Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00365 005930 14492208 na godz. na dobę w sumie
MSR/MSSF w polskiej praktyce gospodarczej - ebook/pdf
MSR/MSSF w polskiej praktyce gospodarczej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 382
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3353-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> handel i gospodarka
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Celem książki jest przystępne przedstawienie postanowień MSR oraz ich właściwego stosowania  w polskich realiach gospodarczych. Przy każdym prezentowanym MSR w ramach podrozdziałów wskazano materiał bibliograficzny do dalszej analizy w zakresie własnym przez czytelnika. Opracowanie nie koncentruje się na ocenie skutków „przejścia” na MSR z perspektywy jednostkowego sprawozdania finansowego, ale na zdiagnozowaniu płaszczyzn możliwości i konsekwencji zastosowania MSR w praktyce polskich podmiotów.

W publikacji przedstawiono te aspekty MSR, które mają szczególne znaczenie z powodu odmienności podejścia w porównaniu z rozwiązaniami zawartymi w Ustawie o rachunkowości i polskiej tradycji rachunkowości lub z powodu zakresu ich stosowania  w praktyce gospodarczej. Wykorzystano przykłady, których celem jest czytelna prezentacja zagadnień oraz pokazanie możliwych rozwiązań w zakresie ustalania wartości bądź ewidencji, które mogą być użyteczne przy stosowaniu MSR w polskiej praktyce gospodarczej.

(…) praca stanowi rzadki przypadek umiejętnego połączenia wysokiego poziomu naukowego z pragmatyzmem gospodarczym – może służyć zarówno najbardziej dociekliwym studentom, księgowym, biegłym rewidentom, wyspecjalizowanej kadrze analityków finansowych, jak i kierownikom i właścicielom mniejszych firm jako pomoc w rozumieniu nie tylko sprawozdań finansowych sporządzanych wg MSSF czy ustawy o rachunkowości, ale także całej rachunkowości, jej złożoności, ale i elastyczności w szacowaniu wartości. Działa niejako w dwie strony, pozwala nie tylko zrozumieć sprawozdanie finansowe, ale także przez jego pryzmat uczy rachunkowości finansowej na poziomie zaawansowanym.

Dr Teresa Cebrowska

Biegły rewident,

członek Komitetu Standardów Rachunkowości

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MSR/MSSF MSR/MSSF W POLSKIEJ PRAKTYCE W POLSKIEJ PRAKTYCE GOSPODARCZEJ GOSPODARCZEJ Artur Ho∏da Kulki_Holda_str 8/26/13 10:46 AM Page 1 MSR/MSSF W POLSKIEJ PRAKTYCE GOSPODARCZEJ Kulki_Holda_str 8/26/13 10:46 AM Page 3 MSR/MSSF W POLSKIEJ PRAKTYCE GOSPODARCZEJ Artur Ho∏da WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Jadwiga Witecka Recenzent: dr Teresa Cebrowska Projekt okładki i stron tytułowych: Maryna Wiśniewska Ilustracja na okładce: © Can Stock Photo Inc./theeart Seria: Rachunkowość Towarzystwo Gospodarcze RAFIB Sp. z o.o. 90-319 Łódź, ul. Wigury 21 © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski, Warszawa Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-3352-6 ISBN e-book 978-83-255-3353-3 Spis treści 7 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Historia i istota rachunkowości w kontekście prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 2. Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji . . . . . . 13 Rozdział 3. Zarys historii MSR i ich zasięg terytorialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Rozdział 4. Polska rachunkowość a MSR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Rozdział 5. Podstawowe kategorie zasobowe i strumieniowe oraz założenia koncepcyjne MSR (w kontekście UoR) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 6. Ogólne wymagania sprawozdania finansowego zgodnie z MSR/MSSF w kontekście UoR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Rozdział 7. Analiza wybranych rozwiązań MSR z uwzględnieniem analizy porównawczej z UoR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 7.1. Rzeczowe aktywa trwałe (MSR 16) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 7.2. Utrata wartości aktywów (MSR 36) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 7.3. Aktywa niematerialne (MSR 38) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 7.4. Aktywa przeznaczone do sprzedaży oraz działalność zaniechana (MSSF 5) . . . . . . . 88 7.5. Przychody oraz dotacje (MSR 18, MSR 20) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 7.6. Umowy o usługę budowlaną (MSR 11) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.7. Nieruchomości inwestycyjne (MSR 40) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 7.8. Leasing (MSR 17) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 7.9. Zapasy (MSR 2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 7.10. Rezerwy, zobowiązania warunkowe i aktywa warunkowe (MSR 37), w tym programy lojalnościowe (KIMSF 13) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 7.11. Świadczenie pracownicze (MSR 19) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 7.12. Podatek dochodowy (MSR 12) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 5 Spis treści 7.13. Wprowadzenie do instrumentów finansowych (MSR 32, MSR 39, MSSF 7, MSSF 9) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 7.14. Zysk przypadający na akcje oraz płatności w formie akcji (MSSF 2, MSR 33) . . . . . . 250 7.15. Zasady (polityka) rachunkowości, zmiany wartości szacunkowych i korygowanie błędów (MSR 8) oraz zdarzenia po zakończeniu okresu sprawozdawczego (MSR 10) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 7.16. Segmenty operacyjne (MSSF 8) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 7.17. Skutki zmian kursów wymiany walut obcych oraz koszty finansowania zewnętrznego (MSR 21 i MSR 23) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 7.18. Rolnictwo (MSR 41) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 7.19. Sporządzanie sprawozdawczości finansowej zgodnej z MSR po raz pierwszy (MSSF 1) oraz śródroczna sprawozdawczość finansowa (MSR 34) . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 7.20. Wycena w wartości godziwej (MSSF 13) oraz pojęcie istotności w kontekście MSR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 Rozdział 8. Systematyka postanowień i różnic MSR i UoR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Załącznik. Wykaz MSR, MSSF, SKI, KIMSF oraz MSRSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 Wstęp Problematyka Międzynarodowych Standardów Rachunkowości i Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej (MSR)1 ma w dobie globalizacji szczególne znaczenie. Polskie prawo bilansowe w systemie wolnorynkowym było dostosowywane do MSR, a po wejściu do Unii Europejskiej proces ten uległ intensyfikacji. Od roku 2005 podmioty mające szczególne znaczenie dla gospodarki (m.in. banki i grupy kapitałowe) w praktyce stosują MSR i należy oczekiwać, iż ten ansambl będzie systematycznie się po- większał. Również zmiany w zakresie krajowego prawa bilansowego w coraz większym stopniu uwzględniają omawiane standardy. Zapotrzebowanie na dobrą znajomość Mię- dzynarodowych Standardów Rachunkowości i Międzynarodowych Standardów Spra- wozdawczości Finansowej, rozumienie ich postanowień, a w konsekwencji umiejętność ich praktycznego zastosowania systematycznie rośnie w polskiej gospodarce. Celem książki jest przystępne przedstawienie postanowień MSR i ich właściwego stosowania w polskich realiach gospodarczych. Prezentowane zagadnienia zasadniczo opierają się na postanowieniach poszczególnych MSR, stąd stosunkowo ograniczona liczba pozycji literaturowych, do których uczyniono odwołania. Niemniej przy każdym prezentowanym MSR w ramach podrozdziałów wskazano materiał bibliograficzny do dalszej analizy w zakresie własnym przez czytelnika. Opracowanie nie koncentruje się na ocenie skutków „przejścia” na MSR z perspektywy jednostkowego sprawozdania fi- nansowego, ale na zdiagnozowaniu płaszczyzn możliwości i konsekwencji zastosowa- nia tych standardów w praktyce polskich podmiotów. Przedstawiono te aspekty MSR, które mają szczególne znaczenie z powodu od- mienności podejścia względem rozwiązań zawartych w  Ustawie o  rachunkowości i polskiej tradycji rachunkowości lub z powodu zakresu ich stosowania w praktyce gospodarczej. Wybór poszczególnych MSR oraz szczegółowość ich analizy wynika z doświadczeń autora w implementacji MSR, choć oczywiście ma charakter arbitral- ny. Ze względu na ograniczoną objętość książki jeden problem, co do zasady, został pominięty, a dotyczy on tematyki łączenia jednostek oraz sporządzania skonsolido- 1 W opracowaniu przyjęto zgodnie z Ustawą o rachunkowości skrót MSR jako wspólną nazwę dla Międzyna- rodowych Standardów Rachunkowości, Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej oraz związa- nymi z nimi interpretacjami ogłoszonymi w formie rozporządzeń Komisji Europejskiej. 7 Wstęp wanych sprawozdań, która to problematyka będzie treścią kolejnej części opracowa- nia będącej w przygotowaniu. W  książce wykorzystano przykłady, których celem jest czytelne przedstawienie omawianych zagadnień oraz zaprezentowanie możliwych rozwiązań w zakresie usta- lania wartości bądź ewidencji, które mogą być użyteczne przy stosowaniu MSR w pol- skiej praktyce gospodarczej. Biorąc pod uwagę generalnie wysoką ocenę jakości MSR i dużą akceptację zasadności ich stosowania, znajomość tych standardów w kontekście konkretnej gospodarki wydaje się niezbędnym elementem wiedzy osób zajmujących się rachunkowością, finansami czy controllingiem. Rozdział 1 Historia i istota rachunkowości w kontekście prawa podatkowego Rozpoczynając rozważania dotyczące Międzynarodowych Standardów Rachunkowo- ści i Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej (MSR), należy dokonać systematycznego ujęcia historii i istoty rachunkowości, aby określić kontekst, w  jakim prawo bilansowe było i  jest tworzone. Powstanie i  rozwój rachunkowości są zasadniczo związane z okresem upowszechniania gospodarki towarowo-pienięż- nej. Pierwsze zapisy dotyczące ewidencji gospodarczej były prowadzone już w staro- żytności, m.in. w Babilonii i Egipcie. Właśnie ten etap stworzył podstawy przyszłej rachunkowości rozumianej jako system informacyjno-kontrolny. Istotne znaczenie dla jej rozwoju miał okres średniowiecza, wtedy bowiem począwszy od końca XI w. nastąpił okres rozwoju handlu w basenie Morza Śródziemnego oraz w krajach Bli- skiego i Dalekiego Wschodu. Coraz powszechniejsza stawała sie umiejętność pisania, czytania i znajomość matematyki. Duże znaczenie miały również takie wynalazki jak ożaglowanie łacińskie, druk oraz nowy system liczbowy [Dobija, Jędrzejczyk, 2011; Sawicki (red.), 2002]. Pierwsze znane księgi, w których wykorzystano rachunkowość podwójną, pocho- dzą z 1340 r. i były prowadzone przez urzędników miasta Genui. W wieku XV poja- wiły się pierwsze naukowe opracowania dotyczące księgowości kupieckiej i zasad nią rządzących. Początek rachunkowości nowożytnej, wciąż rozumianej jako działalność praktyczna, należy łączyć z dziełem zakonnika i matematyka Luci Paciolego „Zasady arytmetyki, geometrii, proporcji i proporcjonalności” (Summa di Arithmetica, Geo- metria, Proportioni et Proportionalitia), wydanym w Wenecji w 1494 r.1 Część tego 1 W rzeczywistości autorem pierwszej naukowej pracy o rachunkowości był Benedetto Cotrugli z Dubrownika. Pracę „O handlu i doskonałym kupcu” (Della mercatura et del mercante perfetto) napisał w 1458 r., jednak ukazała się drukiem dopiero w 1573 r., a co ważniejsze, jej zakres był znacznie węższy niż praca Luci Paciolego; por. [Wojcie- chowski, 1964]. 9 Rozdział 1. Historia i istota rachunkowości w kontekście prawa podatkowego dzieła, zatytułowana Particularis de computis et scripturis, była poświęcona opisowi ówczesnego stanu wiedzy teoretycznej i  praktyki z  zakresu prowadzenia ksiąg ra- chunkowych. Do Polski już w XV w. za pośrednictwem miast włoskich bądź przez miasta nie- mieckie zaczęły docierać techniki prowadzenia ksiąg handlowych. Szczególną rolę dla rozwoju rachunkowości odgrywał Gdańsk, w którym jako w jedynym mieście w Polsce do XVII w. były wydawane podręczniki poświęcone księgowości kupieckiej. Do upowszechnienia zasad księgowości w  całej Europie przyczynił się wydany w 1673 r. we Francji kodeks handlowy, który nałożył na kupców obowiązek prowadze- nia ksiąg handlowych oraz sporządzania bilansu co dwa lata, a także ich archiwizacji. Istotny wpływ na rachunkowość miała również rewolucja przemysłowa XIX i XX w. Szybki rozwój przemysłowy, a wraz z nim większe znaczenie aktywów trwałych i kosz- tów, wymagały rozwiązania kwestii dotyczących m.in. amortyzacji oraz systemu ra- chunku kosztów, co bezpośrednio łączyło się z fundamentalnym problemem memo- riałowego i współmiernego ujęcia zasobów i strumieni. Nastąpiło też instytucjonalne i osobowe rozdzielenie inwestorów i zarządzających, dlatego też jednym z podstawo- wych wyzwań stała się adekwatna sprawozdawczość finansowa [Hendriksen, van Breda 2002, s. 64– 65]. Akcjonariusze, inwestorzy, kredytodawcy, pracownicy oraz instytucje rządowe coraz częściej wymagali udostępniania stosownych informacji finansowych. W konsekwencji rachunkowość zaczęła być postrzegana jako niezbędny element w ra- cjonalnym procesie decyzyjnym interesariuszy. Szybkie przemiany na rynku kapitałowym i finansowym oraz współzależności mię- dzy rynkami na świecie, po zażegnaniu kryzysu lat 30. XX w., spowodowały potrzebę usystematyzowania i ujednolicania informacji o uczestnikach tych rynków, które były- by ogólnie dostępne. Znaczenie tych informacji wynikało głównie z faktu, iż podstawą podejmowania decyzji gospodarczych, w tym inwestycyjnych, są rzetelne, wiarygodne i porównywalne informacje, które mogą zmniejszać ryzyko błędnych decyzji gospodar- czych. Jednym z najważniejszych źródeł informacji są w tym obszarze sprawozdania finansowe, których brak porównywalności na skalę międzynarodową jest największą przeszkodą dla inwestorów i analityków współczesnego biznesu światowego [Micherda (red.), 2007, s. 38– 41]. Zgłoszone w dobie globalizacji zapotrzebowanie na ujednolica- nie sprawozdania finansowego skutkowało dążeniem do harmonizacji, a w dalszej per- spektywie – do standaryzacji rachunkowości. Przez stulecia rachunkowość była postrzegana przede wszystkim jako działalność praktyczna – swoistego rodzaju rzemiosło, a nie nauka. Jednocześnie, co warto podkreś- lić, stanowiła ona już w starożytności istotną siłę kulturotwórczą, przyczyniającą się do wykształcenia tak istotnych umiejętności jak zdolność abstrakcyjnego liczenia. War- to pamiętać, iż obecnie rachunkowość jest nauką ze względu na metodologię, a dzie- dziną stosowaną (praktyczną) ze względu na jej zorientowanie na cel [Jaruga (red.), 1991, s. 12– 13]. Z wielu definicji rachunkowości można wyodrębnić pewne wspólne elementy, co pozwala na stwierdzenie, iż stanowi ona systemem informacyjny służący do podejmowania racjonalnych decyzji gospodarczych i kontroli, skupiający się na war- tościowym pomiarze, opisie, prezentacji oraz interpretacji działalności gospodarczej. 10 Rozdział 1. Historia i istota rachunkowości w kontekście prawa podatkowego Zasadniczo rachunkowość ma za zadanie dostarczać informacji potrzebnych do podejmowania decyzji o  podmiocie gospodarczym w  różnych kontekstach, np.  eko- nomicznym, kontrolnym czy podatkowym. Możliwe jest to ze względu na spełnianie przez rachunkowość wielu funkcji, które umożliwiają sprawowanie kontroli nad jed- nostką, analizowanie jej działalności, wypełnianie obowiązków sprawozdawczych, dowodowych i rozliczeniowych czy też dostarczanie określonych informacji dla celów statystycznych. W ujęciu historycznym pragmatyczny język rachunkowości doprowa- dził do funkcjonalnego jej podziału na rachunkowość finansową oraz rachunkowość zarządczą, przy czym pierwszą charakteryzuje zasadniczo retrospektywność ujęcia, a drugą – prospektywność. O ile procesy standaryzacji i harmonizacji rachunkowości silnie oddziałują na rachunkowości finansową (zwłaszcza sprawozdawczość finanso- wą), o tyle ich wpływ na rachunkowość zarządczą jest dość ograniczony i nie należy oczekiwać narzucanych prawem standardów, które jej dotyczą2. Obecnie rachunkowość jako dyscyplina naukowa może być uprawiana w trzech odrębnych, choć posiadają- cych części wspólne, dziedzinach poznawczych takich jak: rachunkowość finansowa, rachunkowość zarządcza, rachunkowość podatkowa [Hołda, Pociecha, 2004, s. 10]. rzetelny –  zgodny z prawdą materialną, W kontekście istoty rachunkowości jako systemu informacyjno-kontrolnego należy odróżnić rolę i znaczenie w każdym kraju prawa bilansowego i podatkowego. Do zadań i funkcji rachunkowości należy odzwierciedlenie sytuacji majątkowej i finansowej jed- nostki w sposób: • • prawidłowy – zgodny z przepisami prawa, • jasny – tzn. czytelny i jednoznaczny dla przeciętnego, rozsądnego i kompetentnego czytelnika. Ostatecznie zasadniczym celem uregulowań prawa wynikających z Międzynarodo- wych Standardów Rachunkowości czy też Ustawy o rachunkowości (prawo bilansowe) jest wykazanie wyniku finansowego oraz sytuacji majątkowej i finansowej jednostki w sposób realny i zgodny z rzeczywistością. Temu właśnie służą podstawowe zasady rachunkowości, często nierespektowane przez wykładnię prawa podatkowego (np. pro- blematyka limitowania kosztów uzyskania przychodów). Natomiast zasadniczym celem prawa podatkowego jest uzyskanie świadczeń pieniężnych pobieranych przez szeroko rozumiane państwo w  celu uzyskania środków na pokrycie wydatków publicznych i prawo to spełnia głównie funkcję fiskalną. Co do zasady, rachunkowość (prawo bi- lansowe) i ustalanie podatków (prawo podatkowe) powinny być traktowane zupełnie odrębnie, np. w zakresie ustalania stawek amortyzacyjnych, odpisów aktualizacyj- nych, uznawania przychodów czy prezentacji obciążeń podatkowych. Warto pamię- tać, że ujęcie operacji gospodarczych w księgach rachunkowych prowadzonych zgodnie z prawem bilansowym obecnie w praktyce polskiej jest niezbędne do uznawania wielu kategorii kosztu w prawie podatkowym, np. dla kategorii kosztu uzyskania przychodu. Jednocześnie warto pamiętać, że możliwość stosowania rozwiązań podatkowych w sys- 2 Oczywiście są opracowywane standardy dobrej praktyki rachunkowości zarządczej, ale nie należy je trakto- wać jako element narzucony prawem. 11 Rozdział 1. Historia i istota rachunkowości w kontekście prawa podatkowego temie rachunkowości jest ściśle limitowana pojęciem istotności – rozwiązania podatko- we mogą być traktowane jako uproszczenia, które jednak nie mogą czynić nierzetelne- go obrazu sytuacji finansowej i ekonomicznej wynikającego z systemu rachunkowości3. Prawo podatkowe i prawo bilansowe są w pełni autonomiczne pod względem prawnym, niemniej obecnie w Polsce do obliczenia podstawy opodatkowania bazą są prawidłowo prowadzone księgi rachunkowe. W przypadku jednostek opierających się na Ustawie o rachunkowości, które nie podlegają obowiązkowi badania przez biegłego rewidenta, wciąż w naszych warunkach gospodarczych można spotkać się z bezkrytycznym stoso- waniem rozwiązań podatkowych w systemie rachunkowości. Tego typu postępowanie (np. stosowanie stawek amortyzacji podatkowej nieodzwierciedlających oczekiwanego okresu użyteczności) będzie w szczególności niezgodne z istotą MSR. 3 Pojęcie istotności w kontekście MSR zostało zaprezentowane w podrozdziale 7.20. 12 Rozdział 2 Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji Proces standaryzacji rachunkowości może odbywać się z wykorzystaniem różnych tra- dycji rachunkowości. Odnosząc się do rachunkowości w różnych krajach, w kontekście ich tradycji, można dokonać wielu klasyfikacji. Podział taki możne bazować na charak- terystyce systemów rachunkowości ze względu na kombinacje optymizmu i jawności, która zostanie przeciwstawiona dyskrecji i konserwatyzmowi. W takiej sytuacji można wyróżnić trzy znaczące systemy rachunkowości rozpowszechnione na świecie. Pierwszy z nich to nurt rachunkowości anglosaskiej charakterystyczny dla takich krajów, jak: Wielka Brytania, USA, Australia, Kanada, państwa skandynawskie oraz Holandia. Model ten jest ukierunkowany głównie na interes inwestorów, gdzie wpływ prawa podatkowego jest zaniedbywalny i  występuje ewidentna wyższość treści eko- nomicznej nad formą prawną (podstawę stanowi zasada true and fair view). W tym systemie znaczenie wartości godziwej w wycenach jest duże i odnosi się nie tylko do kategorii aktywów i zobowiązań finansowych1. Kolejny podstawowy model rachunkowości występuje w  obszarze silnego od- działywania niemieckiej kultury ekonomicznej, w  którym jest chroniony przede wszystkim interes wierzycieli, z mocno akcentowaną zasadą ostrożności. Do krajów stosujących tego typu podejście poza Niemcami można zaliczyć np. Czechy czy Au- strię. W modelu tym duży wpływ na preferowane rozwiązania mają przepisy prawa podatkowego, a wartość wykazywanych zysków/strat jest znacznie ograniczana przez czynniki głównie o charakterze podatkowym. Stosowanie wartości godziwej w wyce- nach jest stosunkowo małe, a istotne znaczenie ma wykorzystanie koncepcji kosztu historycznego. 1 Szeroką analizę czynników kulturowych na system rachunkowości można znaleźć w literaturze np. [Gray i in., 2006; Andrzejewski, 2000]. 13 Rozdział 2. Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji Ostatni ze znaczących systemów rachunkowości to model stosowany przez rozwi- nięte kraje łacińskie – w szczególności Włochy, Francję czy Hiszpanię. W krajach tych jest stosowana zasada true and fair view, ale tylko w ograniczonym zakresie. Prowadzi to do sytuacji, gdzie zdecydowanie pierwszoplanowe znaczenie mają przepisy prawa rachunkowości i wyraźna jest ich dominacja nad zwyczajami, przy czym wpływ prawa podatkowego na praktykę rachunkowości jest raczej niewielki. Przedstawiona systematyka może być uproszczona do dwóch znaczących tradycji rachunkowości, tj. modelu anglosaskiego i modelu kontynentalnego (w ramach któ- rego można umieścić wskazane powyżej modele obszaru niemieckiego oraz łacińskie). Rysunek 2.1. Schematyczna klasyfikacja głównych systemów rachunkowości Dyskrecja Słabo rozwinięte kraje Azji Słabo rozwinięte kraje łacińskie Kraje germańskie Bliski Wschód (Japonia) Wysoko rozwinięte kraje łacińskie Afryka Optymizm Konserwatyzm Kraje Azji (kolonialne) Kraje nordyckie Kraje anglosaskie Otwartość Sugerowane miejsce polskiego systemu rachunkowości i rewizji finansowej Źródło: [Hołda, 2001, s. 4]. Rozwiązania przyjęte w polskim systemie finansowym (Ustawa o rachunkowości) są zbliżone do kontynentalnego pojmowania istoty rachunkowości, jednak wyraźny jest wpływ rozwiązań anglosaskich i zasady true and fair view. Pozwala to na umiejsco- wienie rodzimego systemu rachunkowości, a w konsekwencji i rewizji finansowej, na tle rozwiązań światowych, które prezentuje rysunek 2.1. Wykorzystane do klasyfikacji sys- temów rachunkowości na tym rysunku cztery podstawowe cechy: dyskrecja, optymizm, otwartość oraz konserwatyzm, dotyczą zasadniczo roli rachunkowości jako systemu 14 Rozdział 2. Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji informacyjnego. Przez konserwatyzm należy rozumieć dużą rolę ostrożności wycen (m.in. zakresu tworzenia rezerw czy odpisów aktualizacyjnych) oraz istotne znaczenie procedur zarówno dokumentowych, jak i prawnych, natomiast cechą optymizmu jest brak szczególnego znaczenia zasady ostrożności wyceny (co skutkuje m.in. mniejszą asymetrią w uznawaniu przychodów i kosztów) oraz brak istotnego przywiązania do procedur formalnych. Warto pamiętać, że w systemach konserwatywnych wykorzy- stanie koncepcji wartości godziwej jest znacznie mniejsze niż w systemach o charakte- rze optymistycznym. Z kolei przez systemy otwarte należy rozumieć takie, w których formy sprawozdawcze nie są narzucane, a dostosowane do znaczenia prezentowanych treści, ujawnienia informacji dotyczą każdej ważnej informacji dla odbiorcy, nawet je- śli prawo formalnie nie nakazuje takiego ujawnienia, a dostęp do informacji jest po- wszechny. W  systemach dyskretnych formy sprawozdawcze należy traktować jako obowiązujące, a co najwyżej można je uszczegóławiać i zakres ujawnianych informacji zostaje ograniczony do wskazanych w prawie. Rysunek 2.2. Ewolucja rachunkowości Początek rachunkowości nowożytnej (Dzieło Luci Paciolego – XV w.) Odbiorcy informacji ekonomicznej i tradycja działalności gospodarczej w poszczególnych krajach determinują standardy rachunkowości Zróżnicowanie krajowych systemów rachunkowości Silne procesy globalizacyjne (druga połowa XX w.) Harmonizacja rachunkowości Standaryzacja sprawozdawczości finansowej Źródło: opracowanie własne. Współcześnie można zaobserwować wyraźne tendencje zmierzające do standary- zacji zarówno rachunkowości, jak i audytu (rewizji finansowej). Zasadniczo na skutek intensywnych procesów globalizacyjnych istnieje potrzeba tworzenia odpowiednich podstaw prawnych, aby sprawozdania finansowe różnych krajów, w tym ich badanie, 15 Rozdział 2. Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji mogły być porównywalne. Główne etapy w historii i ewolucji rachunkowości prowa- dzące do harmonizacji i standaryzacji przedstawia rysunek 2.2. Przez standaryzację rozumie się proces całkowitego ujednolicenia zasad i form ra- chunkowości, szczególnie w zakresie sprawozdawczości finansowej, przez wprowadze- nie wzorców, norm lub zasad, które są uznawane przez sporządzających sprawozdanie finansowe. Natomiast harmonizacja to proces redukowania różnic w sprawozdawczo- ści finansowej w zakresie wyceny i prezentacji, co skutkuje możliwie ścisłym ujednoli- ceniem stosowanych standardów [Olchowicz, Tłaczała, 2008, s. 13]. Wskazana rosnąca potrzeba harmonizacji rachunkowości, a szczególnie sprawoz- dawczości finansowej, wymusiła ustalenie modelu, na podstawie którego byłby budo- wany wspólny standard rachunkowości. Na świecie wykształciło się kilka modeli mo- gących ze względu na poziom merytoryczny i  znaczenie poszczególnych organizacji rościć sobie prawo do bycia globalnymi. Niemniej zainteresowanie kieruje się najczę- ściej na dwa powszechnie akceptowane na świecie modele [Turyna, 2006, s. 14– 18]: • Amerykańskie Ogólnie Akceptowane Standardy Rachunkowości (United States Generally Accepted Accounting Principles – US GAAP) – szczegółowe i obszerne, nawiązujące do tzw. systemu anglosaskiego. Od roku 1973 standardy te opracowuje Rada FASB, która zastąpiła powstałą w 1959 r. Accounting Principles Board (APB). Zakres regulacji US GAAP jest szeroki, a do najważniejszych należą [Krasodom- ska, 2009, s. 295– 299]: AICPA (Accounting Research Bulletins) – biuletyny badań z zakresu rachunkowości, Opinie APB, SFASs (Statements of Financial Accounting Standards) i Interpretacje, Regulacje FASB oraz Deklaracje FASB o przyjętym sta- nowisku. Opublikowane zostały również ogólne założenia koncepcyjne rachunko- wości finansowej w postaci 7 deklaracji SFACs (Statements of Financial Accounting Concepts). Od roku 2009 dokonano ujednolicenia standaryzacji US GAAP przez jej uporządkowanie i integrację, wskazując obszary (zasadniczo 5 obszarów) poszcze- gólnych, obowiązujących przepisów Accounting Standards Codification (ASC). Sy- tuacja ta skutkuje zmianą sposobu odwołań, np. dotychczasowo SFAS 157, a obecnie ASC 820 (Fair Value Measurements and Disclosures). Standaryzację US GAAP na- leży traktować jak formułowanie reguł. • Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej MSR (International Financial Reporting Standards – IFRS) – mniej obszerne i stanowiące wsparcie dla tzw. systemu rachunkowości kontynentalnej. Standardy opracowywane od 1973 r. przez Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości KMSR (Interna- tional Accounting Standards Committee – IASC) z siedzibą w Londynie. W roku 2001 Rada Międzynarodowych Standardów Rachunkowości RMSR (International Accounting Standards Board – IASB) przejęła obowiązki KMSR. Na Międzyna- rodowe Standardy Rachunkowości składają się: Założenia koncepcyjne, Standardy MSSF i MSR, Interpretacje KIMSF i SKI. Standaryzację MSR należy traktować jak formułowanie zasad. Opracowywaniem powyższych standardów zajmują się ponadnarodowe organiza- cje mające za zadanie niwelowanie barier porównywalności danych zawartych w spra- wozdaniach finansowych podmiotów gospodarczych. 16 Rozdział 2. Systemy rachunkowości na świecie i proces jej standaryzacji Należy pamiętać, iż dokonywanie dostosowań sprawozdawczości finansowej do norm innych niż te, według których były sporządzane dotychczas, może być procesem żmudnym i kosztownym. Spektakularnym przykładem takiej sytuacji jest przekształce- nie sprawozdania Daimler-Benz, która w 1993 r. jako pierwsza firma niemiecka dostała się na giełdę nowojorską. Przygotowanie sprawozdań zgodnych z US GAAP zajęło jej ponad rok i pochłonęło około 1mln USD. Co ciekawe, według standardów rachunko- wości niemieckiej jednostka ta wykazywała zyski w pierwszym półroczu 1993 r. (zysk netto 97 mln USD), natomiast zgodnie z US GAAP – straty (strata netto 548 mln USD)! [Surdykowska, 1999]. Obecnie trwa współpraca między IASB a FASB mająca na celu opracowanie jedne- go ogólnoświatowego zestawu standardów. Systematyzując efekty tej współpracy, warto zwrócić uwagę na kilka ważnych dat: 1) 2000 r. – współpraca między IASC (od 2001 r. IASB) z IOSCO (International Or- ganization of Securities Commissions, jej członkiem jest m.in. SEC), której efektem był zestaw standardów (tzw. core set of standards) dla firm zagranicznych notowa- nych na amerykańskiej giełdzie; 2) 2002 r. – IASB i FASB podpisały tzw. umowę z Norwalk zakładającą współpracę i zniesienie różnic między MSR i US GAAP; 3) 2005 r. – SEC opublikowało tzw. mapę drogową (roadmap) na lata 2006– 2008 będą- cą planem działania, zmierzającym do zniesienia największych różnic; 5) 4) 2006 r. – IASB i FASB opublikowały Memorandum of Understanding, uznając, że najlepszym wyjściem będzie opracowanie nowego zestawu standardów od począt- ku i rozpoczęto działania w ramach tzw. krótkoterminowej konwergencji; 2007 r. – odbył się panel dyskusyjny w celu uznania równoważności MSR z US GAAP dla spółek notowanych na amerykańskiej giełdzie, czego efektem była de- cyzja SEC, iż notowane w USA spółki nie będą musiały zmieniać sprawozdań spo- rządzanych według MSR na US GAAP (odbył się również okrągły stół na temat stosowania MSR przez amerykańskie spółki giełdowe); 6) 2008 r. – opublikowano wspólnie akceptowany przez IASB i FASB projekt prezenta- cji sprawozdania finansowego, który składa się z: sprawozdania z sytuacji finanso- wej (bilans), sprawozdania z dochodu całkowitego (rachunek zysków i strat/rachu- nek wyników) oraz sprawozdania z przepływów pieniężnych; 7) 2010 r. – kolejne propozycje IASB i FASB wspólnie akceptowanych projektów pre- zentacji sprawozdań finansowych w ramach Staff Draft of Exposure Draft IFRS X Financial Statement Presentation 2010. 17 Rozdział 3 Zarys historii MSR i ich zasięg terytorialny Od wielu lat próbuje się dokonać standaryzacji sprawozdawczości finansowej w skali międzynarodowej tak, aby informacje tam zawarte stanowiły treści zrozumiałe i po- równywalne (w tym sensie uniwersalne) dla odbiorców na całym świecie. Dla zapew- nienia przynajmniej podstawowej standaryzacji i harmonizacji rachunkowości zosta- ły powołane organizacje międzynarodowe w celu opracowania ogólnych zasad i reguł oraz ich upowszechniania. W sensie formalnym organizacje te można podzielić na dwie grupy: • • organizacje ponadnarodowe, w których działają komisje do spraw harmonizacji, środowisko zawodowe teoretyków i praktyków rachunkowości, upowszechniania czy standaryzacji rachunkowości. Z punktu widzenia historii MSR należy odwołać się do 1973 r., kiedy to organi- zacje zawodowe z 10 państw (Australii, Kanady, Francji, Niemiec, Japonii, Meksyku. Holandii, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Stanów Zjednoczonych), zajmujące się rachun- kowością, utworzyły Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości KMSR (International Accounting Standards Committee –  IASC). Instytucja ta miała na celu formułowanie i publikowanie MSR, które powinny stać się podstawą prezentacji spra- wozdań finansowych, oraz podejmowała działania zmierzające do ujednolicenia zasad i form rachunkowości, szczególnie w zakresie sprawozdawczości międzynarodowej. Co ciekawe, od 1983 r. członkostwem w KMSR były obejmowane automatycznie organi- zacje należące do IFAC (International Federation of Accountants). Obecnie członkami RMSR jest ponad 120 zawodowych organizacji księgowych z całego świata należących do Międzynarodowej Federacji Księgowych. Polska organizacja zawodowych księgo- wych (SKwP) jest członkiem IASC od 1989 r. W roku 2000 zatwierdzono nową konstytucję IASC, w następstwie czego Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości stał się niezależną jednostkę zarządza- 18 Rozdział 3. Zarys historii MSR i ich zasięg terytorialny ną przez 19 Mężów Zaufania, którzy mianują 14 członków Rady Międzynarodowych Stan- dardów Rachunkowości (International Accounting Standards Board – IASB), 12 człon- ków Stałego Komitetu ds. Interpretacji (Standing Interpretations Committee – SIC) oraz 30 członków Komisji Doradczej ds. Standardów (Standards Advisory Council – SAC). Do podstawowych zadań Komitetu Międzynarodowych Standardów Rachunko- wości należało: • opracowywanie globalnych standardów rachunkowości, które mają być stosowane w sprawozdawczości finansowej na całym świecie, • promowanie i stosowanie tych standardów, • włączanie krajowych komitetów ustalających standardy w krajach członkowskich do procesu decyzyjnego Rady MSR. Z kolei zadaniami Rady Międzynarodowych Standardów Rachunkowości były: • publikowanie projektów standardów, dokumentów dyskusyjnych w celu uzyskania cennych uwag praktycznych, • prowadzenie działalności Komitetu (IASC), • decydowanie o programie prac merytorycznych Komitetu (IASC), • mianowanie osób odpowiedzialnych za poszczególne przedsięwzięcia, • ustalanie procedury analizowania nadesłanych uwag na temat opublikowanych do- kumentów. Do zadań Komisji Doradczej ds. Standardów należało: • • doradzanie Radzie MSR w podejmowaniu decyzji i innych sprawach, • informowanie o  skutkach standardów dla użytkowników sprawozdań finanso- wych, Natomiast zadania Stałego Komitetu ds. Interpretacji obejmowały: interpretacja w kwestiach już zbadanych, gdy zastosowanie MSR jest niezadowala- jące, interpretacja nowych zagadnień odnoszących się do MSR, • • przedstawianie Radzie sprawozdania i uzyskania od Rady ostatecznego zatwierdze- nia interpretacji. Inną ważną organizacją zajmującą się harmonizacją rachunkowości jest Międzyna- rodowa Federacja Księgowych (International Federation of Accountants – IFAC), która została powołana w 1977 r. w Nowym Jorku. W jej skład wchodziły te same organiza- cje zawodowe państw, co do Komitetu MSR (m.in. polska organizacja zawodowa od 1989 r.), a federacja zrzesza zawodowych księgowych, w grupie których są biegli rewi- denci. Podstawowymi zadaniami IFAC są: • opracowanie międzynarodowych standardów rewizji finansowej dla biegłych rewi- dentów (MSRF), • pomoc w opracowaniu standardów oraz ich wdrażaniu w życie gospodarcze po- szczególnych krajów. Państwa zrzeszone w Unii Europejskiej, co do zasady, były zobowiązane do stoso- wania na gruncie rachunkowości unijnych dyrektyw. Unia wydała 8 podstawowych dy- rektyw, z których 5 odnosi się wprost do rachunkowości. Niestety, różnorodność podejść krajów należących do UE do zagadnień rachunkowości, w tym harmonizacji, sprawiły, 19 Rozdział 3. Zarys historii MSR i ich zasięg terytorialny że dyrektywy te nie stały się uniwersalnymi, europejskimi standardami. W roku 1995 UE podpisała z Komitetem MSR regulacje w sprawie stosowania MSR. Głównym celem przyjętej regulacji było uznanie i stosowanie MSR w krajach UE – w myśl podpisanego porozumienia do 2005 r. wszystkie spółki giełdowe były zobowiązane obligatoryjnie do stosowania MSR w sprawozdaniach skonsolidowanych. Podobne postanowienia doty- czyły banków. Krajom członkowskim pozostawiono możliwość samodzielnej decyzji w kwestii, czy wprowadzać te same zalecenia w stosunku do spółek jeszcze nienotowa- nych na giełdzie. Rysunek 3.1. Organizacje międzynarodowe w procesie standaryzacji i harmonizacji rachunkowości w kontekście MSR ORGANIZACJE MIĘDZYNARODOWE Organizacje profesjonalne Grupy wyspecjalizowane w ponadnarodowych organizacjach Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości (IASC) 1. Rada Międzynarodowych Standardów 2. Komisja Doradcza ds. Standardów 3. Stały Komitet ds. Interpretacji Unia Europejska – Komisja Europejska 1. Europejska Grupa Doradcza ds. Sprawozdawczości Finansowej (EFRAG) 2. Komitet ds. Regulacji Rachunkowości (ARC) Międzynarodowa Federacja Księgowych (IFAC) Międzynarodowa Organizacja Komisji Papierów Wartościowych (IOSCO) Źródło: opracowanie własne. Komisja Europejska, aby spełnić nakładane przez regulacje obowiązki, powołała w 2001 r.: 1) Europejską Grupę Doradczą ds. Sprawozdawczości Finansowej (European Finan- cial Reporting Advisors Group – EFRAG) – doradza Komisji Europejskiej, współ- pracuje z Radą MSR w zakresie tworzenia standardów, sprawdza, czy wydany stan- dard lub interpretacja powinny być zaakceptowane do stosowania przez kraje UE; 2) Komitet ds. Regulacji Rachunkowości (Accounting Regulatory Committee – ARC) –  instytucja polityczna decydująca o  wprowadzeniu MSR w  krajach członkow- skich UE. Do roku 2001 standardy MSR były opracowywane przez Komitet Międzynarodo- wych Standardów Rachunkowości, natomiast obecnie jest to w gestii Rady Międzyna- rodowych Standardów Rachunkowości powstałej z przekształcenia KMSR. W konse- kwencji okres działania KMSR trzeba podzielić na dwa etapy: do 2001 r. – pierwszy etap i po 2001 r. – etap drugi, kiedy został przekształcony w Radę Międzynarodowych Stan- 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

MSR/MSSF w polskiej praktyce gospodarczej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: