Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00493 011959 7454575 na godz. na dobę w sumie
MERITUM Pomoc społeczna. Wsparcie socjalne - ebook/pdf
MERITUM Pomoc społeczna. Wsparcie socjalne - ebook/pdf
Autor: , , , , , , Liczba stron: 1016
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-537-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka kompleksowo omawia tę część systemu zabezpieczenia społecznego, jaką jest pomoc społeczna, czyli opiekuńcza funkcja państwa. Mowa tu nie tylko o pomocy finansowej, ale też rzeczowej czy usługowej. Jej celem jest pomoc człowiekowi znajdującemu się w trudnej sytuacji życiowej, której samodzielnie przezwyciężyć nie może. Świadczenia często pobierane okresowo umożliwiają mu zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych.

W publikacji omówiono m.in. nastepujace zagadnienia:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

meritum pomoc społeczna wsparcie socjalne MERITUM WARSZAWA 2016 Redaktor merytoryczny: dr hab. prof. PWSZ w Legnicy Iwona Sierpowska Wydawca: Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący: Beata Wawrzyńczak-Jędryka Opracowanie redakcyjne: Beata Wawrzyńczak-Jędryka dr hab. Renata Babińska-Górecka (Uniwersytet Wrocławski) – rozdziały: XIII–XVI; XXXVIII; XLIII; dr hab. Monika Lewandowicz-Machnikowska (Uniwersytet Wrocławski) – rozdziały: VIII–XII; Autorzy: XXV–XXVII; XLII; XLVI; dr hab. prof. UO Stanisław Nitecki (Uniwersytet Opolski) – rozdziały: XXVIII–XXXIV; dr Anna Nowicka-Skóra (Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie) – rozdziały: XVII–XX; dr hab. prof. PWSZ w Legnicy Iwona Sierpowska (Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Witelona w Legnicy) – rozdziały: I–VII; XL; XLIV; dr Sylwia Spurek – rozdziały: XXXV–XXXVII; XLV; XLVII; dr Magdalena Wilczek-Karczewska (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) – rozdziały: XXI–XXIV; XXXIX; XLI © by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-8644-9 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SPIS TREŚCI Strona Numer 15 17 21 23 24 26 35 36 38 40 42 55 63 64 73 79 92 101 106 109 110 113 116 Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Pomoc społeczna Rozdział I. Istota i zasady udzielania pomocy społecznej 1. Pomoc społeczna i wsparcie socjalne w systemie zabezpieczenia społecznego ............................................................................................ 2. Cele i zasady pomocy społecznej .......................................................... Rozdział II. Przesłanki nabycia prawa do świadczeń 1. Obywatelstwo i miejsce zamieszkania ................................................... 2. Osoba fizyczna i rodzina jako adresaci świadczeń ............................... 3. Kryterium trudnej sytuacji życiowej ........................................................ 4. Dochód .................................................................................................... 5. Przesłanki negatywne prawa do pomocy społecznej ........................... Rozdział III. Świadczenia pieniężne 1. Zasiłek stały ............................................................................................. 2. Zasiłek okresowy ..................................................................................... 3. Zasiłek celowy ......................................................................................... 4. Pomoc na usamodzielnienie ................................................................... 5. Pomoc dla cudzoziemców ...................................................................... 6. Wynagrodzenie z tytułu sprawowania opieki ......................................... Rozdział IV. Świadczenia niepieniężne 1 5 16 19 20 23 40 48 60 67 81 93 101 1. Świadczenia zaspokajające podstawowe potrzeby egzystencji ........... 2. Praca socjalna, poradnictwo i interwencja kryzysowa .......................... 3. Składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne .................................. 102 110 122 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 5 SPIS tReścI Strona 119 128 130 133 138 143 144 154 158 169 170 170 175 177 179 4. Usługi opiekuńcze ................................................................................... 5. Pomoc w postaci mieszkania chronionego ............................................ 6. Pomoc w integracji i usamodzielnieniu ................................................... 7. Usługi świadczone przez ośrodki wsparcia ........................................... 8. Pobyt i usługi w domu pomocy społecznej ............................................ Rozdział V. Postępowanie w sprawie świadczeń. Kierowanie i odpłatność za pobyt w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej 1. Postępowanie w sprawie świadczeń ...................................................... 2. Czynności konsensualne ........................................................................ 3. Kierowanie i odpłatność za pobyt w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej ................................................................................. Rozdział VI. Weryfikacja decyzji i zwrot świadczeń 1. Zmiana i uchylenie decyzji nieostatecznej ............................................. 2. Weryfikacja decyzji ostatecznej .............................................................. 3. Czasowe następstwa zmiany i uchylenia decyzji ................................... 4. Świadczenie nienależnie pobrane .......................................................... 5. Zwrot świadczeń ...................................................................................... 185 Rozdział VII. Zadania, organizacja i kadry pomocy społecznej 186 190 194 203 209 221 223 1. Zadania pomocy społecznej ................................................................... 2. Organizacja pomocy społecznej ............................................................ 3. Podmioty niepubliczne w pomocy społecznej ....................................... 4. Kontrola i nadzór ...................................................................................... 5. Kadry pomocy społecznej ...................................................................... Część II. Świadczenia rodzinne Rozdział VIII. Pojęcie świadczeń rodzinnych Numer 127 141 147 156 164 173 191 199 220 221 231 234 237 244 249 261 275 286 224 226 1. Pojęcie świadczeń rodzinnych w świetle ustawodawstwa polskiego ... 2. Pojęcie świadczeń rodzinnych według przepisów o koordynacji .......... 303 307 229 Rozdział IX. Ogólne warunki nabycia prawa do świadczeń rodzinnych 230 231 231 1. Zamieszkanie na terytorium RP .............................................................. 2. Obywatelstwo polskie ............................................................................. 3. Cudzoziemcy uprawnieni do świadczeń rodzinnych ............................. 235 Rozdział X. Zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego 236 237 241 1. Zasiłek rodzinny ....................................................................................... 2. Podmioty uprawnione do zasiłku rodzinnego ........................................ 3. Przesłanki nabycia prawa do zasiłku rodzinnego .................................. 308 310 312 318 319 323 6 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl Strona SPIS tReścI Numer 252 258 269 4. Okoliczności wyłączające nabycie prawa do zasiłku rodzinnego (art. 7 u.ś.r.) .............................................................................................. 5. Dodatki do zasiłku rodzinnego ............................................................... 338 351 Rozdział XI. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka oraz świadczenia rodzinne przyznawane na podstawie uchwały rady gminy 270 274 1. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka ....................... 2. Świadczenia rodzinne udzielane na podstawie uchwały rady gminy ... 367 374 277 278 279 280 281 283 285 297 324 Rozdział XII. Świadczenie rodzicielskie 1. Podmioty uprawnione do świadczenia ................................................... 2. Prawo do świadczenia ............................................................................. 3. Okoliczności wyłączające prawo do świadczenia ................................. 4. Zbieg prawa do świadczenia rodzicielskiego i innych świadczeń ........ Rozdział XIII. Świadczenia opiekuńcze 1. Zasiłek pielęgnacyjny .............................................................................. 2. Świadczenie pielęgnacyjne ..................................................................... 3. Specjalny zasiłek opiekuńczy ................................................................. 341 Rozdział XIV. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych (socjalnego wsparcia) 1. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego – uwagi ogólne 2. Wybrane zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego 3. Właściwość organu w sprawach z zakresu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych .......... 4. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych w świetle rozporządzenia nr 1408/71 ................ 5. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych w świetle rozporządzenia nr 883/2004 .............. Rozdział XV. Postępowanie w sprawie przyznania i wypłaty świadczeń rodzinnych oraz weryfikacji decyzji ostatecznej 1. Właściwość organów .............................................................................. 2. Wniosek .................................................................................................... 3. Uzupełnienie wniosku i pozostawienie wniosku bez rozpatrzenia ........ 4. Zasady wypłaty świadczeń rodzinnych .................................................. 5. Obowiązki informowania ......................................................................... 6. Uchylenie i zmiana ostatecznej decyzji w sprawie świadczeń rodzinnych ............................................................................................... Rozdział XVI. Świadczenie nienależnie pobrane 379 383 384 385 386 403 437 470 471 475 482 486 498 503 515 522 540 546 343 344 346 350 354 361 363 365 375 378 383 385 391 392 400 1. Pojęcie świadczeń nienależnie pobranych ............................................. 2. Zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ................................ 552 567 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 7 Część III. Pomoc państwa w wychowywaniu dzieci Rozdział XVII. Pojęcie i cel świadczenia wychowawczego 1. Pojęcie i cel świadczenia wychowawczego w świetle ustawodawstwa polskiego ...................................................................... 2. Pojęcie świadczenia wychowawczego według przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego ......................... Rozdział XVIII. Warunki nabycia prawa do świadczenia wychowawczego 1. Ogólne warunki nabycia prawa do świadczenia wychowawczego ....... 2. Podmioty uprawnione do świadczenia wychowawczego ...................... 3. Przesłanki nabycia prawa do świadczenia wychowawczego ................ 4. Okoliczności wyłączające nabycie prawa do świadczenia wychowawczego (art. 8 u.p.p.w.d.) ......................................................... Rozdział XIX. Dodatek wychowawczy dla rodzin zastępczych i osób prowadzących rodzinne domy dziecka Rozdział XX. Postępowanie w sprawach o świadczenia wychowawcze 1. Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego .............. 2. Okres zasiłkowy ....................................................................................... 3. Wydatkowanie świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienie świadczenia ............................................................. 4. Rodzinny wywiad środowiskowy ............................................................ 5. Świadczenia nienależnie pobrane oraz weryfikacja decyzji ostatecznej ............................................................................................... Numer 577 580 581 584 591 610 623 633 637 638 639 SPIS tReścI Strona 405 407 408 410 411 412 413 419 430 435 439 440 455 457 459 460 463 465 466 469 478 497 498 504 Część IV. Fundusz alimentacyjny i działania wobec dłużników alimentacyjnych Rozdział XXI. Istota i przesłanki nabycia uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. Zagadnienia wprowadzające .................................................................. 2. Podmioty uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ....... 3. Warunki nabycia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego .... 641 644 654 Rozdział XXII. Postępowanie w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. Wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego 2. Organ właściwy w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego ...................................................................................... 667 672 8 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl Strona SPIS tReścI Numer 505 507 510 511 516 525 526 536 546 549 550 551 552 556 565 575 577 578 588 591 3. Okres świadczeniowy .............................................................................. 4. Decyzja ustalająca prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego 5. Wstrzymanie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego ............. 6. Weryfikacja decyzji, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ................................................. 7. Wzory pism .............................................................................................. Rozdział XXIII. Świadczenie nienależnie pobrane oraz zwrot świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. Nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego ........... 2. Obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej ................................................................................. 3. Wzory pism .............................................................................................. Rozdział XXIV. Działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych 1. Wniosek o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego ............. 2. Organ właściwy w sprawie działań wobec dłużnika alimentacyjnego .. 3. Czynności podejmowane wobec dłużnika alimentacyjnego ................. 4. Uznanie dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych ............................................................. 5. Wzory pism .............................................................................................. 674 676 678 679 683 691 701 714 716 717 719 724 731 Część V. Dodatki mieszkaniowe Rozdział XXV. Przesłanki nabycia prawa do dodatku mieszkaniowego 1. Przesłanki pozytywne, których spełnienie warunkuje nabycie prawa do dodatku mieszkaniowego .................................................................. 2. Okoliczności wyłączające uzyskanie dodatku ....................................... 738 757 Rozdział XXVI. Wysokość dodatku 597 Rozdział XXVII. Proceduralne aspekty przyznania, wypłaty i zwrotu dodatków mieszkaniowych 598 598 601 601 602 1. Właściwość organu ................................................................................. 2. Przebieg postępowania ........................................................................... 3. Decyzja w sprawie dodatku mieszkaniowego ....................................... 4. Wstrzymanie wypłaty dodatku ................................................................ 5. Zwrot nienależnie pobranego świadczenia ............................................ 766 767 770 771 772 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 9 SPIS tReścI Strona 605 607 Część VI. Wspieranie rodziny i piecza zastępcza Wprowadzenie 609 Rozdział XXVIII. Ochrona dziecka i rodziny – zagadnienia ogólne 610 611 611 612 612 614 620 621 623 623 624 627 628 629 630 637 647 648 651 655 668 707 735 756 768 779 780 780 781 781 789 1. Podstawy prawne wspierania rodziny i pieczy zastępczej .................... 2. Wspieranie rodziny .................................................................................. 3. Piecza zastępcza ..................................................................................... 4. Podmioty wspierania rodziny i pieczy zastępczej .................................. 5. Podmiotowość i dobro dziecka ............................................................... 6. Podmioty wobec, których realizowane jest wspieranie rodziny i piecza zastępcza ................................................................................... 7. Przetwarzanie danych ............................................................................. Rozdział XXIX. Wspieranie rodziny 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Przepisy dotyczące wsparcia rodziny ..................................................... 3. Pojęcie wspierania rodziny ...................................................................... 4. Formy organizacyjne wspierania rodziny ............................................... 5. Praca z rodziną ........................................................................................ 6. Działania ośrodków pomocy społecznej w zakresie wspierania rodzin 7. Asystent rodziny ...................................................................................... 8. Pomoc w opiece i wychowaniu dziecka ................................................. 9. Kontrola wójta i zarządu powiatu ............................................................ 10. Rodzina wspierająca ............................................................................... Rozdział XXX. Piecza zastępcza 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Rodzinna piecza zastępcza .................................................................... 3. Instytucjonalna piecza zastępcza ........................................................... 4. Świadczenia i dodatki przysługujące rodzinie zastępczej i prowadzącemu rodzinny dom dziecka ................................................. 5. Odpłatność rodziców za pobyt dziecka w pieczy zastępczej ............... 6. Ocena sytuacji dziecka oraz opinia o zasadności jego pobytu w pieczy zastępczej ................................................................................. Rozdział XXXI. Pomoc dla osób usamodzielnianych 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Przepisy normujące pomoc na usamodzielnienie ................................. 3. Zakres podmiotowy pomocy na usamodzielnienie ............................... 4. Rodzaje świadczeń w ramach procesu usamodzielnienia .................... 5. Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w ramach usamodzielnienia ..................................................................................... Numer 778 782 784 785 787 792 811 812 814 816 824 829 832 835 851 883 885 888 932 1068 1187 1258 1300 1332 1334 1335 1339 1380 10 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl Strona SPIS tReścI Numer 799 800 801 802 808 809 816 817 819 822 825 827 827 828 830 837 839 840 842 843 843 845 852 853 855 856 856 856 860 861 862 864 866 866 866 869 871 Rozdział XXXII. Postępowanie adopcyjne 1. Zagadnienia wstępne .............................................................................. 2. Podstawy prawne prowadzenia postępowania adopcyjnego ............... 3. Ośrodek adopcyjny ................................................................................. 4. Działania zmierzające do przygotowania dziecka do adopcji ............... 5. Karta dziecka ........................................................................................... 6. Kwalifikacja dziecka do przysposobienia krajowego ............................. 7. Kwalifikacja dziecka do przysposobienia międzynarodowego ............. 8. Kwalifikacje kandydatów do przysposobienia dziecka .......................... 9. Kontrola zarządu województwa nad ośrodkiem adopcyjnym ............... Rozdział XXXIII. Ustrój administracji 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Podstawy prawne ustroju administracji .................................................. 3. Zadania gminy w sferze wspierania rodziny ........................................... 4. Zadania powiatu w sferze pieczy zastępczej ......................................... 5. Województwo samorządowe w sferze wspierania rodziny i pieczy zastępczej ................................................................................................ 6. Zadania wojewody ................................................................................... 7. Zadania ministra właściwego do spraw rodziny .................................... 8. Rada Ministrów w zakresie wspierania rodziny i pieczy zastępczej ...... 9. Nagrody za osiągnięcia w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej .................................................................................... 10. Zlecanie zadań podmiotom niepublicznym ........................................... 11. Finansowanie zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej ................................................................................................ 12. Wysokość kwoty średnich miesięcznych wydatków w placówkach, które rozpoczęły działalność .................................................................. 13. Dotacje jednostek samorządu terytorialnego ........................................ Rozdział XXXIV. Kontrola wojewody 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Przepisy prawa normujące przeprowadzanie kontroli ........................... 3. Uprawnienia wojewody ........................................................................... 4. Wystąpienie pokontrolne ......................................................................... 5. Zastrzeżenia wobec wystąpienia pokontrolnego ................................... 6. Instrumenty prawne przysługujące wojewodzie .................................... 7. Wymierzanie i egzekucja kar pieniężnych .............................................. 8. Kontrola zarządu powiatu ....................................................................... 9. Kontrola w województwie samorządowym ............................................ 10. Uprawnienia organu kontrolnego ............................................................ Część VII. Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie Rozdział XXXV. Zjawisko przemocy w rodzinie 1413 1416 1419 1443 1447 1450 1454 1462 1468 1469 1470 1473 1480 1503 1512 1516 1524 1527 1528 1538 1559 1562 1564 1565 1566 1579 1580 1584 1590 1596 1598 1599 872 1. Przemoc w rodzinie – pojęcie, fakty i mity .............................................. 1600 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 11 SPIS tReścI Strona Numer 874 875 879 880 881 883 887 908 911 919 920 922 924 926 928 931 933 934 934 935 939 940 943 944 949 951 952 954 2. Przemoc w rodzinie a przestępstwo znęcania się (art. 207 k.k.) ........... 3. Międzynarodowe zobowiązania Polski w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie ................................................................................ 1603 1605 Rozdział XXXVI. Zadania publiczne w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie 1. Obowiązki organów administracji rządowej ........................................... 2. Zadania jednostek samorządu terytorialnego, w tym obowiązki rady gminy/powiatu/sejmiku wojewódzkiego oraz wójta/burmistrza/ prezydenta ............................................................................................... 3. Gminne zespoły interdyscyplinarne ........................................................ 4. Procedura „Niebieskie Karty” ................................................................. 5. Odebranie dziecka z rodziny przez pracownika socjalnego ................. 6. Bezpieczeństwo i ochrona osoby doświadczającej przemocy w rodzinie – uprawnienia Policji, prokuratora i sądu .............................. Rozdział XXXVII. Prawne i społeczne aspekty przeciwdziałania przemocy 1. Obowiązek zawiadomienia o przestępstwie znęcania się oraz odpowiedzialność za brak zawiadomienia o przestępstwie ................. 2. Zakaz stosowania kar cielesnych wobec dzieci – charakter prawny i konsekwencje naruszenia zakazu ......................................................... 3. Oddziaływanie na sprawcę – programy korekcyjno-edukacyjne .......... 4. Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie .................... 5. Zaświadczenie lekarskie dla ofiary przemocy w rodzinie ...................... Część VIII. Wybrane rodzaje wsparcia Rozdział XXXVIII. Zasiłki dla opiekunów 1609 1611 1615 1621 1628 1633 1643 1647 1650 1652 1653 1. Zagadnienia ogólne – cel świadczenia ............................................. 2. Podmioty uprawnione ..................................................................... 3. Warunki nabycia prawa do zasiłku dla opiekuna ................................ 4. Przesłanki negatywne ..................................................................... 5. Postępowanie w sprawie przyznania prawa do zasiłku dla opiekuna ... 1655 1656 1659 1667 1669 Rozdział XXXIX. Pomoc osobom uzależnionym (alkoholizm i narkomania) 1. Pomoc osobom uzależnionym od alkoholu ........................................... 2. Pomoc osobom uzależnionym od narkotyków ...................................... 1674 1683 Rozdział XL. Pomoc osobom z zaburzeniami psychicznymi Idea oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi ...... 1. 2. Umieszczenie osoby z zaburzeniami psychicznymi w domu pomocy społecznej ................................................................................. 1685 1691 12 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl Strona SPIS tReścI Numer 956 3. Uprawnienia organu pomocy społecznej w zakresie kierowania do szpitala psychiatrycznego ................................................................. 1696 959 965 966 966 967 969 970 973 974 975 976 976 977 979 981 985 999 1003 1009 Rozdział XLI. Pomoc socjalna dla studentów Rozdział XLII. Pomoc socjalna dla uczniów 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................. 2. Podmioty uprawnione do świadczeń ...................................................... 3. Stypendium szkolne (art. 90d u.s.o.) ...................................................... 4. Zasiłek szkolny (art. 90e u.s.o.) ............................................................... 5. Postępowanie w sprawie przyznania pomocy (art. 90e u.s.o.) ............ Rozdział XLIII. Pomoc w postaci dożywiania 1. Cel i zakres Programu „Pomoc państwa w zakresie dożywiania” ........ 2. Podmioty realizujące Program ................................................................ 3. Finansowanie Programu – źródła i zasady ............................................. 4. Podmioty uprawnione do pomocy udzielanej w ramach Programu ..... 5. Przesłanki udzielenia pomocy w ramach Programu .............................. 6. Formy udzielenia pomocy w ramach Programu .................................... 1702 1703 1704 1707 1709 1710 1713 1717 1718 1719 1723 Rozdział XLIV. Pomoc kobietom w ciąży Rozdział XLV. Wsparcie w ramach Karty Dużej Rodziny Rozdział XLVI. Dodatek energetyczny Rozdział XLVII. Nieodpłatna pomoc prawna Indeks rzeczowy www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 13 WPROWADZENIE Prawna problematyka pomocy społecznej była przedmiotem licznych analiz prezentowanych w różnych formach wydawniczych. tym razem prezentacji nadano wybitnie praktyczną for- mułę. Publikacja jest częścią znanej czytelnikom serii Meritum, która na rynku wydawniczym wyróżnia się wszechstronnym, szerokim i kompleksowym ujęciem analizowanych zagadnień. Współczesny system zabezpieczenia społecznego ulega nieustannemu poszerzaniu o nowe rodzaje świadczeń, wykraczające poza dotychczasowe podziały. Zaobserwować można mniej lub bardziej udane próby przemieszczania świadczeń zaopatrzeniowych, przyznawanych ze względu na określoną potrzebę, w kierunku pomocy społecznej. Zamiarem Autorów niniej- szego tomu było przedstawienie tych form w jak najszerszym ujęciu, bez wyznaczania ścisłej delimitacji pomiędzy nimi. Wspólnym mianownikiem pomocy społecznej i wsparcia socjalnego, a zarazem myślą prze- wodnią książki, jest pomoc człowiekowi (rodzinie) znajdującemu się w trudnej sytuacji ży- ciowej. Przyjmuje ona postać nieekwiwalentnych świadczeń finansowanych ze środków pu- blicznych, zazwyczaj powiązanych z sytuacją dochodową, ale nie z zatrudnieniem. Zasady i metody przyznawania wszystkich świadczeń nie są jednak tożsame, dlatego zdecydowano w tytule i układzie publikacji o oddzieleniu pomocy społecznej w ścisłym ujęciu od pozosta- łych form, zwanych dalej wsparciem socjalnym. Należy zauważyć, że obydwa zakresy regulacji różni odmienne rozłożenie akcentów na elastyczność dopasowania świadczenia do potrzeby i sytuacji. W przeciwieństwie do pomocy społecznej świadczenia wsparcia socjalnego są ce- lem samym w sobie, a ich rolą jest uzupełnianie niskich dochodów i wyrównywanie deficy- tów socjalnych. Wiele z nich nie ma charakteru przejściowego i nie odwołuje się do zasady pomocniczości w kontekście wykształcenia u świadczeniobiorcy zdolności do samodzielnego przezwyciężenia życiowych kryzysów, jak ma to miejsce w pomocy społecznej. Ponadto świad- czenia z obu systemów różni wartość, długość okresu zasiłkowego, kryteria, w tym wysokość dochodu i sposób ustalania uprawnień. Dla adresatów świadczeń wsparcie socjalne jawi się jako formuła doskonalsza i pewniejsza od pomocy społecznej. Publikacja kładzie główny nacisk na analizę świadczeń. Omówiono w niej zasady i kry- teria ich przyznawania oraz warunki nabycia uprawnień do świadczeń, poddając do- kładnej analizie poszczególne formy pomocy społecznej i wsparcia socjalnego. W sposób szczególny potraktowano procedury przyznawania świadczeń oraz weryfikacji decyzji administracyjnych w analizowanym obszarze. Opracowanie porusza również kwestie or- ganizacyjne i kadrowe, prezentując podmioty administrujące systemem pomocy i wsparcia socjalnego oraz zasady wykonywania kontroli i nadzoru, a także omawia pozycję prawną pra- cowników socjalnych. Powyższa problematyka, poza pomocą społeczną, została przedstawiona w takich obszarach regulacji socjalnoprawnych, jak: świadczenia rodzinne, pomoc państwa w wychowywaniu dzieci, fundusz alimentacyjny i działania wobec dłużników alimentacyjnych, dodatki mieszkaniowe, wspieranie rodziny i piecza zastępcza oraz przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Dopełnieniem prezentacji jest ostatnia część poświęcona wybranym rodzajom www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 15 WPROWADZeNIe wsparcia, które w praktyce towarzyszą często bardziej rozpowszechnionym i znanym formom pomocy. Podsumowaniem poszczególnych fragmentów jest przytoczenie orzecznictwa sądów administracyjnych oraz podanie pozycji literatury umożliwiających pogłębienie wiedzy teoretycznej. Opracowanie ma – zgodnie z założeniami serii Meritum – wybitnie praktyczny charakter. Zawiera liczne wzory, tabele, zestawienia i porównania. O jego walorze praktycznym świadczą również przykłady, odzwierciedlające przełożenie regulacji prawnych na konkretne sytuacje życiowe. taki układ czyni tekst bardzo przystępnym, przejrzystym i zrozumiałym, co dodatkowo wzmacniają rozwiązania edytorskie, w tym: – układ treści podzielony na niewielkie, zwięzłe fragmenty; – zamieszczone na marginesach numery sygnalizujące ważne pojęcia wraz z ich objaśnie- niem; tekstów; – rozbudowany system wewnętrznych odesłań, umożliwiający sprawne odszukanie interesu- jącego zagadnienia i eliminujący zbędne powtórzenia; – podana na wstępie jednostki redakcyjnej podstawa prawna; – graficzne uwypuklenie najważniejszych kwestii w postaci ramki i hasła WAŻNE!; – szczegółowy i wyczerpujący indeks rzeczowy z odniesieniem do numerów na marginesie – wyodrębnione tezy z orzecznictwa sądowego i wykaz fachowej literatury; – przyjazna dla czytelnika szata graficzna. Publikacja jest praktycznym poradnikiem skierowanym do szerokiego kręgu odbiorców, za- równo zajmujących się administrowaniem sprawami socjalnymi, jak i korzystających z ochro- ny socjalnej. W szczególności adresatami tomu są pracownicy jednostek organizacyjnych po- mocy społecznej i systemu pieczy zastępczej oraz organy zajmujące się nadzorem i kontrolą omawianej sfery życia publicznego. Zespół Autorów stanowi grono wybitnych specjalistów, praktyków i teoretyków prawa, repre- zentujących wyższe uczelnie, organy orzecznicze i ochrony prawa. Poziom ich wiedzy i warsz- tat umożliwił omówienie poszczególnych zagadnień w sposób problemowy, naświetlający kwestie sporne oraz przestrzegający przed nieprawidłowościami. W tym miejscu pragnę podziękować wszystkim Autorom za włożony trud w przygotowanie pu- blikacji oraz wyrazić nadzieję na dalszą współpracę przy następnych wydaniach. Wrocław, maj 2016 r. dr hab. Iwona Sierpowska, prof. PWSZ im. Witelona w Legnicy 16 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl WYKAZ SKRÓTÓW 1. Źródła prawa k.c. k.k. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) k.p. k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.r.o. p.a.s.c. p.p.s.a. r.d.m.m.d. r.d.p.s. r.m.c. r.p.u. r.s.u.o. r.s.z.p.s. r.ś.d.s. ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) ustawa z  dnia 14 czerwca 1960  r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23) ustawa z  dnia 17 listopada 1964  r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z  dnia 25 lutego 1964  r. – Kodeks rodzinny i  opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.  U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. poz. 1741 z późn. zm.) ustawa z  dnia 30 sierpnia 2002  r. – Prawo o  postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718) rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 8 marca 2005 r. w sprawie domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (Dz. U. Nr 43, poz. 418) rozporządzenie Ministra Pracy Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej (Dz. U. poz. 964) rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2012 r. w sprawie mieszkań chronionych (Dz. U. poz. 719) rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z  dnia 3 sierpnia 2012  r. w  sprawie udzielania oraz zagospodarowanie (Dz. U. poz. 954) usamodzielnienie, kontynuowanie pomocy na nauki rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z  dnia 22 września 2005  r. w  sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych (Dz. U. Nr 189, poz. 1598 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 kwietnia 2012 r. w sprawie specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny (Dz. U. poz. 486) rozporządzenie Ministra Pracy Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi (Dz. U. Nr 238, poz. 1586 z późn. zm.) www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 17 WyKAZ SKRótóW r.u.p.c. u.c. u.d.m. u.e.r. u.f.p. u.o.z.p. u.p.e. u.p.n. u.p.o.u.a. u.p.p.r. u.p.p.w.d. u.p.s. u.p.sz.w. u.p.z.i.r.p. u.r.z.o.n. u.s.d.g. u.s.k.o. u.s.o. u.s.u.s. u.ś.r. u.ś.z. u.w.r. rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 kwietnia 2015 r. w sprawie udzielania pomocy cudzoziemcom (Dz. U. poz. 515 z późn zm.) ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (tekst jedn.: Dz. U. poz. 1650 z późn. zm.) ustawa z  dnia 21 czerwca 2001  r. o  dodatkach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz.  U. z 2013 r. poz. 966 z późn. zm.) ustawa z  dnia 17 grudnia 1998  r. o  emeryturach i  rentach z  Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 748 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 546) ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1059 z późn. zm.) ustawa z  dnia 29 lipca 2005  r. o  przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jedn.: Dz.  U. z 2016 r. poz. 224 z późn. zm.) ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 169 z późn. zm.) ustawa z  dnia 29 lipca 2005  r. o  przeciwdziałaniu przemocy w  rodzinie (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1390) ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. poz. 195 z późn. zm.) ustawa z  dnia 12 marca 2004  r. o  pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz.  U. z  2015  r. poz. 163 z późn. zm.) ustawa z  dnia 27 lipca 2005  r. – Prawo o  szkolnictwie wyższym (tekst jedn.: Dz.  U. z 2012 r. poz. 572 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 645 z późn. zm.) ustawa z  dnia 27 sierpnia 1997  r. o  rehabilitacji zawodowej i  społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn.: Dz.  U. z  2011  r. Nr  127, poz.  721 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 584 z późn. zm.) ustawa z  dnia 12 października 1994  r. o  samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1659 z późn. zm.) ustawa z  dnia 7 września 1991  r. o  systemie oświaty (tekst jedn.: Dz.  U. z  2015  r. poz. 2156 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z  dnia 28 listopada 2003  r. o  świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.  U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 581 z późn. zm.) ustawa z  dnia 9 czerwca 2011  r. o  wspieraniu rodziny i  systemie pieczy zastępczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 575) 2. Organy orzekające NSA SA SN 18 Naczelny Sąd Administracyjny sąd apelacyjny Sąd Najwyższy www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl WyKAZ SKRótóW TK Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny WSA 3. Publikatory i czasopisma CBOSA Dz. U. Centralna Baza Orzecznictwa Sądów Administracyjnych Dziennik Ustaw Dz. Urz. UE Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej LEX M.P. NP OwSS Pal. PiP PiZS PS Sł. Prac. SP ST 4. Inne j.s.t. o.p.s. orz. p.c.p.r. post. r.o.p.s. System Informacji Prawnej „LEX OMEGA” Monitor Polski Nowe Prawo Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych Palestra Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Przegląd Sądowy Służba Pracownicza Studia Prawnicze Samorząd Terytorialny jednostka (-i) samorządu terytorialnego ośrodek pomocy społecznej orzeczenie powiatowe centrum pomocy rodzinie postanowienie regionalny ośrodek pomocy społecznej tekst jedn. tekst jednolity uchw. ust. wyr. uchwała ustęp wyrok z późn. zm. z późniejszymi zmianami ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 19 Część I Pomoc społeczna ROZDZIAŁ I Istota i zasady udzielania pomocy społecznej Iwona Sierpowska SPIS TREŚCI 1. Pomoc społeczna i wsparcie socjalne w systemie zabezpieczenia społecznego 2. Cele i zasady pomocy społecznej ............................................. A. Cele ............................................................... B. Zasady ......................................................... a. Pomocniczość .............................................. 1 5 5 6 7 b. Publiczny charakter pomocy społecznej .. c. Godność ........................................................ d. Niezbędność potrzeb .................................. e. Adekwatność ................................................ f. Obowiązek współdziałania ......................... 10 11 12 13 14 1–2 IStOtA I ZASADy uDZIeLANIA POmOcy SPOłecZNej 1. Pomoc społeczna i wsparcie socjalne w systemie zabezpieczenia społecznego 1 Pomoc społeczna jest częścią systemu zabezpieczenia społecznego. System ten zapewnia ochronę przed określonymi rodzajami ryzyka socjalnego. jest on definiowany jako: „całokształt środków i działania instytucji publicznych, za pomocą których społeczeństwo sta- ra się zabezpieczyć swych obywateli przed niezawinionym przez nich niedostatkiem, przed groźbą niemożności zaspokojenia podstawowych, społecznie uznanych za ważne, potrzeb” [j. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne – problematyka i metody, Warszawa 1966, s. 28]. Poprzez zabezpieczenie społeczne państwo ma zapewnić warunki egzystencji wszyst- kim tym, którzy ze względów od siebie niezależnych nie mogą utrzymać się z własnej pracy. Przeszkodami uniemożliwiającymi samodzielne utrzymanie może być: – wiek, – niepełnosprawność, – choroba, – wypadek, – bezrobocie i wiele innych. Głównym wykonawcą tej idei jest państwo, niemniej odwołuje się ona do solidarności spo- łecznej, zobowiązując członków społeczeństwa do ponoszenia odpowiedzialności za jednost- ki, które nie są samowystarczalne. Pod pojęciem zabezpieczenia społecznego rozumie się również ogół świadczeń o cha- rakterze: – ubezpieczeniowym, – zaopatrzeniowym i – pomocowym. 2 W związku z tym wyróżnia się trzy metody (techniki) zabezpieczenia społecznego: 1) ubezpieczeniową, 2) zaopatrzeniową i 3) pomocową (opiekuńczą). Ad 1) Najbardziej rozpowszechnioną jest metoda ubezpieczeniowa. cechuje ją powiązanie z pra- cą zarobkową poprzez system składek odprowadzanych do określonego funduszu. Z fun- duszu wypłacane są świadczenia w związku z wystąpieniem zdarzenia losowego uniemożli- wiającego trwale lub czasowo świadczenie pracy. tym samym ciężar szkody rozłożony jest na wszystkich ubezpieczonych. W ubezpieczeniach występują świadczenia typowe, roszczenio- we, których wysokość zależy od wkładu pracy. Ad 2) cechą metody zaopatrzeniowej jest: a) finansowanie świadczeń z funduszy publicznych zasilanych z podatków oraz b) zapewnienie jednolitych i równych dla wszystkich świadczeń. 24 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 1. POmOc SPOłecZNA I WSPARcIe SOcjALNe W SyStemIe ZABeZPIecZeNIA SPOłecZNeGO 3 te ostatnie są zwykle niewysokie, mają zapewnić zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb, ich uzupełnieniem mają być dochody pochodzące z innych źródeł (oszczędności, dodatkowe ubezpieczenia). świadczenia te: – mają charakter roszczeniowy i – są przyznawane bez związku z pracą (poza specjalną formą zaopatrzenia osób w służ- bie państwowej). W metodzie zaopatrzeniowej podstawowym kryterium przyznawania świadczeń są potrzeby lub zasługi. świadczenia przyznawane ze względu na to drugie kryterium upodabniają się do świadczeń ubezpieczeniowych, a ich wysokość znacznie przewyższa świadczenia przyznawa- ne ze względu na potrzebę. Ad 3) metoda pomocowa (opiekuńcza) znajduje zastosowanie wobec osób znajdujących się w trudnych sytuacjach życiowych, które własnym staraniem nie są w stanie przezwyciężyć kryzysów. Państwo ze środków publicznych oferuje im pomoc nie tylko finansową, ale również rzeczową i usługową. świadczenia umożliwiają zaspokojenie podstawowych potrzeb byto- wych, często pobierane są okresowo. W metodzie tej dominuje zasada uznaniowości i in- dywidualizacji świadczeń, tzn. ich dopasowania do sytuacji konkretnego beneficjenta. Pomoc stawia na: – aktywizację świadczeniobiorców, – ich integrację ze środowiskiem i – życiowe usamodzielnienie. Powyższe metody znajdują odzwierciedlenie w budowie systemu zabezpieczenia społecznego. Niemniej, rozrastający się obszar prawnych regulacji powoduje powstawanie świadczeń hy- brydowych, opartych na mieszanych metodach. Rodzi to trudności ich klasyfikacji, zwłaszcza oddzielenia świadczeń o charakterze zaopatrzeniowym i pomocowym. Dodatkową trudnością jest zaliczanie do zaopatrzenia społecznego świadczeń przyznawanych ze względu na potrze- by i zasługi, które znacznie się od siebie różnią. Dlatego we współczesnej literaturze proponu- je się wyodrębnienie wsparcia społecznego (socjalnego), jako jeszcze jednej części systemu zabezpieczenia społecznego, umieszczonego pomiędzy zaopatrzeniem a pomocą społeczną. W jego ramach zawierają się świadczenia państwowe zaspokajające określone potrzeby oraz świadczenia adresowane do osób znajdujących się w określonej sytuacji. Formami wsparcia społecznego są: – świadczenia zaspokajające określone potrzeby (dodatek mieszkaniowy), – świadczenia uzasadnione określoną sytuacją faktyczną (niepełnosprawność), – świadczenia dla rodzin wychowujących dzieci (świadczenia rodzinne). 3 Pomoc w ramach wsparcia społecznego przysługuje z racji spełnienia przesłanek normatyw- nych i jest niezależna od aktywności zmierzającej do poprawy warunków życiowych. Oznacza to, że celem wykorzystywanych metod nie jest usamodzielnienie beneficjenta ani doprowa- dzenie do jego życiowej samowystarczalności. Do cech wsparcia społecznego zaliczyć należy również: – roszczeniowość, – brak związku z pracą i aktywizacją, – względnie stałą wysokość i stosunkowo długi okres pobierania świadczeń, – brak indywidualnego dopasowania wsparcia, wyrażający się m.in. w rezygnacji z przepro- wadzania wywiadu środowiskowego, – uzależnienie uprawnień od dochodu, nie od stanu majątku. www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 25 4–5 IStOtA I ZASADy uDZIeLANIA POmOcy SPOłecZNej 4 Celem świadczeń jest tu wyrównywanie szans i deficytów socjalnych: 1) nie mają one charakteru ekwiwalentnego ani kompensacyjnego; 2) nie są bezpośrednio nakierowane na zwalczanie ubóstwa, a na wyrównywanie dyspropor- cji pomiędzy dochodami a uzasadnionymi potrzebami; 3) nie zastępują dochodu, lecz go uzupełniają, umożliwiając polepszenie sytuacji życiowej i tworzenie inkluzyjnej wspólnoty; 4) są zorientowane na zachowanie pewnego standardu życiowego, rozwój i partycypację. Wyodrębnienie wsparcia społecznego (socjalnego) można potraktować jako wydzielenie określonych typów świadczeń z dualistycznego zaopatrzenia społecznego. Dualizm ten przy- czynił się do mniej lub bardziej udanych prób przemieszczania świadczeń zaopatrzeniowych przyznawanych ze względu na określoną potrzebę w kierunku pomocy społecznej, co z kolei prowokowało do wydzielania pomocy społecznej w znaczeniu wąskim i szerokim. tym samym powyższe wyodrębnienie wydaje się dobrą alternatywą dla wyróżniania pomocy społecznej sensu stricto i sensu largo. Podsumowując, warto podkreślić, że wskazane wyżej metody nie przynależą ściśle do poszcze- gólnych części systemu zabezpieczenia społecznego. metoda pomocowa (opiekuńcza) jest właściwa dla pomocy społecznej, jednocześnie wraz z metodą zaopatrzeniową kształtuje ona wsparcie społeczne. Ponadto należy zauważyć, iż pomoc społeczna może funkcjonować w kil- ku kontekstach znaczeniowych: – jako część systemu zabezpieczenia społecznego, – jako metoda (technika) zabezpieczenia społecznego oraz – jako obszar regulacji sprowadzający się do konkretnych aktów prawnych – ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej i jej przepisów wykonawczych. W tym ostatnim ujęciu zostanie ona przedstawiona w niniejszym opracowaniu. Literatura: M. Andrzejewski, Ochrona praw dziecka w rodzinie dysfunkcyjnej (dziecko – rodzina – państwo), Kraków 2003; M. Lewandowicz-Machnikowska, Regulacja prawna socjalnego wsparcia dla osób o  niskich dochodach, Wrocław 2013; W. Muszalski, Prawo socjalne, Warszawa 2010; S. Nitecki, Świadczenia rodzinne. Procedury i tryb przyznawania, Wrocław 2009; J. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne – problematyka i me- tody, Warszawa 1966; G. Szpor, Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego (w:) Z. Kluszczyńska, W. Koczur, K. Rubel, G. Szpor, T. Szumlicz, System ubezpieczeń społecznych. Zagadnienia podstawowe, War- szawa 2006. 2. Cele i zasady pomocy społecznej A. Cele Podstawa prawna: art. 2–4, 16 ust. 2, art. 17–24, 25, 37, 39 ust. 1, art. 45 ust. 3, art. 50, 51 ust. 1, art. 55 ust. 2, art. 57, 58 ust. 1, art. 61, 67–69, 80 ust. 3, art. 96 ust. 1, art. 99, 103, 110 ust. 5, art. 112 ust. 3, art. 119 u.p.s. 5 Głównym celem omawianej sfery życia publicznego jest pomoc człowiekowi znajdującemu się w trudnej sytuacji życiowej, której nie jest on w stanie przezwyciężyć samodzielnie. mając na uwadze całokształt regulacji, można wyróżnić następujące szczegółowe cele pomocy spo- łecznej: 26 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 2. ceLe I ZASADy POmOcy SPOłecZNej 6 – umożliwienie osobom i rodzinom życia w warunkach odpowiadających godności człowieka, – wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych po- trzeb bytowych, – umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, – doprowadzenie do życiowego usamodzielnienia świadczeniobiorców i ich integracji ze środowiskiem, – zapobieganie sytuacjom, w których niezbędne jest udzielenie pomocy społecznej. Powyższe cele osiągane są poprzez: – przyznawanie i dostarczanie świadczeń, – utrzymywanie i rozwój infrastruktury socjalnej, – współpracę z organami administracji oraz podmiotami niepublicznymi. celem pomocy nie jest zaspokajanie ogółu potrzeb wszystkich obywateli, w skali masowej, ale konkretnych świadczeniobiorców. Wyraz temu daje zasada indywidualizacji świadczeń. Zaspokajanie potrzeb bytowych może sprowadzać się do dostarczania konkretnych dóbr ma- terialnych, jak i może przybierać postać złożoną. Pomoc społeczna może polegać na ciągłym zaspokajaniu podstawowych potrzeb bytowych. tak się dzieje przy tzw. stałych formach pomocy, kiedy nie ma szans na osiągnięcie życiowej niezależności przez świadczeniobiorcę z powodu wieku, choroby czy niepełnosprawności. WAŻNE! Generalnie jednak jako zasadę należy uznać: zaspokajanie podstawowych potrzeb połączone z działaniami na rzecz osiągnięcia samowystarczalności świadczenio- biorcy. B. Zasady W pomocy społecznej obowiązuje kilka rodzajów zasad. – Po pierwsze, należy wymienić zasady wyrażone wprost w I rozdziale u.p.s. – Po drugie – reguły o charakterze systemowym dekodowane z całości przepisów u.p.s., jak 6 i wykraczające poza zakres jej regulacji. – Po trzecie, w pomocy społecznej, będącej częścią administracji, obecne są zasady wła- ściwe dla organizacji i funkcjonowania administracji publicznej i procedur administracyj- nych. – Po czwarte, wyróżnić należy zasady – wartości obecne w całym systemie prawa, nabiera- jące w pomocy społecznej szczególnej wrażliwości, chodzi tu przede wszystkim o zasadę równości i sprawiedliwości społecznej. Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze znaczenie ma pierwsza kategoria zasad. Są one drogowskazem do interpretacji przepisów ustawy, ich znajomość ma istotne znaczenie w sferze stosowania prawa, zwłaszcza w ocenie stanów faktycznych, na podstawie której or- gan podejmuje decyzję o przyznaniu świadczenia. www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 27 7–8 IStOtA I ZASADy uDZIeLANIA POmOcy SPOłecZNej 7 Zasada pomocniczości (subsydiarności) w prawie i filozofii ma różne znaczenia. a. Pomocniczość WAŻNE! Najogólniej sprowadza się ona do niewyręczania jednostki (małej wspólnoty) w tym, co może ona zdziałać samodzielnie. Zasada ta wyraża poszanowanie dla autonomii jednostki, jej integralności i prawa do samo- stanowienia. W myśl analizowanej zasady państwo (większe społeczności) nie powinno: – ingerować w życie mniejszych wspólnot, – nie powinno pozbawiać ich kompetencji, samodzielności, inicjatywy działania i odpowie- dzialności. Ingerencja i pomoc wyższych wspólnot oraz państwa może mieć miejsce tylko wtedy, gdy niż- sze wspólnoty nie mogą samodzielnie wypełnić nałożonych na nie zadań. Reguła ta odnosi się również do relacji jednostka – państwo. 8 W pomocy społecznej zasada pomocniczości występuje w kilku kontekstach znaczeniowych, niemniej nie została ona wyrażona wprost w ustawie. jest to zasada, na której zbudowany jest nie tylko system pomocy społecznej, ale i cały system zabezpieczenia społecznego, w którym pomoc społeczna zajmuje ostatnie miejsce i uruchamiana jest w ostatniej kolejno- ści. 1. Zgodnie z zasadą pomocniczości udzielenie pomocy społecznej powinno następować wówczas, kiedy osoba nie jest w stanie zaspokoić swoich potrzeb poprzez dochody otrzymywa- ne z pracy lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego, względnie inne świadczenia socjal- ne. 2. Drugi, najważniejszy kontekst omawianej zasady wyraża istotę pomocy społecznej. W myśl art. 2 ust. 1 u.p.s. pomoc ta uruchamiana jest dopiero, gdy osoba lub rodzina znajdzie się w sytuacji kryzysowej i nie potrafi jej samodzielnie przezwyciężyć. Ingerencja instytucji publicznej w prywatność i autonomię jednostki uzasadniona jest brakiem samowystarczal- ności. Generalnie sprowadza się ona do niewyręczania jednostki z obowiązków, które może ona zrealizować samodzielnie. W myśl zasady pomocniczości interwencja władzy nie powin- na mieć charakteru wyłącznie opiekuńczego, a powinna być nastawiona na aktywizację jednostek, zachęcając je do korzystania z prawnie chronionej autonomii. Pomoc powinno cechować umiarkowanie. 3. trzeci kontekst odwołuje się do powinności członków rodziny osoby, która wymaga pomo- cy. Zgodnie z zasadą pomocniczości człowiek winien samodzielnie zaspokajać swoje potrzeby bytowe, jeśli nie jest w stanie tego robić z pomocą powinna przyjść najmniejsza i najbliższa mu wspólnota, jest nią niewątpliwie rodzina. 4. Ponadto zasada pomocniczości legła u podstaw podziału zadań publicznych z zakresu po- mocy społecznej. Najwięcej zadań przypisano gminie. W myśl zasady pomocniczości to naj- mniejsze wspólnoty mają reagować na rozwiązywanie lokalnych problemów, one też znajdują się najbliżej potrzebujących i potrafią najszybciej zareagować na sytuacje kryzysowe. Zadania, które wykraczają poza możliwości gminy, przydzielono powiatowi, zaś zadania przekraczające możliwości powiatu wypełnia samorząd województwa. Ostatnie miejsce w tej hierarchii zaj- muje państwo i jego administracja. 5. Zasada pomocniczości wyraża się również w obecności podmiotów niepublicznych w po- mocy społecznej. Z jednej strony organizacje społeczne są obok rodziny i gminy są wspólnota- mi najbliższymi człowiekowi, wspomagającymi go w trudnych sytuacjach życiowych, z drugiej strony są one formą aktywizacji społecznej i gospodarczej, wokół których jednostka buduje 28 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 2. ceLe I ZASADy POmOcy SPOłecZNej 9–10 swoją niezależność i samowystarczalność. Państwo powinno wspierać ich rozwój i rozwijać z nimi współpracę w zakresie realizacji zadań publicznych. Zasada pomocniczości w pomocy społecznej – wymiar teoretyczny i praktyczny 9 Znaczenie zasady pomocniczości Zasada pomocniczości w przepisach ustawy o pomocy społecznej 1. Pomoc społeczna stanowi domknięcie systemu za- bezpieczenia społecznego i przyznawana jest w ostat- niej kolejności. 2. Pomoc społeczna uruchamiana jest w sytuacji braku samowystarczalności osoby lub rodziny. Co do zasady nie wyręcza, ani nie przejmuje odpowiedzialności za świadczeniobiorcę. Wymaga aktywnej postawy. 3. Osobie potrzebującej pomocy powinna udzielić naj- pierw rodzina, potem instytucja publiczna. 4. Najwięcej zadań publicznych z zakresu pomocy spo- łecznej wypełnia gmina, jako najmniejsza i  najbliższa człowiekowi wspólnota. 5. Podmioty niepubliczne zaspokajają potrzeby człowie- ka wspierając działalność instytucji publicznych. Art. 37 ust. 1 – zasiłek stały nie przysługuje osobie zdolnej do pracy, art. 37 ust. 4 – nie wolno łączyć zasiłku stałego z wybranymi świadczeniami z zabezpieczenia społecznego, art. 99 – zasiłek okresowy i stały podlega zwrotowi za okres, za który pobra- no rentę lub emeryturę. Art. 2 ust. 1 – pomocy udziela się gdy osoba lub rodzina nie posiada wła- snych środków, zasobów i możliwości pokonania życiowych trudności lub gdy nie potrafi z nich zrobić użytku, art. 3 ust. 1 – pomoc zmierza do życiowego usamodzielnienia świadczenio- biorcy i wspiera go w dążeniach do osiągnięcia samodzielności, art. 4 – osoby i rodziny korzystające z pomocy zobowiązane są do współdzia- łania w rozwiązywaniu ich trudnych sytuacji życiowych. Art. 50 ust. 2 – przyznanie usług opiekuńczych osobie w rodzinie zależy od możliwości zapewnienia jej opieki przez członków rodziny, art. 61 – małżonek, zstępni przed wstępnymi wnoszą opłatę za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej, art. 96 ust. 1 – można żądać zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej od małżonka, zstępnych i wstępnych świadczeniobiorcy, art. 103 – w drodze umowy ustala się z małżonkiem i krewnymi świadcze- niobiorcy ich finansowy wkład w udzielenie pomocy, art. 110 ust. 5 i art. 112 ust. ust. 3 – kierownicy określonych jednostek orga- nizacyjnych pomocy społecznej mogą wytaczać na rzecz obywateli powódz- twa o roszczenia alimentacyjne. Art. 17–24 – zadania z zakresu pomocy społecznej podzielone są pomiędzy administracją rządową i samorządem terytorialnym. Najbardziej rozbudowa- ne są katalogi zadań wspólnot lokalnych. Art. 2 ust. 2 – organy administracji publicznej współpracują z organizacjami społecznymi, pozarządowymi, kościołami i związkami, wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi, art. 25 – organy administracji mogą zlecać zadania z zakresu pomocy spo- łecznej podmiotom niepublicznym, art. 57 – domy pomocy społecznej mogą prowadzić podmioty niepubliczne, art. 52, 53, 67–69 – podmioty niepubliczne, w ramach działalności gospo- darczej i statutowej, mogą realizować inne zadania opiekuńczo-wspomaga- jące, w tym prowadzić mieszkania chronione i rodzinne domy pomocy. b. Publiczny charakter pomocy społecznej Pomoc społeczna ma charakter publiczny, jej organizowanie należy do państwa i samorzą- du terytorialnego (art.  2 ust.  2 u.p.s.). Pomoc społeczna jest częścią działu administracji o nazwie zabezpieczenie społeczne. Zadania z zakresu pomocy społecznej są zadaniami pu- blicznymi, których realizacją zajmują się organy administracji rządowej i samorządu teryto- rialnego (art. 17–24 u.p.s.). mogą one zlecać ich realizacją podmiotom niepublicznym, nie- mniej odpowiedzialność za zaspokajanie potrzeb objętych pomocą społeczną ponoszą organy 10 www.meritum-pomoc-spoleczna.wolterskluwer.pl 29 11–12 IStOtA I ZASADy uDZIeLANIA POmOcy SPOłecZNej administracji publicznej. W celu realizacji zadań organy samorządu terytorialnego tworzą i utrzymują odpowiednią infrastrukturę, w tym jednostki organizacyjne pomocy społecznej. Publiczny charakter pomocy społecznej sprowadza się również do wykonywania orzecznictwa administracyjnego. Indywidualne sprawy z zakresu pomocy społecznej rozstrzygane są w dro- dze decyzji administracyjnych, kompetencji decyzyjnych nie można delegować poza aparat administracyjny (art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.s.). Realizacja zadań w obszarze pomocy społecznej podlega kontroli państwa, sprawowana jest ona przez wojewodę i sądy administracyj- ne. Pomoc społeczna finansowana jest ze środków publicznych pochodzących z budżetu pań- stwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego. c. Godność 11 W centrum pomocy społecznej znajduje się człowiek i jego potrzeby. Ochrona podstaw egzy- stencji jednostki jest w istocie ochroną jej godności. Godność jest wartością fundamentalną dla całego porządku prawnego. WAŻNE! Działania organów powinny uwzględniać autonomię jednostki i jej dążenie do samo- realizacji. Przesłanką tak rozumianej godności jest m.in. zapewnienie minimum socjalnego, umożliwia- jącego jednostce samodzielne funkcjonowanie w społeczeństwie oraz stworzenie człowiekowi szans na rozwój jego osobowości. W pomocy społecznej dobro człowieka jest najwyższą war- tością, czemu ustawodawca daje wielokrotnie wyraz, w szczególności czyniąc jednym z celów pomocy stworzenie osobom i rodzinom warunków życia odpowiadających godności człowie- ka (art. 3 ust. 1 u.p.s.). Ponadto godność przywoływana jest przy określeniu poziomu usług świadczonych przez domy pomocy społecznej (art. 55 ust. 2 u.p.s.) i inne placówki opieki, przy wyznaczaniu zakresu pracy socjalnej (art. 45 ust. 3 u.p.s.) oraz obowiązków pracowni- ka socjalnego (art. 119 ust. 2 pkt 2 u.p.s.). Pośrednio poszanowanie godności wyraża obo- wiązek kierowania się dobrem osób korzystających z pomocy i ochrony ich dóbr osobistych. Ogromne znaczenie dla ochrony godności ma jakość kontaktów osób poszukujących wsparcia z pracownikami jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Powinni oni posiadać od- powiednie kwalifikacje i cechy osobowości. Realizacja ustawowych obowiązków władz publicznych nie jest jedynym wyznacznikiem ochrony ludzkiej godności. jej poszanowanie zależy w dużej mierze od indywidualnych postaw jednostki, jej więzi społecznych, od jej sys- temu wartości. Ochrona godności nie może być zatem sprowadzana wyłącznie do gwarancji udzielanych przez porządek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: