Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00282 005408 13645522 na godz. na dobę w sumie
Lwowska krytyka literacka 1894-1914 - ebook/pdf
Lwowska krytyka literacka 1894-1914 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1661-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka zawiera m.in. analizę nieznanych tekstów krytycznych Stanisława Womeli i Tadeusza Sobolewskiego, funkcjonujących dotąd niemal wyłącznie w legendzie. Prezentuje także nowe materiały z Archiwum Ostapa Ortwina i proponuje galicyjską interpretację strategii krytycznej Karola Irzykowskiego.

Krytyka literacka odegrała niezwykle ważną rolę w kształtowaniu oblicza lwowskiego modernizmu (1894-1914) jako awangarda intelektualna nowoczesności. Duże znaczenie w kształtowaniu koncepcji krytyki literackiej miała działalność i poglądy Kazimierza Twardowskiego.

Katarzyna Sadkowska, absolwentka MISH UW, adiunkt na Wydziale Artes Liberales UW, literaturoznawca.
Autorka książki Irzykowski i inni. Recepcja myśli Fryderyka Hebbla w Polsce 1890-1939 (2008) i artykułów m.in.. W ''?Pamiętniku Literackim'', ''Przeglądzie Literacko-Filozoficznym''. Stypendystka Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i Institut der Wissenschaften von Menschen w Wiedniu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

LKL_OKLADKA_OK:Layout 1 1/28/15 1:00 PM Page 1 K a t a r z y n a S a d k o w s k a L W O W S K A K R Y T Y K A L I T E R A C K A 1 8 9 4 - 1 9 1 4 Katarzyna Sadkowska, absolwentka MISH UW, adiunkt na Wydziale „Artes Liberales” UW, literaturoznawca. Autorka ksià˝ki Irzykowski i inni. Recepcja myÊli Fryderyka Hebbla w Polsce 1890 –1939 (2008) i artykułów m.in. w „Pami´tniku Literackim”, „Przeglàdzie Literacko-Filozoficznym”. Stypendystka Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i Institut der Wissenschaften von Menschen w Wiedniu. Krytyka literacka odegrała niezwykle wa˝nà rol´ w kształtowaniu oblicza lwowskiego modernizmu (1894 –1914) jako awangarda intelektualna nowoczesnoÊci, wkraczajàcej do „chwytajàcego echa czasu Lwowa”. Du˝e znaczenie w kształtowaniu koncepcji krytyki literackiej miała działalnoÊç i poglàdy Kazimierza Twardowskiego. Ksià˝ka zawiera m.in. analiz´ nieznanych tekstów krytycznych Stanisława Womeli i Tadeusza Sobolewskiego, funkcjonujàcych dotàd niemal wyłàcznie w legendzie. Prezentuje tak˝e nowe materiały z Archiwum Ostapa Ortwina i proponuje „galicyjskà” interpretacj´ strategii krytycznej Karola Irzykowskiego. „Ksià˝ka wypełnia dotkliwie odczuwanà luk´ w wiedzy na temat ˝ycia literackiego modernistycznego Lwowa, bez którego trudno sobie wyobraziç map´ polskiego modernizmu. […] jest pracà jak najbardziej godnà polecenia jako dzieło oryginalne, prezentujàce wa˝ne z punktu widzenia historii literatury polskiej zjawisko”. Z recenzji Edwarda Bonieckiego www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Katarzyna Sadkowska LWOWSKA KRYTYKA LITERACKA 1894 -1914 Tendencje i problemy LWOWSKA KRYTYKA LITERACKA 1894 -1914 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Katarzyna Sadkowska LWOWSKA KRYTYKA LITERACKA 1894 -1914 Tendencje i problemy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Warszawa 2015 Recenzent Edward Boniecki Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redakcja Elwira Wyszyńska Redakcja techniczna Maryla Broda Korekta Ruta Matuszak Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Na okładce Willa Zaświecie, Lwów – ilustracja z pierwszej strony listu Maryli Wolskiej do Ostapa Ortwina z 1903 r. (za zgodą Archiwum Ostapa Ortwina, Ossolineum) Skład i łamanie Grafini DTP ISBN (druk) 978-83-235-1653-8 ISBN (pdf interaktywny) 978-83-235-1661-3 ISBN (e-pub) 978-83-235-1669-9 ISBN (mobi) 978-83-235-1677-4 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015 © Copyright by Katarzyna Sadkowska, Warszawa 2015 Publikacja dofinansowana przez Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego i Rektora Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Lwów nie każdemu zdrów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. O wyższości genialnej twórczości nad rzeczywistością. Leon Winiarski . 3. Krytycy w Czytelni Akademickiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Słowacki i my. „Młodość” 1899 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Lwowska Forpoczta? Wiedeński odczyt Ostapa Ortwina z 1896 o starej i młodej literaturze polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 30 40 44 53 64 81 6. „Impertynencja ateistyczna”. Galicyjska droga Irzykowskiego do literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. „Wydobyć się ponad swoją chwilę”. Walka i ruch jako założenia krytyki Stanisława Womeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 7.1. Indywidualność i rzeczywistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 7.2. Źródło i funkcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 7.3. Przeciw jednostronności symbolizmu i dekadentyzmu . . . . . . 117 7.4. Przeciw abstrakcyjnemu absolutowi i Kasprowiczowi . . . . . . . 123 7.5. Przeciw szablonowi i Staffowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.6. Literatura modernizmu w krytyce Womeli . . . . . . . . . . . . . 128 7.7. Womela o malarstwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 7.7.1. Stosunek do Stanisława Witkiewicza . . . . . . . . . . . . . 133 7.8. Przeciw mimetyzmowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 7.9. „Był książką żywą” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 8. Sztuka wobec rzeczywistości. Ortwin – Womela – Witwicki . . . . . . 142 9. Ekspresja i abstrakcja. Ostap Ortwin . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 9.1. Pseudonim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 9.2. Fatalizm i prometeizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 9.3. Prometeizm – istota modernizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 9.4. Indywidualne – społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 9.5. Tragedia – dramat – mit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.6. Liryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.7. Krytyka literacka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 9.7.1. Kazimierz Twardowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 9.7.2. Marksizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 9.8. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 10. Czy krytyka Ortwina powstała pod „niekoniecznie świadomymi auspicjami” Brzozowskiego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11. „Alokucje prosto w serce wymierzone”. Publicystyka Ortwina . . . . 245 11.1. Ze Lwowa (1902) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 11.2. „Małpie Zwierciadło” (1903) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 11.3. Ostap Ortwin kontra Zygmunt Wasilewski (1905) . . . . . . . . 265 11.4. „Głos” lwowski (1907) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 11.5. Kwestie polsko-żydowskie. „Jedność” (1912) . . . . . . . . . . . 272 11.6. Z zapisków niedoszłego Jewreja. Rozmyślania nad stanem kwestii żydowskiej (podczas i po inwazji rosyjskiej) z 1914/1915 roku 274 11.7. Ortwin i polskość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 12. Tadeusz Sobolewski – od estetycznego eskapizmu do życia jako dzieła sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 12.1. Kryterium indywidualności twórczej: Kasprowicz i Miriam . . . . 284 12.2 Kryterium języka i stylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 12.3. Kryterium oddziaływania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 12.4. Ideał typu łacińskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 12.5. Dyskusja z Witkiewiczem o krytyce . . . . . . . . . . . . . . . . 294 12.6. Rasa i psychika narodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 12.7. Sztuka – wzór dla życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Ku wzruszeniu filozoficznemu. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . 302 Lwowska krytyka wobec modelu personalistycznego . . . . . . . . . . 306 Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Spis skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie Irena Maciejewska stwierdziła, że kolebką i centrum ruchu modernistycznego1 do 1900 roku był Kraków, jednak po roku 1900 ośrodkiem „być może nawet więcej niż równorzędnym, staje się Lwów”2. Tendencje literackie tego ośrodka były „w części przeciwstawne Młodej Polsce krakowskiej, w części kontynuują- ce ją i rozwijające – ale w kierunku innym, niż dotychczas”3. Literacki Lwów początku XX wieku wydał się autorce „ziemią nieznaną”4 i konstatacja ta jeszcze się nie przedawniła. Jednym z powodów słabego rozpoznania lwowskiego modernizmu było, jak zauważył Stanisław Nicieja, m.in. wymuszone przez 50 lat milczenie: „Trafnie napisał Stanisław Lem: «Mieliśmy gęby zawarte…». Kiedy Niemcy mogli wywi- jać sztandarami śląskich miast, krzyczeć o wypędzeniu, krzywdzie, w lwowia- kach narastał bunt. Pojawiały się jakieś wydania samizdatowe, przywożono potajemnie książki londyńskie Józefa Wittlina i Stanisława Vincenza, słuchano audycji Mariana Hemara w Wolnej Europie. Ale największa intelektualna siła lwowskiej diaspory – lwowiacy żyjący w kraju «mieli gęby zawarte»”5. Utrudniony był także dostęp do materiałów prasowych i archiwalnych, za- chowanych we Lwowie. Z tych powodów sygnalizowane przez badaczy (Tymon Terlecki, Irena Maciejewska, Tomasz Lewandowski, Andrzej Z. Makowiecki) 1 Terminem modernizm posługuję się tu jako funkcjonującym w Polsce i Europie Środ- kowej określeniem literatury między ok. 1890 a 1918 r., co jeszcze dalej uszczegółowię. Zob. Włodzimierz Bolecki, Polowanie na postmodernistów (w Polsce), [w:] Kryzys czy przełom. Studia z teorii i historii literatury, red. Magdalena Lubelska, Anna Łebkowska, Kraków 1994, s. 353. 2 Irena Maciejewska, Leopold Staff, t. 1: Lwowski okres twórczości, Warszawa 1965, s. 172. 3 Ibidem. 4 Ibidem, s. 174–175. 5 Mariusz Urbanek, Mit Lwowa. Rozmowa z Profesorem Stanisławem Nicieją, autorem książki „Łyczaków. Dzielnica za Styksem”, „Polityka” 1999, nr 22, cyt. za: http://www.lwow.home.pl/ g3.htm (dostęp: 2.02.2013). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 przekonanie o odrębnym charakterze Lwowa modernistycznego jako ośrodka kultury znalazło jak dotąd odzwierciedlenie w niezbyt licznych opracowaniach problematykę tę szczegółowiej podejmujących6. Zdzisław Dębicki, wspominając niedzielne spotkania literackie w lwowskim mieszkaniu Stanisława Barącza, odnotował, że „poeci siedzieli najczęściej ci- cho. Za to krytycy prześcigali się w elokwencji”7. I właśnie krytyka odegrała niezwykle ważną rolę w kształtowaniu oblicza lwowskiego modernizmu (1894–1914) jako awangarda intelektualna nowoczes- ności, wkraczającej do „chwytającego echa czasu Lwowa”8. Zasługą krytyki była zarówno negacja skostnienia (gest walki stał się wyrazem permanentnego ru- chu, a ruch – gestem walki), jak i pojmowanie sztuki w kategoriach świadomej transpozycji i organizacji indywidualnej ekspresji. Marginesowa i anachoretycz- na pozycja krytyków wobec silniejszego, rodzącego się wówczas nurtu kultury popularnej potęgowała dramatyczność potyczek z wytwórcami i „konsumenta- mi” dóbr duchowych. Książka niniejsza zawiera m.in. analizę nieznanych tekstów krytycznych Stanisława Womeli i Tadeusza Sobolewskiego, funkcjonujących dotąd niemal wyłącznie w legendzie i we wspomnieniach. Wykorzystuję ponadto nowe mate- riały z Archiwum Ostapa Ortwina, przekazanego ze Lwowa w formie cyfrowej do Ossolineum. Włączam się w ten sposób w swojej książce w nurt badań krytyki, zapocząt- kowanych w latach 80. XX wieku, poszukujących nowych sposobów opisu tego zjawiska. Korzystam przy tym z założeń analizy kulturowej, która wychodzi poza granice tekstu, „aby ustanowić powiązania między tekstem a wartościami, 6 Zob. oprócz autorów wymienionych we wprowadzeniu np. Stanisław Sierotwiński, Maryla Wolska; środowisko, życie, twórczość, Wrocław 1963; Mirosława Puchalska, Wokół Młodej Polski. Szkice i sylwetki. Prace wybrane z lat 1954–1996, wybór tekstów Paulina Kierzek, War- szawa 2008 i tej samej autorki: Posłowie i przypisy do: Stanisław Antoni Mueller, Henryk Flis, t. 1–2, Kraków 1976; Urszula Jakubowska, Lwów na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1991; Jerzy Starnawski, Sylwetki lwowskich historyków literatury, Łódź 1997; Modernistyczny Lwów. Teksty życia, teksty sztuki, red. Ewa Paczoska, Dawid Maria Osiński, Warszawa 2009. Cennym źródłem, choć nie historycznoliterackim, jest także Bibliografia prasy lwowskiej Jerzego Jaro- wieckiego. Inne prace cytuję poniżej. 7 Zdzisław Dębicki, Iskry w popiołach. Wspomnienia lwowskie. „Grzechów młodości” część druga, Warszawa 1931, s. 225. 8 Włodzimierz Pietrzak, Rozmowy patetyczne. Ostap Ortwin, [w:] Żywe fikcje. Studia o pro- zie, poezji i krytyce, oprac. Jadwiga Czachowska, wstęp Michał Głowiński, Warszawa 1970, s. 395 (dalej jako ŻF). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 9 instytucjami i praktykami obecnymi wszędzie w kulturze”9. Zaznaczam jedno- cześnie, że taka (zewnętrzna) analiza nie jest opozycyjna wobec immanentnej ani jej nie zastępuje10. Traktuję je raczej jako całość, łącząc możliwości obu try- bów poznawczych. Perspektywa kulturowej historii literatury wydaje mi się od- powiednia do badania zjawisk lwowskich. Przyjmuję za Teresą Walas, że kultu- rowa historia literatury stanowi próbę pogodzenia antropologii z dążeniem do budowania dużych konstruktów światopoglądowych i syntez; taką próbę stano- wi moja książka. Według Walas podstawowy dylemat następców Hipolita Ta- ine’a zawierał się w pytaniu: jak to, co „indywidualne, ująć w kategoriach po- wtarzalności, bez której trudno tworzyć jakiekolwiek uogólnienia, a one tylko pozwalają wyrazić prawa i przedstawić ich działanie”11. To pytanie o kryteria, umożliwiające umieszczanie indywidualnych dzieł artystycznych na jakiejś wspólnej skali i ich porównywanie, stawiali sobie także lwowscy krytycy12. Chodziło ostatecznie o oparcie sądów na obiektywizujących kryteriach. Nauko- wość w badaniu dziejów (a w krytyce zamierzona jej intelektualizacja, będąca przeciwieństwem impresjonistycznej dowolności) wymagała uchwycenia praw ogólnych lub co najmniej dążenia do nich. Jednocześnie pod wpływem Diltheya na wartości zyskała także kategoria światopoglądu, rozumianego jako „sposób doświadczania życia”13, do czego przyjdzie jeszcze wrócić. Krytyka lwowska po- zostawała w polu procedur hermeneutyki, chodziło bowiem o proces prowadzą- cy od przeżycia przez zrozumienie i intelektualne ujęcie intersubiektywizujące. Bohaterami książki są przedstawiciele drugiego pokolenia (lat 70.) w ra- mach Młodej Polski. Sporo uwagi poświęcam ich działalności w latach 1890– 190014. Jest to okres, który, jak słusznie zauważył Włodzimierz Bolecki, charak- 9 Stephen Greenblatt, Culture, [w:] Culture, Critical Terms for Literary Study, red. Frank Lentricchia, wyd. 2, Chicago 1995, s. 226, cyt. za: Anna Burzyńska, Kulturowy zwrot teorii, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, t. 2, red. Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz, Kraków 2012, s. 67. 10 Zob. na ten temat: A. Burzyńska, op. cit., s. 67. 11 Teresa Walas, Historia literatury w perspektywie kulturowej – dawniej i dziś, [w:] Kulturo- wa teoria literatury, s. 109. 12 Michał Głowiński pisze wprawdzie, że Ortwin nie formułował postulatu unaukowie- nia krytyki. Dodaje jednak, że Ortwin miał tu na myśli pewien model negatywny – nauko- wość pozytywistyczną, czyli antynaukowość, skażoną psychologizmem i ograniczoną do katalogowania materiału. Postulowaną i pożądaną naukowość Ortwin rozumiał inaczej: jako dyscyplinę umysłową i metodę umożliwiającą intersubiektywizującą „analizę form lite- rackich i podejmowanie wielkich problemów teoretycznych literatury”. Michał Głowiński, Ekspresja i empatia. Studia o młodopolskiej krytyce literackiej, Kraków 1997, s. 393. 13 T. Walas, op. cit., s. 109, 118. 14 Koncepcję modernizmu rozumianego szeroko zaproponował jako pierwszy w Polsce Ryszard Nycz (Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 1997). Nieco inną, także interesującą propozycję przedstawił Włodzimierz Bolecki (Modernizm w literatu- rze polskiej XX w. (rekonesans), „Teksty Drugie” 2002, nr 4, s. 11–34). Andrzej Mencwel pod- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 teryzował się m.in. odrzuceniem mimetycznej tradycji XIX wieku15, a we Lwowie jest w dodatku świadectwem aktywistycznej (a nie dekadenckiej) reak- cji na doświadczenie kryzysu. Można powiedzieć, że lwowski modernizm stano- wił specyficzny i odrębny wariant zarówno Młodej Polski, jak i pewnej fazy mo- dernizmu sensu largo w rozumieniu europejskim16. C.k. moderniści poruszali się w przestrzeni mentalnej między Galicją a Wiedniem17, przynależąc kulturalnie i politycznie do prowincji i zachodnioeuropejskiej metropolii równocześnie18. Lwowski modernizm da się ująć także w siatkę opozycji zaproponowaną przez Nycza dla literackiej formacji modernistycznej19, z zastrzeżeniem, że granice między członami tych opozycji zostają często zatarte lub zniesione, z zamiarem ich pojednania. Choć bardzo istotnym wydarzeniem było ukazanie się w 1893 roku I serii Poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera, przyjmuję, że omawiany okres otwiera rok 1894, rok Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie20 i opublikowania kreślił, że ten czas (1890–1900) był nie tylko „premodernizmem”, ale i „otwarciem moder- nizmu, czyli myśli i kultury nowoczesnej w Polsce”. Andrzej Mencwel, Trzy modernizmy, [w:] Wyobraźnia antropologiczna, Warszawa 2006, s. 299. 15 Badacz proponuje określenie „modernizm Młodej Polski” dla całego okresu do 1918 roku. Zaznacza, że modernizm polski miał według niego dwa początki: pierwszy, gdy na przełomie XIX i XX wieku zakwestionowano tradycję mimetyczną, i drugi, w dwudziestole- ciu, gdy odrzucono tradycję romantyczną. Włodzimierz Bolecki, Modalności modernizmu, Warszawa 2012, s. 83. 16 Por. na ten temat uwagi Andrzeja Makowieckiego w odniesieniu do koncepcji Ryszar- da Nycza. Andrzej Z. Makowiecki, Młoda Polska i dwa modernizmy, Toruń 2009. 17 „Zasadniczym punktem odniesienia dla rozwoju miast Europy Środkowej stał się Wiedeń i relacja pomiędzy cesarska stolicą – jako wzorem do naśladowania – a prowincjonal- nymi metropoliami”. Jacek Purchla, Kraków i Lwów wobec nowoczesności, [w:] Kraków i Galicja wobec przemian cywilizacyjnych (1866–1914). Studia i szkice, red. Krzysztof Fiołek, Marian Stala, Kraków 2011, s. 226. 18 Por. uwagę A. Makowieckiego o „swoistości Lwowa”, która „ma także wymiar szer- szego modernizmu”. A.Z. Makowiecki, Młoda Polska, s. 21. 19 Por. R. Nycz, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 2002, s. 34–41. 20 Łucja Charewiczowa wspominała: „Fin de siècle Lwowa sięga właściwie daty Po- wszechnej Wystawy Krajowej 1894. Ileż ta impreza trwóg nasiała, iluż ludzi naruszono z jej powodu! Jak bardzo ubolewano nad splantowaniem Stryjskiego wzgórza! Jak bardzo kryty- kowano wznoszone tam «babilony»! Olbrzymi moralny sukces Wystawy, która stała się prawdziwą rewią gospodarczego pogotowia polskiego, zamknął tylko na krótko usta zawo- dowym biadaczom. Ujawniła się bowiem nowa pożywka dla sceptycyzmu i oburzeń. Był to niedobór Wystawy w sumie dwakroć kilkadziesiąt tysięcy. Wkrótce też drażnić zaczęły lwo- wian powystawowe symbole. Natarczywie żądała prasa i publiczność, aby co prędzej usunię- te zostały kioski i pawilony. Pośpiech w burzeniu tych obiektów wyszedł na korzyść jednost- kom przedsiębiorczym i tak n. p. Pasaż Hermana na ul. Słonecznej został zbudowany wraz ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 11 w wersji książkowej przekładów Maurice’a Maeterlincka ze wstępem Zenona Przesmyckiego (Edward Porębowicz twierdził, że wówczas nowe idee wystąpiły po raz pierwszy wyraźnie i wywołały najżywszą reakcję współczesnych21). Rok wybuchu I wojny światowej symbolicznie okres ten zamyka. Daty nie są jednak w tej periodyzacji najważniejsze, chodzi przede wszystkim o to, by pokazać pewną wiązkę problemów charakterystycznych dla tamtego czasu, a także sto- sunek do tego czasu wybranych osób22. Pytam, jak świadomość przedstawicieli pokolenia lat 70. objawiła się w programie literackim i duchowym23. Aby zobaczyć odrębność lwowskiej krytyki, przypomnieć wypada krótko najważniejsze tendencje krytyki przełomu XIX i XX wieku. Nowy okres w dzie- jach krytyki polskiej, począwszy od lat 90. XIX wieku, charakteryzowała we- dług Piotra Chmielowskiego zmiana przedmiotu zainteresowań i metod badaw- czych: wrażeniowość, subiektywność, indywidualizm, odrzucenie teorii wpływu atmosfery duchowej na twórczość. Bada się strukturę duchową twórcy, wyrażoną w dziele sztuki – docierając do niej drogą intuicji i przeżycia. Krytyka żywi ambicje wyższe niż tylko naukowe – chce być dziełem artystycznym. (Fi- lologii zarzucano brak estetycznego stosunku do sztuki24. Teoria współczucia psychicznego Piotra Chmielowskiego25 nie była oficjalnie przedmiotem refleksji lwowskich krytyków właśnie z powodu zarzutu braku wrażliwości estetycznej jej autora). Debiutujący w drugiej połowie lub pod koniec lat 90. XIX wieku Ortwin, Irzykowski, Womela i Sobolewski uprawiali krytykę inaczej niż Miriam czy Przybyszewski, choć inspirująca rola obydwu w ruchu modernistycznym pozo- staje bezsprzeczna. Ponieważ żywotność literatury i krytyki wynikać miały z ich nieustannego kontaktu z rzeczywistością, sceptycznie traktowano Miriama, postulującego ukazywanie w sztuce człowieka w relacji do transcendencji, wyabstrahowanego z kontekstu historycznego. Ortwin po latach twierdził, że odkrycie duszy było kluczowe dla modernistów, jednak Miriam miał „właściwą sobie, jednostronną i dogmatyczną słabostkę do tematów abstrakcyjnych, czerpanych z rojeń meta- z salą teatralną przeważnie z materiału pozostałego po rozebranym na placu Powystawo- wym pawilonie Matejki”. Łucja Charewiczowa, Lwów na przełomie XIX. i XX. Wieku, „Dzien- nik Polski” 6 IX 1936, nr 248, s. 17–18. O znaczeniu wystawy: Jacek Purchla, W stulecie Po- wszechnej Wystawy Krajowej, [w:] Lwowska Wystawa Krajowa 1894, katalog wystawy w MCK, Kraków 1994. 21 Edward Porębowicz, Poezja polska nowego stulecia, „Pamiętnik Literacki” 1902, s. 71. 22 Por. na ten temat: Kazimierz Wyka, Pokolenie literackie, Kraków 1989, s. 53. 23 Ibidem, s. 98. 24 Stanisław Brzozowski, Współczesna krytyka literacka w Polsce, Stanisławów 1907, s. 90. 25 Zob. Adam Makowski, Metoda krytyczno-literacka Piotra Chmielowskiego, Warszawa 2001. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 fizycznych o Jedności bytu i z rozmyślań o Absolucie”26. Pytany zaś w 1936 o różnicę między Krakowem a Lwowem, Ortwin dodawał: „Tam rządził laisse- -faire’yzm psychiczny, a Lwów był za zasadą wyboru, chodziło o metodę świa- domej organizacji psychiki. (…) Lwów był obserwatorem Krakowa i właściwie nigdy nie solidaryzował się z przybyszewszczyzną”27. Bliski stanowisku lwo- wian byłby pogląd Ignacego Matuszewskiego, że krytyka tylko o tyle może być współtwórcza, o ile „wniknie dokładnie i głęboko w ducha i formę rozbieranego utworu”. Matuszewski dodawał jednocześnie, że w fazie przygotowawczej kry- tyka posiłkuje się metodą naukową, tj. zbiera, bada, porównuje, sprawdza i gruntuje fakty konkretne, stanowiące fundament przyszłych subiektywno-ar- tystycznych syntez. Przestrzegał przed improwizacjami na temat dzieła, które choć wartościowe artystycznie, nie mają nic wspólnego z krytyką w sensie ścis- łym28. Brakowało Matuszewskiemu jednak (z punktu widzenia Ortwina czy Brzozowskiego) zmysłu związku sztuki z „twórczością życia, z życiem i pracą ludzkości”29. Dystans wobec zjawisk kultury krakowskiej spod znaku fatalizmu „nagiej duszy” oraz warszawskiej „Chimery” wynikał także z faktu, że krytycy lwowscy należeli już do młodszej grupy w ramach Młodej Polski. Późniejszy start pozwa- lał im na wyciągnięcie wniosków i zajęcie odrębnego, samodzielnego stanowi- ska. Zainteresowanie wzbudziły we Lwowie Forpoczty, a w nich przede wszyst- kim artykuły Cezarego Jellenty oraz krytyka Stanisława Lacka30. Znaczący przełom w refleksji o sztuce (z punktu widzenia lwowskiej kryty- ki literackiej) zainicjował Stanisław Witkiewicz, walczący o autonomię sztuki oraz o prawo do nieskrępowanego wyrażania indywidualności artystycznej31. Co równie ważne, próbował on przezwyciężyć dowolność krytyki przez badanie materialnych warunków twórczości w każdym rodzaju sztuki: „obiektywizm, posunięty do możliwych granic jest koniecznym warunkiem krytyki”32. Lwow- ska krytyka zarzucała jednak Witkiewiczowi lekceważenie tematu, fetyszyzo- 26 Ortwin przyznał, że początkowo „z uległością zbyt może skwapliwą” uwierzono su- gestii Miriama, który w odczycie pt. Z polskiego Parnasu wygłoszonym we Lwowie w 1894 r. niesłusznie wytknął Kasprowiczowi, że swój talent zużywa na wiersze społeczne z uszczerb- kiem dla artyzmu. Ostap Ortwin, Podstawy liryki Kasprowicza, [w:] ŻF, s. 166. 27 W. Pietrzak, Rozmowy patetyczne, s. 395. 28 Ignacy Matuszewski, Psychologia krytyki, [w:] Twórczość i twórcy, Warszawa 1904, s. 64. 29 Stanisław Brzozowski, Współczesna powieść i krytyka literacka, oprac. i wstępem opa- trzył Jan Zygmunt Jakubowski, Warszawa 1971, s. 252. 30 Ortwin w liście do Feldmana z 1904 r. stwierdził: „W ogóle z młodego pokolenia ró- wieśników Lack jest dotychczas jedynym, który nam tu wszystkim bardzo imponuje”. Kore- spondencja Wilhelma Feldmana z Ostapem Ortwinem, Ossolineum 12 282/III, s. 227. 31 Stanisław Witkiewicz, Krytyka i sztuka u nas, 1884–1890, wstęp do II wydania, Lwów 1899. 32 Ibidem, s. 5–6. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 13 wanie prawdy mimetycznej przedstawienia oraz niezrozumienie faktu, że indy- widualna twórczość wymusza pewną elastyczność stosowanych wobec niej zewnętrznych kryteriów badania. Podobnie jak krytycy lwowscy Witkiewicz nie akceptował estetyzmu „Chimery”, występując także przeciw impresjonistycznej krytyce sztuki (choć czynił wyjątek dla Ruskina)33. Witkiewicz nie utożsamiał „psychiki twórcy i wytworu, lecz wytwór badał kryteriami formalnymi”34, ale okazał się zbyt mało nowoczesny dla lwowskich krytyków, zdając się nie uwzględniać w dostatecznym stopniu psychologii od- biorcy jako czynnika procesu estetycznego. Witkiewicz i Matuszewski znaleźli się w kręgu zainteresowania krytyków lwowskich nie tylko ze względu na łączenie w swej praktyce zainteresowania indywidualnością twórczą z intelektualną analizą elementów estetycznych dzie- ła sztuki, lecz także z powodu włączania sztuki polskiej w kontekst europejski. Szczegółowy obraz ognisk kulturalnych i intelektualnych tzw. Młodego Lwowa początku XX wieku zarysowała Irena Maciejewska35. Moja książka sy- gnalizuje jedynie konteksty najważniejsze z punktu widzenia krytyki literackiej: ruch samokształceniowy w Czytelni Akademickiej, działalność naukową Kazi- mierza Twardowskiego, konflikt narodowej demokracji i stronnictwa „postępo- wego”, socjalistyczno-niepodległościowe czasopismo „Młodość” jako trybunę najmłodszych. Borys T. Dąbrowski słusznie zwrócił uwagę na „panującą we Lwowie patrio- tyczną atmosferę, którą tworzyli uczestnicy powstania styczniowego i dysydenci dwóch imperiów – odpowiednio rosyjskiego i austro-węgierskiego. Tę atmosfe- rę podgrzewały skryte, ale czasem zakrawające na otwartą nienawiść antagoni- zmy między trzema wspólnotami miasta – polską, rusińską (która już zaczęła określać się mianem ukraińskiej) i żydowską”36. Nastrój patriotyczny panował w najaktywniejszej części młodego pokolenia i wpłynął na częściowe związanie literatury i krytyki z życiem społecznym37. Do tego typu aktywności społecznej, której katalizatorem był patriotyzm, zaliczył Dąbrowski działalność Kazimierza Twardowskiego: „Założył centrum 33 Jan Zygmunt Jakubowski, Wstęp, [w:] Polska krytyka literacka (1800–1918). Materiały, t. 4, przygot. idem, Warszawa 1959, s. 5–17. 34 Bożena Danek-Wojnowska, Stanisław Witkiewicz, [w:] Obraz literatury polskiej. Literatu- ra polska w okresie realizmu i naturalizmu, seria 4, t. 4, red. Henryk Markiewicz, Zbigniew Ża- bicki, Warszawa 1971, s. 64. 35 Por. I. Maciejewska, op. cit., s. 12–33, 172–211. 36 Borys T. Dąbrowski, Szkoła jednego scholarcha, tłum. Joanna Frąckowiak, „Vox” (Mo- skwa) czerwiec 2013, nr 14, s. 7. Rosyjski oryginał artykułu dostępny na stronie internetowej czasopisma „Vox” (http://vox-journal.org). 37 Hermann Bahr, który już w czasie studiów odrzucił liberalizm, podkreślał w esejach ze zbioru Bildung (1901) konieczność stworzenia narodowej austriackiej kultury. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 naukowe, z którego na ojczystą ziemię rozlał się obficie potok publikacji. Owe pu- blikacje przyniosły z czasem sławę szkole, założonej przez polskiego Sokratesa”38. Na kształt krytyki lwowskiej oddziałały przeciwstawne tendencje filozoficz- ne: z jednej strony filozofia życia (Jean-Marie Guyau i Friedrich Nietzsche), em- piriokrytycyzm i pragmatyzm (Ernst Mach i silnie, choć w różny sposób, Wil- liam James), a z drugiej, co bardzo istotne, założenia i działalność Kazimierza Twardowskiego oraz być może w pewnym stopniu marksizm. Nietzsche zaważył bardzo silnie na wyobraźni i samookreśleniu nie tylko Ortwina39, lecz także Irzykowskiego oraz innych przedstawicieli lwowskiego modernizmu. Sny Marii Dunin były według Ortwina nie antycypacją Freuda, lecz „kiepsko zmitologizowaną ideą mitu tragicznego”40. W Dzienniku przyznawał Irzykowski, że Nietzsche oddziaływał na niego podczas pisania Pałuby. Myśl Zarathustry, że silni wybierają otwartą walkę, a słabi próbują wkraść się w łaski silniejszych, dobrze współbrzmi z koncepcją Irzykowskiego krytyki literackiej jako wojny, w której lepiej jest dla autora, gdy krytyk go atakuje, niż gdy go chwali bez uzasadnienia i kurtuazyjnie41. We Lwowie właśnie doszło, jak słusznie zauważał Tymon Terlecki, do prak- tycznego zastosowania nietzscheanizmu jako „zaczynu myślenia i twórczo- ści”42, w formie burzenia porządku zastanego, ale i postulatu czynnej i świado- mej (od)budowy własnego świata wartości po ogłoszeniu śmierci Boga43. Wielką rolę, jaką w życiu Brzozowskiego, aż po jego kres, odegrał Nietzsche jako nauczyciel śmiałości duchowej, podkreślał Kazimierz Wyka, mimo że do- szedł do wniosku, że katolicyzm dał Brzozowskiemu za pośrednictwem Johna Henry’ego Newmana odpowiedź na pytanie o uzasadnienie ważności moralnej człowieka, którego nie dała mu „pozorna filozofia swobody – nietzscheanizm”. Przewaga katolicyzmu miała tkwić m.in. w zapanowaniu nad irracjonalizmem – wewnętrzną słabością Brzozowskiego, ale i Ortwina. „Irracjonalistyczne usi- łowania, jak u Nietzschego lub Bergsona, są niczym w porównaniu z tą głębo- 38 B.T. Dąbrowski, op. cit., s. 7. 39 Na fakt, że Ortwin już w okresie pisania swoich podstawowych esejów o dramacie (1900–1902) wbrew powszechnej modzie zwracał uwagę na „Młodego Nietzschego” – „en- tuzjastę sztuki obrzędowej i przeżyć kolektywistycznych” wskazał Michał Głowiński, uzna- jąc Ortwina za prekursora w tym względzie. M. Głowiński, op. cit., s. 361. 40 W. Pietrzak, Rozmowy patetyczne, s. 396. 41 Stanisław A. Mueller krytykował pogląd Harta, twierdzącego, że przyszłość należy do Germanów, a bezpłodna romantyka Nietzschego to objaw jego umysłu i krwi polskiej. Listy Stanisława Antoniego Muellera do Ortwina, Archiwum Ostapa Ortwina (dalej jako AOO), Ossolineum, fond 73, sygn. 17471, s. 106. 42 Tymon Terlecki, Ostap Ortwin, [w:] Spotkania ze swoimi, red. Janusz Degler, Wrocław 1999, s. 24. 43 Kazimierz Wyka, Stanisława Brzozowskiego dyskusja o Fryderyku Nietzschem, Kraków 1936, s. 38. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 15 kością podporządkowanego, opanowanego irracjonalizmu, jaki jest w stanie objąć punkt widzenia Kościoła”44. Ze zderzenia europejskiego modernizmu, pism Nietzschego z działalnością Twardowskiego wynikło charakterystyczne dla Lwowa uprawianie krytyki jako dalszej twórczości, przy jednoczesnej próbie nadania sądom krytycznym cha- rakteru obiektywnego przez analizę funkcji i struktury środków językowych dzieła. Były one traktowane jako wyraz obiektywizacji idei artystycznej. Próbo- wano także szukać elastycznych, a jednocześnie obiektywnych kryteriów ze- wnętrznych. Można powiedzieć, że krytycy lwowscy wykorzystali refleksję i procedury naukowe do badania i opisu wyrażonej w słowie ekspresji indywi- dualnej. To bowiem, parafrazując słowa Irzykowskiego, że ma miejsce odbiór dzieła sztuki, to jeszcze nic. Uświadomienie odbioru – wrażeń, emocji, myśli i mechanizmów – to istota sprawy. Ważny punkt odniesienia stanowiła filozofia Brentany – nauczyciela Twardowskiego z Wiednia i poglądy samego Twardow- skiego oraz szerzej – estetyka psychologiczna. Zadaniem sztuki modernistycznej była substytucja – stworzenie zhumani- zowanej syntetycznej jedności świata, nieobecnej w chaotycznej i zmiennej rze- czywistości pozaludzkiej. Szczególnym przypadkiem syntezy stawała się jed- ność między artystą i odbiorcą. Za Franzem Brentaną (zgodnie z intencjonalną koncepcją psychiki) przyjmowano w krytyce, że utożsamienie sądzącego i przedmiotu sądu jest warunkiem sądu prawdziwego45. Zakładano tym samym możliwość zrozumienia dzieła przez odbiorcę zgodnego z intencją autora, cho- ciaż z czasem zdano sobie sprawę z trudności wyrażenia owej emocjonalnej części odbioru i niemożności oparcia intelektualnej analizy dzieła na takim em- patycznym przeżyciu. Wyrażoną przez Edwarda Porębowicza sceptyczną opinię o poezji symboli- stycznej (tj. brak akceptacji dla redukcji poezji i sztuki do dziedziny „wrażeń i nastrojów” oraz „wyzwolenia języka spod supremacji myśli”46) uznać można za stanowisko typowe dla najwybitniejszych przedstawicieli lwowskiej krytyki literackiej. Cechą charakterystyczną ich działalności – przy wszystkich odręb- nościach – było poszukiwanie kryteriów obiektywizujących dyskurs krytyczny. Wczucie i impresjonistyczny zapis jego efektu krytyka lwowska uważała za niewystarczające, ponieważ jako indywidualne i subiektywne w swym charak- terze nie służyły one ani jednoczeniu, ani wypracowaniu wspólnych wartości. Utrwalały za to dowolność i pluralizm ocen, podczas gdy krytykom chodziło 44 John Henry Newman, Przyświadczenia wiary, w przekładzie i z przedmową Stanisława Brzozowskiego, Lwów 1915, s. 14, cyt. za: K. Wyka, Stanisława Brzozowskiego, s. 37. 45 B.T. Dąbrowski, op. cit., s. 9. 46 E. Porębowicz, op. cit., s. 72. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 o poszukiwanie wspólnego języka dyskusji i ogólnych kryteriów, nieredukują- cych jednak indywidualnego charakteru badanego dzieła. Krytycy „tłumaczyć” chcieli życie genialnych twórców w sposób umożliwiają- cy przyswojenie tego życia przez niektórych przynajmniej członków społeczeń- stwa i rezygnowali w tym celu z kierowania się wyłącznie własnym smakiem lub wrażeniem, co nie oznacza, że rezygnowali z twórczości. Polegała ona m.in. na dawaniu w krytyce idealnego dzieła (o czym piszę dalej). Nie posługiwano się metodą łańcucha swobodnych skojarzeń i subiektywnych wrażeń (zanim podda- ne zostaną kontroli rozumu). Tworzono całość wokół centralnej tezy lub kilku motywów, wyodrębnionych na podstawie analizy (struktury) dzieła i jego języko- wego ukształtowania, wskazujących z kolei na pewne wartości i myśli. Przeżycie było warunkiem rozumienia, lecz go nie zastępowało ani w akcie tworzenia, ani w akcie odbioru, a tym bardziej w krytyce. Krytyka lwowska nie zaniedbywała celów poznawczych, pojmując swe zadanie jako „pracę wewnętrz- ną”, której wyniki należy sobie (jak pisał Ortwin) „uświadomić i zobiektywizo- wać w formułach możliwie ścisłych i jednoznacznych, aby je na użytek publicz- ny uspołecznić”47. Tym samym krytyka (podobnie jak postulowana w niej koncepcja sztuki) przekraczała model określony przez ekspresję (rozumianą jako jedność dzieła i autora, w której dzieło jest wyrazem duszy, przeżycia autora) i empatię (rozu- mianą jako współprzeżywanie treści dzieła w akcie jego recepcji48), choć go w sobie zawierała. Nacisk w badaniu twórczej osobowości przesuwał się z aspektu indywidualności wyrazu na aspekt jej obiektywego poznania i okreś- lenia: „w ujęciu Ortwina – utwór i osobowość składają się na jedną, integralną całość. Dzięki temu, że styl dokonuje obiektywizacji, że czyni osobowość war- tością intersubiektywną, pozwala czytelnikowi na jej poznanie”49. Zatem wa- runkiem poznania sposobu wyrażania się artysty jest to, że staje się on zobiek- 47 Ostap Ortwin, Z mojego warsztatu, [w:] ŻF, s. 400. 48 Michał Głowiński zaznacza, że empatia „nie równała się rezygnacji z własnej indywi- dualności, nie równała się podporządkowaniu jej – dziełu, stanowić miała obcowanie dwu niezależnych i równych sobie podmiotów”. M. Głowiński, op. cit., s. 152. Lecz rozważania krytyków lwowskich wyraźnie zakładały element początkowego podporządkowania i za- właszczenia psychologicznego odbiorcy, wywołanego szczerością przeżycia artysty, które udzielało się, „atakowało” emocjonalnie, powodując reakcję zniesienia dystansu (tak pisał np. Ortwin o niemożliwym do wyrażenia słowami działaniu dramatu i poezji), ponownego przeżycia lub co najmniej współprzeżycia. Dopiero potem następowało uświadomienie sobie przeżycia, umożliwiające zrozumienie i analizę dzieła. Obcowanie dwóch niezależnych pod- miotów dotyczyłoby raczej tej drugiej fazy odbioru. Taka była praktyka, choć Ortwin rzeczy- wiście wyrażał przekonanie o jednoczesności doznawania uczuć i aktywnej kontemplacji treści – zgodnie z poglądami znanych krytykom lwowskim psychoestetyków: Oswalda Kül- pego czy Konrada Langego. 49 M. Głowiński, op. cit., s. 385. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 17 tywizowanym „elementem tekstu, elementem stosunku do języka”50. Forma nie jest już tylko drogą prowadzącą do duszy pisarza, forma ją obiektywizuje i na- daje jej kształt. Staje się przedmiotem samodzielnej analizy, mówiącej coś o sa- mym utworze – językowym obrazie świata, o tekście jako wytworze pewnych procesów zachodzących w piszącym podmiocie. Empatia jako podstawa krytyki nie wystarczała także i dlatego, że afirmo- waną postawą egzystencjalną wobec świata nie miało być poddanie się rzeczy- wistości (ani dziełu), ale zapanowanie – świadomie skomponowane wskazanie cech dzieła, zgodnie z aktywnym poznaniem podmiotu, w tym przypadku kry- tyka. Pisząc o dwoistości mowy Ibsena (sygnalizującej akty woli i czyny bohate- rów, a równocześnie będącej symbolicznym znakiem ukrytego poza słowami, bardziej nieświadomego kontaktu dusz), Ortwin określił swoje rozumienie aktu odbioru, w którym emocjonalne przeżycie znalazło się na drugim miejscu. Symboliczność mowy „pobudza umysł, aby z tych pozornie bezcelowych wypo- wiedzi osób wnioskował o ich duchowych procesach i w ten sposób je odczu- wał”51 [wyróż. K.S.]. Chodziło więc o odnalezienie porządku i aktywną intelek- tualną rekonstrukcję duchowych procesów i stanów dzięki ich utrwaleniu. Problemem kluczowym krytyki stało się pytanie: jak treść indywidualnego przeżycia wewnętrznego, treść „ja” artysty stała się treścią „dla innych, dla nas”, i jak krytyka, uspołeczniając tę treść przez wyrażenie w kategoriach mogących uchodzić za obiektywne i racjonalnie weryfikowalne, ma nie zatracić jej niepo- wtarzalności? Oparcie sądu na quasi-obiektywnych kryteriach miało umożliwić porównywanie i hierarchizowanie poszczególnych dzieł. Znaczącą rolę w formowaniu młodych krytyków w duchu jasności i racjo- nalności odegrała działalność przebywającego we Lwowie od 1895 roku Kazi- mierza Twardowskiego (studiowali u niego Ortwin i Sobolewski), który popu- laryzował myśl filozoficzną Franza Brentany, jednocześnie szukając w pracach własnych (Teoria sądów i O czynnościach i wytworach) wyjścia ze stworzonej przez Brentanę aporii idiogenicznej teorii sądów52. Aporia polegała na zredukowaniu tradycyjnego sądu do sądu egzystencjalnego (opartego na empatii, przekonaniu sądzącego), który nie spełniał kryterium intersubiektywności53. W związku 50 Ibidem. 51 Ostap Ortwin, Ibsen w rozwoju dramatu, [w:] idem, O Wyspiańskim i dramacie, oprac. i wstęp biograf. Jadwiga Czachowska, Warszawa 1969, s. 73 (dalej jako OWID). 52 B.T. Dąbrowski, op. cit., s. 8–9. 53 Brentano odrzucał aprioryzm Kanta i wzywał do empiryzmu w badaniach filozoficz- nych, zalecając przykład Arystotelesa, Akwinaty i Kartezjusza, sam oparł się jednak na psy- chologii. Brentano przyjął koncepcję reizmu i tym samym „odciął się od dwukategorialnej ontologii Arystotelesa – substancji [istoty, cech istotnych, atrybutów – K.S.] i akcydensów [cech nieistotnych – K.S.], uznając wszystko istotne za akcydentalnie rozszerzoną substan- cję. Tym sposobem akcydens również jest substancją i tylko dlatego może być postrzegany. Brentano problem wyrażenia tej akcydentalnie rozszerzonej substancji rozwiązał rzekomo ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 z tym, jak zauważył Dąbrowski, powstał „problem umocnienia/potwierdzenia takiego sądu, ponieważ wnoszący egzystencjalny sąd Brentano niejawnie uważa akcydensy za oceny. Podciągając je pod kryterium oczywistości (Evidenz), na jego podstawie potwierdza prawdziwość wyrażenia/zdania. Jeśli to przypusz- czenie jest słuszne, to pozostaje tylko zaznaczyć, że odnośnie do estetycznych ocen nie ma zgody i tym samym wyjaśnić niespełnienie kryterium intersubiek- tywności”54. Twardowski i jego uczniowie starali się znaleźć intersubiektywne kryteria uzasadnienia sądu, który stał się zaledwie egzystencjalnym (zależnym od przekonania sądzącego). Takiego uzasadnienia poszukiwali indywidualnie lwowscy krytycy. Twardowski, jak pisze Dąbrowski, zamierzał uściślić istnienie przedstawio- nego przedmiotu, rozwijając teorię obrazów i pojęć. Jednocześnie szukał drogi wyrażenia przedstawionego przedmiotu w sądzie. W Teorii sądów (1897) Twar- dowski „stara się odkryć logiczną formę egzystencjalnego sądu bez gwałtu na naturalnym języku, przypuszczając zgodność części materii sądu i przedstawio- nego przedmiotu, a zarazem nie wykluczając metafizycznego aspektu całości i jej części. W odróżnieniu od Brentany szedł «od języka» do «istnienia przedsta- wionego przedmiotu»”55. Z kolei w O czynnościach i wytworach (1911) założyciel szkoły lwowsko-warszawskiej „stara się uściślić wyrażenie/zdanie oznaczające, za pomocą intencjonalności [deskrypcji – K.S.] jako zbiór ogólnych cech istoty z uwzględnieniem wyrażenia psychicznego aktu sądu. Mówiąc inaczej, na dro- dze przejścia od rozumianego ekstensjonalnie [jako sąd – K.S.] do rozumianego intencjonalnie istnienia znajduje się wyrażenie języka”56. W tym kontekście rola pracy Twardowskiego O czynnościach i wytworach staje się jasna: „W niej została ściśle określona rola znaku językowego, w naszym przypadku sądu, mogącego spełnić kryterium intersubiektywności, czyli uczynić przedmiot «dla siebie» przedmiotem «dla nas»”57. Dąbrowski zauważa, że spełnienie kryterium inter- subiektywności miało się odbyć za pomocą upodobnienia psychicznego rezulta- tu (obrazu w świadomości) do obrazu psychofizycznego (językowego), wyrażo- nego sądem tak, że obraz psychofizyczny (językowy), działając na różne indywidua, wywoływałby niemal ten sam obraz w świadomości. Podobnie my- ślał zapewne Ortwin, żądając w twórczości i krytyce „zagęszczenia” treści indy- widualnych do poziomu najbardziej powszechnych – wspólnych, tj. zdolnych wywołać ten sam obraz w wielu ludzkich istotach. Dąbrowski, podsumowując swoją analizę, stwierdza: „W pracy O czynnościach i wytworach Twardowski za- w Psychologii z empirycznego punktu widzenia, zredukowawszy tradycyjny sąd do sądu egzysten- cjalnego, który nie spełnia kryterium intersubiektywności”. Ibidem, s. 17. 54 Ibidem, s. 17–18. 55 Ibidem, s. 13. 56 Ibidem, s. 16. 57 Ibidem, s. 12. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 19 mierzał przezwyciężyć przepaść w postrzeganiu jednego i tego samego przed- miotu przez wypowiadającego sąd i postrzegającego ów przedmiot, za pomocą wytworu psychofizycznego, jakim jest językowe wyrażenie dla przedstawienia i sądu. (…) Wszystkie rozważania pracy O czynnościach i wytworach mają charak- ter wstępny w przezwyciężeniu dystansu między dwoma obrazami świadomo- ści – «dla siebie» i «dla nas». Zadanie byłoby rozwiązane, gdyby w pracy zawarto odpowiedź na pytanie o logiczną formę sądu egzystencjalnego. Takiej odpowie- dzi praca Twardowskiego nie zawiera”58. Założenie (nieudowodnione i utopijne), że język, który jest tworzywem i re- zultatem przedstawienia zarazem, wyraża w sposób zobiektywizowany indywi- dualny świat duchowy twórcy, przyjął Ortwin (nazywając słowo wyrażeniem ideodźwiękowym) w swojej metodzie krytyki. Kryterium stylu językowego i formy jako elementów estetycznych, charakteryzujących obiektywne cechy twórczej indywidualności, podkreślał Tadeusz Sobolewski. Co ciekawe, także Theodor Lipps uważał, że przedmiot estetyczny wykazuje możliwe do określe- nia cechy stałe, choć ich istnienie w świadomości było, jego zdaniem, złudze- niem59. Kryteria indywidualnego źródła i funkcji środków świadomie użytych w dziele w celu przetłumaczenia przeżycia na język danej sztuki były kluczowe w interpretacjach Stanisława Womeli. Walkę o świadome używanie języka do prawdziwego opisu ludzkich doświadczeń podjął oczywiście także Irzykowski. Traktowanie we Lwowie krytyki (w ramach estetyki) jako dyscypliny empi- rycznej wzmacniało poszukiwanie kryteriów wykraczających poza subiektywne doświadczenie wewnętrzne, jeśli sąd pojedynczej osoby miał zostać przyjęty przez innych i być uznany za wiarygodny. Krytyka powracała (nie od razu zda- jąc sobie z tego sprawę) do zadań z XVIII wieku – chciała być sprawdzalna, mieć kolektywną ważność, dochodzić do racjonalnego sądu w obecności czytającej publiczności60. Zamierzenie krytyków (Irzykowskiego, Womeli, Ortwina), by stać się świa- domością literatury i uprzystępnić swoją pracę innym, wymagało (zgodnie z tym, czego uczył Twardowski) posługiwania się językiem precyzyjnym (także językiem różnych nauk) i procedurami naukowymi. „Kazimierzem Twardow- skim polskiej literatury” nazwał Irzykowskiego (który nie był uczniem profeso- ra) Stanisław Dąbrowski: „Irzykowski reprezentując idee doskonałości formal- 58 Ibidem, s. 17. 59 Theodor Lipps, Ästhetische Einfühlung, „Zeitschrift für Psychologie” 1900, nr 22, s. 425, cyt. za: John Fizer, Psychologizm i psychoestetyka, tłum. Janusz Sławiński, Warszawa 1991, s. 66. 60 Porównaj na ten temat Konstanze Fliedl, Come here, good dog. Literaturkritik der Jahr- hundertwende, [w:] Literaturkritik. Theorie und Praxis, hg. von Wendelin Schmidt-Dengler, Ni- cole Katja Streitler, Innsbruck–Wien 1999 (Schriftenreihe Literatur des Instituts für Öster- reichkunde; Bd. 7), s. 67. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 nej myślenia i analizując cudze idee – nie tylko wzbogacał własny proces poznawczy, czy też własną sprawność poznawczą, lecz także dawał wykładnię nowych idei, rozważał reguły resp. metody samego działania poznawczego jako pewnego schematu czynnościowego”61. A Magdalena Rembowska-Płuciennik dodaje, że metoda introspekcyjna Irzykowskiego może przypominać postulaty psychologii opisowej Brentany i teorii naukowej Twardowskiego, przyjmując, że psychologia jest nauką prowadząca do obiektywizacji wiedzy o człowieku, nie- sprowadzalną do subiektywizacji i względności62. Nie rezygnowano przy tym w krytyce z maksymalnej wrażliwości estetycz- nej wobec indywidualnego charakteru twórczości. To, a także fakt, że krytyka pragnęła opisać indywidualne ludzkie doświadczenie w sposób angażujący od- biorców, prowadziło ją z kolei w stronę języka artystycznego, który oddziały- wałby silniej niż analityczny wywód i miał zbliżać krytykę do sugestywności oddziaływania sztuki. Chwiejność, wahanie między rolą artysty a rolą intelek- tualnego eksperta jest widoczne zwłaszcza we wczesnych tekstach krytycznych Ortwina, ale także Irzykowskiego – ze względu np. na środki retoryczne stylu. Istnienie tych dwóch biegunów w świadomości krytyków potwierdzał Or- twin w 1937 roku: „Jak dotąd chcę i nadal być łącznikiem między postępami wiedzy uniwersyteckiej a bieżącą twórczością w literaturze. U nas we Lwowie bowiem nie tolerowaliśmy nigdy rozłamu między tymi dwoma dziedzinami pra- cy”63. Fundamentalną zasadą krytyków stało się godzenie wrażliwości estetycz- nej i dążenia do intelektualnej ścisłości sądu, jednoczesne ocalanie indywidual- ności i intersubiektywizacja kryteriów badania jej wytworów. Ambicją – przejście od myśli do kształtowania życia, a tym samym przekroczenie modelu krytyki, jaki zdaniem Brzozowskiego stworzył Piotr Chmielowski. Krytykę lwowską zdefiniować by można bowiem jako rodzaj komunikacji o ambicjach performatywnych (tj. nie tylko przedstawiającej, lecz także powo- dującej zmianę rzeczywistości i eksponującej jej potencjał)64. Za Arystotelesem 61 Stanisław Dąbrowski, Sprawa Irzykowskiego. Przegląd i polemika, „Pamiętnik Literacki” 1989, z. 1, s. 172. 62 Magdalena Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teo- ria narracji a proza XX wieku, Wrocław 2012, s. 58. 63 O. Ortwin, Z mojego warsztatu, [w:] ŻF, s. 403. 64 Posługuję się sformułowaniem Ewy Domańskiej: „performance w sensie wąskim to wykonanie na żywo w obecności widowni pewnego działania mającego charakter teatralne- go aktu. (…) performatywność natomiast rozumiana jest jako przeświadczenie, że język nie tylko przedstawia rzeczywistość, lecz także powoduje w niej zmiany, a ponadto, że pewne zjawiska istnieją tylko w akcie ich wykonywania i że muszą być powtarzane, by zaistnieć”. Ewa Domańska, „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 2007, z. 5, s. 48. Walerie Marenné-Morzkowska, powołując się na Jeana-Marie Guyau, stwierdziła, „iż każdy z autorów wytwarza sobie wedle sił środowisko odpowiednie, czyli wpływa na wyra- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 21 przyjęto w krytyce koncepcję mimesis heraklitejskiej (subiektywno-obiektywnej) – stającej się (nie naśladującej rzeczywistości, ale też nie oderwanej od niej). Natura, pozostając światem odrębnym i wzorem dla życia, miała być w sztuce „syntetycznie zredukowana” do elementów istotnych (analogicznie jak dzieło w krytyce). Irzykowski postulował w Czym jest Horla? oddawanie tętna natury, tj. życia. Ostatecznie starał się krytyk odpowiedzieć na pytanie, na ile dany utwór odpowiada współczesnemu życiu w formach zewnętrznych i wewnętrz- nych65. Aby móc takiemu pytaniu sprostać, powinien znać idee całej swojej epo- ki, być jej czułym i czujnym analitykiem i sejsmografem, co podkreślali Ortwin i Irzykowski. W krytyce dominowały ujęcia uwzględniające najważniejsze, tak- że przeciwstawne elementy, ogarniające i tworzące syntetyczną całość. Krytyków cechowała postawa aktywna i świadomie kształtująca: narzuce- nie lub wywalczenie, organizowanie i opanowanie, odkrywanie, zdemaskowa- nie i bunt – zamiast biernej emocjonalności, dostosowania, atomizowania. Prag nęli oni uniknąć martwoty (zatrzymania ruchu) przez zachowanie związku literatury po pierwsze, z rzeczywistością i jej intelektualną analizą, po drugie – z indywidualnością twórcy. Ponieważ przyjęto koncepcję literatury, która „obiektywizuje w konstrukcji słownej pewną ideę artystyczną wypełniającą w momencie twórczym duszę po- ety”66, badano przede wszystkim tę zobiektywizowaną konstrukcję dzieła (względnie – kwestie psychiczne – lecz w odniesieniu raczej do dzieła niż twór- cy), choć pozostawało ono wytworem jakiejś indywidualności. Przedmiotem zainteresowania była nie tyle psychika autora, ile cechy jego organizacji umysło- wej i duchowej. O ocenie dzieła literackiego decydowało napięcie między emo- cją a refleksyjnym dystansem, stopień uprzedmiotowienia indywidualnego przeżycia – energii życia duchowego, zamkniętego w utrwalonej formie. Założenia obiektywizacji ekspresji oraz rozpatrywania dzieła antypsycholo- gicznie i antybiograficznie zbiegały się z tezą Kazimierza Twardowskiego z 1912, że trwałym wytworem psychofizycznym czynności (np. kroczenia) będzie „od- cisk stopy, zrobiony w piasku świadomie i z zamiarem”. (Twardowski poglądy te zaznaczył już w pracy Wyobrażenia i pojęcia z 1898). Wytwory trwałe „mogą ist- nieć i istnieją w znaczeniu aktualnym oddzielnie od czynności, dzięki którym bianie się typów podobnych do tych, jakie przedstawia”. Walerie Marenné-Morzkowska, Ko- biety Sienkiewicza, „Echo Literackie” 1897, nr 2, s. 15. Podobnie sądził Ortwin. 65 O. Ortwin, Współczesna liryka polska, [w:] ŻF, s. 185. Według Brzozowskiego krytyk, dążąc to tego, aby „wydobyć mniej lub więcej całkowitą syntezę, może pogłębić linie psy- chiczne twórczości, aż złączą mu się one i zleją w niebywałe dotąd dzieło: w życie na danym dziejowym poziomie”. Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski, reprint wyd. 2 [Lwów 1910], Kraków–Wrocław 1983, s. 322. 66 O. Ortwin, Współczesna liryka, s. 190. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 powstają”67. Uniezależnienie wytworu od czynności uczynił Twardowski wa- runkiem jego istnienia „naprawdę, czyli aktualnie”68. Dotyczyło to także dzieł literackich, utrwalonych w piśmie. Ze względu na trwałość wytworów psycho- fizycznych Twardowski stwierdził: „nie można się temu dziwić, że utrwalone w wytworach psychofizycznych wytwory psychiczne [tj. sądy, myśli, uczucia – K.S.] traktujemy niemal jako coś obiektywnego, czyniąc z nich przedmiot na- szych dociekań życiowych i naukowych”69. Zbliżona interpretacja leży u podło- ża krytyki Ortwina (który podobnie jak Twardowski użył sformułowania „jakby obiektywny” na określenie związku zachodzącego między poszczególnymi sta- nami figur powieściowych). Dochodzi do paradoksalnej sytuacji: choć dzieło uniezależnia się od życia psychicznego twórcy70, to zawiera elementy jego duszy/ducha, lecz elementy te są w pewnym stopniu zobiektywizowane. Krytyk odczytywał je w aktywnej rekonstrukcji dzięki wytworom psychofizycznym, w których zostały utrwalo- ne. Takie stanowisko umożliwiało mu ruch w dwóch kierunkach – ku uzna- nym za obiektywne, najważniejszym motywom/elementom struktury dzieła, a także ku zaszyfrowanym w nich dynamicznym wartościom duchowym arty- sty, a ostatecznie – ku określeniu zasadniczego gestu, postawy twórcy wobec świata i życia. (Słowo traktuje się jako symbol duszy, a zarazem zobiektywi- zowany wyraz procesów psychicznych). Tak jak sztuka miała przywracać pier- wotną jedność świata, tak krytyk, deszyfrując na podstawie analizy utrwalo- nych znaków językowych, miał odsłonić i objaśnić dla ogółu spójną i żywą fizjonomię duchową wyrażającego się w utworze typu osobowości – organiza- cji umysłowej i jej wartości. Odrębność lwowskiej krytyki polega na tym, że o indywidualnych i społecz- nych, moralnych i duchowych wartościach, myślach i przeżyciach wskazywa- nych w dziele wnioskowano nie na podstawie tematu czy innego pozaestetycz- nego wyznacznika, ale na podstawie analizy elementów utrwalonych (co dla krytyków oznaczało: uznanych za obiektywne), tj. formy (kompozycji) arty- stycznej i językowych środków utworu. Ortwin powie – na podstawie stylu. 67 Kazimierz Twardowski, O czynnościach i wytworach. Kilka uwag z pogranicza psychologii, gramatyki i logiki, Lwów 1911, s. 18. 68 Ibidem, s. 30. 69 Ibidem. 70 Twardowski wyjaśniał różnice między zwrotem „wytwór psychiczny wyraża się czyli znajduje swój wyraz w wytworze psychofizycznym”, a zwrotem „wytwór psychofizyczny jest wyrazem wytworu psychicznego” (drugi zwrot w przeciwieństwie do pierwszego oznacza jedynie częściową tożsamość obu wytworów) na przykładzie muzyki: „jeżeli się bowiem wszyscy godzą na to, że w utworze muzycznym mogą się wyrażać uczucia (a także myśli), których doznaje kompozytor, utwór ten tworząc, nie wynika z tego bynajmniej, by utwór ten owe uczucia wyrażał”. Dla Twardowskiego krzyk wyraża przerażenie, jeśli w słuchającym również przerażenie wywoła. Ibidem, s. 20. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Lwowska krytyka literacka Wprowadzenie 23 Komentując zarzut Miriama wobec Kasprowicza z 1894 roku, Ortwin za- uważał: „Poglądy Miriama były z gruntu fałszywe i przede wszystkim nie opar- te na bezstronnych, czysto estetycznych i obiektywnych założeniach. Punktu ciężkości dopatrywał się bowiem nie w formie ujęcia i lirycznego wzruszenia, ale w jego przedmiocie, w samym temacie, który jako taki jest w liryce czynni- kiem nieistotnym”71. Chodziło o wiarygodną i zobiektywizowaną rekonstrukcję struktury danego świata w sposób umożliwiający recypowanie go podobnie przez wiele osób (różnice dotyczyłyby elementów drugorzędnych). Określenie dwóch elementów: istotnych cech, motywów twórczości oraz indywidualnych wartości duchowych (ojczyzny duchowej) artysty na podstawie budowy i językowej formy utworu stać się miało metodą przejścia od „ja” twór- cy do „my” odbiorców. Celem w krytyce był rodzaj syntetycznego skrótu (abs- trakcyjnej lub analitycznej syntezy). Im bardziej uogólnione cechy, tym lepiej. Od znaczenia (określenia cech istotnych utworu) przechodzić można było do aksjologii – oceny rekonstruowanych wartości duchowych, kształtując tym sa- mym ich kanon dla wspólnoty. Dzieło traktowano zatem w krytyce lwowskiej jako znak dany innym przez osobę i utrwalony w pewnym materiale, a każda osoba stanowiła świat dla sie- bie72. Można tu dostrzec antycypację krytyki personalistycznej, o czym mowa będzie w zakończeniu73. Powagę zadania krytyka wyznaczała odpowiedź na pytanie o treść i wartość indywidualnych przeżyć dla kultury (Irzykowski) lub dla „całokształtu życia duchowego narodu” (Ortwin). To również stanowiło kryteria obiektywizujące. Cechą charakterystyczną podmiotowo-przedmiotowego charakteru krytyki lwowskiej, tym, co ją odróżnia od modelu krytyki np. Matuszewskiego, było bowiem także zaangażowanie w diagnozowanie i modelowanie rzeczywistości (indywidualnej, społecznej lub narodowej), bez rezygnowania z postulatu auto- nomii sztuki. Bliskość tego modelu do „aktywistyczno-antropologicznego sta- nowiska Brzozowskiego”74, pojętego jako uświadamianie i rozwiązywanie za- 71 O. Ortwin, Podstawy liryki Kasprowicza, [w:] ŻF, s. 166. 72 Zob. Tymon Terlecki, Krytyka personalistyczna. Egzystencjalizm chrześcijański, Warszawa 1987, s. 27. 73 O tym, że w młodopolskiej krytyce wykrystalizowała się koncepcja nazwana później krytyką personalistyczną i że miała ona wpływ na procedury wartościowania, wspomniał w przypisie do książki o krytyce młodopolskiej Ekspresja i empatia Michał Głowiński (s. 208). Argumenty na rzecz zaliczenia „młodopolskiego” Irzykowskiego do nurtu personalistycznej krytyki przedstawia także np. Sylwia Panek w książce Krytyk w przestrzeniach literatury i filo- zofii. O młodopolskich wypowiedziach polemicznych Karola Irzykowskiego, Poznań 2006. Por. także np. Maria Gołębiewska, Irzykowski. Rzeczywistość i przedstawienie. O tezach filozoficznych Karola Irzykowskiego, Warszawa 2006, s. 110. 74 Określenie Ryszarda Nycza, Język modernizmu, s. 120. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 gadnień stanowiących prawdziwą treść życia epoki75, jest wyraźna. Z literatury i sztuki odczytywał krytyk współczesność, kierunek zmiany, stosunek do życia przedstawicieli kolejnych pokoleń. W refleksji krytycznej o literaturze (jako działalności ludzkiej) chodziło już nie tylko o określenie rodzaju ekspresji danej indywidualności, lecz także o jej stosunek do przyjętego ideału człowieka i spo- łeczeństwa, a także do istniejących dzieł kultury. Lwowscy krytycy w praktyce nie byli więc jedynie pośrednikami między au- torem a odbiorcą, lecz prowadzili aktywnie własną – różnie rozumianą – „polity- kę” literacką i społeczną. W realiach Galicji próbowali pełnić funkcję lokalnych „lekarzy kultury” (według określenia Nietzschego) – kultury dekadenckiej i eska- pistycznie oderwanej od realnego życia z jednej strony, mieszczańskiej i zamknię- tej na wiedzę i postęp (rozumiany jako ruch i doskonalenie)76 z drugiej. Oprócz określenia cech i funkcji krytyki literackiej w jej indywidualnych wariantach, zaznaczyć chcę w książce najważniejszy rys lwowskiego moderni- zmu – prometeizm77 w jego podstawowych przejawach, za jakie uważam bunt, bogoburstwo i kreacjonizm. Można to interpretować m.in. jako pragnienie ak- tywnego kształtowania istnienia słowem. Także słowo krytyków miało zostać wcielone w życie, burząc i tworząc na nowo. Bardzo charakterystyczny jest fakt, że Nietzsche na okładce pierwszego wydania Narodzin tragedii w 1872 umieścił
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Lwowska krytyka literacka 1894-1914
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: