Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00468 006977 13418289 na godz. na dobę w sumie
Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej (1918–1919) - ebook/pdf
Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej (1918–1919) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 192
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8085-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Autor monografii przedstawia rolę dyplomacji brytyjskiej w ustanowieniu traktatowej ochrony Żydów w krajach Europy Środkowo-Wschodniej po zakończeniu I wojny światowej. Analizuje kwestię przygotowań Rządu Jego Królewskiej Mości do negocjacji pokojowych i pokazuje, jakie znaczenie miała w nich problematyka żydowska. Omawia wpływ zajść antysemickich, o których szeroko rozpisywała się ówczesna prasa, na podejmowane kroki. Uwydatnia rolę Brytyjczyków w procesie decyzyjnym Konferencji Pokojowej w Paryżu w sprawie gwarancji dla mniejszości i ich kształtu. Dochodzi do wniosku, że to właśnie dyplomacji brytyjskiej zawdzięcza Europa uchwaloną w Paryżu pierwszą w historii wersję międzynarodowego zapewnienia praw mniejszościom. Wskazuje wreszcie na wpływ działań podmiotów zewnętrznych na linię polityczną Londynu (inne mocarstwa, kraje Europy Środkowo-Wschodniej, organizacje żydowskie). Wszystkie te kwestie pozwalają na określenie profesjonalizmu i skuteczności dyplomacji brytyjskiej po zakończeniu I wojny światowej. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej (1918–1919) Dariusz Jeziorny Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej (1918–1919) Łódź 2016 HISTORIA DYPLOMACJA BRYTYJSKA Dariusz Jeziorny – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii Katedra Historii Powszechnej Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENT Krzysztof Kania REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/tkemot © Copyright by Dariusz Jeziorny, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07171.15.0.M Ark. wyd. 10,3; ark. druk. 12,0 ISBN 978-83-8088-084-9 e-ISBN 978-83-8088-085-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SPIS TREŚCI Wstęp 7 Rozdział I Zajścia antyżydowskie w Europie Środkowo-Wschodniej po zakończeniu I wojny światowej 19 Rozdział II Postulaty żydowskie a przygotowania brytyjskie do Konferencji Pokojowej w Paryżu 47 Rozdział III Pierwsze reakcje Foreign Office na doniesienia o pogromach w Europie Środkowo-Wschodniej Rozdział IV Zaostrzenie zmagań wokół problemu ochrony praw Żydów Rozdział V Rola Brytyjskiej Delegacji Pokojowej w wypracowaniu klauzul o ochronie mniejszości przez konferencję paryską Zakończenie Bibliografia Słownik osób występujących w książce Wykaz skrótów 75 101 125 169 175 183 191 5 WSTĘP Żydzi stanowili w pierwszych dekadach XX w. typową mniejszość, żyjącą w dia- sporze. Byli pozbawieni własnego terytorium państwowego i zamieszkiwali w mniejszych lub większych grupach rozsianych pomiędzy ludnością należącą do innych narodów i wyznań. Nigdzie więc nie mogli czuć się jak u siebie, tym bardziej że częstokroć ich relacje z populacjami przewyższającymi ich liczebnie nie układały się najlepiej. W znakomitej większości ludność żydowska chcia- ła zachować swoją odmienność w kwestiach religii, kultury, języka i zwycza- jów1. Jednak już samo określenie tego, kto był Żydem okazywało się niełatwe i to także dla samych Żydów. Nie da się podjąć w tym miejscu szczegółowej analizy przemian świadomości w kręgach diaspory, gdyż w kontekście głów- nego problemu poruszanego w monografii nie jest to potrzebne. W dużym uproszczeniu wskazać warto tylko, że mieszkająca od wieków w rozproszeniu ludność poważnie się zróżnicowała. Asymilatorzy zupełnie zrywali ze swoimi korzeniami, przechodząc na chrześcijaństwo lub wybierając ateizm. W XIX w. nurt haskali skłaniał do nazywania się tylko mniejszością wyznaniową przy zewnętrznym upodobnieniu się do większości społeczeństwa. Co ciekawe, po- dobne dążenie do nieuznawania Żydów za odrębny naród reprezentowała op- cja ortodoksów, nie chcących wyrzekać się jednakże w żaden sposób własnej „inności”, w tym także zewnętrznego jej wymiaru (strojów, tradycji, języka). Chcieli oni zachować dotychczasową tożsamość religijną w modernizujących się 1 Bardzo syntetycznie, lecz jednocześnie pomocnie o typografii i definicjach mniejszo- ści narodowych piszą autorzy pracy H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości naro- dowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998, s. 9–15. 7 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... społeczeństwach, a w przyszłości powrócić do swej ziemi obiecanej2. W ostat- nich dekadach XIX w. u coraz większej liczby Żydów zaczęła się budzić świado- mość narodowa, a politycy tak interpretujący własną „żydowskość” dążyli do jej umocnienia i zeświecczenia. Nie oznaczało to bynajmniej całkowitego wy- rzeczenia się religii, lecz w nurcie narodowym nie wszyscy chcieli zachowywać związki z tradycyjną wiarą ojców3. Powyższe zastrzeżenia, jak również brak dokładnych danych statystycz- nych odnoszących się do strat wojennych oraz migracji w szeregach populacji żydowskiej czy wreszcie różne metodologie przeprowadzanych przed wojną i po niej spisów powszechnych utrudniają określenie dokładnej liczby Ży- dów tuż po jej zakończeniu. Kryterium narodowe często nie pokrywało się z kryterium religijnym, językowym lub kryterium świadomości narodowej poszczególnych osób, a takie brane były pod uwagę w spisach ludności4. Sza- cunkowe ustalenia demografów wskazywały, że po zakończeniu walk ogólna liczebność Żydów wynosiła niecałe 12 mln osób i zamieszkiwali oni w prze- ważającej większości Europę. Poza nią poważniejszym skupiskiem były Stany Zjednoczone, gdzie żyło około 3,3 mln Żydów. W ich rozmieszczeniu zacho- dziła specyficzna prawidłowość. Otóż wraz z przesuwaniem się z zachodu na wschód Starego Kontynentu liczba tej populacji zwiększała się. Najliczniejsze skupiska ludności żydowskiej występowały na terenach dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i wschodniej Polski5. 2 A. Cała, Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864–1897). Postawy, konflikty, ste- reotypy, Warszawa 1989, s. 33–101, 116–129, 216–267; A. Polonsky, Dzieje Żydów w Pol- sce i Rosji, Warszawa 2014, s. 73–74, 158, 183–186, 216–218; J. Tomaszewski, Rzeczpo- spolita wielu narodów, Warszawa 1985, s. 142–144, 167–171; K. Zieliński, Neoasymila- cja. Początki ruchu, [w:] Wokół akulturacji i asymilacji Żydów na ziemiach polskich, red. K. Zieliński, Lublin 2010, s. 69–80. 3 A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce..., s. 153–158; J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wie- lu narodów…, s. 188–194. 4 H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce…, s. 13; K. Zieliński, Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach Królestwa Polskiego w czasie pierwszej wojny światowej, Lublin 2005, s. 28–29. 5 P. Eberhardt, Między Rosją a Niemcami. Przemiany narodowościowe w Europie Środ- kowo-Wschodniej w XX w., Warszawa 1996, s. 332; S. Bronsztejn, Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym. Studium statystyczne, Wrocław 1963, s. 20; J. To- maszewski, Rzeczpospolita wielu narodów…, s. 26–30; G. Cohen, Jews in the Making of America, Boston 1924, s. 364. 8 Wstęp Żydzi żyjący w Europie Środkowo-Wschodniej byli częstokroć traktowani przez władze państwowe jako ludność drugiej kategorii. Różniło to ich sytuację od położenia w krajach zachodnioeuropejskich, gdzie posiadali pełnię praw cywilnych, politycznych i religijnych. Stanowili tam jednakże znikomy pro- cent populacji i nie wyróżniali się spośród większości społeczeństwa sposobem życia ani ubiorem. Bardzo często dążyli do asymilacji oraz wchodzili do elit ekonomicznych i społecznych w krajach zamieszkania. Wschodnioeuropejscy Żydzi natomiast w znacznej większości podkreślali swoją odrębność, wyra- żaną w kulturze, obyczajach, języku, strojach i religii, a także poprzez two- rzenie zwartych skupisk na danym terenie, przede wszystkim w mniejszych lub większych miastach. Ze względu na historyczny rozwój krajów Europy Środkowo-Wschodniej koncentrowali swoją aktywność zawodową w profe- sjach wzbudzających w momentach kryzysowych ludzką niechęć. Częstokroć podejmowali się pracy dzierżawców majątków szlacheckich lub ich części, bankierów, kupców i drobnych handlarzy, karczmarzy, a także rzemieślników. Nie oznacza to jednak, że źródła animozji tkwiły jedynie w zachowaniach Ży- dów. Choć mieli oni nienajlepsze często zdanie o szlacheckich „utracjuszach”, mieszczańskich konkurentach i „nieokrzesanych” chłopach, to ludność więk- szościowa wykazywała się również uprzedzeniami i antysemityzmem, głównie o podłożu religijnym6. Taką sytuację wykorzystywały władze państwowe w okresie przedwojen- nym. Najtrudniejsza była sytuacja ludności żydowskiej w Rosji, gdzie według szacunkowych obliczeń mogła mieszkać niemal połowa osób tej narodowości, a tradycja niechęci do Żydów w krajach prawosławnych była głęboko zakorze- niona. Władze carskie skoncentrowały całą populację żydowską w tzw. stre- fie osiedlenia, czyli na zachód od granicy Rzeczypospolitej sprzed I rozbioru. Z czasem na terenach tych zaczęło ich przybywać i tuż przed I wojną świato- wą było to około 5,5 mln osób. Nasilenie restrykcji antyżydowskich narastało w Rosji stopniowo, począwszy od końca XVIII w., a swe apogeum osiągnęło po wprowadzeniu tzw. praw majowych z 1881 r. Późniejsze uściślenia tych nakazów ograniczały odsetek studentów żydowskiego pochodzenia do 3 w Petersbur- 6 Archiwum Akt Nowych, Warszawa [dalej: AAN], Komitet Narodowy Polski [dalej: KNP], t. 158, k. 71, referat F. Bujaka, Sprawa żydowska w Polsce, b.d.; A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce..., s. 35–39, 49–54, 71–72, 74–75; K. Zieliński, Stosunki..., s. 32– 37; J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wielu narodów…, s. 153–161; M. Kula, Trudna spra- wa. Stosunki polsko-żydowskie 1918–1989, „Przegląd Powszechny” 1990, nr 7–8, s. 71. 9 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... gu i Moskwie, do 5 w innych miastach rosyjskich oraz do 10 w ośrodkach położonych w ramach strefy osiedlenia7. Nie kończąc na tym władze rosyjskie wzniecały antysemicką atmosferę w społeczeństwie i wykorzystywały ją wie- lokrotnie w celu rozładowania niezadowolenia z panujących porządków. Jedną z odsłon rozbudzania takich nastrojów była publikacja przez rosyjską Ochranę „Protokołów Mędrców Syjonu”, które stały się szybko poczytną lekturą w wielu krajach8. Ale o wiele dotkliwsze okazały się pogromy antyżydowskie organi- zowane w miastach rosyjskich. Do największego z nich doszło w Wielkanoc (19–20 kwietnia) 1903 r. w Kiszyniowie, lecz po nim nastąpiły kolejne, zbliżone w rozmiarach strat, np. w Homlu (wrzesień 1903 r.). Pokłosiem wydarzeń w Ki- szyniowie było 47 osób zabitych, 424 rannych, 700 spalonych domów i 600 ob- rabowanych sklepów. Rosyjskie siły porządkowe pozostały wówczas całkowicie bierne. Wszystkie te okoliczności wzbudziły w krajach zachodnich ogromne poruszenie9. Polityka carska zdołała ponadto skutecznie skłócić Żydów z Polakami. An- tagonizm ten nie był zresztą nowy i przetrwał żywot imperium carskiego. Od początku lat 80. XIX w., wraz z napływem do Kraju Przywiślańskiego zrusy- fikowanych Żydów, zwanych pogardliwie „litwakami” (pierwsze migracje za- częły się w 1868 r. po zniesieniu ograniczeń w podróżowaniu w ramach „strefy osiedlenia”), część polskiej inteligencji poczuła nowe zagrożenie dla tożsamości narodowej Polaków, żyjących już od stu lat pod panowaniem obcym. Począt- kowo kroki Narodowej Demokracji polegały na stawianiu zarzutów lojalno- ści napływających osób wobec władz carskich. Jej przywódcy obawiali się, że mówiący w języku rosyjskim przybysze będą służyli za narzędzie rusyfikacji. Ale bardzo szybko zaczęto kategoryzować osoby narodowości żydowskiej jako z definicji złe, podłe, skłonne do przestępczości, zepsute moralnie i dążące do 7 A. Polonsky, Dzieje Żydów w  Polsce..., s.  104–105, 120–143, 147–148, 150–151; Polski słownik judaistyczny. Dzieje – Kultura – Religia – Ludzie, t. 2, oprac. Z. Borzymińska, R. Żebrowski, Warszawa 2003, s. 583–584; R. Dmowski, Polityka polska i odbudowa- nie państwa, wyd. II, t. 2, Warszawa 1989, s. 49. 8 J. Tazbir, Protokoły Mędrców Syjonu: autentyk czy falsyfikat?, Warszawa 2004, s. 26–168. 9 L. Poliakov, Historia antysemityzmu, t. 2, Kraków 2008, s. 279–281, 285–297; A. Po- lonsky, Dzieje Żydów w Polsce..., s. 148–150; S. Lambroza, The Pogroms of 1903–1906, [w:] Pogroms: Anti-Jewish Violance in Modern Russian History, eds. J. D. Klier, S. Lambroza, Cambridge 1992, s. 195–206; M. Ochs, Tsarist Officialdom and anti- -Jewish Pogroms in Poland, [w:] Pogroms: Anti-Jewish Violance…, s. 164–184. 10 Wstęp obalenia podstaw tradycyjnego społeczeństwa. Były to początki polskiego na- cjonalizmu. Ponadto trudniący się głównie handlem i rzemiosłem Żydzi mogli stworzyć zalążki klasy średniej, która wykształciła się dotąd w małym stopniu na ziemiach polskich. Wzmacniało to obawy, że żywioł polski mógłby sobie nie poradzić z konkurencją gospodarczą z ich strony. Konflikt na tej płaszczyźnie zaostrzył się jeszcze bardziej przyjmując formę bojkotu ekonomicznego. En- decja ogłosiła go w 1912 r. po przegranych przez siebie wyborach do IV Dumy, gdy zamiast Romana Dmowskiego mandat otrzymał Eugeniusz Jagiełło z PPS, popierany przez Żydów. Nie oznaczało to bynajmniej, że nie wchodziły też w grę inne sposoby utrudniania egzystencji Żydom. Na terenie polskich miast docho- dziło do pogromów, podobnie jak w miastach rosyjskich, począwszy od wyda- rzeń warszawskich w Boże Narodzenie 1881 r.10 Równie niekorzystnie przedstawiała się sytuacja ludności żydowskiej w Ru- munii, czyli w kraju nieposiadającym statusu mocarstwa. Mimo słabej pozycji na arenie międzynarodowej, Bukareszt pozwalał sobie na traktowanie tej grupy jako pozbawionej praw obywatelskich. A to wykluczało Żydów z uczestnictwa w wyborach, z dostępu do stanowisk i wielu zawodów, szczególnie tych bardziej lukratywnych. Mocarstwa, uznając niepodległość Rumunii na mocy traktatu berlińskiego w 1878 r., nakazały władzom tego państwa niewykluczanie poza nawias osób różniących się od większości wyznaniem. Tym niemniej Bukareszt tak zmienił prawodawstwo, ażeby móc traktować Żydów jak obcokrajowców, pozbawionych praw obywatelskich. Te można było uzyskać dzięki naturalizacji, ale miała ona charakter indywidualnego przyznania obywatelstwa występują- cym o nie osobom przez Zgromadzenie Ustawodawcze. W efekcie zdecydowana większość ludności żydowskiej była go pozbawiona. Naciski mocarstw nie do- prowadziły do poprawy sytuacji do momentu zakończenia I wojny światowej. Kolejne ustawy rumuńskie (np. o rzemiośle z 1902 r.) raczej pogorszyły poło- żenie ekonomiczne Żydów, gdyż przedstawiciele innych mniejszości mogli wy- konywać bez ograniczeń różnorakie zajęcia zarobkowe, jeśli tylko na zasadzie wzajemności Rumuni mogli je podejmować w krajach swego zamieszkania. 10 A. Cała, Asymilacja Żydów…, s. 281–302; R. Wapiński, Roman Dmowski, wyd. II, Lublin 1989, s. 43–44, 203–204; A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce..., s. 163–168, 170–175; T. Kulak, K. Kawalec, Endecja wobec kwestii żydowskiej (lata 1893–1939), [w:] Polska – Polacy – mniejszości narodowe, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1992, s. 121–128; K. Zieliński, Stosunki..., s. 71–87. 11 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... Brak państwa żydowskiego w oczywisty sposób wykluczał tę ludność z ciesze- nia się równouprawnieniem w gospodarce11. Jak widać z tego krótkiego wprowadzenia, problem traktowania mniejszości żydowskich nie należał w Europie do nowych. Zaowocował on m.in. powsta- niem syjonizmu, jako ruchu dążącego do zbudowania przez Żydów własnego państwa. Według jego twórcy, Theodora Herzla właśnie niemożność uniknięcia złego traktowania jego narodu w państwach europejskich wymusiła takie sta- rania12. Z kwestią żydowską skonfrontowana była także dyplomacja brytyjska, która pod wpływem dramatycznych wieści o pogromie kiszyniowskim zapro- ponowała Organizacji Syjonistycznej osadzenie Żydów rosyjskich na terytorium ówczesnej Ugandy. Krok ten nie był pozbawiony dbałości Londynu o własny in- teres. Chodziło z jednej strony o zmniejszenie nasilającej się imigracji Żydów na Wyspy Brytyjskie, a z drugiej o znalezienie białych osadników na terenach, na których ich brakowało. Z punktu widzenia syjonistów propozycja miała charak- ter przełomowy, ponieważ po raz pierwszy dyplomacja największego ówczes- nego mocarstwa kolonialnego w sposób poważny rozmawiała z mało znaczą- cym dotychczas ruchem13. Niewątpliwie apogeum zaangażowania brytyjskiego w rozwiązanie kwestii żydowskiej stanowiła deklaracja lorda Arthura Jamesa Balfoura z 2 listopada 1917 r., w której w imieniu swojego rządu deklarował on chęć utworzenia w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej”. Wszyscy jednakże, w tym oczywiście Brytyjczycy, zdawali sobie sprawę z tego, że szybkie osiedlenie dużej liczby Żydów na tym terenie nie było moż- liwe. Sytuacja ta skłania do przebadania w niniejszej książce postawy Rządu Jego Królewskiej Mości wobec zamieszkującej Europę Środkowo-Wschodniej ludności żydowskiej. Choć kwestia działań Konferencji Pokojowej w Paryżu w dziedzinie wprowadzania postanowień mniejszościowych była już wielokrot- nie przedmiotem zainteresowania historyków, to jednak nikt jak dotąd nie zajął się bliżej prześledzeniem postawy i zaangażowania Londynu w tej materii. Ramy chronologiczne pracy ograniczono do okresu następującego bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej. Wydarzenia z lat 1918–1919 wpłynęły w decy- 11 J. Parkes, The Emergency of the Jewish Problem. 1878–1939, London–New York–To- ronto 1946, s.  91–92, 95–103; B. Bouffałł, Ochrona mniejszości w  prawie narodów, Warszawa 1928, s. 145–148. 12 T. Herzl, Państwo żydowskie, Kraków 2006, s. 50–59. 13 S. Sand, Kiedy i jak wynaleziono Ziemię Izraela. Od Ziemi Świętej do ojczyzny, War- szawa 2015, s. 173–175. 12 Wstęp dujący sposób na obraz Starego Kontynentu w latach międzywojennych. Oprócz poważnych zmian terytorialnych, politycznych, militarnych, społeczno-ekono- micznych, a także mentalnych, zachodzących w Europie, w trakcie Konferencji Pokojowej w Paryżu doszło do określenia po raz pierwszy w historii międzyna- rodowo gwarantowanych praw mniejszości. Czternaście państw, przede wszyst- kim z Europy Środkowo-Wschodniej, podpisało w różnej formie zobowiąza- nia do ich przestrzegania na własnym terenie. Ważne w tym kontekście będzie przyjrzenie się postawie dyplomacji brytyjskiej w kwestii wypracowanych klau- zul. Z jakim programem w dziedzinie ochrony mniejszości jechali Brytyjczycy na obrady? Jakie znaczenie miała ta sprawa w przygotowaniach, prowadzonych przez Foreign Office? Czy problem żydowski miał zasadnicze znaczenie moty- wujące mocarstwa, w tym i Wielką Brytanię, do prac nad traktatowymi roz- wiązaniami w dziedzinie ochrony mniejszości? Jaki wpływ na postawę brytyj- skich negocjatorów miały wieści o antysemickich zajściach w krajach Europy Środkowo-Wschodniej po zakończeniu I wojny światowej i czy zauważalna była ewolucja ich postaw? Na ile angażowali się oni w sprawy regionu, niemające- go szczególnego znaczenia z punktu widzenia globalnych interesów Londynu? Czy brytyjscy politycy i dyplomaci ulegali argumentom rządów państw Europy Środkowo-Wschodniej lub organizacji żydowskich, zabiegających od lat o polep- szenie położenia swych pobratymców w Rosji i Rumunii? Czy widoczne w ich działaniu były możliwe wpływy innych mocarstw, biorących udział w między- narodowej rozgrywce po zakończeniu I wojny światowej? A wreszcie, jaką sku- tecznością wykazali się w swej polityce? Odpowiedzi na wszystkie powyższe pytania warte będą rozważenia, gdyż ukażą cały proces podejmowania decyzji na Konferencji Pokojowej w Paryżu i udział w nim dyplomacji brytyjskiej. W celu uzyskania klarownego wykładu przyjęto chronologiczną konstruk- cję pracy, co pozwoliło uchwycić ewolucję działań Londynu w kwestii ochrony mniejszości żydowskich po I wojnie światowej. Z takiego schematu wyłamuje się jedynie rozdział I. Scharakteryzowano w nim sytuację Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej po zakończeniu zmagań militarnych na tym terenie. Najważniejszym elementem nie było przedstawienie samych zajść antyżydow- skich, ale raczej tego, co o nich pisano w gazetach. Chodziłoby więc o uchwy- cenie zjawiska pogromów, jako zagadnienia funkcjonującego w ówczesnych mediach, mogącego mieć wpływ na decyzje polityków. W rozdziale II przed- stawiono postulaty organizacji żydowskich w kwestii zabezpieczenie pozycji pobratymców w krajach europejskich. Koncepcje te skonfrontowane zostały 13 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... z przygotowaniami Foreign Office do Konferencji Pokojowej w celu przekona- nia się, jak Londyn traktował zgłaszane mu żądania i czy zamierzał je popierać w negocjacjach z innymi mocarstwami. W rozdziale III skoncentrowano się na postawie dyplomacji brytyjskiej wobec pierwszych doniesień o przemocy wobec Żydów w Polsce. Pozwoliło to uchwycić sposoby pozyskiwania informacji przez FO, przedstawić wewnątrzministerialną dyskusję i postawy poszczególnych dyplomatów brytyjskich wobec problemu żydowskiego, a także wnioski, któ- re wyciągali na przyszłość. W rozdziale IV przedstawiono nasilenie się wiosną 1919 r. zmagań o to, jak traktować mniejszości żydowskie. Zauważono też rolę zajść antyżydowskich, do jakich doszło w kwietniu na ziemiach świeżo odbi- tych bolszewikom w trakcie polskiej ofensywy. W ostatnim, V rozdziale uwagę skupiono na negocjacjach, toczonych na forum Rady Najwyższej oraz Komisji Państw Nowych i Rozszerzających Granice, którą powołano do przygotowania projektów konkretnych klauzul. Przeanalizowano kroki przedstawicieli Wiel- kiej Brytanii w tych ciałach, co pozwoliło ukazać, w jakim zakresie angażowali się oni w traktatowe rozwiązania na rzecz ochrony mniejszości żydowskich po I wojnie światowej i z jaką skutecznością to czynili. Podstawę źródłową pracy stanowią dokumenty brytyjskie zarówno ar- chiwalne, jak i publikowane. Spośród archiwaliów najważniejsze okazały się materiały zgromadzone w londyńskim The National Archives, gdzie przecho- wywane są materiały Foreign Office. Z całego zespołu na szczególną uwagę za- sługują serie 371 (General Correspondence) oraz 608 (Paris Peace Conference). Obie pozwoliły na zdobycie najważniejszych informacji o tym, co Brytyjczycy wiedzieli o położeniu Żydów europejskich i jak na to reagowali. Cały sposób podejmowania decyzji daje się stosunkowo łatwo uchwycić dzięki dokumentom nadchodzącym do Foreign Office oraz do Delegacji Pokojowej oraz uwagom, umieszczanym przy nich przez kolejnych dyplomatów, począwszy od tych niż- szego szczebla aż po najwyższych rangą urzędników. Pozostałe brytyjskie ma- teriały archiwalne miały znaczenie pomocnicze w toku prac nad monografią. Pozwalały na uzyskanie informacji, które nie były dostępne w dokumentach oficjalnych. Chodzi tu przede wszystkim o spuściznę Jamesa Headlam-Morleya przechowywaną w Churchill Archives w Cambridge oraz lorda Arthura J. Bal- foura i Charlesa Scotta z Department of Manusscript w British Library. Spośród polskich archiwaliów, zdeponowanych w Archiwum Akt Nowych, podstawowe znaczenie miały kolekcje Komitet Narodowy Polski oraz Archi- wum Polityczne Ignacego Paderewskiego. Ich znaczenie było fundamentalne 14 Wstęp dla redagowania pierwszych dwóch rozdziałów. Politycy polscy gromadzili do- kumenty z żądaniami organizacji żydowskich oraz materiały prasowe obciąża- jące rodzący się kraj w odniesieniu do kwestii zajść antysemickich i próbowali na nie w jakiś sposób reagować. Spośród materiałów znalezionych w innych zespołach, jak np. Delegacja Polska na Konferencję Pokojowa w Paryżu, właści- wie tylko pojedyncze sygnatury okazały się pomocne. Dokumenty drukowane, jakie wykorzystano w pracy, to przede wszystkim źródła brytyjskie. Niezbyt często historycy sięgają po British Documents on Foreign Affairs, co zapewne spowodowane jest niedostępnością tej wielotomo- wej edycji w Polsce. W monografii pomocny okazał się głównie ósmy tom serii I, części II14. Zawarto w nim stenogramy obrad 64 posiedzeń Komisji Państw Nowych i Rozszerzających Granice. Na tym właśnie forum decydowały się losy szczegółowych rozwiązań dotyczących ochrony mniejszości po I wojnie świa- towej. Z kolei trzynastotomowe amerykańskie wydawnictwo Papers Relating to Foreign Relation of the United States of America. The Paris Peace Conferen- ce 191915 pozwoliło prześledzić przebieg obrad Rady Najwyższej Konferencji w różnych jej wcieleniach. Pewne znaczenie miały także informacje dotyczące debat wewnętrznych amerykańskiej delegacji pokojowej oraz raporty w kwestii żydowskiej, jakie przesyłali wysłannicy USA z państw europejskich. Warto było skonfrontować zapisy dokonane przez dyplomację amerykańską z tym, co we Francji wydał Paul Mantoux w swoim dwutomowym dziele Les deliberations du Conseil des Quatre. 24 mars – 28 juin16. Francuski tłumacz z czasów Konfe- rencji Pokojowej zwracał bowiem nieraz uwagę na takie elementy wypowiedzi uczestniczących w nich osób, które pomijali Amerykanie. Dużą pomocą słu- żyło polskie wydawnictwo Sprawy polskie na Konferencji Pokojowej w Paryżu w 1919 r. Dokumenty i materiały, a szczególnie jego trzeci tom, gdzie opubli- kowano, po przetłumaczeniu, memoriały Żydów amerykańskich oraz Komi- tetu Delegacji Żydowskich przy Konferencji Pokojowej w Paryżu17. Przydatne 14 British Documents on Foreign Affairs [dalej: BDFA], Ser. I, Part II, Vol. VIII, ed. M. Dockrill, London 1992. 15 Papers Relating to Foreign Relation of the United States of America. The Paris Peace Conference 1919 [dalej: PPC], Vols. I–XIII, Washington 1942–1947. 16 P. Mantoux, Les deliberations du Conseil des Quatre. 24 mars – 28 juin [dalej: Man- toux], t. 1–2, Paris 1955. 17 Sprawy polskie na Konferencji Pokojowej w Paryżu w 1919 r. Dokumenty i materiały [dalej: Sprawy], t. 3, red. R. Bierzanek J. Kukułka, Warszawa 1967. 15 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... były też pierwsze dwa tomy Archiwum Politycznego Ignacego Paderewskiego, stanowiącego wybór dokumentów z całego zespołu archiwalnego18. Ciekawych informacji na temat kontaktów syjonistów z politykami i dyplomatami brytyj- skimi dostarczył dziewiąty tom wydawnictwa The Letters and Papers of Chaim Weizmann19. Pozostałe edycje źródłowe stanowiły pomoc incydentalnie. Istotnym źródłem do badania tematu brytyjskiego zaangażowania w kwe- stię ochrony mniejszości żydowskich w Europie była prasa. W okresie pierw- szych miesięcy po zakończeniu wojny, gdy Rząd Jego Królewskiej Mości nie miał żadnych przedstawicieli dyplomatycznych lub półoficjalnych w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, to właśnie gazety stanowiły główne źródło in- formacji Londynu. Także doniesienia o pogromach antyżydowskich docierały nad Tamizę właśnie tą drogą. Czytali je jednakże nie tylko ludzie odpowiedzial- ni za brytyjską politykę zagraniczną, ale przede wszystkim zwykli obywatele – potencjalni wyborcy. Stąd prasa była podstawowym źródłem przy pisaniu kolejnych rozdziałów pracy, jako oddziałująca na nastroje społeczne. Dokład- nej kwerendzie poddane zostały trzy tytuły ukazujące się na rynku ogólnokra- jowym: „Times”, związany z Partią Liberalną „Manchester Guardian” (dalej MG) i laburzystowski „Herald”, który od 1 kwietnia 1919 r. stał się dziennikiem zmieniając nazwę na „Daily Herald” (dalej DH). Prześledzenie pozostałych ty- tułów, głównie prasy lokalnej, miało znaczenie wyłącznie uzupełniające. Ale i tak pobieżna ich kwerenda pokazała, że temat pogromów antyżydowskich był szeroko na Wyspach Brytyjskich opisywany. Spośród źródeł pamiętnikarskich i prac polityków na uwagę zasługują właściwie tylko pamiętniki Jamesa Headlam-Morleya20, wiceszefa Political Inteligence Department w Foreign Office i głównego negocjatora brytyjskie- go w Komisji Państw Nowych na Konferencji Pokojowej w Paryżu. Pamiętnik Zygmunta Lasockiego21 był pomocny przy opracowaniu informacji o zajściach antyżydowskich w Galicji. Praca Romana Dmowskiego22 zupełnie „nie broni się” w konfrontacji ze źródłami proweniencji brytyjskiej. 18 Archiwum Polityczne Ignacego Paderewskiego [dalej: AP], t. 1–2, oprac. W. Stankie- wicz, A. Piber, Wrocław 1973–1974. 19 The Letters and Papers of Chaim Weizmann [dalej: Weizmann], Vol. IX, ed. J. Rein- harz, Jerusalem 1977. 20 J. Headlam-Morley, A Memoir of the Paris Peace Conference 1919, London 1972. 21 Z. Lasocki, Wspomnienia szefa administracji P.K.L. i K.Rr., Kraków 1931. 22 R. Dmowski, Polityka polska…, t. 1–2. 16 Wstęp Konieczne jest jeszcze omówienie literatury przedmiotu. O obradach Konfe- rencji Pokojowej napisano już setki prac w różnych krajach. Problem wprowa- dzenia – na podstawie jej decyzji – międzynarodowych gwarancji praw mniej- szości także był niejednokrotnie opisywany. Na szczególną uwagę zasługuje praca E. Viefhausa23, wydana w 1960 r. Autor opracował sprawę wprowadzenia zobowiązań mniejszościowych w czasie obrad paryskich w 1919 r. i jej genezę. Przyznać trzeba, że – choć dysponował ograniczoną bazą źródłową, przede wszystkim opublikowanymi materiałami amerykańskimi – oświetlił całe za- gadnienie wieloaspektowo. Za słabość uznać można jedynie bardzo pobieżne omówienie wprowadzenia wszystkich innych, poza polskimi, zobowiązań mniejszościowych. Ograniczeniem był w tym wypadku dostęp do odpowied- nich źródeł. Do problemu nawiązywali historycy przedstawiający różnorakie zagadnienia. Na przykład K. Lundgreen-Nielsen24 znakomicie opracował spra- wę polską na konferencji, M. Levene25 koncentrował się na działalności Luciena Wolfa reprezentującego w Paryżu Zjednoczony Komitet do Spraw Zagranicz- nych, P. Różański26 analizował zagadnienie polityki USA oraz Żydów amery- kańskich wobec narodzin II Rzeczpospolitej i ochrony mniejszości na jej terenie, A. Sharp27 w ogólnikowy sposób przedstawił aktywność Brytyjczyków w kwestii ochrony mniejszości. Bardzo istotną pomocą były wreszcie opracowania histo- ryków piszących w Polsce okresu międzywojennego, poświęcone tzw. traktatowi mniejszościowemu. Na wyróżnienie zasługują niekiedy stronnicze, lecz bogate w faktografię prace L. Reicha, K. Kierskiego, B. Bouffałła i W. Zaleskiego28. 23 E. Viefhaus, Die Minderheitenfrage und die Entstehung der Minderheitenschutzver- träge auf der Pariser Friedenskonferenz 1919, Würzburg 1960. 24 K. Lundgreen-Nielsen, The Polish Problem at the Paris Peace Conference. A Study of the Policies of the Great Powers and the Poles, 1918–1919, Odense 1979. 25 M. Levene, War, Jews and the New Europe, Oxford 1992; idem, Nationalism and its Alternatives in the International Arena: The Jewish Question at Paris, 1919, „Journal of Contemporary History” 1993, Vol. XXVII, Is. 3, s. 511–531. 26 P. Różański, Stany Zjednoczone wobec kwestii żydowskiej w Polsce 1918–1921, Gdańsk 2007. 27 A. Sharp, Britain and the Protection of Minorities at the Paris Peace Conference, 1919, [w:] Minorities in History, ed. A. C. Hepburn, London 1978, s. 170–188. 28 L. Reich, Żydowska Delegacja Pokojowa w Paryżu. Sylwetki działaczy żydowskich, Lwów 1922; K. Kierski, Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań 1933; B. Bouffałł, Ochrona mniejszości…; W. Zaleski, Międzynarodowa ochrona mniejszości, Warsza- wa 1932. 17 Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie... W przygotowaniu monografii bardzo ważną rolę odegrały także publika- cje dotyczące kwestii częściowo związanych z tematem prac Konferencji Po- kojowej w Paryżu nad ochroną mniejszości w Europie Środkowo-Wschodniej. Wymienienia godna jest tutaj literatura poświęcona położeniu ludności żydow- skiej w tym regionie autorstwa A. Polonsky’ego, A. Całej, J. Tomaszewskiego, J. Michlic, J. Parkesa, S. E. Aschheima, R. Wapińskiego, K. Zielińskiego, czy E. Mendelsohna29. Szczególnie ważne były teksty poświęcone badaniom nad zajściami antyżydowskimi, które opublikowali: F. Golczewski, M. Przeniosło, J. Tomaszewski, W. Stankiewicz30. Przy opracowaniu postulatów żydowskich pomocna była monografia J. Żyndul31. Wreszcie zagadnieniom przygotowań brytyjskich do obrad Konferencji Pokojowej swoje cenne studium poświęcił E. Goldstein32. Wielu osobom należą się podziękowania za mniejszy lub większy wkład w powstanie tej książki. Doktor hab. Krzysztof Kania zasługuje wśród nich na szczególne docenienie, ponieważ jego życzliwe, acz krytyczne, uwagi pozwoli- ły uniknąć uproszczeń i skrótów myślowych, mogących obniżyć klarowność wywodu. Przy tak delikatnej materii, jak poruszana w monografii, byłoby to szczególnie niepożądane. 29 A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce...; A. Cała, Asymilacja Żydów…; J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wielu narodów…; J. B. Michlic, Poland’s Threatening Other. The Image of the Jew from 1880 to the Present, Lincoln–London 2006; J. Parkes, The Emergency of the Jewish Problem…; S. E. Aschheim, Brothers and Strangers. The East European Jew in German and German Jewish Consciousness, 1800–1923, Madison (WI) 1982; R. Wapiński, Spuścizna lat Wielkiej Wojny, [w:] Problemy narodowościowe Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i XX wieku. Księga pamiątkowa dla Profesora Przemy- sława Hausnera, pod red. A. Czubińskiego, P. Okulewicza, T. Schramma, Poznań 2002, s. 235–243; K. Zieliński, Stosunki...; E. Mendelsohn, Żydzi Europy Środkowo- -Wschodniej w okresie międzywojennym, Warszawa 1992. 30 F. Golczewski, Polnisch-jüdische Beziehungen 1881–1922. Eine Studie zur Geschich- te des Antisemitismus in Osteuropa, Wiesbaden 1981; M. Przeniosło, Polska Komi- sja Likwidacyjna 1918–1919, Kielce 2010; J. Tomaszewski, Lwów, 22 listopada 1918 r., „Przegląd Historyczny” 1984, R. LXXV, z. 2, s. 279–285; idem, Pińsk, Saturday 5th April 1919, „Polin” 1985, Vol. I, s. 227–251; W. Stankiewicz, Konflikty społeczne na wsi polskiej 1918–1920, Warszawa 1963. 31 J. Żyndul, Państwo w państwie? Autonomia narodowo-kulturalna w Europie Środko- wo-Wschodniej w XX wieku, Warszawa 2000. 32 E. Goldstein, Winning the Peace. British Diplomatic Strategy, Peace Planning and the Paris peace Conference, 1916–1920, Oxford 1991. 18
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Londyn wobec ochrony mniejszości żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej (1918–1919)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: