Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00081 015607 13842749 na godz. na dobę w sumie
Lustra tradycji. Studia i szkice interpretacyjne - ebook/pdf
Lustra tradycji. Studia i szkice interpretacyjne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 288
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-201-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Teksty zostały ułożone w dwa odrębne działy. W większości z tych, które znalazły się w dziale pierwszym, szczególną uwagę poświęcam zespołowi kwestii, by tak rzec, metafizycznych lub otwarcie religijnych - manifestujących się, w różnym stopniu oraz poprzez rozmaite strategie intertekstualne i dialogiczne, w twórczości takich autorów, jak Czesław Miłosz, Krzysztof Kuczkowski czy Wojciech Kass.

Dział drugi przeznaczony został na interpretacje wierszy Jarosława Marka Rymkiewicza i Feliksa Netza, dla których najistotniejszy (choć nie jedyny) kontekst stanowi nowa i najnowsza historia. Określona semantyzacja wydarzeń istotnych dla zbiorowości dokonuje się tu dzięki odniesieniu do żywotnej tradycji poetyckiej, między innymi do polskiego romantyzmu.

Swoiste uzupełnienie niektórych intuicji interpretacyjnych znajdzie Czytelnik w aneksie, na który składają się dwa dialogi - o poezji (z Jarosławem Markiem Rymkiewiczem) oraz o historii i krytyce literackiej (z Tomaszem Burkiem).

Ze Słowa wstępnego

Polska poezja współczesna, szczególnie ten jej nurt, który bada Przemysław Dakowicz, nie ma jeszcze wielu tak pogłębionych ujęć, jak to, z którym w omawianej książce obcujemy. Jest to więc praca na swój sposób pionierska, ważna, odsłaniająca przed Czytelnikiem nowe lądy literatury. [...\ Pisana z pasją i rzadko spotykanym znawstwem. Wnikliwa i odkrywcza. Autor znakomicie rozpoznał środowisko twórców, o których w sposób pogłębiony myśli. [...\ Dakowicz jest równocześnie historykiem literatury, zaangażowanym krytykiem i odkrywczym filozofem słowa.

Z recenzji prof. dr. hab. Jarosława Ławskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przemysław Dakowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Literatury Polskiej XX i XXI w., 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Jarosław Ławski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Przemysław Dakowicz, Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu z Wikipedii: John William Waterhouse, Echo i Narcyz (fragment), Walker Art Gallery, Liverpool W publikacji wykorzystano reprodukcje obrazów z Wikipedii: John William Waterhouse, Echo i Narcyz, Walker Art Gallery, Liverpool Gustave Moreau, Dziewczyna tracka z głową Orfeusza (fragment), Musée d’Orsay, Paryż Jan van Eyck, Małżonkowie Arnolfini (fragment), National Gallery, Londyn © Copyright by Przemysław Dakowicz, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08716.18.0.M Ark. wyd. 12,6; ark. druk. 18,0 ISBN 978-83-8142-200-0 e-ISBN 978-83-8142-201-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Słowo wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 I Między schizofrenią a  „wyobraźnią religijną”. Miłosza kłopoty ze Swedenborgiem (na marginesie Ziemi Ulro) . . . . . . . . . . . . . . . . . Twarze Narcyza. O Wierszach [masowych] i innych Krzysztofa Kucz- kowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieśni, czyli stopnie. O wierszach Wojciecha Kassa z tomu 41 . . . . . Poezja pytań granicznych. O Lunaparku nieśmiertelności Wojciecha Gawłowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiek klęski. O Nowaczewskim, Mickiewiczu i innych . . . . . . . . . . . . II Orfeusz w piekle historii. O Pastuszku Chełmońskiego Jarosława Mar- ka Rymkiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poezja i historia najnowsza. O dwóch wierszach Jarosława Marka Rymkiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od grobu do grobu. O Krzyku sowy Feliksa Netza . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks. Dwie rozmowy Poeta jest śpiewakiem — ma wyśpiewać życie. Rozmowa z Jarosła- wem Markiem Rymkiewiczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaszcz Putramenta i koniec świata. Rozmowa z Tomaszem Burkiem. . 15 31 63 93 109 127 177 189 213 229 6 Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób i postaci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 271 279 281 Lustra tradycji SŁOWO WSTĘPNE W  jednym ze swoich najsłynniejszych esejów Thomas Stearns Eliot pisał: gdyby pojęcie tradycji sprowadzić jedynie do naśladowania metod bez- pośrednio poprzedzającego nas pokolenia albo trwożnej adoracji jego osiągnięć, to tradycjonalizmu stanowczo nie należałoby zalecać. Widzie- liśmy wiele takich źródełek, które rychło w piasek wsiąkły; nowość zaś lepsza jest od epigonizmu. Tradycja to sprawa dużo większego znacze- nia. Odziedziczyć jej po prostu nie można, jeśli zaś chce się ją posiąść, można to zrobić tylko z  dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł historyczny, który wypada uznać wprost za niezbędny dla każdego, kto by chciał pozostać poetą nadal po ukończeniu lat dwudziestu pięciu; a zmysł historyczny wymaga rozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w przeszłości, lecz i w teraźniejszości; zmysł historyczny wymaga od au- tora nie tylko tego, żeby w kościach czuł swoją współczesność, ale od- czucia, że całość literatury europejskiej, od Homera począwszy, i wraz z nią również literatura ojczysta istnieją jednocześnie i składają się na ład współistniejący. Taki zmysł historyczny, który jest odczuciem tego, co ponadczasowe i tego, co przemijające oraz ponadczasowe i przemijające zarazem, rozstrzyga o tradycjonalizmie pisarza. I jednocześnie czyni on pisarza najbardziej świadomym swojego miejsca w czasie i własnej swo- jej współczesności1. Żaden z poetów, których dzieła zostały poddane analizie i interpre- tacji na kartach niniejszego tomu, nie traktuje kanonu przeszłości jako zamkniętego lub opresyjnego2. W zasadzie każdy z nich — niezależnie 1 T. S. Eliot, Tradycja i talent indywidualny, w: Kto to jest klasyk i inne eseje, przeł. M. Heydel, M. Niemojowska, H. Pręczkowska, M. Żurowski, Kraków 1998, s. 25. 2 Por. J. Tabaszewska, Poetyki pamięci. Współczesna poezja wobec tradycji i pamięci, Warszawa 2016, s. 17. 8 od tego, czy chodzi o najstarszych, Czesława Miłosza i Jarosława Marka Rymkiewicza, czy też o najmłodszego, Artura Nowaczewskiego — po- strzega sztukę słowa jako przestrzeń manifestowania się i realizowania owego „ładu współistniejącego”, o  którym wspomina autor Czterech kwartetów. Każdy mierzy się ze współczesnością, sięgając po obrazy i struktury semantyczne przeszłości, podejmując z nią wieloaspekto- wy i wielowymiarowy dialog, czasami także wysoce skomplikowaną, ironiczną intertekstową grę. Jak wiadomo, żywa obecność tradycji najmocniej manifestuje się tam, gdzie literatura dotyka sfery doświadczenia ponadindywidualne- go, gdzie odnosi się do pamięci zbiorowej. Społeczna i kulturowa pa- mięć staje się bowiem rezerwuarem rozmaitych przejawów literackiej praxis oraz fundamentem dla gestów de- i resemantyzacyjnych. To, co wydarza się między tekstami już istniejącymi i właśnie powstającymi, jest „właściwą przestrzenią pamięci”, nowe zaś dzieło, „zmieniając ar- chitekturę, w którą się wpisuje”, istotnie zmienia kształt pamięci. Siatka znaczeń dynamicznych, które niemiecka badaczka Renate Lachmann nazywa „pamięcią tekstu”, staje się przedmiotem mojego zainteresowa- nia w przedstawionych tu studiach i szkicach interpretacyjnych3. Teksty zostały ułożone w dwa odrębne działy. W większości z tych, które znalazły się w dziale pierwszym, szcze- gólną uwagę poświęcam zespołowi kwestii, by tak rzec, metafizycznych lub też otwarcie religijnych — manifestujących się, w różnym stopniu i poprzez rozmaite strategie intertekstualne i dialogiczne, w twórczości takich autorów, jak Czesław Miłosz, Krzysztof Kuczkowski czy Woj- ciech Kass. Dział drugi przeznaczony został na interpretacje wierszy Jarosława Marka Rymkiewicza i Feliksa Netza, dla których najistotniejszy (choć nie jedyny) kontekst stanowi nowa i najnowsza historia. Określona se- mantyzacja wydarzeń istotnych dla zbiorowości dokonuje się tu dzięki 3 W  tym i  poprzednim zdaniu cytuję sformułowania pojawiające się w tekście R. Lachmann, Mnemotechnika i symulakrum, w: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kra- ków 2009, s. 307–308. Lustra tradycji Słowo wstępne 9 odniesieniu do żywotnej tradycji poetyckiej, między innymi do pol- skiego romantyzmu. Swoiste uzupełnienie niektórych intuicji interpretacyjnych znaj- dzie Czytelnik w aneksie, na który składają się dwa dialogi — o poezji (z Jarosławem Markiem Rymkiewiczem) oraz o historii i krytyce lite- rackiej (z Tomaszem Burkiem). MIĘDZY SCHIZOFRENIĄ A „WYOBRAŹNIĄ RELIGIJNĄ” MIŁOSZA KŁOPOTY ZE SWEDENBORGIEM (NA MARGINESIE ZIEMI ULRO) Odnosząc się do Miłoszowskich Sześciu wykładów wierszem z tomu Kroniki, papież Jan Paweł II miał stwierdzić: „Robi pan zawsze krok na- przód i krok w tył”, na co poeta miał odpowiedzieć pytaniem: „A czy d z i s i a j można inaczej pisać poezję religijną?”1. Owa krótka wymiana zdań, przytoczona przez Miłosza w Roku myśliwego, może służyć jako komentarz do jego późnej poezji i eseistyki, gdzie dialektyczna gra ele- mentów ortodoksyjnych i heterodoksyjnych (by nie rzec: heretyckich) jest zasadniczym elementem konstruującym refleksję na temat reli- gii i literatury na przełomie stuleci2. Wśród wielu nieprawomyślnych 1 C. Miłosz, Rok myśliwego, Kraków 2001, s. 34. 2 Problemowi wiary i religii w twórczości Miłosza, napięciu między or- todoksją a heterodoksją oraz stosunkowi poety do dwudziestowiecznego ka- tolicyzmu badacze poświęcili wiele uwagi. Na ten temat zob. m.in.: J. Szymik, Problem teologicznego wymiaru dzieła literackiego Czesława Miłosza, Katowice 1996; K. Jastremski, Apokatastasis in the Work of Czesław Miłosz. Poetic Resto- ration of Wholeness, Chapell Hill 2000; R. Kordes, Religijna bezdomność Cze- sława Miłosza, „Acta Univeristatis Wratislaviensis. Prace Literackie” 2000, nr 37, s. 163–173; J. Szymik, „I rozłączone się złączy”. Teologia nadziei w escha- tologicznych wątkach dzieła literackiego Czesława Miłosza, „Zeszyty Karmeli- tańskie” 2002, nr 3, s. 104–118; M. Masłowski, Religia Miłosza, „Pamiętnik Literacki” 2007, z. 4, s. 43–58; S. Sawicki, Dwa poematy teologiczne. Próba lek- tury, Miłoszowy oścień, w: tenże, Wartość — Sacrum — Norwid 2. Studia i szki- ce aksjologicznoliterackie, Lublin 2007, s.  65–75, 87–97; Ł.  Front, Recepcja Williama Blake’a w twórczości Czesława Miłosza, Kraków 2008; Z. Zarębian- ka, W poszukiwaniu jedności. Między wiarą a zwątpieniem w późnych wierszach Czesława Miłosza, w: taż, Czytanie sacrum, Kraków–Rzym 2008, s. 150–159; A.  Stankowska, Poezja jako rodzaj wyobraźni religijnej. Gnoza w  estetyce 16 myślicieli chrześcijańskich, do których dziedzictwa intelektualnego odwołuje się autor Metafizycznej pauzy, jako jeden z najważniejszych jawi się Emanuel Swedenborg. Dokonana przez poetę interpretacja mistycznego systemu „Buddy Północy” stanowi, jak sądzę, klucz do zrozumienia istotnych treści jego własnego dzieła. Czy Miłosz miał, jak sugeruje tytuł niniejszego szkicu, „kłopoty” ze Swedenborgiem? Czy podzielał wątpliwości dwudziestowiecznych psychiatrów dotyczące równowagi umysłowej autora Dziennika snów? Otóż formułowana przez poetę na kartach kilku książek i w paru istot- nych rozmowach ocena zdrowia psychicznego Swedenborga wypada zadziwiająco jednoznacznie. Bodaj najbardziej definitywne stwierdze- nie dotyczące tej kwestii pojawia się w dyskusji z Ireneuszem Kanią, zamieszczonej na wstępie polskiego wydania książki Signe Toksvig. Miłosz mówi tam: „Swedenborg jest dla nas niewątpliwie całkowitą zagadką. Choćby dlatego, że musimy odrzucić tezę Jaspersa twierdzą- cego, że Swedenborg był schizofrenikiem”3. Czy istnieje zatem prze- Czesława Miłosza, „Przegląd Religioznawczy” 2009, nr 4, s. 57–71; M. Dzień, Człowiek w perspektywie eschatologicznej w poezji Czesława Miłosza i Tadeusza Różewicza. Studium analityczno-interpretacyjne, t. 1–2, Bielsko-Biała 2010; A. Fiut, Prorok postchrześcijaństwa?, „Ruch Literacki” 2011, z. 3, s. 229–239; Z. Kaźmierczyk, Dzieło demiurga. Zapis gnostyckiego doświadczenia egzysten- cji we wczesnej poezji Czesława Miłosza, Gdańsk 2011; T. Garbol, Po upadku. O twórczości Czesława Miłosza, Lublin 2013; J. Ławski, „Argument” za istnie- niem Boga. Poezja transcendentalna, w: tenże, Miłosz: Kroniki istnienia. Sylwy, Białystok 2014, s. 105–126; P. Roszak, Chrześcijaństwo i jego ethos z perspek- tywy dialogu ks. J. Sadzika i Cz. Miłosza, „Studia Gdańskie” 2015, t. 37, s. 175– 185; J. Breczko, Przypływy i odpływy katolicyzmu Miłosza (wymiar społeczny), „Folia Philosophica” 2017, t. 38, s. 127–136. 3 Ciągle poszukujemy klucza. O Swedenborgu rozmawiają Czesław Miłosz i Ireneusz Kania, w: S. Toksvig, Emanuel Swedenborg. Uczony i mistyk, przeł. I.  Kania, Kraków 2002, s.  10. Z  kolei w  rozmowie z  Aleksandrem Fiutem pada następujące stwierdzenie: „Nie było u niego żadnych objawów tego, co w dwudziestym wieku nazywano schizofrenią i co nawet Jaspers widzi u Swe- denborga. Nie było w życiu Swedenborga żadnych cech naruszenia harmonii pomiędzy nim i ludźmi, porozumienia pomiędzy nim i ludźmi” („Autoportret przekorny”. Rozmowy przeprowadził Aleksander Fiut, Kraków 2003, s. 290–291). Lustra tradycji Między schizofrenią a „wyobraźnią religijną”... 17 konujący argument, który uzasadniałby moją propozycję sproblema- tyzowania tematu? Czy tytuł nie powinien brzmieć raczej: Wyobraźnia religijna. Miłosz i Swedenborg? Sądzę, że wprowadzenie do niniejszych rozważań kontekstu psychiatrycznego, szczególnie zaś odwołań do ana- liz patograficznych Jaspersa, daje możliwość pełniejszego zrozumienia stanowiska Miłosza. Słowem, zawarta na kartach Ziemi Ulro oryginal- na wizja wydziedziczonej wyobraźni człowieka współczesnego okazuje się bardziej czytelna i zrozumiała, kiedy porówna się ją z medycznymi diagnozami sformułowanymi przez wybitnego psychiatrę i filozofa. Główna teza Jaspersa brzmi następująco: Swedenborg przeszedł cały proces rozwoju choroby schizofrenicznej, z wyraźnie zaznaczonymi trzema fazami/stadiami — 1) stadium inicjalnym (rok 1736, kiedy do- znaje nadnormalnego stanu nazwanego przezeń deliquium, a przez psy- chiatrę opisywanego jako „lekkie omdlenie, gdy widział światło, gdy spał zachowując świadomość, z  oczyszczonym i  uwolnionym umysłem”); 2) stadium zaostrzenia (lata 1743–1745, gdy pojawiają się zjawiska lękowe i ogólny kryzys osobowości z regularnymi „atakami schizofre- nicznymi”  i  towarzyszącymi im halucynacjami, pseudohalucynacjami i „zwykłymi czy percypowanymi myślami”); 3) stadium powrotu do harmonii i spokoju, w którym dotychczasowe doświadczenia psychicz- ne zostają zaakceptowane i zinterioryzowane, tworząc jeden z najistot- niejszych komponentów osobowości4. Jaspers nie ma wątpliwości, że poszczególne objawy towarzyszące kryzysowi psychicznemu z połowy lat czterdziestych należy uznać za patologiczne. Przy czym dla opisu czę- ści z nich posługuje się paradoksalną formułą, zgodnie z którą ataki schi- zofreniczne nie tylko nie powodują zaburzenia „jasności umysłu”, lecz towarzyszy im ponadto „wielokrotnie zdwojona zdolność orientacji” oraz wytwarzanie przez mózg „plastycznych treści”5. Polega to na tym, Podobna argumentacja pojawia się w  dyskusji z  Kanią, gdzie jako jeden z głównych wyróżników choroby psychicznej wymienia poeta „izolację” mię- dzy chorym a otoczeniem (zob. Ciągle poszukujemy klucza…, s. 11). 4 Zob. K.  Jaspers, Strindberg i  van Gogh. Próba analizy patograficznej z  porównawczym przywołaniem Swedenborga i  Hölderlina, przeł. R.  Reszke, Warszawa 2006, s. 144–149. 5 Tamże, s. 148. 18 że chory, doznający widzeń projektowanych przez jego własny mózg, jest zdolny jednocześnie percypować zarówno rzeczywistość fizykal- ną, dostępną zmysłom, jak i rzeczywistość duchową, nadprzyrodzoną, pozamaterialną. Jako argumenty przemawiające za schizofrenicznością Swedenborga Jaspers wymienia: 1) jego skłonność do wielopoziomowej interpretacji tekstów biblijnych („chorzy rozpoznają na przykład ukryty sens ogłoszeń gazetowych itp. Sens jest dla nich bezpośrednio przejrzy- sty i pewny, nie jest to coś, co oni sami wymyślają. Ze zjawiskiem tym związana jest często bardzo precyzyjna interpretacja i takie uogólnienie przeżyć zmysłowych, że zaczynają one tworzyć koherentny system”6) oraz 2) obrazową zawartość i językowy kształt opisów świata duchowe- go, przedstawionych w książkach szwedzkiego mistyka („podobnie jak produkcje literackie niezliczenie wielu podobnie chorych — są one mo- notonne, nudne, redundantne, wreszcie płaskie, pośrednie, ubrane w tę samą szatę ideową patologicznej formy dowodu”7). Twórczy schizofrenik może oddziaływać na otoczenie, posługując się tradycyjnymi środkami komunikacji interpersonalnej —  subiek- tywne przeżycia zostają przezeń „ujęte w kategorie ogólne” i stają się „egzystencjalnie uzasadnionymi komunikatami”, przez co formalnie nie różnią się od „czysto racjonalnych konstruktów ludzi zdrowych”8. Za sprawą takich jednostek, jak Swedenborg treści schizofreniczne przedostają się do obiegu kulturowego i zaczynają w nim funkcjonować na tych samych prawach, co treści dotyczące świata realnego. Jak słusz- nie zauważa Jaspers, „ośrodkowa kwestia tej problematyki sprowadza się w gruncie rzeczy do pytania o obiektywne istnienie” rzeczywisto- ści nadprzyrodzonej. W  przypadku szwedzkiego wizjonera jedynym dowodem „prawdziwości” jego zaświatowych wędrówek jest „subiek- tywne, wypełnione zmysłowo przeżycie”9, oddane w przedmiotowej, materialnej formie tekstu literackiego. To indywidualny czytelnik musi zdecydować, czy uznaje przekaz Swedenborga za zgodny z obiektywną 6 Tamże, s. 152. 7 Tamże, s. 150. 8 Tamże, s. 153. 9 Tamże, s. 154. Lustra tradycji Między schizofrenią a „wyobraźnią religijną”... 19 rzeczywistością, czy też traktuje go jako dowód szaleństwa. Jaspers zdaje sobie sprawę, że zawieszenie tezy o schizofrenicznym charakterze przeżyć autora O niebie i piekle… skutkowałoby koniecznością uzna- nia „zjawisk elementarnych” za „niepojęte”10, zarazem zaś przyznaje, iż „cała faktyczność, także faktyczne jestestwo duchowe, zawiera […] moment niezrozumiałości”11. Podsumowując rozważania na temat du- chowości schizofreników, stwierdza: Zapewne mogłoby być i tak, że największa głębia przeżycia metafizycz- nego, świadomość absolutu, grozy i błogości, dana jest w świadomości doznania tego, co nadzmysłowe, właśnie tam, gdzie spójność duszy zo- stała poluzowana, tak że została ona odrzucona jako zaburzona12. „Fenomenu Swedenborga nie można tłumaczyć żadną chorobą”13 — powiada Miłosz. Kategoryczność tego sądu każe zapytać o przyczy- nę tak zasadniczej rozbieżności stanowisk między poetą a psychiatrą i filozofem. Autor Hymnu o Perle nie tylko wyraża niechęć do opisy- wania przypadku szwedzkiego mistyka w  kategoriach medycznych, lecz także stwierdza bezzasadność uroszczeń współczesnych nauk empirycznych, niezdolnych do prawdziwie głębokiego, egzystencjal- nego oglądu problematyki religijnej. Swedenborg fascynuje go przede wszystkim jako twórca koncepcji, w obrębie której możliwe staje się pogodzenie porządku wiary i porządku rozumu. Koncepcja ta wywiera „wielki wpływ kojący”, mający swoje źródło w „ogromnym otwarciu […] na wielość poziomów rzeczywistości”14. Miłosz przedstawia stra- tegię Swedenborga w następujący sposób: […] jako wybitny uczony swojego czasu w pewnym momencie uświa- domił sobie niebezpieczeństwo tej drogi, którą obrał rozum, obra- ła nauka; już w XVII wieku; jakby przewidywał, ku czemu to zmierza 10 Tamże, s. 155. 11 Tamże, s. 5. 12 Tamże, s. 162. 13 Ciągle poszukujemy klucza…, s. 10. 14 Tamże, s. 22. 20 i postanowił — przeżywszy kryzys, gdy zwrócił się od prac naukowych do prac mistycznych — dać temu odpór w polemikach z ateizmem15. Powtarzając fundamentalne pytania osiemnastowiecznego wizjo- nera: „a co z Bogiem? — A co to jest Bóg?”16, poeta zakreśla także krąg własnej refleksji na temat roli i miejsca wiary religijnej w kształtowaniu światopoglądu człowieka współczesnego. Lektura Swedenborga jawi się tu jako impuls do poszukiwania języka, który byłby zdolny wyrazić prawdy niedostępne nauce. Odrzucając tezę o  chorobie umysłowej, Miłosz nie godzi się na uproszczoną wizję świata i sugeruje, że dyskurs naukowo-medyczny, bazujący na danych empirycznych i  statystycz- nych, pomija milczeniem kwestie podstawowe dla zrozumienia ludzkiej natury. Nie znaczy to jednak, że poeta całkowicie odrzuca język nauki — przejście na pozycje irracjonalistyczne również jest dlań nie do po- myślenia, skoro, jak mówi, „nie deklaruje się jako wierzący w duchową przestrzeń Swedenborga”17. Język dyskursywny zaproponowany w Zie- mi Ulro to wypadkowa owych dwóch odmiennych perspektyw — reli- gijnej i racjonalistycznej, próba pogodzenia porządków do siebie nie- przystających (jego odpowiednikiem w późnej poezji Miłosza będzie — w pewnym zakresie — język Traktatu teologicznego, usiłujący wy- zwolić się zarówno z pułapek sztywnego myślenia racjonalistycznego, jak i z konstrukcji właściwych skodyfikowanej refleksji teologicznej). Kluczowe dla zrozumienia roli i  miejsca myśli Swedenborga w twórczości autora Kronik wydaje się pojęcie „wyobraźni religijnej”, sformułowane na kartach Ziemi Ulro. Wyobraźnię rozumie Miłosz nie jako władzę subiektywności sprzeciwiającej się „naporowi »obiektyw- nych« konieczności” ani jako pragnienie „powrotu do wyimaginowa- nej sielanki sprzed rewolucji naukowo-technicznej”18. Szansę ratun- ku dla człowieka wydziedziczonego z wyobrażeń o fundamentalnym związku między światem materialnym i duchowym upatruje w budo- 15 Tamże, s. 23. 16 Tamże. 17 Tamże, s. 8. 18 Cytuję wydanie Dzieł zebranych: C. Miłosz, Ziemia Ulro, Kraków 2000, s. 157. Dalsze cytaty oznaczam w tekście skrótem „ZU” z numerem strony. Lustra tradycji Między schizofrenią a „wyobraźnią religijną”... 21 waniu „zupełnie innego obrazu człowieka i  świata niż ten, jaki ofia- rowuje nam nauka osiemnastowieczna i jej pochodne po dziś dzień” (ZU 157). Ów „zupełnie inny obraz” musi się jednak istotnie różnić od przedoświeceniowego postrzegania miejsca człowieka w  świecie —  współczesna wyobraźnia religijna, bazując na konstrukcjach wy- obrażeniowych wywiedzionych z  religii i  nauki, powinna stworzyć nowy paradygmat percepcyjny. Wizjonerskie dzieła Swedenborga uznał Miłosz za pierwszy przejaw aktywnego przeciwdziałania zmianom, jakie za sprawą rozwoju nauk przyrodniczych zaczęły zachodzić w ludzkim sposobie postrzegania ko- smosu oraz myślenia o rzeczywistości nadprzyrodzonej. Poeta nazywa wysiłki szwedzkiego mistyka „akcją ratowniczą”, a  jego dzieło porów- nuje do „miodowego plastra, lepionego według pewnej konieczności przez pszczoły wyobraźni” (ZU 175). Metafory „miodowego plastra” i „pszczół wyobraźni” znakomicie wyrażają najważniejsze przesłanki aprobatywnego stosunku Miłosza do Swedenborga. Po pierwsze, autor O niebie i piekle… jawi się tu jako niezmordowany konstruktor, ktoś, kto z mozołem wznosi budowlę z języka i obrazów, projektuje „słowną prze- strzeń”, w której wydziedziczona wyobraźnia ludzka mogłaby na powrót zamieszkać. Po drugie, przestrzeń owa tworzona jest, zdaniem Miłosza, według z góry powziętego planu, a co za tym idzie — objawia się jako konstrukcja geometrycznie zamknięta (komórki plastra), uporządkowa- na i spójna. Chaos na powrót zamienia się w kosmos, człowiek odzyskuje kontrolę nad przestrzenią wyobrażoną, by ponowić próbę zakorzenienia się i zamieszkania w świecie — właśnie dlatego współczesny twórca jest skłonny mówić o dziele Swedenborga jako o „lekturze budującej”, to zna- czy przeciwstawiającej fragmentowi całość, brakowi porządku — ład. Miłosz tłumaczy swoje zainteresowanie Swedenborgiem atrakcyj- nością jego systemu. W zestawieniu z wizjami „Buddy Północy” orto- doksyjna teologia — szczególnie dwudziestowieczna wykładnia tomi- zmu — wydaje się zbiorem prawd suchych i trudnych do zrozumienia, jawi się jako szczelny system oparty na abstrakcyjnej konfesyjności, ope- rujący pojęciami nieprzekładalnymi na inne systemy znaków (przede wszystkim na obraz). „[…] a nuż, sięgając do pism nieortodoksyjnych, uda się coś powiedzieć o sprawach, które wydają mi się ważne, w języku i intelektualnie zrozumiałym, i dostatecznie obrazowym, żeby zostawiał 22 w umyśle ślad i w ten sposób przyczyniał się do złamania bram Ulro?” (ZU 211) — zastanawia się Miłosz, potwierdzając tym samym, że głów- ne zadanie, jakie przed sobą postawił, polega na poszukiwaniu języka mogącego wytrącić czytelnika z  równowagi i  samozadowolenia oraz skonfrontować go z tym, co sam czytelnik najchętniej uznałby za prze- jaw „mistycznego szaleństwa”. Dzieło Swedenborga służy tu jako projekt wystarczająco radykalny, by —  poprzez efekt nowości i  niezwykłości — uczynić możliwym, choćby epizodyczne i krótkotrwałe, wyzwolenie się odbiorcy z myślowych przyzwyczajeń i spojrzenie na rzeczywistość równocześnie niejako z dwóch perspektyw. Nieskrępowana wyobraźnia sprzed wydziedziczenia musi się tutaj nałożyć na wyobraźnię mieszkań- ca Ziemi Ulro, albowiem współcześnie poważne mówienie o sprawach religii i wiary da się pomyśleć jedynie w perspektywie takiego dwukie- runkowego zapośredniczenia, w ramach którego odmienne światoobra- zy nawzajem znoszą się i dopełniają. Miłoszowska strategia walki z  Ulro, polegająca na dopełnieniu racjonalistycznego obrazu świata zespołem wyobrażeń o charakterze eschatologicznym, wydaje się mieć związek z koncepcją Człowieka Ze- wnętrznego i Człowieka Wewnętrznego, wyłożoną przez Swedenbor- ga w Nowej Jeruzalem i jej niebiańskiej nauce. Autor O niebie i piekle… pisał tam o dwutorowym porządku w percypowaniu świata: Człowiek, którego Wnętrze jest w świetle nieba, a Zewnętrze w świetle świata, myśli zarówno duchowo, jak w sposób przyrodzony; lecz wtedy duchowa jego myśl spływa w przyrodzoną, i tam do pojmowania docho- dzi. Człowiek, którego Wnętrze wraz z Zewnętrzem jest w świetle świa- ta, nie myśli duchowo. Lecz materialnie. Myśleć duchowo jest to myśleć o rzeczach samych w sobie, widzieć prawdy ze światła prawdy i pojmo- wać dobra z miłości dobra, a także widzieć cechy rzeczy i pojmować ich właściwości w oderwaniu od materii. A myśleć materialnie jest to my- śleć, widzieć i pojmować rzeczy jako nierozłączne z materią i w materii, a więc względnie grubo i w przyćmieniu19. 19 E. Swedenborg, Nowa Jeruzalem i jej niebiańska nauka, tłum. anoni- mowe, Londyn [ok. 1938], s. 20. Lustra tradycji
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lustra tradycji. Studia i szkice interpretacyjne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: