w procesie rozwoju gospodarczego [Schumpeter, 1934; 2008]. Z kolei Friedrich Hayek rozwinął teoretyczne uzasadnienie roli przedsiębiorców, akcentując rozproszony charakter wiedzy w społe- czeństwie i w gospodarce. Efektywne wykorzystanie tej wiedzy dla procesu rozwoju go- spodarczego wymaga decentralizacji w podejmowaniu decyzji oraz bodźców, które się wiążą z prywatną własnością i prywatną przedsiębiorczością [Hayek, 1945, s. 519‒530]. Nieco bardziej współczesnym czołowym teoretykiem przedsiębiorczości stał się William Baumol, który, wyróżniając modele rozwoju gospodarczego, kładzie nacisk na kapitalizm przedsiębiorczy, odróżniając go od kapitalizmu dużych firm, oligarchicznego czy pań- stwowego [Baumol, Litan, Schramm, 2007]. Tego typu ujęcie prowadzi do pytań o to, jakie otoczenie instytucjonalne sprzyja przedsiębiorczości, zwłaszcza jej najbardziej ambitnym i dynamicznym formom2. Py- tania takie pojawiają się nie tylko w odniesieniu do poziomu krajowego, ale też w od- niesieniu do poziomu lokalnego i regionalnego3. W szczególności w krajach, takich jak Polska, które charakteryzują się z jednej strony zróżnicowaniem regionalnym, a z drugiej decentralizacją administracyjną, kwestia przedsiębiorczości regionalnej nabiera szcze- gólnego znaczenia. Niemniej jednak pomimo bogatego dorobku naukowego dotykającego problematyki uwarunkowań tworzenia i wzrostu podmiotów gospodarczych zagadnienie przedsię- 1 Por. wyczerpujące omówienie tematu w publikacji: [Parker, 2009]. 2 Por. na przykład: [Estrin, Korosteleva, Mickiewicz, 2013, s. 564‒580]. 3 Wyczerpujące omówienie tej literatury można znaleźć w: [Fritsch, Storey, 2014, s. 939‒954]. 7 WStęp biorczości nie zostało w dalszym ciągu w sposób wyczerpujący zbadane. Stąd w środo- wisku naukowym są podejmowane nowe próby eksploracji tego zagadnienia, badania jego podłoża oraz czynników sprawczych dyspersji w tempie i skali rozwoju nowych podmiotów gospodarczych w przekroju indywidualnym, lokalnym, regionalnym, kra- jowym czy międzynarodowym. Mając na uwadze powyższe, autorzy niniejszej książki postanowili uzupełnić i roz- szerzyć aktualny stan wiedzy na temat przedsiębiorczości o zbadanie specyfiki lokalnej (samorządowej) polityki wsparcia inicjatyw gospodarczych. Autorzy osadzili swoje roz- ważania nie tylko na gruncie dostępnego jednostkom samorządu terytorialnego (JST) instrumentarium wsparcia, lecz także objęli analizami takie zagadnienia, jak klastry, promocja oraz doradztwo w procesie tworzenia podmiotów gospodarczych, a finalnie nawiązali do kapitału społecznego jako determinanty rozwojowej przedsiębiorczości. W następstwie tak sformułowanego celu książka zyskała kilka komplementarnych wy- miarów. Pierwszy rozdział książki koncentruje swoją uwagę na wyczerpującym przeglądzie instrumentów wsparcia przedsiębiorczości dostępnych jednostkom samorządu teryto- rialnego szczebla gminnego w Polsce. Autorzy zaprezentowali tu kompleksową analizę literatury na temat form i instrumentów wsparcia przedsiębiorczości, a także obecnych w piśmiennictwie kryteriów ich klasyfikacji. Rozdział ten pokazuje tym samym rzeczy- wistą skalę i zróżnicowanie portfela rozwiązań wspierających przedsiębiorczość, jakim dysponują gminy w Polsce. Dodatkowym atutem tej części pracy jest próba agregacji i uporządkowania prezentowanych w literaturze różnorodnych stanowisk wobec klasy- fikacji form wsparcia przedsiębiorczości, identyfikowanych współzależności i nakłada- jących się na siebie typologii klasyfikacyjnych. Skonstruowana w ten sposób część pierwsza książki, wprowadzająca w arkana samo- rządowej polityki wsparcia inicjatyw gospodarczych, posłużyła za punkt wyjścia analizy empirycznej skuteczności instrumentów wspierania lokalnych inicjatyw gospodarczych pozostających w dyspozycji JST, nawiązując przy tym w sposób szczególny do roli, jaką w tym procesie odgrywają samoorganizacja społeczna i gospodarcza. Ufamy, że takie ujęcie zagadnienia wnosi istotną wartość dodaną w proces zgłębiania zjawiska przedsiębiorczości. Stanowi ono rezultat modelowania procesów ekonomicz- nych związanych z inicjowaniem i prowadzeniem działalności gospodarczej. Zamy- słem towarzyszącym autorom było rozszerzenie zagadnień podejmowanych w pracach z zakresu przedsiębiorczości w kierunku lepszego zrozumienia roli, jaką może odegrać w tym procesie lokalny samorząd i lokalna społeczność. W rezultacie w ramach prac badawczych uwzględniono między innymi takie wymiary, jak stopień zurbanizowania gmin w aspekcie wpływu na aktywną przedsiębiorczość, związek przedsiębiorczości z kapitałem społecznym, a także zróżnicowany wpływ zastosowanej formy (instrumen- tu) wsparcia na różne kategorie działalności (zbudowane zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności – PKD), w których są tworzone podmioty gospodarcze. Zaprezentowa- ne w pracy wątki badawcze zostały także poprowadzone w kierunkach izolacji efektów na różnych poziomach organizacji terytorialnej i objęły m.in. rolę podmiotów zagra- 8 WStęp nicznych. Szczególnie cenne dla poszerzania stanu wiedzy o wsparciu przedsiębiorczości przez gminy są również wyniki estymacji łączącej skuteczność form wsparcia z zastanym poziomem przedsiębiorczości w gminie. Drugi blok badań nad przedsiębiorczością dotyczył jej związku z klastrami. Bada- niu poddano rolę klastrów w rozwoju podregionów oraz regionów, a także terytorialny i branżowy rozkład klastrów w Polsce. Prace badawcze objęły analizę teorii łączących kla- stry z rozwojem lokalnym oraz ponadlokalnym i przedsiębiorczością. Wykonane w ten sposób analizy umożliwiły zbudowanie przestrzennej wizualizacji struktur klastrowych w Polsce, ich charakteru branżowego i terytorialnego rozmieszczenia. Przeprowadzo- ne analizy posłużyły do uchwycenia nasycenia regionalnego klastrami, zweryfikowa- ły regionalną homogeniczność struktur klastrowych, a finalnie zostały wykorzystane do analizy znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju klastrów oraz współtworzących je podmiotów gospodarczych. To ostatnie zagadnienie jest szczególnie ważne dlatego, że to właśnie temat kapitału społecznego i samoorganizacji społecznej oraz gospodar- czej jest wątkiem łączącym toczące się w teorii i praktyce dyskusje na temat związków przedsiębiorczości z problematyką klastrów. Powstałe w ten sposób opracowanie tworzy zamkniętą całość opisaną na strukturze skutecznie łączącej teorię oraz empirię, a przy tym konfrontującej obecne w literaturze stanowiska z estymacją opartą na zgromadzeniu nowego materiału źródłowego w wyni- ku badań ankietowych. Zaprezentowane rezultaty prac badawczych najpierw porządkują i precyzują obecne w literaturze punkty widzenia na uwarunkowania tworzenia i rozwo- ju działalności gospodarczej, a potem rozszerzają stan wiedzy na temat zjawiska, jakim jest przedsiębiorczość. Autorzy żywią nadzieję, że niniejsza książka będzie źródłem inspiracji dla wielu osób zajmujących się problematyką uwarunkowań rozwojowych przedsiębiorczości, polityką rozwoju lokalnego oraz strukturami klastrowymi. Jednocześnie liczą na kontynuowanie podjętych tu tematów badawczych, weryfikację wyników, a także krytykę, poszerzanie i rozbudowanie zaprezentowanych w książce ustaleń badawczych i narzędzi zbierania danych w obszarze determinant inicjowania i wzrostu przedsiębiorczości. Autorzy wyrażają wdzięczność prof. dr. hab. Andrzejowi Miszczukowi za cenne uwagi i jednocześnie deklarują, że ponoszą wyłączną odpowiedzialność za ewentualne pozostałe błędy w tekście. Autorzy Rozdział 1 Instrumenty wspIeranIa lokalnych InIcjatyw gospodarczych pozostające w dyspozycjI jst 1.1. Wprowadzenie – aspekty decentralizacji państwa a lokalna polityka wspierania przedsiębiorczości Niniejsza część pracy poświęcona zostanie prezentacji instrumentów wspierania przed- siębiorczości pozostających w dyspozycji jednostek samorządu terytorialnego (JST) szczebla gminnego. Diagnoza ma na celu inwentaryzację oraz uporządkowanie form wsparcia przedsiębiorczości dostępnych dla JST. Zdefiniowane w ten sposób zadanie jest ważne, gdyż stanowi niezbędny punkt wyjścia do analizy skuteczności działań na rzecz stymulowania inicjatyw gospodarczych, która będzie przedmiotem kolejnego rozdziału. Inicjując rozważania we wskazanym wyżej obszarze, należy zaznaczyć, że specyfika dostępnych jednostkom samorządu terytorialnego szczebla gminnego form wsparcia warunkowana jest charakterystyką podziału terytorialnego kraju oraz obowiązującym na jego terytorium systemem finansów samorządowych. Oba elementy konstytuują wa- runki wsparcia przedsiębiorczości. Całkowicie odmiennie przedstawiają się one w jed- nostkach samorządu terytorialnego państw, w których samorząd terytorialny działa, opierając się na modelu dualistycznym (np. Polska), a zupełnie inaczej w krajach, w któ- 11 rych samorząd terytorialny funkcjonuje, opierając się na modelu unitarnym (np. Da- nia, Finlandia, Francja) [Sztando, 1998, s. 12–30]. Możliwości kształtowania rozwiązań na rzecz wsparcia przedsiębiorczości zależą bowiem od stopnia decentralizacji państwa (administracyjnej, finansowej jak i politycznej), będącej wykładnikiem kompetencji w sferze kreowania oraz gromadzenia dochodów własnych, a także wytyczania kierun- ków alokowania wydatków publicznych [Swianiewicz, 2002, s. 49–67]. Tym samym decentralizacja jest wyznacznikiem skali możliwości, jakimi dysponuje samorząd tery- torialny w procesie stymulowania lokalnej gospodarki. Decentralizacja w zakresie finansów publicznych (fiskalna) odwołuje się m.in. do zakresu władztwa podatkowego JST, z kolei decentralizacja administracyjna łączy się z władztwem, jakim dysponuje administracja samorządowa (wyrażanym m.in. za pośrednictwem decyzji administracyjnych dotyczących ustanawiania preferencji fi- skalnych), natomiast decentralizacja polityczna wiąże się ze strukturą ustrojową, a jej wykładnikiem jest m.in. stopień partycypacji samorządu w procesie wdrażania polityki rozwojowej na szczeblu lokalnym [Ebel, Yilmaz, 2002]. Nawiązując do ostatniego z po- wołanych aspektów decentralizacji, związanego z kreowaniem polityki rozwojowej przez władze lokalne, należy powołać się na stanowisko A. Klasika oraz F. Kuźnika [1998], którzy wskazują na pięć wymiarów tego rozwoju (tab. 1.1). Tabela 1.1. Wymiary rozwoju lokalnego i regionalnego Wymiary rozwoju Społeczno-kulturowy Środowiskowy Infratechniczny Gospodarczy Przestrzenny Dziedziny rozwoju • Ludność, wykształcenie, kwalifikacje zawodowe, integracja spo- łeczności lokalnych, warunki życia, instytucje i usługi społeczne • Komponenty i zasoby środowiska przyrodniczego, stan zanie- czyszczenia i zniszczenia środowiska, infrastruktura ekologicz- na, świadomość ekologiczna • Infrastruktura techniczna o zasięgu lokalnym i ponadregional- nym, organizacja sektorów infrastruktury, luka infrastruktural- na, rezerwy infrastrukturalne, inwestycje infrastrukturalne • Zasoby gospodarcze, działalność gospodarcza według sektorów i branż, funkcje gospodarcze, rynki lokalne i regionalne, baza ekonomiczna miast i regionów, korzyści zewnętrzne, koszty spo- łeczne, dobra wspólne, konkurencyjność miast i regionów • Zagospodarowanie przestrzenne, układy funkcjonalno-prze- strzenne, dostępność przestrzenna, kompozycja i ład przestrzen- ny, wartość przestrzeni Źródło: [Klasik, Kuźnik, 1998, s. 396]. Wśród przedstawionych aspektów rozwoju lokalnego szczególnie ważną rolę odgry- wa gospodarka lokalna. Gospodarkę tę należy rozumieć jako „działania umożliwiające 12 Rozdział 1. instRumenty wspieRania lokalnych inicjatyw gospodaRczych pozostające… 1.1. WproWadzenie – aSpekty decentralizacji pańStWa a lokalna polityka WSpierania przedSiębiorczości rozwój danej jednostki, a więc te wszystkie aktywności w sferze społecznej i gospodar- czej, które wykorzystują lokalne czynniki rozwoju i uwzględniają jego ograniczenia” [Parysek, 1997, s. 10]. Przedstawiony punkt widzenia jest ważny, ponieważ gospodarka lokalna i jej rozwój stanowią proces, w którym władze lokalne (postrzegane w katego- riach podsystemu regulacyjnego), wykorzystując zasoby własne, w tym także zasoby ludzkie oraz partnerów i kapitał zewnętrzny, stymulują rozwój gospodarczy danej jed- nostki terytorialnej (gminy, powiatu) [Parysek, 1997, s. 10 i nast.]. Prezentowane za- gadnienie prowadzi bezpośrednio do kompleksowej analizy problematyki stymulowania przedsiębiorczości przez samorząd lokalny, a zatem analizy dedykowane wskazanym aspektom polityki rozwojowej znajdą rozwinięcie w dalszej części tego rozdziału, jak również w kolejnych podrozdziałach i rozdziałach niniejszego opracowania. Analiza wszystkich powołanych wyżej płaszczyzn decentralizacji pozwala zauwa- żyć, że współtworzą one możliwości, jakimi dysponują JST w procesach stymulowania przedsiębiorczości. Nasuwa się więc wniosek, zgodnie z którym im wyższy jest poziom decentralizacji, tym większe są możliwości inicjowania przez samorząd terytorialny działań na rzecz wsparcia przedsiębiorczości. Problem tkwi jednak w tym, że nie zawsze wysokiemu poziomowi decentralizacji administracyjnej czy politycznej towarzyszy rów- nie wysoki poziom decentralizacji finansowej (i odwrotnie). Idealnym tego przykładem są kraje skandynawskie, które odznaczając się jednymi z najwyższych wskaźników de- centralizacji fiskalnej, jednocześnie cechują się realnie dużym poziomem zróżnicowa- nia według kryterium decentralizacji administracyjnej. Dania i Szwecja są państwami o dużym poziomie decentralizacji administracyjnej, podczas gdy zaliczana do tej samej grupy państw Finlandia cechuje się mocno ograniczonymi uprawnieniami decyzyjnymi władz lokalnych [Flejterski, Zioło, 2008, s. 76–94]. Poczynione spostrzeżenia uwydatniają jeden z ważniejszych problemów, przed któ- rymi stoją JST w Polsce, a mianowicie nieadekwatność zakresu zadań (tj. decentralizacji administracyjnej) w stosunku do źródeł finansowania mających zapewnić ich realizację (tj. decentralizacji fiskalnej). Pozostaje jednak otwarte pytanie, czy i na ile decentrali- zacja administracyjna i polityczna JST pozostają w słabszym związku z możliwościami wspierania przedsiębiorczości aniżeli decentralizacja fiskalna? To zagadnienie powróci w rozdziale następnym przy okazji prezentowania skuteczności różnych form wspierania przedsiębiorczości. Nawiązując do wskazanych wyżej aspektów decentralizacji terytorialnej państwa, należy zauważyć zatem, że zakres dostępnych samorządom instrumentów wsparcia przedsiębiorczości warunkowany jest obowiązującym w danym kraju systemem finan- sów samorządowych [Flejterski, Zioło, 2008, s. 76 i nast.]. Krajami Unii Europejskiej, które dysponują jednymi z największych udziałów dochodów własnych z podatków lo- kalnych w strukturze łącznych dochodów budżetowych, a tym samym teoretycznie naj- większym potencjałem lokalnego wsparcia przedsiębiorczości instrumentami fiskalnymi, są Austria (65 ), Dania (50 ) i Szwecja (41 ). Z kolei krajami o najniższym potencjale wsparcia, mierzonym z zastosowaniem kryterium wydajności dochodowej podatków lokalnych, są Holandia (2 ), Anglia (29 ) i Francja (35 ). Analogicznie możliwości 13 wsparcia kształtują się w odniesieniu do opłat lokalnych. Ich udział w przekroju po- szczególnych państw europejskich jest równie zróżnicowany jak w przypadku podat- ków lokalnych. Największy udział w budżetach samorządowych wpływów z tego tytułu odnotowują ponownie Austria (25 ), Dania (23 ) oraz Szwecja (20 ). Najmniejszy Holandia (5 ), Francja (9 ) i Anglia (13 ) [Kosek-Wojnar, Surówka, 2007, s. 90]. Przedstawiona klasyfikacja, pomimo iż bazuje jedynie na wybranych składnikach dochodów budżetowych, jednoznacznie dowodzi zróżnicowania modeli finansowania zadań samorządowych. Jednocześnie kraje o wyższym udziale dochodów własnych w strukturze dochodów JST ogółem to kraje o większym potencjale wsparcia fiskalne- go przedsiębiorczości. Im większy jest bowiem potencjał w zakresie kreowania polity- ki dochodowej w obszarze dochodów własnych przez samorządy szczebla lokalnego, tym teoretycznie większa zdolność do tworzenia rozwiązań fiskalnych na rzecz wsparcia przedsiębiorczości (nie tylko od strony dochodowej, ale w szczególności od strony wy- datkowej – zadaniowej). Jednak, pomimo wskazanej współzależności, potencjał w za- kresie kreowania lokalnej polityki finansowej i działania wspierające przedsiębiorczość nie zawsze się ze sobą łączą. Co więcej, nie zawsze samorządy o wysokim potencjale wsparcia to jednocześnie samorządy o najwyższym poziomie przedsiębiorczości [Skica, Bem, Daszyńska-Żygadło, 2013, s. 1–24]. Powodów takiej sytuacji jest co najmniej kilka. Doświadczenie dowodzi, że część samorządów rozmyślnie nie decyduje się na stosowanie finansowych instru- mentów wsparcia, takich jak stymulatory fiskalne, a część z nich stosuje je nieumiejętnie [Skica, Bem, 2014, s. 79–93]. Taki wniosek płynie z obserwowanych skutków finanso- wych decyzji władz samorządowych o wprowadzeniu niewielkich preferencji fiskalnych. Rodzą one niekorzystne skutki: decyzja o zastosowaniu niewielkich stymulatorów fiskal- nych zmniejszy bowiem wpływy z podatków i opłat lokalnych, a jednocześnie niewielkie preferencje fiskalne nie przełożą się na oczekiwany wzrost inicjatyw gospodarczych1. Na tle nakreślonych uwag dotyczących warunków skuteczności form wsparcia przedsiębiorczości, bazujących na stronie dochodowej budżetu JST, należy też zazna- czyć, że analogicznie prezentuje się specyfika stosowania wydatkowych form wsparcia inicjatyw gospodarczych. Budżet samorządowy dzieli wydatki według kryterium eko- nomicznego na bieżące oraz majątkowe. Mimo że z punktu widzenia wspierania przed- siębiorczości zdecydowanie większe znaczenie odgrywa druga z podanych kategorii wydatkowych [Maciejuk, 2004, s. 403–414; Makieła, 2008, s. 403–415], to w budżecie dominacją zaznaczają się wydatki bieżące. Zważywszy na realnie ograniczone możli- wości stymulacji przedsiębiorczości za pośrednictwem wydatków budżetowych (jak wcześniej wskazano, decentralizacja fiskalna nie odpowiada wydatkom ponoszonym w związku z realizacją zadań publicznych), kluczowy staje się odpowiedni dobór działań stymulacyjnych, a jednocześnie poprawne ich ukierunkowanie [Skica, Bem, 2014, s. 79 i nast.]. Najgorszym z możliwych scenariuszy jest sytuacja, kiedy obok ograniczonej puli środków występuje ich niewłaściwe wykorzystanie. Stąd też podejmowane przez JST 1 Szerzej na ten temat piszą: [Dziemianowicz i in., 2000, s. 1–154]. 14 Rozdział 1. instRumenty wspieRania lokalnych inicjatyw gospodaRczych pozostające… 1.1. WproWadzenie – aSpekty decentralizacji pańStWa a lokalna polityka WSpierania przedSiębiorczości działania uwzględniające aktywność inwestycyjną powinny być planowane z uwzględ- nieniem realnych potrzeb obecnych oraz potencjalnych przedsiębiorców i służących ich zaspokajaniu instrumentów. Nie wskazane jest więc hołdowanie założeniu, że jakakol- wiek stymulacja jest lepsza niż jej brak [Roman, 2002, s. 39]. Źle dobrany instrument wsparcia nie wywoła pożądanego efektu stymulacyjnego, a przy tym obciąży budżet. Obciążenie to należy rozszerzyć na kilka płaszczyzn. Po pierwsze, rosnącemu poziomo- wi wydatków inwestycyjnych towarzyszy wzrost kosztów ich utrzymania (tj. wydatków bieżących) w przyszłości. Po drugie, wydatkom bieżącym nie towarzyszą wpływy budże- towe, które miał zapewnić strumień uruchomionych wydatków inwestycyjnych. Po trze- cie, zobowiązania zaciągnięte w związku z realizacją inwestycji, która nie przyczyniła się do poprawy warunków prowadzenia działalności gospodarczej, ograniczą możliwości zaciągania nowych zobowiązań służących realizacji inwestycji realnie pożądanych przez podmioty gospodarcze. Dopełnieniem dotychczasowych rozważań na temat wspierania przedsiębiorczo- ści jest problem pomiaru skuteczności działań stymulacyjnych. Wydawać by się mo- gło, że im skromniejsze środki i możliwości, jakimi dysponują samorządy w działaniach na rzecz wspierania przedsiębiorczości, tym skrupulatniej mierzą one efekty zainicjowa- nych działań. Rzeczywistość wygląda jednak inaczej2. Samorządy często albo nie mierzą efektów zainicjowanych przez siebie działań stymulacyjnych, albo robią to niewłaściwie. Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z pierwszą, czy z drugą sytuacją, podejście takie skutkuje nieracjonalną polityką finansową. Brak informacji o efektach stosowanych instrumentów wspierania przedsiębiorczości jest równoznaczny z brakiem informacji na temat zasadności ich dalszego stosowania. Obok braku pomiaru lub niewłaściwego pomiaru rezultatów działań stymulacyjnych występuje jeszcze problem komplementarności efektów stosowania poszczególnych form wsparcia. Działania stymulacyjne są skuteczne tylko wtedy, gdy tworzą spójną całość dedykowaną danej jednostce, dostosowaną do jej indywidualnych potrzeb, warunków otoczenia oraz okresu, w jakim będą one zastosowane [Skica, 2009, s. 149]. Odpowiednio dobrane instrumentarium wsparcia może zatem skutecznie wzmocnić politykę finanso- wą władz samorządowych. Jeżeli instrumentarium zostanie jednak dobrane i zastosowa- ne punktowo, a przy tym jego stosowanie pozbawione będzie ciągłości w czasie, jedynym efektem, jaki ono wywoła, będzie obniżona wydajność polityki finansowej JST. Oznacza to, że o skuteczności działań stymulacyjnych nie decyduje tylko i wyłącznie zastosowanie przez samorząd instrumentów wsparcia, lecz także ich umiejętny dobór i zestrojenie ze sobą, a nader wszystko pomiar efektów ich wdrożenia, umożliwiający zbadanie skutków zastosowania poszczególnych form wsparcia i ocenę celowości kon- tynuacji ich stosowania. 2 Za poprawnością takiego stwierdzenia przemawiają m.in. wyniki badań autorstwa: [Gołębiowski, Ko- rolewska, 2013, s. 1–81]. 15 1.2. Regulacje warunkujące prowadzenie polityki wspierania przedsiębiorczości przez JST Aktem prawnym statuującym możliwość stosowania przez JST szczebla gminnego in- strumentów służących wsparciu przedsiębiorczości, a jednocześnie wprowadzającym legitymację prawną do podejmowania takich działań jest ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2013 r., poz. 594). Powołany akt nadał gminie status samodzielnego podmiotu, wyposażając ją we własne dochody i majątek. Jednocześnie ustawa ta uczyniła gminy odpowiedzialnymi za kształtowanie polityki rozwoju lokal- nego, przez co należy także rozumieć tworzenie warunków do zakładania i prowadze- nia działalności gospodarczej. Należy podkreślić, że ustawa o samorządzie gminnym jest ustawą ustrojową, wobec czego wymienia ona zadania własne, których wyłączną realizację przypisuje się jednostkom samorządu terytorialnego szczebla gminnego. Z uwagi na to że zadaniom publicznym odpowiadają wydatki służące ich realizacji, ustawę o samorządzie gminnym należy rozpatrywać w kategoriach aktu odwołującego się do katalogowania tzw. wydatkowych form wsparcia przedsiębiorczości. Należy za- znaczyć, że powołana ustawa nie wymienia enumeratywnie wszystkich zadań, których realizację przypisuje się gminom: katalog zadań wykonywanych przez gminy unor- mowany został szeregiem aktów prawnych i nie zawiera się w jednym dokumencie ustawowym. Ustawa jednak skupia w swej treści zadania utożsamiane (z uwagi na swój charakter) z najniższym poziomem podziału terytorialnego kraju, łącząc je w ten spo- sób z możliwościami oddziaływania za ich pośrednictwem na stymulowanie potencja- łu lokalnej gospodarki. Będąc źródłem unormowań dotyczących warunków oraz możliwości wspierania przedsiębiorczości przez organy samorządowe, ustawa o samorządzie gminnym wpro- wadza także regulacje służące za podstawę do tworzenia w tym zakresie unormowań szczegółowych. Przyjmując za punkt wyjścia zawarte w tej ustawie regulacje, ustawo- dawca formułuje przepisy obligujące jednostki najniższego szczebla do podejmowania działań bezpośrednio lub pośrednio wspierających proces tworzenia i rozwoju przed- siębiorczości. Przykładem takiego aktu prawnego jest ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2015 r., poz. 584). Zgodnie z jej treścią organy administracji publicznej (a zatem również administracji samorządowej) wspie- rają rozwój przedsiębiorczości, tworząc korzystne warunki do podejmowania oraz wy- konywania działalności gospodarczej. Innymi regulacjami łączącymi funkcjonowanie samorządu gminnego z tworzeniem rozwiązań na rzecz rozwoju przedsiębiorczości są: ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2014 r., poz. 849) oraz ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach doty- czących pomocy publicznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 59, poz. 404 ze zm.). Pierwsza z nich stanowi podstawę do podejmowania uchwał organów JST w sprawie ulg i zwolnień 16 Rozdział 1. instRumenty wspieRania lokalnych inicjatyw gospodaRczych pozostające… 1.2. regulacje Warunkujące proWadzenie polityki WSpierania przedSiębiorczości przez jSt w podatkach lokalnych, a druga reguluje zasady udzielania przez organy JST pomocy de minimis przedsiębiorcom. Zaprezentowane akty prawne stanowią jedynie ilustrację płaszczyzn regulacyjnych łączących aktywność samorządu gminnego z działaniami na rzecz wspierania przedsiębiorczości, a wykazane wyliczenie nie ma charakteru wy- czerpującego. Mimo że powołana ustawa normuje pozycję ustrojową gmin w strukturze podziału terytorialnego kraju, to najważniejszym aktem prawnym, który z perspektywy krajo- wego porządku prawnego statuuje warunki, w jakich odbywać się może wspieranie przedsiębiorczości na poziomie samorządu terytorialnego, jest Konstytucja Rzeczy- pospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483). Ustawa zasadni- cza nadała jednostkom samorządu terytorialnego m.in.: osobowość prawną (prawo własności i inne prawa majątkowe), prawo sądowej ochrony ich niezależności, a także uprawnienie do ustalania wysokości podatków i opłat lokalnych (w zakresie wskaza- nym odrębną ustawą). Ustawa zasadnicza przypisuje także jednostkom samorządo- wym samodzielność dochodową, statuując w ten sposób ich autonomię finansową. Powołana autonomia znajduje wyraz w kompetencji do tworzenia i uchwalania budże- tu oraz kształtowania za jego pośrednictwem lokalnej gospodarki finansowej. Uregulo- wania dotyczące strony dochodowej współtworzą możliwości projektowania i realizacji polityki wydatkowej jednostek samorządu terytorialnego związanej z wykonawstwem zadań publicznych, umożliwiającej z kolei kreowanie polityki rozwoju lokalnego zgod- nej z dokumentami strategicznymi JST. O ile ustawa o samorządzie gminnym koncentruje uwagę na zadaniach przypisa- nych samorządom, łącząc je z budżetem, o tyle otwarte pozostaje zagadnienie źródeł finansowania służących ich realizacji (tj. struktura dochodowa budżetu gminnego). Odpowiedzią na to zagadnienie jest ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz.U. z 2015 r., poz. 513), która łączy zada- nia gmin ze źródłami finansowania ich realizacji. Ustawa ta wskazuje (nawiązując do art. 167 Konstytucji RP) katalog źródeł dochodów przypisanych gminom, dzieląc je na dochody własne oraz pozostałe źródła finansowania (tj. subwencje ogólne i do- tacje celowe z budżetu państwa), a jednocześnie wskazując na fakultatywne źródła do- chodów JST. Powołana ustawa klasyfikuje tym samym źródła dochodów samorządów gminnych na dwóch płaszczyznach. Pierwszą z nich jest podział na dochody własne i pozostałe źródła dochodów (których wartość nie jest zależna od aktywności samej JST). Natomiast drugą płaszczyznę tworzy podział na dochody, które mogą zostać wykorzystane do stymulacyjnego oddziaływania na gospodarkę lokalną (np. podatki i opłaty lokalne), oraz dochody nieklasyfikujące się do tego rodzaju form wsparcia, a pozostające w strukturze wpływów budżetowych JST (np. subwencje ogólne z bu- dżetu centralnego). Aktem prawnym nawiązującym do tematyki dochodów oraz wydatków w samo- rządzie terytorialnym, a przez to łączącym się z kreowaniem możliwości wspierania inicjatyw gospodarczych na poziomie lokalnym jest ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.). Wprowadza ona definicję 17 środków publicznych, wskazuje na reguły gospodarki tymi środkami oraz konstytuuje zasady ogólne finansów publicznych, w obrębie których kształtowana jest gospodarka finansowa JST. Ustawa ta ustanawia więc ramy prawne i ekonomiczne, na podstawie których kreowana może być aktywność związana z realizacją zadań na rzecz wspar- cia przedsiębiorczości przez samorząd terytorialny. To ustawa o finansach publicz- nych normuje dopuszczalny poziom zadłużenia jednostek samorządowych (wskazując na algorytm wyliczania indywidualnego wskaźnika zadłużenia – IWZ), zwraca uwagę na konieczność oparcia gospodarki finansowej na zasadach budżetowych (podnosząc konieczność zapewnienia równowagi bieżącej budżetu samorządowego), a także wy- tycza zasady konstrukcji budżetu JST, wiążąc go z wieloletnią prognozą finansową (WPF). Cechą charakterystyczną wskazanych rozwiązań ustawowych jest długofalo- wość ich oddziaływania, służąca stabilizacji finansowej jednostek samorządu teryto- rialnego. Ta ostatnia jest warunkiem tego, aby działania prorozwojowe w samorządzie odznaczały się ciągłością stosowania i przewidywalnością efektów ich wdrożenia, gwa- rantując w ten sposób skuteczność. Analiza postanowień ustawy o finansach publicznych zwraca uwagę na szereg za- sad, których przestrzeganie jest konieczne do stworzenia skutecznych i poprawnych w swych założeniach instrumentów wspierania przedsiębiorczości. Pierwszą z reguł jest kompensacja – koszty instrumentów wsparcia muszą być bilansowane skalą korzy- ści odnoszonych z ich zastosowania. Drugą jest stabilność w czasie – działania powin- ny być zaprojektowane w sposób odpowiadający specyfice gospodarki finansowej JST, warunkowanej horyzontem czasowym instrumentów, takich jak wieloletnia prognoza finansowa (WPF) i indywidualny wskaźnik zadłużenia (IWZ), czy też wciąż jeszcze fakultatywnym dla JST budżetem zadaniowym. Trzecią regułą jest komplementar- ność zastosowanych form wsparcia – poszczególne instrumenty powinny nawiązy- wać do siebie, zapewniając wzajemną synergię, rozszerzając tym samym potencjalne spektrum oddziaływania na warunki podejmowania i prowadzenia na danym terenie działalności gospodarczej. Zaprezentowane akty prawne nie wyczerpują katalogu regulacji kształtujących ramy prawnoekonomiczne organizowania oraz wprowadzania przez samorządy lo- kalne rozwiązań służących wspieraniu przedsiębiorczości. Niemniej są to regulacje zdecydowanie najważniejsze, stanowiące podstawę tworzenia bardziej szczegółowych rozwiązań (rangi ustawowej jak i rozporządzeń), normujących dostępne gminom instrumenty wspierania przedsiębiorczości oraz kształtujących zasady ich wprowa- dzania w życie. Tym samym pomimo mnogości unormowań wyznaczających ramy polityki wsparcia przedsiębiorczości przez JST, umocowanie samorządów do inicjo- wania działań stymulacyjnych odwołuje się do regulacji zawartych w wymienionych aktach prawnych jako podstawowych źródłach norm dotyczących wspierania inicja- tyw gospodarczych przez jednostki samorządu terytorialnego. 18 Rozdział 1. instRumenty wspieRania lokalnych inicjatyw gospodaRczych pozostające… 1.3. klaSyfikacja inStrumentóW WSpierania przedSiębiorczości przez Samorząd terytorialny 1.3. Klasyfikacja instrumentów wspierania przedsiębiorczości przez samorząd terytorialny Samorząd terytorialny szczebla gminnego ze względu na to, że odznacza się największym wśród jednostek podziału terytorialnego kraju stopniem samodzielności finansowej, dysponuje najszerszym dostępnym JST instrumentarium wsparcia przedsiębiorczości. Oznacza to, że na tle pozostałych jednostek samorządu terytorialnego w Polsce (tj. po- wiatów oraz województw) skala możliwości oddolnego oddziaływania na tworzenie warunków do rozwoju przedsiębiorczości w przypadku gmin jest zdecydowanie naj- większa3. Fakt ten uzasadnia prowadzenie analiz dotyczących identyfikowania i kata- logowania instrumentów wspierania przedsiębiorczości dostępnych JST z perspektywy działalności samorządu gminnego. Prezentacja instrumentów wspierania przedsiębiorczości dostępnych samorządom zostanie dokonana z zachowaniem chronologii opracowań dedykowanych badanej pro- blematyce. Przyjęte rozwiązanie niesie ze sobą dwie korzyści. Po pierwsze, umożliwi za- chowanie w analizie kolejności publikacyjnej rezultatów prac badawczych oraz stanowisk wyrażanych przez ich autorów. Po drugie, przyjęta systematyka pozwoli ustalić kierunki ewoluowania nie tylko badań nad wspieraniem przedsiębiorczości przez samorząd te- rytorialny, lecz także częstotliwości przywoływania przez autorów poszczególnych form wsparcia. Wykorzystując w ten sposób poczynione ustalenia badawcze, częstotliwość odwoływania się do danego instrumentu posłuży za swego rodzaju wykładnik uznawal- ności jego skuteczności. Zagadnienie instrumentów wspierania przedsiębiorczości zostało poddane kom- pleksowej analizie w klasycznej już pracy autorstwa E. Bończak-Kucharczyk, K. Herbst i K. Chmura [1998, s. 1–168]. Autorzy w pierwszej kolejności wskazują na płaszczyzny działalności władz lokalnych, w których upatrywać należy działań stymulacyjnych, a na- stępnie dokonują prezentacji instrumentów wsparcia przedsiębiorczości właściwych dla każdej z nich. Wśród płaszczyzn, na których może być realizowany proces wspierania przedsiębiorczości na poziomie lokalnym, autorzy wymieniają: • politykę władz i strategie gminne dedykowane rozwojowi przedsiębiorczości, • finanse lokalne, • aktywność inwestycyjną gminy, • gospodarkę mieniem komunalnym, • działalność gospodarczą prowadzoną przez JST, • stymulowanie rozwoju lokalnego rynku pracy, • promocję gminy w działaniach na rzecz lokalnego rozwoju gospodarczego, • tworzenie klimatu sprzyjającego rozwojowi przedsiębiorczości, • wykorzystanie specyficznych form wspomagania rozwoju przedsiębiorczości. 3 Pogląd ten wyrażają m.in.: [Bania, Dahlke, 2014, s. 69–85; Dropek, 2014, s. 36–54; Banasiak, 2013, s. 9–23]. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lokalne i regionalne czynniki wsparcia przedsiębiorczości. Klasteryzacja, promocja, doradztwo i lokalny kapitał społeczny
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: