Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00416 007849 11495389 na godz. na dobę w sumie
Mała rzeka w dużym mieście. Wybrane aspekty obiegu wody na obszarze zurbanizowanym na przykładzie łódzkiej Sokołówki - ebook/pdf
Mała rzeka w dużym mieście. Wybrane aspekty obiegu wody na obszarze zurbanizowanym na przykładzie łódzkiej Sokołówki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8641-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Jest to książka z pogranicza geografii, hydrologii, hydrochemii i ochrony środowiska. Autor umiejętnie wykazał wpływ naturalnych i antropogenicznych uwarunkowań fizycznogeograficznych zlewni Sokołówki na przestrzenne i czasowe zróżnicowanie występujących tam współcześnie procesów hydrologicznych. Waga przedstawianych wyników badań jest tym większa, iż w zasadniczej części zostały one samodzielnie zebrane podczas wieloletnich, pracochłonnych i kosztochłonnych badań terenowych oraz laboratoryjnych. Jest to dojrzałe studium monograficzne, bardzo dobrze udokumentowane – zarówno od strony ilościowej, jak i jakościowej, wykorzystujące w pełni dostępne materiały archiwalne, zasoby kartograficzne i publikacje tekstowe. Należy do niewielu polskich monografii hydrologicznych ukazujących tak kompleksowo stan oraz zmiany ilościowo-jakościowe wód powierzchniowych na terenie zurbanizowanym.

Publikacja ta, oprócz wysokich walorów poznawczych, może mieć znaczenie praktyczne – szczególnie w zagadnieniach dotyczących oceny stanu i funkcjonowania środowiska wodnego w zlewni miejskiej Sokołówki.

Z recenzji prof. dr. hab. Tadeusza Ciupy

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 1 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 1 2017-09-22 12:39:37 2017-09-22 12:39:37 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 2 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 2 2017-09-22 12:39:37 2017-09-22 12:39:37 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 3 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 3 2017-09-22 12:39:37 2017-09-22 12:39:37 Adam Bartnik – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geografi cznych, Instytut Nauk o Ziemi Pracownia Hydrologii i Gospodarki Wodnej, 90-139 Łódź, ul. Narutowicza 88 RECENZENT Tadeusz Ciupa REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/daseugen © Copyright by Adam Bartnik, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07641.16.0.M Ark. wyd. 24,5; ark. druk. 22,0 ISBN 978-83-8088-640-7 e-ISBN 978-83-8088-641-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 4 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 4 2017-09-22 12:39:37 2017-09-22 12:39:37 Spis treści Słowo wstępne Rozdział 1 Woda w mieście Rozdział 2 Fizyczno-geografi czne tło obiegu wody w zlewni Sokołówki 2.1. Wybór i położenie obszaru badań 2.2. Budowa geologiczna i gleby 2.3. Rzeźba i ukształtowanie powierzchni zlewni Sokołówki 2.4. Warunki klimatyczne 2.4.1. Przestrzenna i czasowa zmienność opadów atmosferycznych w zlewni Sokołówki 2.4.2. Wielkość i rozkład parowania na terenie zlewni 2.4.3. Klimatyczny bilans wodny zlewni Sokołówki 2.5. Wody powierzchniowe w zlewni Sokołówki oraz ich monitoring w latach 2006–2015 2.6. Wody podziemne w zlewni Sokołówki po Sokołów 2.7. Flora i fauna terenu zlewni Sokołówki 2.8. Ochrona przyrody na terenie zlewni Sokołówki po Sokołów Rozdział 3 Antropogeniczne przemiany środowiska przyrodniczego zlewni Sokołówki 3.1. Początki osadnictwa w dolinie Sokołówki 3.2. Rozwój funkcji rolniczej i protoprzemysłowej na obszarze zlewni Sokołówki 3.3. Obszar zlewni Sokołówki do końca XX w. 3.4. Zagospodarowanie przestrzenne obszaru zlewni Sokołówki współcześnie oraz jego związek z przepuszczalnością powierzchni 3.5. Struktura funkcjonalna obszaru zlewni Sokołówki 3.6. Gospodarka wodno-ściekowa na obszarze zlewni Sokołówki 3.7. Stopień antropogenicznego przekształcenia obszaru zlewni Sokołówki Rozdział 4 Odpływ rzeczny w zlewni Sokołówki 4.1. Wieloletnie zmiany odpływu Sokołówki 4.2. Chwilowa, dobowa i sezonowa zmienność odpływu ze zlewni Sokołówki 4.3. Formowanie się i przebieg wezbrań w zlewni Sokołówki 7 11 25 27 30 37 42 46 53 67 73 85 92 99 107 108 113 124 133 142 144 150 161 163 173 187 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 5 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 5 2017-09-22 12:39:37 2017-09-22 12:39:37 6 Spis treści 4.4. Krótkookresowe zmiany natężenia przepływu Sokołówki 4.5. Maksymalne chwilowe wzrosty i spadki natężenia przepływu Sokołówki 4.6. Fale wezbraniowe w zlewni Sokołówki – zróżnicowanie sezonowe i ich transformacja Rozdział 5 Wybrane zagadnienia zmian i zmienności cech fi zykochemicznych wody w zlewni Sokołówki 5.1. Temperatura wody 5.2. Konduktywność wody 5.3. Odczyn wody 5.4. Tlen rozpuszczony 5.5. Mętność wody 5.6. Chlorki 5.7. Azotany 5.8. Azotyny i amoniak 5.9. Siarczany 5.10. Fosforany 5.11. Mangan 5.12. Sezonowość wybranych cech fi zykochemicznych wód Sokołówki 5.13. Wpływ zbiorników na cechy fi zykochemiczne wód rzeki miejskiej 5.14. Ocena wpływu funkcjonowania biofi ltra systemu SSBS na jakość wód Sokołówki Podsumowanie i wnioski Bibliografi a Spis tabel Spis rysunków Aneks Summary Od Redakcji 195 198 200 215 217 223 227 231 235 239 243 248 252 255 257 260 264 268 275 285 303 305 315 335 351 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 6 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 6 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Słowo wstępne Prezentowane opracowanie jest zwieńczeniem prawie dziesięcioletnich badań autora nad obiegiem wody w zlewni jednej z małych rzek, jakich są dziesiątki we współczesnych miastach. Pierwotna problematyka podjętych badań była jednak nieco inna. Miała ona bowiem dotyczyć hydrologicznych i  hydrochemicznych zmian związanych z planowaną „renaturyzacją”1 odcinka rzeki miejskiej. Dlatego założona wówczas sieć obserwacyjna uwzględniała w szczególny sposób tę część zlewni, do której odnosił się projekt. Niestety, został on zrealizowany przez władze miasta tylko w niewielkim stopniu, a zebrane w tym czasie materiały były niewy- starczające, aby na ich podstawie wyciągać wnioski o charakterze ogólnym. Dlate- go pomiary i obserwacje postanowiono kontynuować, skupiając się na charaktery- styce obiegu wody w strefi e zurbanizowanej. Duża złożoność elementów mających na niego wpływ oraz znaczna ich zmienność wymagały dostatecznie długiej serii pomiarowej. Obserwacja różnych aspektów obiegu wody prowadzona była w róż- nym zakresie i w różnych okresach. Najstarsze pomiary datowane są na wrzesień roku 2006. Ostatecznie serię pomiarów natężenia przepływu i hydrochemicznych analiz wody zakończono wraz z końcem grudnia 2015 r. Większość materiału hydrometrycznego została zebrana przez autora samo- dzielnie, jednakże w pierwszych latach badań pomagali mu w terenie i w laborato- rium inni pracownicy ówczesnej Katedry Hydrologii i Gospodarki Wodnej UŁ (obecnie Pracowni Hydrologii i  Gospodarki Wodnej). W  tym miejscu autor chciałby im bardzo serdecznie za to podziękować, żywiąc równocześnie nadzieję na dalszą współpracę. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się kierownikowi PHiGW UŁ, prof. dr. hab. Pawłowi Jokielowi za umożliwienie badań w tym zakre- sie i zachętę do ich kontynuacji oraz pogłębiania. W latach 2011–2013 badania na tym obszarze prowadzono w ramach grantu przyznanego przez Narodowe Centrum Nauki2. Dotyczyły one wówczas nie tylko 1 Zintegrowany projekt SWITCH („Sustainable Water Management Improves Tommorow’s Cities’ Health” – „Zintegrowane Zarządzanie Wodą to Zdrowie w Mieście Jutra”) realizowany w ramach 6 Programu Ramowego Unii Europejskiej „Wpływ globalnych zmian klimatu na ekosystemy” (project EC 2006-018530) w latach 2006–2010. 2 Grant NCN nr 0733/B/P01/2011/40 – Wpływ stopnia przekształcenia środowiska na obieg i ja- kość wody w zlewniach miejskich i podmiejskich, 2011–2013. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 7 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 7 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 8 Słowo wstępne prezentowanej tu zlewni miejskiej, ale również innego niewielkiego obiektu, poło- żonego na znacznie słabiej przekształconym obszarze podmiejskim. Wyniki badań prowadzonych w zlewni podmiejskiej uwzględnione są w niniejszym opracowaniu w bardzo ograniczonym zakresie, stanowiąc jedynie materiał referencyjny w nie- których analizach porównawczych. Przez tak długi okres badań powstał cały szereg różnego rodzaju opracowań szczegółowych prezentowanych w artykułach naukowych i na konferencjach o za- sięgu krajowym lub międzynarodowym. Niektóre z nich zostały z tym opracowa- niu wykorzystane w  zakresie, w  jakim były już wcześniej prezentowane, lecz w zmienionej formie i w innym kontekście. Inne uaktualniono o dane zebrane po ich opublikowaniu. Większość prezentowanego tu materiału jest jednak nowa i ni- gdy wcześniej nie była w żaden sposób prezentowana. Z drugiej strony, również nie wszystkie wyniki prowadzonych badań zawarto w tej monografi i. Wymagają one bowiem jeszcze wielu szczegółowych obliczeń i analiz. Pominięto m.in., jedy- nie częściowo do tej pory opracowane, zagadnienie dotyczące dobowej zmienno- ści parametrów fi zykochemicznych wody. Zamysłem autora było zaprezentowanie całości materiału w formie monografi i małej rzeki miejskiej. Konieczne było zatem uwzględnienie nie tylko różnorod- nych aspektów fi zyczno-geografi cznych, lecz także stopnia przekształcenia obsza- ru jej zlewni przez wielokierunkową działalność człowieka. Aby we właściwy spo- sób zrozumieć jak te zmiany zachodziły i  jaki miały zakres, przestudiowano i zaprezentowano tu także przemiany, jakim przez stulecia podlegał obszar zlewni. Mimo że autor nie jest historykiem, podszedł do tego zagadnienia z dużą staran- nością i żywi nadzieję, że nie popełnił przy tym zbyt wielu błędów. Monografi a składa się z kilku części. Pierwsza ma za zadanie wprowadzić Czy- telnika w zagadnienia obiegu wody w mieście, ze szczególnym uwzględnieniem zmian, jakim on podlega pod wpływem antropopresji. W rozdziale drugim pre- zentowane są różne elementy środowiska fi zyczno-geografi cznego zlewni. W pier- wotnym założeniu nie planowano uwzględniania w  nim aspektów związanych z działalnością człowieka. Nie całkiem się to jednak udało, ponieważ część proble- matyki poruszana była jedynie w tym fragmencie pracy (np. wody podziemne). Aby nie rozdzielać niektórych zagadnień ostatecznie odstąpiono od ścisłego prze- strzegania wspomnianej reguły i uwzględniono tu pewne zagadnienia związane z wpływem człowieka (np. zmiany położenia zwierciadła wód gruntowych). Roz- dział nie ogranicza się jednak jedynie do prezentacji faktów, a zawiera cały szereg nowych aspektów, związanych chociażby z  pionową składową obiegu wody, uwzględniającą również problematykę jej zmienności przestrzennej. W kolejnym rozdziale ukazano wspomnianą wyżej historię przemian histo- ryczno-gospodarczych obszaru zlewni oraz aktualny stan jej przekształcenia. W końcowej części zastosowano w niej także wskaźnik umożliwiający syntetycz- ne sparametryzowanie stopnia antropogenicznego przekształcenia zlewni oraz jego modyfi kację umożliwiającą właściwsze uwzględnienie sieci przewodów drenażowych. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 8 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 8 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Słowo wstępne 9 Następne dwa rozdziały dotyczą już tylko problematyki związanej z lądową fazą obiegu wody. W rozdziale 4 przedstawiono jej dynamikę krótkookresową i w odniesieniu do przemian wieloletnich. Wiele uwagi poświęcono także charak- terystyce przebiegu wezbrań rzecznych na obszarach zlewni miejskich, jako cechy wyróżniającej reżim rzek odwadniających obszary zurbanizowane od słabo prze- kształconych przez człowieka. Ostatni rozdział dotyczy zagadnień hydrochemicznych. Przedstawiono w nim krótką charakterystykę zmian wieloletnich i sezonowych wybranych parametrów fi zykochemicznych, jakich pomiary prowadzone były w odniesieniu do wód po- wierzchniowych zlewni. Końcową część rozdziału poświęcono na ocenę funkcjo- nowania zbiorników wodnych, które istniały wcześniej, zanim podjęto badania, oraz nowych, zbudowanych w ich trakcie. Dokonano także wstępnej oceny efek- tywności działania jednego z  nowoczesnych rozwiązań ekohydrotechnicznych, mogących w przyszłości znaleźć szersze zastosowanie w zlewniach miejskich. W podsumowaniu zebrano ważniejsze, zdaniem autora, wnioski płynące z pre- zentowanych badań. Szczególną uwagę zwrócono na te z nich, które mają znacze- nie uniwersalne i utylitarne. Monografi a nie zawiera klasycznego przeglądu literatury prac dotyczących obiegu wody w mieście. Wśród cytowanych w poszczególnych jej częściach opra- cowań wymieniono jedynie mały ułamek odnoszących się do szeroko rozumianej hydrologii miejskiej. Takich prac są obecnie setki tylko w Polsce, a gdyby uwzględ- nić cały świat – z pewnością dziesiątki tysięcy. Zatem podobny przegląd musiałby z założenia być niepełny i uwzględniać jedynie wybrane prace. Trzeba przy tym pamiętać, że obok większych opracowań mających charakter przeglądowy i teore- tyczny, istnieje cały ogrom innych, dotyczących tylko jednego procesu, związane- go z jedną fazą obiegu wody w mieście, czy obiektu w nim występującego. Poza opracowaniami o charakterze teoretycznym jest przecież jeszcze cała masa różne- go rodzaju projektów i koncepcji realizacji planów związanych z gospodarką wod- ną na obszarze miast. W  prezentowanym opracowaniu postanowiono zatem uwzględnić możliwie pełny zakres materiałów regionalnych i jedynie wybrane po- zycje ogólne, dotyczące krążenia wody w obszarach zurbanizowanych. Wszystkich badaczy, których prace nie zostały tu uwzględnione autor serdecznie przeprasza i  wierzy w  ich zrozumienie dla przyjętego rozwiązania. Równocześnie pragnie zwrócić uwagę, że tak duża liczba opracowań z zakresu hydrologii miejskiej jest efektem ogromnej złożoności problemów, jakimi zajmuje się współczesna hydro- logia. Wiele z nich ma charakter lokalny. W przypadku innych rozwiązania wypra- cowane na gruncie lokalnym mogą mieć zastosowania uniwersalne. Na koniec tych kilku słów wstępu, pisząc już w pierwszej osobie, chciałbym również podziękować swojej rodzinie, zwłaszcza żonie, która bardzo mnie wspierała w czasie, gdy powstawała ta praca. Była też jej pierwszym, krytycznym recenzentem. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 9 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 9 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Rozdział 1 Woda w mieście Działalność człowieka wywiera wpływ na niemal wszystkie elementy środowi- ska fi zycznogeografi cznego. Oddziaływanie to jest szczególnie wyraźne w obrębie aglomeracji miejskich, gdzie stopień przekształcenia naturalnych cech obszaru jest największy. Wpływ ten przejawia się także w odniesieniu do warunków krążenia wody na obszarze zurbanizowanym, antropopresji ulega bowiem większość czyn- ników kształtujących odpływ rzeczny. W wieku XXI przestrzeń miejska coraz czę- ściej staje się przedmiotem zainteresowania hydrologii. To w miastach, a szczegól- nie na obszarze dużych aglomeracji miejskich, następuje najbardziej widoczne przekształcanie naturalnych elementów środowiska przyrodniczego oraz wprowa- dzanie elementów sztucznych. Kształtowanie przestrzeni miejskiej ma bowiem bezpośredni wpływ na warunki życia ludności. Szacuje się, że do roku 2030 ponad 60 populacji światowej będzie mieszkało na terenach zurbanizowanych (Paul, Meyer 2001). Mimo że obszary miejskie zaj- mują obecnie jedynie około 2 powierzchni lądów, znacząco wpływają na środo- wisko przyrodnicze. Jednak udział powierzchni zurbanizowanych stale wzrasta. Szacuje się, że powierzchnia przez nie zajmowana w 2030 r. będzie trzykrotnie większa niż w 2000 r. (Seto i in. 2012). To właśnie centra miast generują ponad 78 wszystkich gazów cieplarnianych (Grimm i in. 2000). Zmienione własności podłoża wielkich miast wywołują cały szereg konsekwencji klimatycznych. Doty- czą one m.in. temperatury, opadów atmosferycznych i  zachmurzenia. Wysokie budynki modyfi kują przepływ powietrza, a poziom jego zanieczyszczenia oraz do- stawa sztucznego ciepła są przyczyną kształtowania się na tych obszarach klimatu o indywidualnych cechach, odmiennego od właściwego dla terenów wiejskich. Najszerzej dyskutowanym przejawem oddziaływania miasta na klimat jest zja- wisko tzw. wyspy ciepła (Fortuniak 2003; Gaston 2010). Związane jest ono z po- chłanianiem krótkofalowego promieniowania słonecznego przez zwiększone pole powierzchni absorbującej (nie tylko powierzchnie płaskie – dachy i  ulice, ale i ściany domów), większą pojemność cieplną materiałów budowlanych oraz mniej- sze albedo powierzchni. Energia pochłonięta przez zabudowę jest dłużej zatrzy- mywana w „tkance miejskiej” ze względu na obecność tzw. kanionów miejskich, czyli ulic, wzdłuż których po obu stronach znajdują się wysokie budynki. Zabudo- 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 11 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 11 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 12 Mała rzeka w dużym mieście... wa miasta i zmienna wysokość budynków wpływają także na wzrost szorstkości aerodynamicznej podłoża, w wyniku czego zauważa się zmniejszenie prędkości wiatru, co dodatkowo sprzyja powstawaniu miejskich wysp ciepła (Szponar 2003). Urbanizacja przynosi także inne skutki klimatyczne (Shepherd 2005; Marsalek i in. 2008, Baklanov 2016). Należą do nich: większe zachmurzenie (o 5–10 więk- sze w miastach niż poza nimi), występowanie wyższych opadów (5–15 ), zwięk- szona częstotliwość występowania ulew i burz oraz burz z piorunami (10–15 więcej) i z gradem, zmniejszona częstotliwość opadów śniegu i krótszy czas zale- gania pokrywy śnieżnej, a  także znacznie większa częstotliwość występowania mgieł (nawet o 100 w okresach zimowych) i zmniejszenie wilgotności przyziem- nych warstw powietrza (o około 6 ). Ważnym czynnikiem klimatotwórczym są zanieczyszczenia powietrza. Ich wpływ jest szczególnie istotny na obszarach miejskich, gdyż to właśnie tu najsilniej- sza jest koncentracja różnego rodzaju źródeł emisji (Rosenfeld 2000). Zmniejszają one przejrzystość powietrza, stanowią liczne jądra kondensacji (do dziesięciu razy więcej na terenach miejskich niż poza nimi), a także oddziałują na bilans promie- niowania (do 20 mniejsze na terenach zurbanizowanych) i ciepła (Gaston 2010). Urbanizacja przyczynia się także do zmian w obiegu wody (rys. 1.1). Skutkiem zastąpienia terenów zielonych (lasów i łąk) zabudową mieszkaniową, przemysłową i  komunikacyjną jest zwiększenie powierzchni uszczelnionych, co powoduje znaczne ograniczenie wchłaniania wody opadowej oraz przyspieszenie jej spływu powierzchniowego (Niehoff i in. 2002). W efekcie, podczas intensywnych opadów, dużo większa ich część trafi a bardzo szybko, bezpośrednio lub przez kanalizację, do rzeki, powodując skrócenie czasu koncentracji odpływu oraz zwiększenie jego kulminacji. Zauważalna jest wręcz zależność – im większe i gęściej zabudowane miasto, tym fale wezbraniowe są wyższe i zdarzają się częściej (Lee, Bang 2000). Woda, która spływa z miasta, jest przy tym bardzo mętna i niesie ogromny ładu- nek różnorodnych zanieczyszczeń (Ellis 1986). Inną ważną konsekwencją zwiększania się powierzchni nieprzepuszczalnych jest spadek zasilania poziomów wodonośnych (Hancock 2002). Woda opadowa zamiast infi ltrować, zbiera się na powierzchniach nieprzepuszczalnych, a następ- nie jest z nich odprowadzana systemem kanalizacji. Pozostała w strefi e detencji woda odparowuje do atmosfery znacznie szybciej niż na obszarach pokrytych ro- ślinnością. Należy także zwrócić uwagę, iż o ile w przypadku np. powierzchni le- śnych, zbiornik intercepcji może być opróżniany także poprzez skapywanie lub strząsanie wody z liści przez wiatr, to w przypadku powierzchni antropogenicz- nych, zjawisko takie właściwie nigdy nie występuje (Xiao i in. 1998). Równie istotne, co zubożenie zasobów wód podziemnych, jest zjawisko osiada- nia gruntu. Może ono w  niektórych przypadkach osiągać nawet kilka metrów (przykład miasta Meksyk – Figueroa Vega 1984). Proces ten w sposób bezpośredni wpływa na stabilność budynków. Jednakże, w niektórych przypadkach, eksfi ltracja wody z  sieci wodociągowej miasta może częściowo wyrównywać defi cyt wody opadowej. Na przykład, w aglomeracji miejskiej o powierzchni 50 km2 i zużyciu 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 12 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 12 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Woda w mieście 13 MIASTO przyrost powierzchni nieprzepuszczalnych skrócenie czasu koncentracji fali spadek zasilania wód podziemnych wzrost odpływu i wysokości kulminacji fal kanalizacja rzek i zabudowa den ich dolin wzrost zużycia wody wzrost produkcji ścieków wzrost zawiesiny organicznej i nutrientów spadek stężenia rozpuszczonego tlenu zmniejszenie bioróżnorodności wzrost erozji gleby i ilości sedymentu częstotliwości wzrost powodzi pogłębienie niżówek i obniżenie zw. w.podz. wzrost stężeń zanieczyszczeń trafiających do rzek spadek jakości środowiska wodnego Rysunek 1.1. Wpływ miasta na obieg wody Źródło: Chocat 1997, zmienione wody na poziomie 100 000 m3∙d-1, straty sieci wodociągowej w wielkości 20 są odpowiednikiem infi ltracji 300 mm wody opadowej rocznie (Marsalek i in. 2008). Ideą przyświecającą inżynierom i hydrotechnikom jest taka przebudowa miej- skich rzek, aby w jak najszybszy i możliwie bezpieczny sposób odprowadziły wodę opadową z terenów zurbanizowanych. Z tego też względu pierwotnie meandrujące cieki kanalizuje się, prostując ich bieg. Sztuczne przegłębianie koryt powoduje osuszanie den ich dolin (Niemczynowicz 1999). W miejscach gdzie systemy kana- lizacyjne się kończą (zwykle poza obszarem miasta), dochodzi bardzo często do wylewów i podtopień, gdyż tamtejsze koryta rzeczne nie są przystosowane do od- bioru tak dużych ilości wody w krótkim czasie. Z uwagi na obniżenie zwierciadła wód podziemnych, wywołanego uszczelnieniem powierzchni, rzeki na obszarach miast zwykle tracą związek hydrauliczny z wodami w swojej dolinie. Zatem, aby działały jako odbiornik wód opadowych, stosuje się uszczelnianie ich koryt, co zmienia nie tylko samą morfologię cieku, ale znacząco wpływa na szybkość płyną- cej w nim wody (Chin 2006). Małe strumienie są też stopniowo bądź zakrywane, bądź całkiem zasypywane, a większe i ważniejsze cieki osłaniane są wysokimi wa- łami, które całkowicie izolują je od miasta. Rezultatem tego stanu jest zauważanie przez mieszkańców jedynie negatywnych ich cech, same zaś rzeki, uwięzione w swych wybetonowanych korytach, nader często stwarzają zagrożenie powodzio- we lub sanitarne (Findlay, Taylor 2006). Kolejną konsekwencją urbanizacji jest obecność korytarzy transportowych (au- tostrady, linie kolejowe itp.). Ich budowa pociąga często za sobą wielkoskalowe roboty ziemne, w dużym stopniu przekształcające powierzchnię, co z kolei wpływa w sposób zasadniczy na charakter spływu i drenażu rzecznego. W sytuacji, kiedy 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 13 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 13 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 14 Mała rzeka w dużym mieście... infrastruktura liniowa powstaje prostopadle do zbocza i kierunku spływu wody, konieczne w tym wypadku mosty lub przepusty mogą znacząco modyfi kować re- żim wodny zlewni i wpływać na brak ciągłości rzeki – koncepcja tzw. river conti- nuum (Vannote i in. 1980). Kiedy zaś budowana jest wzdłuż doliny, dochodzi za- zwyczaj do zabudowy brzegów rzeki, a nawet tworzy się specjalne wielodzielne koryta, których górne części mogą być wykorzystywane jako nadrzeczne bulwary lub/i tereny rekreacyjne (Gregory 2006). Oprócz wyżej wymienionych czynników ważne są także konsekwencje urbani- zacji dla procesów erozji, transportu oraz sedymentacji substancji w dolnych od- cinkach rzek. Na skutek zerwania warstwy gleby oraz wzrostu spływu powierzch- niowego, szczególnie zwiększona jest w  miastach erozja gleb (Wolman 1967). Wraz z intensyfi kacją procesów urbanizacyjnych, 100-krotnie wzrasta produkcja osadów w stosunku do terenów naturalnych (Wolman, Schick 1962). Nadmierna erozja prowadzi do wzrostu koncentracji materiału zawieszonego w wodzie, co z kolei skutkuje m.in. zmniejszeniem ilości światła docierającego do roślin, zasy- pywaniem podłoża, w którym bytują organizmy oraz niszczeniem skrzeli u ryb (Pinto i in. 2006; Shaver i in. 2007). Środowisko miejskie wywiera również znaczący wpływ na temperaturę spływa- jącej wody. Jej wzrost jest szczególnie widoczny w miesiącach letnich, kiedy to wody opadowe po zetknięciu z rozgrzanymi powierzchniami (dachami, chodnika- mi) stają się znacząco cieplejsze (Van Buren i in. 2000). W rezultacie, woda spły- wająca z takich obszarów może być cieplejsza nawet o 10°C (Schueler 1987 za Mar- salek i in. 2008). Nagrzane wody opadowe, gdy dostaną się do rzek, bardzo często mogą wywołać nieodwracalne zmiany w  ekosystemach wodnych (Paul, Meyer 2001). Żyją w nich bowiem organizmy o określonej tolerancji termicznej. Skut- kiem takiego zjawiska może być zatem nawet całkowita zmiana gatunkowa siedli- ska (Galli 1991 za Marsalek i in. 2008). Odrębną kategorię stanowią hydrochemiczne konsekwencje urbanizacji. Nale- ży tu wymienić większą mobilność metali ciężkich (Singh i  in. 2002), znaczny udział chlorków, procesy eutrofi zacyjne spowodowane przez związki azotu i fosfo- ru (Pasquini i in. 2012), zwiększenie niedoborów tlenu rozpuszczonego (Daniel i in. 2002) przy jednoczesnym kumulowaniu biomasy, wzrost koncentracji amo- niaku, chloru, cyjanków, siarczków, fenoli i substancji powierzchniowo czynnych wpływający na ogólną toksyczność ścieków odprowadzanych do rzek na obsza- rach miejskich (Chambers i in. 1997; Hatt i in. 2004). Skażenie mikrobiologiczne wód w obszarach zurbanizowanych jest jedną z naj- istotniejszych konsekwencji rozwoju dużych skupisk ludności, ponieważ bezpo- średnio wpływa na zdrowie ich mieszkańców (Eiswirth, Hötzl 1997). Wyróżnia się cztery grupy organizmów występujących w wodach, wpływających na życie czło- wieka. Są to wirusy, bakterie, pierwotniaki i pasożyty (Marsalek i in. 2008). Rodzaj i wielkość skażenia są często powiązane z poziomem gospodarowania odpadami oraz warunkami sanitarnymi panującymi na danym terenie (Ellis, Yu 1995). Tym niemniej, nawet na obszarach dobrze rozwiniętych, może dochodzić do skażenia 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 14 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 14 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Woda w mieście 15 mikrobiologicznego po nawalnych deszczach, zwłaszcza na plażach przy miejskich kąpieliskach (Christensen i in. 2006). Stosunki wodne mogą zmieniać się co prawda na skutek procesów naturalnych, zwykle zmian klimatycznych, lecz są to zmiany bardzo powolne (Satterthwaite 2008). Zmiany wywołane antropopresją przebiegają natomiast w sposób bardzo dynamiczny, szczególnie na obszarach silnie zurbanizowanych (Bartnik 2013). Ocena skali zmian jest przy tym bardzo trudna, gdyż przebieg i skutki przemian antropogenicznych są wielotorowe i złożone. Ponadto, nakładają się na istniejące tło procesów naturalnych, których zmiany również mogą przebiegać wielokierun- kowo (Haman 2008). Znamiennym skutkiem oddziaływania antropopresji na stosunki wodne są za- burzenia i trwałe zmiany reżimu rzecznego (Brown i in. 2009; Kundzewicz 2011). Są one związane zarówno z przekształceniem terenu zlewni, jej uszczelnieniem i kanalizacją, jak i przebudową koryt rzecznych i den dolinnych, budową zbiorni- ków wodnych i  przerzutami wody. Najbardziej spektakularnym efektem tych zmian jest znaczący wzrost zmienności przepływu wód w korytach odwadniają- cych obszary zurbanizowane. Niżówki stają się głębsze i trwają dłużej, wezbrania przebiegają gwałtowniej i  są większe (rys. 1.1). Zmianie ulega reżim związany z naturalnymi procesami rządzącymi obiegiem wody na danym obszarze, a hydro- gram odpływu zaczyna przypominać grzebień o nierównych, powyrywanych zę- bach (Bartnik, Tomalski 2010). * * * Woda w przestrzeni miejskiej postrzegana jest różnie przez różne grupy osób zajmujących się szeroko rozumianą problematyką wodną. Większość dostrzega zazwyczaj jedynie różnego typu obiekty hydrografi czne i hydrotechniczne istnieją- ce w mieście. Zlewnię topografi czną „zauważają” jedynie hydrolodzy. Przy czym i oni zdają sobie sprawę z tego, że uważane za naturalne obiekty hydrografi czne na obszarze miast działają czasem w sposób całkowicie niezależny od zlewni (Petts 2006). Najczęściej bowiem na powierzchni istnieją wyłącznie dzięki wyłożeniu ko- ryta rzeki, czy też czaszy zbiornika, materiałem nieprzepuszczalnym. Aby zapew- nić czystą wodę w stawach często napełnia się je wodą wodociągową albo wręcz buduje specjalne ujęcia wód podziemnych (Hassall 2015). Spowodowane jest to brakiem kontaktu wód powierzchniowych (lub kontaktem tylko okresowym) z podziemnymi, związanym z wytwarzającym się pod powierzchnią miast lejem depresji. Ten z kolei powstaje nie tylko z powodu eksploatacji wód podziemnych, lecz jest w rzeczywistości efektem zabudowy powierzchni miasta obiektami nie- przepuszczalnymi dla wody. Dochodzi do tzw. uszczelnienia gruntu, uniemożli- wiającego wnikanie pod ziemię wód opadowych i  zasilanie wód gruntowych. Z kolei wody opadowe zbierane są systemem sztucznych cieków, które nazywamy kanalizacją i odprowadzane bezpośrednio do przystosowanych do tego celu cie- ków będących ich naturalnymi recypientami, a czasem zupełnie poza obszar ich zlewni topografi cznych. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 15 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 15 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 16 Mała rzeka w dużym mieście... Obecność małych obiektów wodnych zauważana jest przez mieszkańców miast dopiero wówczas, gdy przestają one „działać” zgodnie z wyobrażeniem o ich funk- cji. Kiedy zaczynają stanowić przeszkodę w codziennych obowiązkach. Gdy płyną- ca dotąd pod powierzchnią ziemi woda w następstwie silnych opadów nagle wyle- je uniemożliwiając dotarcie do pracy, czy w jakiś inny sposób utrudniając życie (Swyngedouw i in. 2002). W ostatnich latach nasiliło się jednak poczucie tożsamości regionalnej (Wrana 2010; Burdzik 2012). Chcemy żyć lepiej, ładniej, czyściej i zdrowiej nie tylko w na- szych domach i mieszkaniach. Coraz częściej rozglądając się po okolicy dostrzegamy miejsca brzydkie, jakby zapomniane. Często należą do nich wybetonowane i zaśmie- cone koryta brudnych rzek, spełniające dotąd jedyną funkcję – szybkiego odprowa- dzenia wód opadowych z obszaru miasta. Chcemy, aby i te z pozoru zapomniane miejsca ładnie wyglądały i spełniały funkcję krajobrazową (Januchta-Szostak 2011). Nie zawsze jest to możliwe. Mieszkańcy podejmując inicjatywy zmierzające do (róż- nie rozumianej) poprawy wyglądu otoczenia rzek często nie zdają sobie sprawy, z jak trudnym zadaniem mają do czynienia. Uprzątnięcie śmieci i uporządkowanie ota- czającej roślinności jest najprostsze. Co jednak zrobić z betonowym korytem prowa- dzącym zwykle małą ilość cuchnącej cieczy, a po opadach z wodą niemal występują- cą z  brzegów? Aby sprostać tym potrzebom powstają obecnie różnego rodzaju rozwiązania hydrotechniczne (Słyś 2013). Powiększa się także grupa ludzi zajmują- cych się wodą w przestrzeni publicznej. Do niedawna byli nimi tylko inżynierowie sanitarni i hydrotechnicy działający na zlecenie władz lokalnych. Ich zadaniem była taka przebudowa naturalnego cieku, aby oprowadzał on szybko dużą ilość wód wez- braniowych, nie powodując przy tym strat gospodarczych związanych z wylewami wód na okoliczne obszary. Duże rzeki otaczano wałami, w przypadku małych prze- budowywano najczęściej całe dna dolin. W trakcie prac hydrotechnicznych cieki zazwyczaj prostowano i pogłębiano, wydobyty zaś z ich dna materiał wykorzystywa- no do podwyższania i nadsypania dawnej terasy zalewowej (rys. 1.2). Obecnie dysponujemy już takimi możliwościami technicznymi, że właściwie możemy przekształcić niemal każdy zakątek świata w dowolny sposób. Sami kreu- jemy swoje otoczenie. Dotyczy to w szczególności tych obszarów, w których żyje najwięcej ludzi, które odwiedzane są najchętniej. Wiele terenów miejskich, jeszcze niedawno pełniących funkcje mieszkaniowe czy przemysłowe, stanowi dziś nowo- czesne centra businessu, parki rozrywki czy galerie handlowe (Maurer 2013). Oso- by tam zatrudnione bądź je odwiedzające nic nie wiedzą o ich historii, zwykle ich ona zresztą nie obchodzi. Jeżeli pierwotnie na tym obszarze znajdowało się koryto rzeczne, to często jest ono tam nadal, ale ukryte głęboko pod powierzchnią terenu i tylko od samych projektantów zależy ilość i jakość płynącej nim wody (ścieku) (Libura 1988). Natomiast na powierzchni, w miejscach w których przebiegały nie- gdyś rzeki, buduje się różne instalacje, związane z wodą. Tradycyjnie najpopular- niejsze są fontanny. Niegdyś powstawały one jedynie w ogrodach i parkach boga- tych ludzi. Dziś są nieodłącznym elementem centrów rozrywki, restauracji i placów zabaw (Bartnik, Suwart 2015). 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 16 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 16 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Woda w mieście 17 WQ WQ SQ SQ WQ SQ I J E N W A D OBECNIE Ć Ś O Ł Z S Y Z R P Rysunek 1.2. Zmiana powiązań między miastem a rzeką Źródło: oprac. własne, na podstawie Chaline 1980, zmienione Dobrym przykładem może tu być łódzkie centrum handlu i rozrywki „Manu- faktura”, należące do największych tego typu w Europie. Powstało ono w miejscu peerelowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. J. Marchlewskiego. Wcze- śniej zaś istniała tu Fabryka Izraela Poznańskiego, zbudowana w latach 1872–1892 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 17 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 17 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 18 Mała rzeka w dużym mieście... w dolinie największego z łódzkich strumieni – Łódki. Jej woda była w XIX w. wy- korzystywana do celów technologicznych związanych z przetwórstwem bawełny. Szybko jednak została tak zanieczyszczona, że rzekę trzeba było ukryć pod ziemią. Po upadku komunizmu, upadłość ogłosiła również fabryka. W 1999 r. zdewasto- wane tereny w dolinie Łódki wraz z budynkami nabyła francuska fi rma Apsys-Pol- ska (Matys 2011). Dokonała ona przebudowy dawnych terenów i budynków fa- brycznych na kompleksy sklepów, kin, muzeów, restauracji, miejsc rozrywki itp. W pierwotnych planach inwestycyjnych było także odsłonięcie dawnego koryta Łódki i budowa nad jej brzegiem promenady (Leśniak 2010). Jednak tak szybko jak zdjęto przykrywające je płyty, położono je z  powrotem. Wyobrażenie jakie mieli inwestorzy o płynącej tam wodzie całkowicie różniło się od rzeczywistości. Koryto to prowadziło bowiem ścieki. Pochodziły one z wyżej położonego obszaru zlewni. Mimo że od czasów II wojny światowej rozciąga się tam park, to pod zie- mią nadal istnieje system prymitywnych sączków i kanałów (czy też chociażby miejsc po nich), którymi przez dziesięciolecia odprowadzano nieoczyszczone ście- ki wprost do dawnego koryta rzeki. Trzeba pamiętać, że jeszcze w latach dwudzie- stych XX w. Łódź była największym miastem w Europie pozbawionym sieci kana- lizacyjnej (Bieżanowski 2005). Chcąc odbudować choć część koryta rzecznego, należałoby zadbać o czystą wodę, którą będzie można je wypełnić. Cuchnący ściek odstraszałby klientów, nie mówiąc już o zagrożeniu epidemiologicznym. Odbudo- wa taka wymagałaby jednak przebudowy całości systemu kanalizacyjnego zasilają- cego w  chwili obecnej Łódkę. Dlatego ostatecznie zaniechano tego pomysłu, a w miejscu, gdzie pod ziemią przebiega rzeka na powierzchni zbudowano 300 metrową „suchą” fontannę. Rozwiązywanie różnorodnych problemów gospodarki wodnej na obszarze da- nego miasta wiąże się z koniecznością analizy bardzo różnorodnych zagadnień technicznych, społecznych, kulturowych, ekonomicznych i  ochrony środowiska (Kowalczak 2011). Dlatego wymaga ono współpracy ze strony wielu różnych in- stytucji, sprawnie zarządzanej na szczeblu władz lokalnych. Poza inżynierami i hy- drotechnikami coraz częściej do tego grona dołączają architekci krajobrazu, socjo- logowie, ekonomiści i  przyrodnicy. Różnią się oni nie tylko pod względem dziedziny wiedzy, którą reprezentują, lecz również często i podejściem do zagad- nień związanych z  wodą. Inżynierowie, wyznający tradycyjny paradygmat, nie mogą się zwykle porozumieć z ekologami. Ekonomiści, którzy dbają o budżet in- westycji muszą wpływać na architektów krajobrazu tak, aby ich projekty były real- ne w danych warunkach fi nansowych. Wreszcie służby komunalne miasta muszą znaleźć „wspólny język” z socjologami w kwestii rozpropagowania nowych idei i akceptacji społecznej dla poczynań władz miejskich. Dlatego jednym z głównych wyzwań, przed jakimi stoją współczesne miasta europejskie jest wypracowanie no- woczesnych rozwiązań, które sprostałyby wszystkim tym oczekiwaniom. Władze wielu wysoko rozwiniętych krajów zdały już sobie z tego sprawę. Stąd pojawiające się co jakiś czas nowe programy badawcze, inicjatywy rozwojowe czy międzynaro- dowe projekty (Wagner i in. 2014). 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 18 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 18 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 Woda w mieście 19 Jednym z takich właśnie międzynarodowych projektów był realizowany w la- tach 2006–2011 SWITCH (Howe i in. 2012). Jego nazwa była akronimem, który w skróconej formie miał sugerować zmianę (ang. switch) sposobu gospodarowania wodą w mieście. Jego pełna nazwa Sustainable Water Management Improves To- morrow’s Cities’ Health, oznaczała w ofi cjalnym tłumaczeniu: Zintegrowane Za- rządzanie Wodą a Zdrowie w Mieście Jutra (Wagner i in. 2008). Uczestniczyło w nim 25 państw z całego świata. Realizacji projektu w Polsce podjęły się Uniwer- sytet Łódzki i Europejskie Regionalne Centrum Ekohydrologii PAN pod auspicja- mi UNESCO. Głównym jego celem było wypracowanie naukowych podstaw zago- spodarowania dolin rzecznych i  zarządzania zasobami wodnymi w  mieście z uwzględnieniem aspektów ekologicznych i zdrowotnych. W tym celu wytypowa- no dziewięć miast demonstracyjnych: Akrę, Aleksandrię, Belo Horizonte, Bir- mingham, Hamburg, Pekin, Tel Aviv, Saragossę i Łódź, w których zamierzano te- stować i wdrażać innowacyjne rozwiązania (Waack-Zając 2007). W Łodzi wybrano do tego celu rzekę Sokołówkę. Przemawiało za tym kilka ar- gumentów. Praktycznie w całości położona jest ona w granicach miasta, przy tym w dużym stopniu zachowała charakter cieku naturalnego. Ponadto gotowy był już dla niej, opracowany w latach 2000–2005, projekt generalny, w ramach którego planowano odbudować możliwości retencyjne rzeki. W projekcie znalazły się za- tem wytyczne dotyczące samego koryta rzecznego (zmiana jego parametrów, bu- dowa zbiorników), a  także działania w  dolinie rzeki (ograniczenie zabudowy i szczelności zlewni oraz ochrona przed zanieczyszczeniami). Wówczas to pojawił się też niezbyt trafny termin ‘renaturyzacja’ w odniesieniu do planowanych zmian w dolinie (Rutherfurd i in. 2000 za: Findlay, Taylor 2006). W ramach opracowanej koncepcji zamierzano bowiem pogodzić techniczne funkcje rzeki (jako odbiorni- ka wód opadowych) z przyrodniczymi funkcjami jej doliny. Nie było więc mowy o przywróceniu Sokołówce stanu sprzed regulacji. Byłoby to zresztą niemożliwe. Zgodnie z sugestiami J. Żelazo (2006) wszelkiego rodzaju przedsięwzięcia zmie- rzające do przywrócenia rzece funkcji ekologicznych bez działań technicznych od- twarzających naturalne parametry morfologiczne koryta i doliny, powinno okre- ślać się mianem ‘rewitalizacji’. Realizację projektu podzielono na dwa etapy obejmujące różne fragmenty doli- ny rzeki. Wybudowano (odtworzono) kilka zbiorników wodnych i zlikwidowano większość miejsc punktowego zanieczyszczenia Sokołówki w jej górnej części, po- przez uporządkowanie na tym obszarze instalacji kanalizacyjnej. I to w zasadzie wszystko. Planowano jeszcze odbudowę naturalnego, meandrującego koryta rzeki, budowę tzw. sztucznych mokradeł przy wylotach kanalizacji deszczowej i utwo- rzenie Parku Doliny Sokołówki. Niestety żaden z tych pomysłów nie doczekał się dotychczas realizacji. Sztandarowym projektem ekohydrologicznym zrealizowa- nym w ramach projektu stał się wielofunkcyjny Sekwencyjny System Sedymenta- cyjno-Biofi ltracyjny, utworzony w  miejscu wcześniej funkcjonującego osadnika ścieków burzowych. Wypracowano też wówczas ideę, która była zalążkiem kolej- nego projektu ekohydrologicznego realizowanego w Łodzi. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 19 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 19 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38 20 Mała rzeka w dużym mieście... Nowej koncepcji nadano nazwę „Błękitno-Zielona Sieć”. Wykorzystuje ona cha- rakterystyczny dla miasta i jego okolic układ dolin rzecznych i terenów zieleni jako korytarzy ekologicznych i pierścieni wokół jego centrum (Wagner, Zalewski 2013). Mają one tworzyć podstawę rozwoju przyjaznej przestrzeni miasta, w tym jego eko- nomicznej i logicznej organizacji. Korzyściami płynącymi z „Błękitno-Zielonej Sie- ci” mają być w Łodzi: pozytywny wpływ na jakość życia i zdrowia mieszkańców, poprawa jakości środowiska, a tym samym obniżenie kosztów zarządzania nim, a także poprawa bezpieczeństwa ekologicznego oraz publicznego i wzrost atrakcyj- ności miasta. Idea ta stała się jedną z głównych koncepcji tworzących przyjętą przez Radę Miasta Łodzi w 2012 r. „Strategię Zintegrowanego Rozwoju Łodzi 2020+”. * * * Rzeki od zarania dziejów decydowały o rozwoju cywilizacji ludzkiej (Pancewicz 2003b). W połączeniu z pozostałymi elementami przyrody najpierw odgrywały główną rolę w rozwoju osadnictwa i obszarów rolniczych. Były wielkim bogac- twem dla człowieka, czynnikiem niezbędnym do życia. Swoimi naturalnymi zaso- bami poiły mieszkańców dolin i ich zwierzęta, umożliwiały zdobywanie pokarmu, nawadniały uprawy i użyźniały gleby. Z czasem nad brzegami rzek wyrastały po- tężne miasta, powstawały metropolie, a w ich dorzeczach rozwijały się wielkie cy- wilizacje. Rzeki w naturalny sposób wzmacniały system obronny, ułatwiały han- del, usprawniały komunikację. Umożliwiały uprawianie zawodów, które wymagały obecności wody, a nawet stały się źródłem energii. Dzisiaj rzeki i ich doliny, bie- gnące przez wielkie aglomeracje miejskie, są najlepszym miejscem do wypoczyn- ku i rekreacji dla ludzi żyjących w ciągłym biegu (Stefanowska 2014). Mała rzeka płynąca w dużym mieście nie wpływa zazwyczaj na jego funkcjono- wanie. Jednakże często na początku jego istnienia odgrywa w nim znaczną rolę (zaopatruje w wodę, dostarcza energii do napędu młynów, foluszy czy wyprowa- dza zanieczyszczenia). W miarę rozwoju i powiększania się obszaru zajętego przez miasto, znaczenie małego cieku stopniowo maleje (Pancewicz 2003a). Zostaje on niejako wchłonięty przez „organizm miejski”, często włączony w infrastrukturę, zamiera pod względem biologicznym i kulturowym. Taka rzeka staje się „niewi- dzialna” dla mieszkańców. W  rzeczywistości oczywiście istnieje i  nadal stanowi bardzo ważny element struktury miasta. Często łączy różnego rodzaju funkcje. Tradycyjne, związane z  odprowadzeniem wody, nadal są najważniejsze. Coraz częściej obszary nad- rzeczne, jako trudniejsze w zagospodarowaniu, przeznaczane są na tereny zielone. Te z kolei spełniają ważne funkcje rekreacyjne i wypoczynkowe. „Nanizane” na takie małe rzeki stawy, w połączeniu z szatą roślinną, mogą poprawiać atrakcyj- ność krajobrazową miasta i w jakimś stopniu (i pod pewnymi warunkami) pełnić funkcję ekologiczną. Aktualnie istniejące powiązania pomiędzy różnymi elementami środowiska na- turalnego i przekształconego są bardzo skomplikowane i w każdym mieście, a na- wet jego części, nieco odmienne. Ich istotę w uproszczeniu ilustruje rys. 1.3. 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 20 158_Bartnik_Mala rzeka_po_korektach.indd 20 2017-09-22 12:39:38 2017-09-22 12:39:38
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mała rzeka w dużym mieście. Wybrane aspekty obiegu wody na obszarze zurbanizowanym na przykładzie łódzkiej Sokołówki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: