Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00453 009775 7517022 na godz. na dobę w sumie
MÓWIĄ WIEKI NUMER 6 (2015) - ebook/pdf
MÓWIĄ WIEKI NUMER 6 (2015) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Bellona Język publikacji: polski
ISBN: 1689419700006 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
TEMAT MIESIĄCA
Waterloo 1815. Koniec epoki napoleońskiej

W numerze:
Andrzej Nieuważny, Sto dni
Andrzej Nieuważny, Waterloo, ostatni bój Napoleona
Maciej Krawczyk, Rothschild pod Waterloo?

Ponadto:
Bogusław Dec, Jak powstawały średniowieczne manuskrypty
Włodzimierz Mędrzecki, Władysław Grabski w oczach polskiej opinii publicznej
Borys Sokołow, Tajemnica śmierci Raoula Wallenberga
Krzysztof Kubiak, Syjonistyczna tajna imigracja
Mariusz Hoffman, Kalifat islamski. Powtórka z historii?
Hubert Wilk, Samochód dla Polski Ludowej
Piotr Szlanta, Wrocławski shopping
Sławomir Koper, Zabytki i jaskinie Słowenii
Marcin Czajkowski, Prezent na 40. urodziny
Marek Stremecki, Tadeusz Kantor, atysta piwniczny

ORAZ RECENZJE I DODATEK EDUKACYJNY 'MÓWIĄ WIEKI W SZKOLE
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

czerwiec 2015 numer 6/2015 (665) cena 4,99 zł (23 vat) 7 9 1 4 9 8 6 1 N S S I N O W A K O L E K C J A ! N O W A K O L E K C J A ! A K O L E K C J A ! TIS A K O L E K C J A ! ORIA POL ORIA POL SKIEGO SKIEGO (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:18)(cid:19)(cid:4)(cid:26)(cid:26)(cid:4)(cid:23)(cid:22)(cid:81) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:17)(cid:16)(cid:8)(cid:12)(cid:29)(cid:7)(cid:18) (cid:81) (cid:18)(cid:10)(cid:8)(cid:17) O SOWIECKA OKUPACJA ZIEM POLSKICH (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:58)(cid:3)(cid:47)(cid:36)(cid:55)(cid:36)(cid:38)(cid:43)(cid:3)(cid:20)(cid:28)(cid:22)(cid:28)(cid:16)(cid:20)(cid:28)(cid:23)(cid:20)(cid:3)(cid:45)(cid:56)(cid:191)(cid:3)(cid:50)(cid:39)(cid:3)(cid:23)(cid:3)(cid:38)(cid:61)(cid:40)(cid:53)(cid:58)(cid:38)(cid:36) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:36)(cid:49)(cid:44)(cid:3)(cid:51)(cid:50)(cid:47)(cid:54)(cid:46)(cid:36)(cid:15)(cid:3)(cid:36)(cid:49)(cid:44)(cid:3)(cid:53)(cid:50)(cid:37)(cid:50)(cid:55)(cid:49)(cid:44)(cid:38)(cid:61)(cid:36)(cid:3)(cid:51)(cid:51)(cid:53)(cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:44)(cid:3)(cid:42)(cid:58)(cid:36)(cid:53)(cid:39)(cid:44)(cid:36)(cid:3)(cid:11)(cid:36)(cid:53)(cid:48)(cid:44)(cid:36)(cid:12)(cid:3)(cid:47)(cid:56)(cid:39)(cid:50)(cid:58)(cid:36)(cid:3)(cid:50)(cid:39)(cid:3)(cid:20)(cid:27)(cid:3)(cid:38)(cid:61)(cid:40)(cid:53)(cid:58)(cid:38)(cid:36) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) SZUKAJ W KIOSKACH! n n (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) Elegancka, twarda oprawa Elegancka, twarda oprawa Elegancka, twarda oprawa (cid:239)(cid:72)(cid:51)n n(cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:87)(cid:86)(cid:241)(cid:68)(cid:51) (cid:78)(cid:58)n n(cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:90)(cid:76)(cid:75)(cid:70)(cid:85)(cid:68) (cid:90)(cid:76)(cid:75)(cid:70)(cid:85)(cid:68) n(cid:3) (cid:68)(cid:81)(cid:61)n (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:85)(cid:82)(cid:87)(cid:86)(cid:76)(cid:75)(cid:68)(cid:90)(cid:76)(cid:93)(cid:71)(cid:90)(cid:68)(cid:85)(cid:83)(cid:76)(cid:68)(cid:81)(cid:239) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:82)(cid:74)(cid:72)(cid:76)(cid:78)(cid:86)(cid:79)(cid:82)(cid:51)(cid:68)(cid:76)(cid:85) (cid:87)(cid:68)(cid:79)(cid:93)(cid:82)(cid:74)(cid:72)(cid:81)(cid:80)(cid:72)(cid:76)(cid:93)(cid:71)(cid:82)(cid:51)(cid:68)(cid:90) (cid:22)(cid:25)(cid:28)(cid:20)(cid:16)(cid:28)(cid:22)(cid:28)(cid:20)(cid:87) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:76)(cid:78)(cid:90)(cid:246)(cid:80)(cid:82)(cid:87)(cid:19)(cid:25)(cid:93)(cid:80)(cid:92)(cid:71)(cid:285)(cid:68)(cid:78) (cid:3)(cid:3) (cid:87)(cid:200)(cid:76)(cid:86)(cid:72)(cid:76)(cid:93)(cid:71)(cid:68)(cid:78)(cid:79)(cid:76) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:90)(cid:246)(cid:87)(cid:81)(cid:72)(cid:80) (cid:80)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:71)(cid:76)(cid:202)(cid:218)(cid:77)(cid:71)(cid:93)(cid:75)(cid:70)(cid:92)(cid:81)(cid:79)(cid:68)(cid:90) (cid:90)(cid:246)(cid:87)(cid:81)(cid:72)(cid:80) (cid:3) (cid:3) (cid:80)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:71)(cid:76)(cid:202)(cid:218)(cid:77)(cid:71)(cid:93)(cid:75)(cid:70)(cid:92)(cid:81)(cid:79)(cid:68)(cid:90) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:92)(cid:93)(cid:85)(cid:82)(cid:87)(cid:88)(cid:68)(cid:76)(cid:70)(cid:76)(cid:80)(cid:82)(cid:78)(cid:68) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:90)(cid:90)(cid:90)(cid:17)(cid:78)(cid:82)(cid:79)(cid:72)(cid:78)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:86)(cid:78)(cid:68)(cid:90)(cid:68)(cid:79)(cid:70)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:68)(cid:17)(cid:83)(cid:79) (cid:17)(cid:90)(cid:90)(cid:17)(cid:90)(cid:90) (cid:79)(cid:83)(cid:17)(cid:68)(cid:70)(cid:68)(cid:93)(cid:70)(cid:79) (cid:79)(cid:68)(cid:90)(cid:68)(cid:78)(cid:86)(cid:79)(cid:82)(cid:83)(cid:68)(cid:77)(cid:70)(cid:78)(cid:72)(cid:79)(cid:82)(cid:78)(cid:17) (cid:70)(cid:78)(cid:72)(cid:79)(cid:82)(cid:46) (cid:29)(cid:200)(cid:77)(cid:68)(cid:71)(cid:92)(cid:90)(cid:218)(cid:77)(cid:70) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) OD REDAKCJI OD REDAKCJI Dla pożądających władzy nie istnieje droga pośrednia między szczytem a przepaścią – zauważył przed dwoma tysiącleciami rzymski historyk Pub- liusz Korneliusz Tacyt. Rzeczywiście, w historii świata znajdziemy bardzo wielu władców i polityków, którzy nie potrafili w porę zejść z wielkiej sceny. A jeśli zostali z niej strąceni, to obsesyjnie próbowali wrócić. W 1815 roku na tę ścieżkę wkroczył były cesarz Francuzów Napoleon I, który chciał się odegrać na wrogach zewnętrznych i częściowo własnym narodzie za klę- ski i  utratę tronu w  roku poprzednim. Ale czego można się było spodziewać po człowieku nazywanym Bogiem Wojny, który przez kilka- naście lat triumfował na polach bitew i podporządkował sobie prawie całą Europę? Że spokojnie usiedzi jako wygnaniec na Elbie? Już po stu dniach okazało się, że czas Bonapartego na dziejowej arenie bezpowrotnie minął. Klęska pod Waterloo (ta nazwa stała się synonimem druzgocącej porażki) skazała go na polityczny niebyt i rozstanie z cywili- zowanym światem. Uwięziony przez Anglików na atlantyckiej Wyspie Świętej Heleny, odległej o tysiące kilometrów od Europy, mógł już tylko – w towarzystwie niewielkiego grona dworaków – rozpamiętywać swe nie- dawne przewagi i przyczyny upadku aż do śmierci w 1821 roku. O stu dniach Napoleona i wielkiej batalii ze swadą opowiada na naszych łamach Andrzej Nieuważny, wybitny znawca epoki napoleońskiej. Zaś Maciej Krawczyk pisze, jak dzięki tej bitwie urosła fortuna angielskiej gałęzi ban- kierskiego rodu Rothschildów – w tym przypadku jeszcze raz okazało się, że szybka informacja to klucz do dużych pieniędzy. W czerwcowym numerze powracamy do formuły magazynowej, dla- tego poza tematem wiodącym znajdziecie w  nim państwo wiele różnorodnych artykułów. Polecamy tekst rosyjskiego historyka Borysa Sokołowa, który rozwikłuje tajemnicę śmierci Raoula Wallenberga, szwedzkiego dyplomaty, który podczas drugiej wojny światowej ratował węgierskich Żydów, a  potem został uprowadzony do Moskwy przez NKWD. Zachęcamy również do przeczytania o dziejach muzułmańskiego kalifatu (opisanych przez Mariusza Hoffmana), który obecnie próbują odbudować na terenie Syrii i Iraku fanatycy z tzw. Państwa Islamskiego. Zapraszamy do lektury. Bogusław Kubisz zastępca redaktora naczelnego Na okładce: fragment obrazu Carla von Steubena Napoleon pod Waterloo RADA REDAKCYJNA Andrzej Chwalba Marcin Kula Krzysztof Mikulski Jacek Purchla Andrzej Paczkowski Henryk Samsonowicz Jerzy Strzelczyk Barbara Szacka Janusz Tazbir Wiesław Władyka REDAKCJA Tomasz Bohun Błażej Brzostek Andrzej Brzozowski (Telegraf Historyczny) Marcin Czajkowski Wojciech Kalwat (Szkolna Liga Historyczna) Michał Kopczyński (redaktor naczelny) Bogusław Kubisz (zastępca redaktora naczelnego) Izabella Kubisz (sekretariat) Miłosz Niewierowicz (sekretarz redakcji) Piotr Szlanta Ewa Wipszycka ADRES REDAKCJI 01-233 WARSZAWA ul. BEMA 87 tel./faks 22 45 70 420 e-mail: mowiawieki@bellona.pl PRoJEKt oKłADKI Piotr Janowczyk PRoJEKt gRAfICzNY, SKłAD I łAMANIE Marcin Adamczyk DRUK Drukarnia LoToS PoLIgRAfIA ul. Wał Miedzeszyński 98 04-987 Warszawa WYDAWCY Bel lo na SA ul. Bema 87 01-233 War sza wa tel. 22 45 70 402 faks 22 652 26 95 e -ma il: biu ro@bel lo na.pl fundacja Historia i Kultura ul. Bema 87 01-233 War sza wa Promocja i reklama Mateusz Borucki tel. 22 45 70 420 e -ma il: mborucki@bellona.pl Kolportaż i prenumerata tel. 22 45 70 425 Prenumeratę do szkół dofinansowuje Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych i zastrzega sobie prawo dokonywania zmian w tekstach. Zachęcamy do odwiedzenia naszej strony internetowej www.mowiawieki.pl PRENUMERATA REALIZOWANA PRZEZ RUCH S.A.: Zamówienia na prenumeratę w wersji papierowej i na e-wydania można składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy kierować na adres e-mail: prenumerata@ruch.com.pl lub kontaktując się z Telefonicznym Biurem Obsługi Klienta pod numerem 801 800 803 lub 22 717 59 59 (czynne w godzinach 7 – 18, koszt połączenia według taryfy operatora). Dołącz do nas na facebooku: www.facebook.com/mowiawieki CzERwIEC 2015 w numERzE: temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej STo DNI teleGraF HistorYcZnY . . . . . . . . . . . . . . 4 Borys Sokołow: TAJEMNICA ŚMIERCI Jolanta Załęczny: MUZEUM NIEPODlEgłOŚCI RAOUlA WAllENBERgA . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 W WARSZAWIE – PlACóWKA gODNA Krzysztof Kubiak: SyJONISTyCZNA ODWIEDZENIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 TAJNA IMIgRACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 temat miesiąca: waterloo 1815. Mariusz Hoffman: KAlIFAT ISlAMSKI. koniec epoki napoleońskiej POWTóRKA Z HISTORII? . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Andrzej Nieuważny: STO DNI . . . . . . . . . . . . . . . 10 Hubert Wilk: SAMOCHóD Andrzej Nieuważny: WATERlOO, DlA POlSKI lUDOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 OSTATNI BóJ NAPOlEONA . . . . . . . . . . . . . . . . 16 HistorYcZna aGencja turYstYcZna Maciej Krawczyk: ROTHSCHIlD Piotr Szlanta: WROCłAWSKI SHOPPINg . . . . 51 POD WATERlOO? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Sławomir Koper: ZAByTKI cZas prZesZłY i ZaprZesZłY I JASKINIE SłOWENII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Bogusław Dec: JAK POWSTAWAły sZlakiem Zamków i pałaców ŚREDNIOWIECZNE MANUSKRyPTy . . . . . . . . 24 w niemcZecH Włodzimierz Mędrzecki: WłADySłAW gRABSKI Marcin Czajkowski: PREZENT W OCZACH POlSKIEJ OPINII PUBlICZNEJ . . . 29 NA 40. URODZINy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 w nAstępnym numERzE: tEMAt MIESIąCA: WoKÓł gRUNWALDU • Punkt zwrotny bitwy pod grunwaldem • Heroldowie spod grunwaldu • Zakon krzyżacki i „turystyka” krucjatowa cZas prZesZłY i ZaprZesZłY KALIfAT ISLAMSKI. PoWTóRKA Z HISToRII? sZlakiem Zamków i pałaców w niemcZecH PREZENT NA 40. uRoDZINy PoNADto W NUMERzE • 120-lecie ruchu ludowego w Polsce • Polacy i Litwini – różnie o wspólnej historii oraz recenzje i nowości historyczne okrucHY HistorYcZne Marek Stremecki: TADEUSZ KANTOR, ARTySTA PIWNICZNy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 recenZje Piotr goltz: HISTORIA WASZA I NASZA . . . . . . . 66 Błażej Brzostek: SCENA WIElKIEJ ROZgRyWKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Miłosz Niewierowicz: W ROSyJSKIM TURKIESTANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Tomasz Bohun: NIE TylKO NOWy SZylD . . . 67 Hubert Kuberski: ZA NIEMCA NAD SEKWANą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 to warto prZecZYtać . . . . . . . . . . . . . . 69 notY o ksiąŻkacH . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 nowoŚci HistorYcZne . . . . . . . . . . . . . . 71 plotki Z brodą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 dodatek „reFormY pieniądZa w polsce i na Świecie” Wojciech Morawski: SZAlEńSTWA WAlUTOWE AMERyKI łACIńSKIEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Janusz Kaliński: DENOMINACJA ZłOTEgO W 1995 ROKU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 dodatek edukacYjnY „mówią wieki w sZkole” TO JUŻ PRAWIE FINAł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I Tomasz Bohun: MICHAł KORyBUT WIŚNIOWIECKI: SyN KNIAZIA JAREMy . . . . . . III Kazimierz Michał Ujazdowski: PIóREM I SZABlą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VIII UCZyć O OBRONNOŚCI. ROZMOWA Z gEN. BOgUSłAWEM PACKIEM . . XI Piotr Szlanta: (NIE)ŚWIęTE PRZyMIERZE . . . XIV Zofia Ogonowska: KAŻDy SIę lICZy . . . . . . . XVI 10 TemaT miesiąca: WaTerloo 1815. Koniec epoKi napoleońsKiej Carl von Steuben, Napoleon powraca z Elby, 1818, fot. akg/East News Andrzej Nieuważny sto dni W marcu 1815 roku rozpoczęła się awantura polityczna, która zaparła Europie dech. Sto dni – powiedział prefekt departamentu Sekwany Chabrol, witając 8 lipca wracającego do Paryża Ludwika XVIII. Tyle czasu miało upłynąć od fatalnej chwili, gdy Wasza Królewska Mość, zmuszona wyrwać się z najczulszych uczuć swego ludu, porzuciła stolicę wśród łez i lamentów opinii publicznej. Termin „sto dni” na stałe wszedł do historycznego słownika. W tym krótkim czasie wiele się wydarzyło: Napoleon odbił Francję, ogłosił Akt dodatkowy do konstytucji cesarstwa, przeprowadził kampanię belgijską oraz po raz drugi abdykował. Ostatecznie. temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 11 Tak czy inaczej, niezatrzymany przez Royal Navy „L’Inconstant” zacumował 1 marca w  zatoce Juan. Wygnany cesarz ruszył odbić Francję. Wśród setek najwierniejszych, gotowych wejść do Paryża w triumfie lub zginąć, była też garstka Polaków. Niewiele ponad setka dawnych szwoleżerów gwardii płk. Jerzmanowskiego (tzw. szwadron Elby) to jedyna zrazu jazda cesarskiego korpusiku. Koni nie starczyło dla wszystkich. Jeszcze na pokładzie okrętu Na- poleon zapowiedział, że odzyska pań- stwo bez wystrzału. Wiedział, że większość Francuzów miała dość Burbonów. Przeciw nim były zwłasz- cza ludowe masy, te same, które wios- ną 1814 roku przeklinały abdykują- cego cesarza za to, że zrujnował kraj dla osobistych ambicji, wygubił na wojnach młodzież, a  na ojczyznę ściągnął obcą inwazję. Przywieziony w  cudzoziemskich furgonach (jak szeptali wrogowie monarchii) Ludwik XVIII, otyły i ociężały, choć rozumny, brat ściętego 21 lat wcześniej króla, obejmował tron w nadziei na pokój i spokój. Wojny wszyscy mieli dość – w końcu Francja wojowała od nie- mal dwóch dziesięcioleci. Ludwik, a zwłaszcza otaczający go wieloletni emigranci, próbował uda- wać, że przez te 20 lat nad Sekwaną nic się nie zmieniło (niczego nie zapo- mnieliśmy, niczego się nie nauczyliśmy, mawiali z dumą burbońscy „ultrasi”). To była ślepa uliczka. Prawda, król milcząco zatwierdził wielką reprywa- tyzację skonfiskowanych dóbr kościel- nych i  emigranckich dokonaną za rewolucji, a potwierdzoną przez Na- poleona. Formalnie nie zaprzeczył też najważniejszej zdobyczy rewolucji: zasadzie równości wobec prawa. Uznał nowe elity stworzone przez przedre- wolucyjnych „byłych” z dziećmi awan- su społecznego i  szybko wzbo - gaconymi (często na granicy prawa) nuworyszami. Burboni udawali też, że ufają armii, której 99 proc. kadr stanowili byli żołnierze Wielkiej Armii. Jednak działania zamkniętego na rzeczywistość emigranckiego świata – próba przywrócenia dawnych oby- czajów (i wpływów Kościoła), hie- rarchii i  symboli –  były skazane na porażkę. Ci ludzie nie chcieli się po- chylić, by zrozumieć tych, którymi mieli rządzić. Likwidację trójkoloro- wego sztandaru na rzecz burbońskiej bieli i  kwiatu lilii powszechnie od- czytano jako symboliczne skreślenie wciąż żywego rewolucyjnego poko- lenia. A w polityce za niezrozumienie symboli płaci się dużo. BEZ WYSTRZAŁU Miłośnicy pięknych fraz będą po- wtarzać wymyśloną przez Napoleona formułę o  locie orła z  dzwonnicy na dzwonnicę. Lot rozpoczął się 1 marca 1815 rok żmudnym marszem do Gre- noble przez wioski i miasteczka (naj- większe, 12-tysięczne Grasse, Bona- parte ominął). Zaskoczeni i dalecy od entuzjazmu mieszkańcy w milczeniu obserwowali marsz kilku setek przy- wiezionych z Elby grenadierów i setki częściowo spieszonych szwoleżerów. Polacy pełnili rolę przedniej straży i  jednocześnie osobistej ochrony jej wodza. Wodza, który z kijem w ręku (z rzadka w siodle) ruszył odzyskiwać utraconą rok wcześniej Francję. Zrobi to w trzy tygodnie. O ile początkowo ludzie byli za- skoczeni, o  tyle wyprzedzająca Na- poleona nowina robiła swoje. Chłop- skie powitania stawały się serdeczne, nieliczne wojsko mogło liczyć na je- dzenie, przewodników i  wsparcie. 7 marca pod Laffrey nastąpił przełom: Napoleon stanął sam przed frontem wysłanego przeciw niemu batalionu 5. pułku, rozchylając słynny szary sur- dut. Nie znalazł się chętny do zabicia „uzurpatora”, mało tego, batalion w  euforii przeszedł na jego stronę. Wieczorny wjazd do Grenoble to już mały triumf. Świeckie i kościelne wła- dze złożyły nową przysięgę, defilował przekabacony przez płk. Labédoyère’a garnizon; po Waterloo pułkownik za- płaci za to życiem. Wspominając ten moment na Świętej Helenie, Napoleon powie: do Grenoble traktowano mnie jak awanturnika, w Grenoble byłem już księ- ciem. Dalej wszystko potoczyło się szybko. 10 marca w Lyonie bratających się mieszczan i robotników ogarnęło antyburbońskie delirium, pełna lęku administracja (za kim się opowiedzieć?) oddała Bonapartemu wszelkie honory. W  dalszej drodze trzeba było już 26 lutego 1815 roku skreślony z  wielkiej polityki Napoleon zakłócił porządek Europy, tworzony właśnie w Wiedniu przez spierających się o  łupy zwycięzców. Wsiadając z garstką żołnierzy na okręt, porzucał nudne, choć bezpieczne wygnanie na śródziemnomorskiej Elbie (zwał ją „polem kapusty”), decydując się na ryzykowną awanturę. Historycy spie- rają się, czy ucieczka udała się przez ciche, a  świadome zaniechanie Bry- tyjczyków, szukających pretekstu do ostatecznej likwidacji niebezpieczeń- stwa, jakim był dla nich Bonaparte. 12 temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej Robert Lefevre, Ludwik XVIII w stroju koronacyjnym, fot. East News unikać szalejących tłumów (do ma- leńkiego Villefranche ściągnęło 60 tys. ciekawskich!). W  Lons-le-Saulnier Napoleon rozbroił serdecznością po- słanego przeciw niemu marsz. Neya. Łamiąc daną królowi nieopatrznie obietnicę przywiezienia „potwora” w żelaznej klatce, uwielbiany w armii bohater rosyjskiego odwrotu wyda na siebie wyrok. W  atmosferze bliskiej świętu rewolucji (w miasteczkach po- jawiły się trójkolorowe flagi i niewi- dziane od 20 lat „drzewa wolności”) ludowa Francja witała Napoleona. Otoczone kawalerią, unikające zmiany koni w miastach oraz hamu- jących ruch tłumów powozy rosnącej armii szybko suną na Paryż. 20 marca ok. godz. 19 Napoleon już wie, że Ludwik XVIII, który zarzekał się, że nie porzuci pałacu Tuileries, jednak uciekł. Dwie godziny później na uli- cach rozbrzmiewa Marsylianka, a gwar- dziści na ramionach wnoszą swego cesarza do pałacu. W ciągu niespełna trzech tygodni dzielących tę chwilę od lądowania w zatoce Juan nie padł ani jeden strzał. POLITYCZNY CUD? Jak pisze francuski historyk Jean Tulard, tymi, którzy na powrót przyciągnęli Napoleona do Paryża, byli najpierw robotnicy i chłopi; armia dopiero później dołączy do Cesarza, a i to niecała, jeśli idzie o wyższe szarże. To przebudzenie na prowincji „czwar- tego stanu” ułatwiło wymarsz Napoleona w kierunku stolicy. Na wsiach obawa przed powrotem feudalizmu, w  miastach zaś zwiększające się bezrobocie pewniej, niż uczyniłyby to wszelkie intrygi polityczne, rzuciły proletariat wiejski i miejski w objęcia tego, kto raz już uratował Rewolucję i jej zdobycze socjalne. Notable nie zabierali głosu, zadowoleni z końca monarchii zbyt życzliwie nastrojonej wobec dawnej arys- tokracji, ale niespokojni z  powodu po- nownego pojawienia się tego, kto symboli- zował podjęcie wojen z Europą. Nie wiemy, który z  historyków wpadł na pomysł zestawienia tytułów paryskiego oficjalnego „Moniteura” z  dwóch tygodni poprzedzających triumfalny wjazd Napoleona do Pa- ryża. Po dwóch wiekach i tylu znanych nam aktach „dziennikarstwa zaanga- żowanego” wciąż mogą rozbawić: Lu- temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 13 Jacques Louis David, Napoleon w pałacu Tuileries, 1812, fot. Bridgeman Art Library dożerca wyrwał się ze swej jaskini; Potwór korsykański wylądował w  zatoce Juan; Tygrys przybył do Gap; Monstrum spało w Grenoble; Tyran minął Lyon; Uzurpator jest o 60 mil od stolicy; Bonaparte posuwa się szybko, ale nigdy nie dotrze do Paryża; Napoleon będzie jutro pod murami miasta; Cesarz przybył do Fontainebleau; Jego Cesarska Mość wkroczył do Tuileries wśród owacji wiernych poddanych. Pierwszy etap ostatniej napoleoń- skiej epopei zdumiewał i nadal zdu- miewa. Błyskawiczne, bezkrwawe od- zyskanie przez Napoleona władzy w  najludniejszym kraju ówczesnej Europy nie mieściło się w  głowach europejskich monarchów, którym po- bicie i  dobicie go zajęło wcześniej długie lata. Choć zmobilizowany przez Talleyranda zszokowany kongres wie- deński wyjął Napoleona spod prawa, historia zdawała się zataczać koło. To- warzyszący  powrotowi Buonapartego (jak zwali byłego cesarza przeciwnicy) entuzjazm francuskich tłumów za- powiadał ciężką przeprawę. W przyszłości fenomen trzytygod- niowego marszu Napoleona pobudzi wyobraźnię wielu zamachowców, od Ludwika Napoleona Bonapartego przez Mussoliniego po Castro, którzy będą naśladować triumfalny pochód Napoleona na stolicę w  nadziei na bierność lub panikę zdumionej władzy. POLSKI AKCENT 21 marca na dziedzińcu Tuileries doszło do spotkania szwoleżerów płk. Jerzmanowskiego z ich dawnym do- wódcą gen. Dautancourtem. Ten opisał to w „cezariańskim” stylu (w trzeciej osobie): wszyscy ci starzy, zmordowani żołnierze, którzy ledwie zsiedli z  koni, a którzy skończyli właśnie w chwale nie- znany dotąd w dziejach triumfalny marsz, okazują mu gorąco, wraz z  oficerami, radość ze spotkania i w końcu tłoczą się wokół niego. Chwila ta była dla niego bardzo droga i pozwoliła zapomnieć wiele żalów i nieszczęść. To tylko epizod z dziejów maleń- kiego polskiego oddziału, któremu los pozwolił uczestniczyć w jednym z nie- zwykłych rozdziałów historii. Epizod radosny, choć już przedostatni. Któż bowiem z  cieszących się triumfem 14 temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej Antoine Montfort, Pożegnanie Napoleona z gwardią w rezydencji w Fontainebleau w 1814 roku, 1825, fot. Bridgeman Art Library i rozmową ze starym wodzem Polaków mógł przewidzieć, że miejscem ko- lejnego spotkania będzie Waterloo? LIBERALNY EKSPERYMENT Kiedy politycy czują osuwający się spod nóg grunt, wykonują czasem rozpaczliwe ruchy w nadziei na cud. 16 marca Ludwik XVIII zebrał obie izby parlamentu, by zdumionym no- tablom obiecać ewolucję oktrojowanej w 1814 roku Karty w stronę drogiego mieszczaństwu liberalizmu. Napoleon musiał przebić stawkę i stać się libe- rałem. Jego pierwsze polityczne kroki odwoływały się do rewolucyjnego spadku. W sferze praktycznej i sym- bolicznej. Jeszcze w Lyonie Napoleon przywrócił dekretami trójkolorową symbolikę, potwierdził dokonane w 1789 roku obalenie dawnej szlachty i jej przywilejów, oddał gminom dobra przywrócone przez Burbonów po- wracającym w  1814 roku do kraju emigrantom. Rozwiązując izby, zdo- bywca Lyonu wezwał elektorów do zbiórki na dawnych Polach Marso- wych. Zwrot ten potwierdziły w Pa- ryżu decyzje personalne, jak nominacja Lazare’a Carnota na ministra spraw wewnętrznych. Davout w Minister- stwie Wojny to oczywistość, Fouché w Ministerstwie Policji – konieczność. W  czasach kryzysu Napoleon wolał temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 15 wolucyjny zwrot miał swoje granice. Wystraszoną „jakobińskimi” deklara- cjami Radę Napoleon uspokoił prag- matyczną wizją polityki: trzeba posłużyć się teraz jakobinami do zwalczenia najpil- niejszych zagrożeń. Bądźcie spokojni, jestem tu po to, by ich zatrzymać. Mimo chłodu wystraszonej perspektywą wojny elity Napoleon wybrał ją, a nie łudzącą się powrotem do 1793 roku tłuszczę, której nic nie dał, a która przyniosła mu wszystko. Jednak tę „tłuszczę” łudzić będzie długo, jeszcze 14 maja przyjmie defiladę paryskich przedmieść żądających broni do walki z arystokracją i zagranicą. Budując pomost między notablami a odnowionym cesarstwem, 14 kwietnia cesarz przyjął starego wroga, ulubieńca liberałów Benjamina Constanta. Pró- bując zapomnieć, że jeszcze niedawno był dla niego Attylą i Czyngis-chanem, Napoleon zaprosił go do współpracy przy nowej konstytucji. Ogłoszony 22 kwietnia Akt dodatkowy do konstytucji cesarstwa zawierał w tytule grzech pier- worodny: potwierdzał utrzymanie sys- temu, którego liberałowie nie chcieli. A przecież sam tekst przyniósł rozsze- rzenie liczby deputowanych (z 300 do 629), obniżkę cenzusu majątkowego, odpowiedzialność ministrów wobec izb parlamentu, jawność obrad, zniesienie cenzury, likwidację ustawodawstwa wy- jątkowego, wolność wyznania. Mimo to był obciążony poważnym błędem, pozostawiono bowiem dziedziczenie tytułu parów, co oznaczało zachowanie szlachty. Dokument nie wzbudził entuzjazmu. Zbyt cesarski dla liberałów, mało inte- resujący dla mas, doczekał się pamfletów i  szyderstw. 1 czerwca jego niepopu- larność potwierdził plebiscyt zorgani- zowany na Polach Marsowych, zwanych teraz Majowymi. Na 5 mln uprawnio- nych zagłosowała mniej niż jedna trzecia. Padło 1  536  000 „tak”  i  tylko 4802 „nie”, ale wyborcza absencja mówiła wszystko o realnym poparciu aktu. Le- piej przyjętego przez wsie niż miasta. Liberałowie chcieli kontrolować Napoleona przez szybko wybrany par- lament. Do zebranej na  początku czerwca Izby Reprezentantów (Izbę Parów mianował cesarz) wybrano gar- stkę rojalistów i jakobinów, 80 bona- partystów oraz liberalną większość, często z klasy średniej. Stosunki z Izbą Reprezentantów pogorszą się zaraz po odrzuceniu przez nią kandydatury Lu- cjana Bonapartego na przewodniczą- cego. Ludowe nadzieje na powtórkę 1793 roku też już topniały, a z marco- wego entuzjazmu pozostało niewiele. KU WOJNIE Obradujące w Wiedniu monarchie ani przez chwilę nie dały Napoleonowi nadziei na pokój. Szanse zmniejszył jeszcze marzący o powrocie do Neapolu marsz. Murat, który pod koniec marca wezwał mieszkańców Półwyspu Ape- nińskiego do wojny o jedność z wrogą im Austrią. Na pokojową deklarację Napoleona z 4 kwietnia nikt nie odpo- wiedział. Dopiero 12 maja przedsta- wiciele „starej” Europy ustalili w Wied- niu powrót do status quo ante, czyli do warunków z 31 marca 1814 roku, i przy- wrócenie ustaleń pokoju paryskiego. W maju lekkomyślny Murat poniósł całkowitą klęskę. W samej Francji, jak w  1793 roku, do walki ruszyli wan- dejscy rojaliści. Posłanych przeciw nim pułków bardzo zabraknie w Belgii. Napoleon mobilizował armię. Już w kwietniu z listy marszałków wykreślił nazwiska „zdrajców”: Marmonta, Au- gereau, Berthiera i Victora. Grono po- tencjalnych dowódców zmniejszyło się. Cesarz zmarnował talent operacyjny Davouta, pozostawiając go w  minis- terstwie, a  na szefa sztabu powołał marsz. Soulta, którym armia gardziła za polityczne wolty. Na czele jazdy Murata zastąpił nowy i  nieudolny marsz. Grouchy. Francuska armia to mieszanka 300 tys. weteranów i goło- wąsów, wspartych 200  tys. Gwardii Narodowej. Na belgijski front cesarz poprowadzi ok. 120  tys. ludzi. To z nimi ruszy z Paryża 12 czerwca, by trzy dni później wejść między Brytyj- czyków a  Prusaków pod Charleroi. Jak w 1796 roku, gdy rodziła się zasada: jeśli nie możesz pobić liczniejszej armii przeciwników, pobij ich kolejno, zanim się połączą. Wieczorem 16 czerwca pod Ligny zwycięstwo zdawało się możliwe.  Andrzej nieuwAżny, historyk, pracuje w instytucie Historii i Archiwistyki uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, zajmuje się historią Francji oraz dziejami epoki napoleońskiej mieć po swojej stronie zarówno jego, jak i jego informatorów. Objęcie władzy przez cesarza w pew- nym stopniu polegało na nieporozu- mieniu. On sam spodziewał się, że jego powrót przygotowali notable, tym- czasem wrócił do Tuileries na fali lu- dowego protestu. Choć ludowy bo- napartyzm współgrał z powrotem do rewolucyjnej demokracji, a Napoleon przyznał w obliczu Rady Stanu prawo suwerena francuskiemu ludowi, re- 16 temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej Andrzej Nieuważny Waterloo Ostatni bój Napoleona Triumfalny marsz do Paryża zajął Napoleonowi zaledwie trzy tygodnie. Zgodnie z obietnicą dokonał tego bez jednego wystrzału. Ale ten spokój nie mógł trwać wiecznie. Bonaparte dobrze wiedział, że wojna z mocarstwami europejskimi jest kwestią czasu. Denis Dighton, Bitwa pod Waterloo, fot. Bridgeman Art Library temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 17 Po wiosennym poborze Napoleon miał 560 tys. żołnierzy, wliczając w to Gwardię Narodową. Tylko po- łowa zdolna była do służby liniowej. 120 tys. ludzi zasiliło dowodzoną przez cesarza Armię Północy. Resztę podzielił między Armię Renu (gen. Rapp), Alp (marsz. Suchet), Pi- renejów Zachodnich (gen. Clauzel), Pirenejów Wschodnich (gen. Decaen) oraz Loary (gen. Lamarque), a także korpusy Varu (marsz. Brune) i  Jury (gen. Lecourbe). Rozproszenie wojsk było niezbędne, gdyż poza rozlokowa- nymi wokół Brukseli 104 tys. Brytyj- czyków, Niemców, Belgów i Holendrów księcia Wellingtona oraz 120 tys. Pru- saków Blüchera okupujących Naumur w stronę Renu szło 210 tys. Austriaków, a  50-tysięczny korpus austriacko-pie- moncki zbliżał się do Alp. W  drugiej linii znalazło się 150 tys. maszerujących znad Wisły Rosjan oraz dwie armie pruskie, liczące 70 i 50 tys. żołnierzy. Tak jak w pierwszej kampanii wło- skiej Napoleon chciał dopaść kolejno armie przeciwnika i zniszczyć je, zanim się połączą. Wyruszył z  Paryża 12 czerwca, dwa dni później dotarł do Armii Północy, a 15 czerwca wszedł między Wellingtona i  Blüchera pod Charleroi. Wszystko zdawało się mu sprzyjać: nieprzyjacielskie wojska były rozproszone, a ich wodzowie zasko- czeni. Jednak Napoleon zapomniał, że większość jego żołnierzy jest bardzo młoda, a  dobrych dowódców tylko kilku. Poza tym także oni zdawali się zapominać o  dawnych umiejętno- ściach. WeLLington i Bonaparte Najsilniejszą bronią sprzymierzo- nych była piechota, zwłaszcza angiel- ska. Od czasów walk w pagórkowatej Hiszpanii książę Wellington zwykle ustawiał piechurów na przeciwstokach wzniesień, co chroniło ich przed nie- potrzebnymi stratami. Nagły ogień z tysięcy luf często łamał morale prze- ciwnika. Sprawna artyleria była ustawiana na starannie dobranych po- zycjach, ale Wellington nie wierzył w jej skuteczność. Najsłabszym ele- mentem jego wojsk była jazda – dziel- na, lecz niezdyscyplinowana. Zdrada gen. Bourmonta, który ostrzegł Prusaków przed ofensywą Napoleona, odebrała mu szansę na zaskoczenie rozrzuconych w  Belgii korpusów. Kwatery główne Welling- tona i dowodzącego Prusakami feld- marsz. Blüchera dzieliły wówczas 64 km, toteż marsz. Ney otrzymał 15 czerwca rozkaz zajęcia skrzyżowania dróg w Quatre Bras i oddzielenia obu wrogich armii; miał odepchnąć Wel- lingtona, a  następnie dobić z  flanki Blüchera. Świeżo mianowany mar- szałkiem Grouchy spychał I  korpus Zietena na Fleurus. Wellington zrozumiał, że Francuzi nie pójdą na Brukselę, lecz na Blü- chera. Poprosił go więc o  związanie Napoleona pod Ligny, aby samemu uderzyć na francuskie skrzydło. Wprawdzie Bonaparte pobił Prusaków, stracił jednak aż 15 tys. żołnierzy (po- ległych, rannych lub wziętych do nie- Ludzkie „jeże” Piechota od zawsze broniła się przed jazdą, opierając się o siebie plecami. Najeżona bronią formacja osłaniała orkiestrę, sztandary, lekkie działa lub cenne dobra. Gdy pod piramidami gen. Cafarelli tworzył czworobok w obliczu mameluków, krzyczał: Osły i uczeni do środka!. Wobec słabości własnej jazdy piechurzy brytyjscy skutecznie od- pędzali francuską kawalerię w czworobokach. Tylko wyjątkowo Fran- cuzom udawało się rozbić taką formację lub dopaść „czerwone kurtki” przy jej tworzeniu. Brytyjski batalion walczył w  kolumnie lub dwóch szeregach, ustawiając kompanie grenadierską i lekką na skrzydłach, a osiem kompanii liniowych w  centrum. Przy ataku jazdy tworzył jednak czworobok o czterech szeregach (armie kontynentalne w sześciu). Regulaminowo miał on liczyć 272 żołnierzy w  dłuższych bokach i  208 w  krótszych. Na polu bitwy koszarowe reguły często brały w łeb i czworobok rzadko bywał regularny. Jeśli batalion nie poniósł wcześniej dużych strat, dziesięć kompanii ustawiano systemem 3–2–3–2. Przeżycie czworoboku zależało od silnych nerwów i  celnego ognia. Klęczący przedni szereg nadstawiał oparte o ziemię karabiny z bagnetami jak piki, za nimi sterczały bagnety pochylonego drugiego szeregu. Tylne szeregi nie nakładały ich, skupiając się na szybkim ładowaniu broni. Wyszkolony strzelec mógł wypalić aż do czterech razy na minutę. Walka czworoboków z jazdą to także bój psychologiczny. Choć szarża budziła lęk piechoty, na jedną stronę czworoboku mogło uderzyć najwyżej 18 kawalerzystów. Trupy ściętych salwami jeźdźców i koni dodatkowo utrudniały atak następnym szeregom jazdy. Gdyby jednak piechota nie wytrzymała napięcia lub kilku kirasjerów rzuciło się na bagnety, czworobok byłby stracony. 18 temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej woli). Zastępujący wodza szef sztabu von Gneisenau rozumnie oderwał się od Francuzów drogą na Wavre, a nie na Naumur. Dwa dni później ten rozkaz zadecyduje o  losach Europy. Francuzi popełnili zaś kolejne błędy: Napoleon nie zarządził pościgu, a pod- jazdy przywiozły nieprawdziwe wieści o kierunku odwrotu przeciwnika. przed BitWą Napoleon był pewny, że Prusacy nieprędko się pozbierają, i  gotował się do pobicia Wellingtona. Mimo to posłał za Blücherem 30 tys. ludzi Grouchy’ego, którego zaopatrzył w in- strukcję: ważne jest, by zrozumieć zamiary wroga – czy odejdzie on od Anglików, czy połączy się z nimi, by przykryć Brukselę i  Liège, ryzykując nową bitwę. W  obu przypadkach proszę trzymać dwa pańskie korpusy piechoty oddalone najwyżej o milę, a  oddziały kawalerii umieścić w  pozycji pośredniej tak, aby utrzymać kontakt z kwa- Carl von Steuben, Napoleon pod Waterloo, fot. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie terą główną. O ile rozkaz ten zawierał typowe dla Napoleona rozpatrzenie różnych wariantów, o tyle dla Grou- chy’ego był wielką zagadką. Tymczasem Napoleon zbliżył się do Wellingtona, który zatrzymał odwrót na płaskowyżu Mont-Saint-Jean. Bry- tyjski wódz dobrze wybrał pozycję: od wschodu teren łagodnie opadał ku lasowi Soignes, natomiast wznosił się dość ostro od strony, z  której mieli nadejść Francuzi. 67 tys. żołnierzy Ar- mii Niderlandów, ciągnąc 174 działa, zajęło pozycje rozciągnięte na prze- strzeni ponad 3,5 km. Jazda stanęła za liniami piechoty i na skrzydłach. Ar- tyleria została wysunięta nieco do przo- du, a  za płotami i  w zagłębieniach Chemin de Croix usadowili się strzelcy. Na przeciwstoku Wellington umieścił ukryte przed wzrokiem wroga rezerwy. Spodziewał się uderzenia na prawe (silniejsze) skrzydło, toteż rozciągnięcie belgijskiego korpusu gen. Chassé (we- terana wojen napoleońskich) pozwalało na ochronę ewentualnego odwrotu ku Ostendzie. Przedpola pozycji bro- niły umocnione pospiesznie „twierdze”: pośrodku farma La Haie-Sainte, na wschód od niej farma Papelotte, a na zachód osłonięty odpornym na pociski lżejszych dział murem zameczek Hou- goumont wraz z parkiem i laskiem. Zadania dowódców Napoleona były proste: piechota 2. korpusu Reille’a miała wykonać demonstrację pod Hougoumont, a  następnie uderzyć na Mont-Saint-Jean wraz z 1. korpu- sem d’Erlona oraz ciężką jazdą Mil- hauda i  Kellermanna. Po związaniu wszystkich sił przeciwnika 6. korpus Moutona miał uderzyć ku skrzyżo- waniu Mont-Saint-Jean. Pobity Wel- lington musiałby odejść ku morzu. Pod koniec dnia miał nadejść Grouchy, któremu goniec zawiózł rozkaz marszu na Wavre i  zarazem zbliżania się do sił głównych. Wojsko Napoleona – 70 tys. ludzi z 270 armatami – było gotowe dopiero temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 19 grouchy – WinoWajca kLęski? wiemy, że gdy Grouchy zasiadł do obiadu w domu notariusza z sart-à-walhain, od strony mont-saint- -jean dobiegł grzmot dział. Zaalarmowany gen. Gé- rard domagał się niezwłocznego marszu „na huk dział”. jednak Grouchy, który wiedział, że napoleon nie lubi samowoli u podwładnych, nie zamierzał się ruszać. Dopiero po obiedzie korpus podjął marsz na wavre. od tej pory dzielny kawalerzysta żyć będzie z  oskarżeniem, że nie pomógł ginącemu wodzowi. czy słusznie? Zasadniczy błąd napoleona polegał na zlekce- ważeniu prusaków. sądził, że po ligny nie zagrożą mu przez kilka dni, i zaniedbał rozpoznania prawego skrzydła, zaś jego marsze śledzone były przez pruską kawalerię. Gdyby dowiedział się wcześniej o ruchu Bülowa, miałby przecież czas na wezwanie Grouchy’ego. Drugi błąd to złe obliczenie czasu. po latach na- poleon twierdził, że w nocy przed bitwą posłał mar- szałkowi depeszę z instrukcjami. jednak w archiwach nie ma po niej śladu, a Grouchy przysięgał, że jej nie dostał. poranna depesza z 18 czerwca dotarła do adresata dopiero o godz. 15.30. wezwanie do zgniecenia Bülowa, wysłane o  13.30, marszałek otrzymał o godz. 17, gdy toczył już bój pod wavre. nawet zakładając szybkie przełamanie obrony thiel- mana, Grouchy mógłby wejść do akcji dopiero ok. godz. 21, a wtedy bitwa była już przegrana. oczywiście, mógł wcześniej ruszyć „na huk dział”. oznaczałoby to jednak zlekceważenie roz- kazów cesarza, a  do tego narażało jego korpus na uderzenie ze skrzydła. ostatni błąd napoleona był bowiem ludzkiej natury. oddał samodzielne dowództwo człowiekowi, którego przez lata kształ- tował na wiernego wykonawcę. Do tego podpo- rządkował mu generałów Gérarda i Vandamme’a, którzy z trudem znosili kolegę obdarzonego buławą. on zaś nie zamierzał się ugiąć pod presją podko- mendnych. istniało oczywiście rozwiązanie po- średnie –  posłanie ku mont-saint-jean korpusu Gérarda. jednak, jak trafnie zauważył jacques- -olivier Boudon, to była decyzja w gestii naczelnego wodza. A Grouchy nie był naczelnym wodzem ani z funkcji, ani z ducha. o godz. 11.30. Na prawo od drogi, na grzbiecie Belle Alliance, stała bateria 80 dział i  korpus d’Erlona, na lewo od niej wojska Reille’a. Za nimi czekali kirasjerzy ustawieni na skrzydłach 6. korpusu Moutona oraz dywizje ka- walerii Domona i Suberviego. Wreszcie na wzniesieniu Rossome stała piesza i konna gwardia. Bicie głoWą W mur Napoleon rozpoczął klasycznie: atak na skrzydło przeciwnika, aby wzmocnił je kosztem centrum. Posłana przez Reille’a na Hougoumont pie- chota Hieronima Bonapartego zdobyła lasek wokół zameczku, ale zaległa w jego pobliżu. Zamiast zasypać prze- ciwnika ogniem, Hieronim chciał udowodnić, że umie dowodzić (wielu w to wątpiło), i posyłał kolejne bata- liony pod ogień strzelców ukrytych za płotami i murami. Naraz z punktu dowodzenia pod Belle Alliance cesarz zauważył daleko za prawym skrzydłem błyski bagnetów. Czy to Grouchy? Ale on potwierdził właśnie marsz na Wavre. Jednak Prusacy! Soult wysłał do Grouchy’ego rozkaz: Ruch na Wavre odpowiada zamiarom Jego Cesarskiej Mości [...]. Jednak cesarz nakazuje przekazać panu, że ma pan wciąż manewrować w naszym kierunku. Nie dość, że sens rozkazu był wątpliwy, to jeszcze wio- zący go oficer ruszył dopiero po godz. 13.30, a  miał przed sobą ze cztery godziny drogi. Na razie Na- poleon musiał szachować Prusaków piechotą Moutona oraz jazdą genera- łów Subervie i Domona. Co gorsza, Francuzi nie wiedzieli, że do Bülowa dołączył obolały Blücher i obaj ruszyli przez Saint-Lambert i Lasne na Plan- cenoit. Na szczęście dla Napoleona Prusacy nie spieszyli się do akcji, bojąc się wcześniejszego odwrotu Welling- tona. Jednak cesarz musiał się liczyć z ich atakiem za dwie godziny. Zaczął się wyścig z czasem. O godz. 13.30 bateria Neya bije w La Haie-Sainte, przygotowując atak d’Erlona na farmę i  lewe skrzydło Wellingtona. Odparte natarcie zamienia się w pospieszny odwrót pod szablami konnej gwardii lorda Somerseta i bry- gady dragonów gen. Ponsonby’ego. Atak Scots Greys (2. pułku dragonów) odbiera Francuzom dwa pułkowe orły. Rozgrzana powodzeniem jazda Wel- lingtona zapędza się jednak zbyt daleko. Uderzenie kirasjerów i lansjerów fran- cuskich wyrównuje rachunki. Tymczasem niemiecka piechota mjr. Baringa trzyma wciąż La Haie- -Sainte, a  atakowane bezskutecznie Hougoumont płonie po salwach fran- cuskich granatników. Ney uderza raz jeszcze po godz. 15, a Anglików wy- słanych na odsiecz La Haie-Sainte rąbie ciężka jazda Milhauda. Marszałek wierzy, że Wellington się cofa, i domaga się posiłków. W przód idą kirasjerzy Kellermanna, a za nimi ocaleli koledzy z  dywizji Milhauda. Przejeżdżając koło gwardzistów porywczego Lefeb- vre-Desnoëttesa, dowódca kirasjerów woła: Pomóż! Niewiele myśląc (jak miał w  zwyczaju), Lefebvre porywa szaserów i lansjerów, choć bez rozkazu cesarza nie ma prawa drgnąć. Wielo- godzinne oczekiwanie na wejście do akcji burzy temperamenty i elita armii zapomina o  posłuszeństwie. Zapłaci za to własną krwią. Oddalony od Neya Napoleon nie może zatrzymać przedwczesnej jego zdaniem szarży 7 tys. jeźdźców, którzy wykrzykują jego imię. Rozpoczyna się dwugodzinny cykl uderzeń na czwo- roboki piechoty przeciwnika i broniącą ich kawalerię. Podciągnięta francuska artyleria konna masakruje ściśniętych piechurów, niektóre francuskie szwad- rony będą szarżować aż 11 razy. Na- poleon nie może ich wesprzeć piechotą, bo w rezerwie został mu tylko wiążący Prusaków Mouton i gwardia. ostatnia próBa cesarza Mimo wezwań Wellingtona Prusacy ruszają dopiero o godz. 16.30 i po go- dzinie spychają Moutona na wieś 20 temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej temat miesiąca: waterloo 1815. koniec epoki napoleońskiej 21 Plancenoit. Cesarz rzuca na odsiecz gwardię. Prusacy się cofają, z pewnością jednak wrócą. Obaj wodzowie niecierpliwie cze- kają na odsiecz. Ale to Napoleon musi zadać cios. Piechota zajmuje wreszcie po godz. 18 farmę La Haie-Sainte. Po powstrzymaniu Prusaków cesarz gra va banque: rzuca na osłabione an- gielskie centrum swą ostatnią rezerwę – piechotę Starej i Średniej Gwardii. Na wzniesieniu Rossomme pozostają tylko dwa bataliony grenadierów, ikona napoleońskiej armii. Reszta gwardzis- tów sunie z  bronią na ramieniu do rozstrzygającego ataku. Za nią idą skrwawione, lecz zdolne do walki od- działy liniowe. Wellington wie, że atak najlepszej piechoty oznacza kryzys bitwy. Albo on, albo Napoleon. Na atak odpowiada gwałtownym ogniem gwardzistów, a  morderczy efekt wzmacniają setki wystrzelonych z bliska kartaczy. Jego ludzie, wiedząc, że pruski korpus von Zietena jest o  godzinę marszu od ich prawego skrzydła, wydobywają z siebie ostatnie siły. Na lewe skrzydło Francuzów ude- rza teraz ich dawny generał Chassé. Zdziesiątkowane czołowe bataliony strzelców gwardii cofają się w  po- rządku, osłaniane przez maszerujących z tyłu kolegów. Przez francuskie wojska przebiega jednak pełen niedowierzania szmer: gwardia się cofa. gWardia umiera ostatnia Korzystając z  krwawych zapasów w  centrum, Zieten nadciąga drogą z Ohain i uderzeniem w prawy bok Francuzów odbija La Haie-Sainte i Pa- pelotte. Teraz wystarczy dobić prze- ciwnika. Wellington podnosi wysoko kapelusz, dając sygnał do generalnego ataku na Belle Alliance. Zaskoczeni pojawieniem się Prusaków, spychani przez żołnierzy Wellingtona, wyczer- pani bojem Francuzi załamują się. Cesarz usiłuje uporządkować odwrót oparty na czworobokach Starej Gwar- dii, ale spada na nie uderzenie kawalerii pruskiej i  angielskiej. Szukającego śmierci Napoleona zmuszają do od- wrotu jego oficerowie. Osłaniają go niewzruszone czworoboki Starej Gwardii, które przeszły do historii, dumnie odmawiając kapitulacji. O godz. 21 armia Napoleona nie istnieje. Grouchy nie przybędzie. Ugrzązł zaledwie 12 km dalej, pod Wavre, związany przez chroniący pru- skie tyły III korpus Thielmana. W Belle Alliance Wellington i  Blücher wy- mieniają uściski pod miejscowym ka- baretem. Wcześnie rano w  kwaterze głównej w Waterloo przybity stratami książę (powie później: tylko bitwa prze- grana straszniejsza jest od wygranej) kończy depeszę z wieścią o zwycięstwie. Bitwa, zwana przez Francuzów starciem pod Belle Alliance, wejdzie do historii pod nazwą nadaną przez zwycięzców – pod Waterloo. koniec cesarstWa Gdy minął pierwszy szok, Napo- leon kazał Soultowi zebrać pobitą ar- mię pod Laon, a sam wrócił do Paryża organizować obronę. Jednak już 21 czerwca, pod naciskiem polityków, a zwłaszcza policjanta Fouché, abdy- kował na rzecz syna. Od tej pory był już osobą prywatną, poddał się An- glikom 15 lipca. Nie chciał wywoływać ludowego powstania, tłumacząc, że nie po to zajmował bez wystrzału sto- licę, by utopić ją we krwi. Powołany rząd tymczasowy nakazał Armii Północy cofnąć się, a Paryż ogłosił miastem otwartym. Wojska sprzymie- rzonych ponownie wkroczyły do fran- cuskiej stolicy 30 czerwca, choć mogły rzucić do boju tylko 90 tys. ludzi. Ich słabość kusiła francuskich generałów, którzy wierzyli w  udany rewanż za Waterloo. Ich marzenia zakończył rozkaz rządu posyłający marsz. Davouta wraz z armią za Loarę. Pięć dni po oficjalnej kapitulacji Paryża do stolicy (po raz drugi) wrócił Ludwik XVIII. Sytuacja Francji była beznadziejna: między 23 a  25 czerwca Austriacy przeszli do ofensywy nad Renem, do którego Rosjanie dotarli już w lipcu; 22 lipca Rapp podpisał rozejm. Leco- urbe zatrzymał przeciwnika pod umoc- nieniami Belfortu, ale wojska Habs- burgów najechały Sabaudię i 11 lipca Suchet oddał im Lyon. To był koniec. Nadchodził czas rozliczeń z  tymi, którzy raz jeszcze uwierzyli w gwiazdę Napoleona.  co By Było, gdyBy waterloo to jedna z tych bi- tew, które kończyły epokę. Dla- tego niemal od początku zajęli się nią specjaliści od gdybania, czyli tzw. historii kontrfaktycznej, zwanej inaczej alternatywną. od dwóch stuleci z nostalgicz- nym westchnieniem gdybają niepogodzeni z klęską miłośnicy napoleona. pisarze, np. wal- demar Łysiak, konstruowali na- wet wehikuły czasu, by prze- chwycić lub doręczyć szybciej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

MÓWIĄ WIEKI NUMER 6 (2015)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: