Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00489 007502 13467059 na godz. na dobę w sumie
Małżeńska współzależność majątkowa w polskim prawie cywilnym - ebook/pdf
Małżeńska współzależność majątkowa w polskim prawie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8232-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> monografie prawnicze
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja opisuje występującą pomiędzy małżonkami relację współzależności, która to stanowi w założeniu Autora istotę małżeństwa z punktu widzenia prawa. W sposób nowatorski przedstawione zostały konsekwencje prawne posiadania statusu współmałżonka. Autor porusza w pracy m.in. takie zagadnienia jak ewolucję małżeńskich ustrojów majątkowych, zasady odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania, majątkową współzależność małżeńską w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, sytuację prawną małżonka przedsiębiorcy oraz wspólnika spółki osobowej i kapitałowej, a także status prawny małżonka na gruncie przepisów emerytalnych. Celem pracy jest wykazanie szczególnej pozycji osoby posiadającej status małżonka w polskim systemie prawnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE MAŁŻEŃSKA WSPÓŁZALEŻNOŚĆ MAJĄTKOWA W POLSKIM PRAWIE CYWILNYM JAKUB M. ŁUKASIEWICZ 2. WYDANIE Wydawnictwo C.H.Beck MONOGRAFIE PRAWNICZE JAKUB M. ŁUKASIEWICZ • MAŁŻEŃSKA WSPÓŁZALEŻNOŚĆ MAJĄTKOWA W POLSKIM PRAWIE CYWILNYM Polecamy nasze najnowsze publikacje z tej serii: Piotr Zacharczuk OBSZARY SPECJALNE W POLSKIM MATERIALNYM PRAWIE ADMINISTRACYJNYM Krzysztof Horubski ADMINISTRACYJNOPRAWNE INSTRUMENTY REALIZACJI ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO Szymon Słotwiński STATUS PRAWNY ENERGII ELEKTRYCZNEJ JAKO WYZNACZNIK STOSUNKÓW UMOWNYCH W POLSKIM PRAWIE PRYWATNYM Marcin Kiełbasa PRAWA SOCJALNE W UNII EUROPEJSKIEJ A GRANICE SWOBÓD RYNKU WEWNĘTRZNEGO Michał Bernaczyk „DOKUMENT WEWNĘTRZNY” JAKO OGRANICZENIE KONSTYTUCYJNEGO PRAWA DO INFORMACJI. ROZSTRZYGANIE KOLIZJI W TEORII I PRAKTYCE PRAWA Krzysztof Drozdowicz DOCHODZENIE ROSZCZEŃ O NAKAZANIE OPUBLIKOWANIA SPROSTOWANIA PRASOWEGO www.ksiegarnia.beck.pl MAŁŻEŃSKA WSPÓŁZALEŻNOŚĆ MAJĄTKOWA W POLSKIM PRAWIE CYWILNYM JAKUB M. ŁUKASIEWICZ 2. WYDANIE WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2018 Wydawca: Natalia Adamczyk Recenzja naukowa: dr hab. prof. UŚ Piotr Pinior © Wydawnictwo C.H.Beck 2018 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: KJS Katarzyna Słomka Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-812-8231-4 ISBN e-book 978-83-812-8232-1 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................... Wykaz skrótów .......................................................................................................... Bibliografia ................................................................................................................ Rozdział I. Od zależności do współzależności małżonków ............................ § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Zależność i wynikająca z niej odpowiedzialność małżonków w prawie rzymskim ................................................................................... I. Odpowiedzialność pater familias za zobowiązania zaciągnięte przez żonę przed wejściem do rodziny agnatycznej męża ........ II. Odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte przez pater familias ............................................................................................... III. Odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte przez żonę in manu za zgodą lub na polecenie pater familias oraz za zobowiązania zaciągnięte przez żonę in manu bez wiedzy pater familias ..................................................................................... IV. Odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte przez żonę in manu w ramach udzielonego jej wcześniej peculium ............ V. Stosunek małżeństwa a relacje majątkowe w antycznym prawie rzymskim .............................................................................. VI. Odrębność ujęcia chrześcijańskiego ............................................. § 3. Współzależność i wynikająca z niej odpowiedzialność małżonków w dawnym zwyczajowym prawie Polski ................................................ I. Zasada zwierzchniej władzy męża nad osobą i majątkiem żony w polskim prawie zwyczajowym ......................................... II. Majątkowe małżeńskie prawo zwyczajowe .................................. III. Odpowiedzialność męża za zobowiązania dobrami oprawnymi ........................................................................................ IV. Odpowiedzialność męża za zobowiązania żony .......................... V. Odpowiedzialność żony za zobowiązania własnym majątkiem .......................................................................................... § 4. Modele zależności majątkowej żony od władzy męża w rozwiązaniach obcych narzuconych Polsce w okresie zaborów .... I. Ogólny zarys wdrażania obcych systemów prawnych w Polsce porozbiorowej ................................................................................... XIII XXI XXV 1 1 2 5 6 8 9 10 13 16 16 18 20 22 22 23 23 V Spis treści II. Zależność majątkowa żony w ustroju niepełnej separacji dóbr w świetle Niemieckiego Kodeksu Cywilnego z 1896 r. .............. III. Model podległości majątkowej kobiety od władzy męża w świetle Kodeksu Napoleona i Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego ......................................................................... § 5. Współzależność małżonków w regulacjach dekretu z 29.5.1946 r. ... § 6. Współzależność małżonków w regulacjach Kodeksu rodzinnego z 27.6.1950 r. ............................................................................................... § 7. Ewolucja zakresu odpowiedzialności w świetle Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 25.2.1964 r. ............................................. § 8. Wnioski ....................................................................................................... Rozdział II. Współzależność małżeńska jako istota małżeństwa .................. § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Małżeńska współzależność wynikająca ze stosunku małżeństwa na podstawie przepisów KRO ................................................................. I. Stan cywilny oraz wspólne nazwisko jako zewnętrzne przejawy małżeńskiej współzależności wynikającej ze stosunku małżeństwa .................................................................. II. Niesankcjonowane skutki osobowe współzależności małżeńskiej ........................................................................................ III. Ekonomiczne skutki współzależności małżeńskiej wynikającej ze stosunku małżeństwa .................................................................. 1. Uprawnienie do mieszkania w świetle art. 281 KRO, jako ekonomiczny skutek małżeńskiej współzależności .............. 2. Odpowiedzialność solidarna jako ekonomiczny skutek małżeńskiej współzależności ................................................... A. Problem zdefiniowania rodziny w świetle art. 30 KRO ..................................................................................... B. Status prawny współmałżonka w świetle art. 30 KRO – zarys problematyki ........................................................ C. Współmałżonek jako strona czynności w świetle art. 30 KRO ........................................................................ D. Współmałżonek jako dłużnik w świetle art. 30 KRO .. E. Współmałżonek jako wierzyciel w świetle art. 30 KRO ..................................................................................... F. Wyłączenie odpowiedzialności solidarnej .................... IV. Wzajemna reprezentacja małżonków jako skutek kompetencyjny współzależności małżeńskiej .............................. § 3. Skutki współzależności małżeńskiej wynikające ze stosunku małżeństwa na podstawie przepisów szczególnych ............................. I. Najem mieszkania jako wspólność łączna małżonków .............. VI 25 27 31 35 37 39 41 41 44 44 46 48 49 50 52 55 55 57 57 58 60 63 63 Spis treści II. Współzależność małżeńska w świetle regulacji prawa o spółdzielniach mieszkaniowych ................................................. III. Małżeńska współzależność a mieszkanie deweloperskie ........... IV. Wzajemna zależność małżonków w przepisach prawa spadkowego ....................................................................................... V. Wzajemne relacje małżonków w świetle regulacji dotyczących II filaru emerytalnego ..................................................................... 1. Małżeńska współzależność w przypadku śmierci małżonka wpłacającego składkę do OFE .............................. 2. Współzależność małżeńska w przypadku śmierci małżonka emeryta ..................................................................... VI. Małżeńska współzależność w kontekście ochrony interesów dziecka na gruncie przepisów procesowych ................................ § 4. Skutki współzależności małżeńskiej wynikające ze stosunków rodzinno-prawnych zależnych ................................................................ I. Stosunek alimentacyjny przejawem współzależności małżeńskiej ........................................................................................ 1. Współzależność małżeńska w zależnym stosunku alimentacji .................................................................................. 2. Współzależność małżeńska w niezależnym (oderwanym) stosunku alimentacji ................................................................. 3. Uwagi na temat konstrukcji stosunku alimentacyjnego ..... II. Nieodwracalne skutki współzależności małżeńskiej – stosunek powinowactwa .................................................................................. III. Wnioski .............................................................................................. Rozdział III. Ustrój wspólności majątkowej ukoronowaniem współzależności małżeńskiej ........................................................................... § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... I. Charakter prawny wspólności łącznej .......................................... II. Składniki majątku wspólnego ........................................................ § 2. Status prawny małżonka biernie nabywającego wierzytelność .......... I. Koncepcja skutku wewnętrznego .................................................. II. Koncepcja skutku zewnętrznego ................................................... § 3. Konstrukcja majątku osobistego jako dopełnienie małżeńskiej współzależności .......................................................................................... § 4. Współzależność małżeńska w działalności biznesowej ....................... I. Małżonek jako indywidualny przedsiębiorca .............................. 1. Przedsiębiorstwo jako składnik majątku osobistego ........... 2. Przedsiębiorstwo jako składnik majątku wspólnego ........... 3. Przynależność przedsiębiorstwa nabytego za środki mieszane ...................................................................................... 64 66 67 72 74 76 78 81 81 82 85 86 91 92 95 95 96 99 100 101 102 105 107 108 109 111 112 VII Spis treści 4. Przynależność przedsiębiorstwa utworzonego w trakcie trwania małżeństwa ze składników pochodzących z różnych mas majątkowych ................................................... 5. Spółka cicha pomiędzy małżonkami ..................................... II. Małżonek w spółce cywilnej ........................................................... III. Małżonek w spółce osobowej ......................................................... 1. Udział w spółce osobowej jako składnik majątku osobistego ................................................................................... 2. Udział w spółce osobowej jako składnik majątku wspólnego ................................................................................... 3. Małżonkowie jako wspólnik zbiorowy w spółce osobowej 4. Małżonek w spółce kapitałowej .............................................. § 5. Małżeńska współzależność majątkowa w Prawie bankowym ............ § 6. Pytanie o współzależność małżeńską w świetle regulacji prawa podatkowego na przykładzie podatku dochodowego ......................... I. System reprezentacji podatkowej .................................................. II. System łącznej podmiotowości podatkowej ................................ III. System rozdzielności podmiotowości podatkowej ..................... § 7. Wnioski ....................................................................................................... Rozdział IV. Odpowiedzialność majątkiem wspólnym jako przejaw małżeńskiej współzależności ........................................................................... § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Współzależność jako wyznacznik zasad zarządu majątkiem wspólnym .................................................................................................... I. Dojrzewanie reguł dotyczących zarządu majątkiem wspólnym .......................................................................................... II. Odstępstwa od zasady samodzielności w zarządzie majątkiem wspólnym .......................................................................................... § 3. Zgoda jako narzędzie uruchamiające odpowiedzialność majątkiem wspólnym .................................................................................................... I. Zagadnienie wprowadzające .......................................................... II. Zgoda obligatoryjna ......................................................................... III. Zgoda fakultatywna ......................................................................... IV. Zgoda a sprzeciw małżonka ........................................................... § 4. Relacja łącząca kontrahenta z małżonkiem wyrażającym zgodę na zobowiązanie ......................................................................................... I. Dług oraz odpowiedzialność .......................................................... II. Koncepcja uznająca dług i odpowiedzialność jako elementy tego samego zobowiązania ............................................................. 121 124 125 127 128 128 133 134 137 140 142 142 143 144 147 147 148 148 150 152 152 156 158 159 160 161 163 VIII Spis treści III. Koncepcja zakładająca istnienie dwóch stosunków prawnych: stosunku zobowiązaniowego oraz stosunku odpowiedzialności majątkowej ...................................................... 1. Konstrukcja konkretnego stosunku odpowiedzialności majątkowej .................................................................................. 2. Konstrukcja generalnego stosunku odpowiedzialności majątkowej .................................................................................. 3. Wnioski w świetle koncepcji małżeńskiej współzależności § 5. Odpowiedzialność składnikami majątku wspólnego ex lege .............. I. Odpowiedzialność małżonka majątkiem wspólnym za zobowiązania biznesowe ............................................................ 1. Odpowiedzialność współmałżonka za zobowiązania zaciągnięte w ramach indywidualnej działalności gospodarczej przedsiębiorcy .................................................... 2. Odpowiedzialność małżonka za zobowiązania zaciągnięte przez spółkę cywilną ................................................................. 3. Odpowiedzialność małżonka za zobowiązania zaciągnięte przez spółkę osobową i kapitałową ........................................ II. Odpowiedzialność małżonka majątkiem wspólnym za zobowiązania alimentacyjne drugiego małżonka .................. III. Odpowiedzialność małżonka w zakresie grzywien orzeczonych wobec drugiego z małżonków w postępowaniu karnym i cywilnym .......................................................................... IV. Solidarna odpowiedzialność małżonków za zobowiązania podatkowe ......................................................................................... § 6. Wnioski ....................................................................................................... Rozdział V. Modyfikacje małżeńskiej współzależności majątkowej poprzez zmianę ustroju majątkowego ......................................................... § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Modyfikacje współzależności preferowanej przez ustawodawcę ....... I. Współzależność a dopuszczalność umów cywilnoprawnych pomiędzy małżonkami .................................................................... II. Modyfikacje wspólności poprzez małżeńskie umowy majątkowe .......................................................................................... 1. Małżeńska umowa majątkowa rozszerzająca zakres wspólności .................................................................................. 2. Małżeńska umowa majątkowa ograniczająca zakres wspólności .................................................................................. 3. Odpowiedzialność za zobowiązania majątkiem wspólnym przy wspólności umownej ....................................................... 164 165 166 167 169 169 170 171 172 174 175 177 178 181 181 182 182 189 189 192 193 IX Spis treści III. Modyfikacje zarządu majątkiem wspólnym poprzez orzeczenie sądowe ............................................................................ § 3. Wyłączenie ustawowego modelu małżeńskiej współzależności majątkowej .................................................................................................. I. Współzależność w ustroju rozdzielności majątkowej ................ II. Współzależność majątkowa w ustroju rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków ....................................... III. Odpowiedzialność za zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte przed zawarciem intercyzy wprowadzającej rozdzielność ....................................................................................... IV. Odpowiedzialność za zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte po wprowadzeniu umownej rozdzielności .............. V. Odpowiedzialność za zobowiązania cywilnoprawne w przypadku wprowadzenia ustroju przymusowego ................. § 4. Wnioski końcowe ...................................................................................... Rozdział VI. Współzależność małżeńska w ustroju wspólności w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym .................................. § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Istota postępowania klauzulowego i egzekucyjnego – zagadnienia ogólne .......................................................................................................... § 3. Środki ochrony przysługujące małżonkowi dłużnika – zagadnienia ogólne .......................................................................................................... § 4. Obrona współmałżonka dłużnika w przypadku braku wystawionej przeciwko niemu klauzuli wykonalności .............................................. I. Obrona poprzez powództwo ekscydencyjne ............................... 1. Powództwo ekscydencyjne – zagadnienia szczególne ......... 2. Małżonek jako osoba trzecia na gruncie art. 841 KPC ........ II. Skarga na czynności komornika z art. 767 KPC ......................... § 5. Obrona współmałżonka w przypadku wystawionej przeciw niemu klauzuli wykonalności .............................................................................. I. Zażalenie na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności z art. 795 KPC ................................................................................... II. Obrona małżonka poprzez tzw. powództwo opozycyjne .......... 1. Zastosowanie powództwa opozycyjnego w poprzednim stanie prawnym ......................................................................... 2. Zastosowanie powództwa opozycyjnego w świetle obecnie obowiązujących uregulowań ................................................... III. Obrona współmałżonka dłużnika na podstawie art. 825 pkt 3 KPC ..................................................................................................... § 6. Małżonek w postępowaniu zabezpieczającym ...................................... § 7. Wnioski końcowe ...................................................................................... X 194 196 197 199 200 201 201 202 205 205 206 210 210 211 211 213 214 215 215 216 216 220 222 223 225 Spis treści Rozdział VII. Próba syntezy .................................................................................. § 1. Wprowadzenie ........................................................................................... § 2. Współzależność – walor historyczny ..................................................... § 3. Współzależność – walor dogmatyczno-prawny ................................... § 4. Współzależność – walor praktyczno-organizacyjny w zakresie zarządu i odpowiedzialności majątkiem wspólnym ............................ § 5. Elastyczność małżeńskiej współzależności ............................................ Zakończenie ............................................................................................................... Indeks rzeczowy ........................................................................................................ 227 227 228 232 235 239 241 243 XI Wstęp Obserwując człowieka jako zjawisko socjologiczne, a następnie starając się uchwy- cić jego najprawdziwszą naturę, można dojść do przekonania, że w zasadzie od samych początków rodzaju ludzkiego1, aż po współczesność, niezależnie od obranego punktu na osi czasu, człowiek od zawsze osadzony był w organizmie społecznym. Już przecież Arystoteles w swej mądrości dostrzegał tę spontaniczną skłonność do zrzeszania. Czło- wiek, jako istota z natury towarzyska nigdy nie funkcjonował w oderwaniu od reszty, lecz zawsze wyrastał z prakomórki społecznej jaką jest rodzina. Pomimo tego w hi- storii filozofii społecznej różnych epok formułowano pytanie, dlaczego człowiek pier- wotny nie wybrał życia w całkowitym bezładzie płciowym. Mógł przecież ograniczyć się do przypadkowych kontaktów seksualnych pozbawionych głębszych więzi emocjo- nalnych, a mimo tego to właśnie rodzina okazała się koniecznym warunkiem bytowym gatunku ludzkiego. W kontekście wskazanej wątpliwości należy zauważyć, że sami nie jesteśmy w stanie wystarczyć sobie zarówno pod względem fizyczno-emocjonalnym, jak i materialnym. Przecież tylko poprzez związek dwóch odmiennych płci możemy przekazywać życie dalszym pokoleniom, a potrzeby naszego gatunku wymagają zaan- gażowania rodziców w opiekę i wychowanie. Człowiek przychodzi na świat bez ko- niecznych do życia umiejętności takich jak samodzielne pozyskanie pokarmu czy za- pewnienie sobie schronienia. Wiedzę zaś zdobywa nie tylko poprzez własne doświad- czenie, ale przede wszystkim w drodze przekazu międzypokoleniowego. Tym samym już sama natura determinuje pozostanie dziecka przy rodzicach, bądź przynajmniej przy jednym z rodziców2. W kontekście takich uwag wnioski nasuwają się same. Roz- wój człowieka osiąga swą pełnię dopiero w życiu społecznym, a w szczególności w jej prakomórce społecznej, jaką jest rodzina. Ta jednak, od zawsze wyrasta z połączenia się dwóch osób o odmiennej płci. Dopiero od tej chwili uzyskuje zdolność reprodukcji. Ludzkość, dostrzegając taką naturalną skłonność i porządek, określiła mężczyznę i ko- bietę tworzących rodzinę „małżonkami”, by następnie podnieść samo małżeństwo do rangi instytucji sakralnej, aby wreszcie przyznać jej charakter instytucji prawnej. Słowo „małżeństwo” już w pierwszym odruchu nasuwa skojarzenie trwałego i do- zgonnego związku pomiędzy mężczyzną a kobietą. W podobnym tonie kształtuje się pojęcie małżeństwa w świetle ustawodawstwa polskiego. Co jednak ważniejsze, sfor- malizowanie małżeństwa tworzy pewną osobliwą i niepowtarzalną rzeczywistość dla samych małżonków. W miejsce dotychczasowego „ja” i „ty” powstaje pewna nowa ja- 1 Taką nazwę nosi pierwsza księga Pisma Świętego: Genesis – Księga Rodzaju. 2 F. Kwiatkowski, Filozofia, s. 294. XIII Wstęp kość: „my”3. Bez wątpienia zachodzi więc jakieś zjawisko. Na czym ono polega? Odpo- wiedź wydaje się prosta. W chwili uzyskania statusu współmałżonka, powstają pomię- dzy małżonkami określone prawa i obowiązki. Są to skutki małżeństwa. Naucza o tym niemalże każdy podręcznik prawa rodzinnego. Również w doktrynie czy dotychczaso- wym orzecznictwie zadowalano się tym uproszczeniem. Przyglądając się jednak pro- blemowi z nieco większą wnikliwością, można postawić pytanie, z czego właściwie te wzajemne prawa i obowiązki małżonków wynikają? Można powiedzieć, że z małżeń- stwa, ale dla dociekliwego badacza odpowiedź taka będzie niezadowalająca. Należy więc wykonać „krok dalej”, formułując pytanie, jakie właściwie jest źródło wzajemnych praw i obowiązków małżonków, czy też, jaka jest natura, bądź też istota, małżeństwa. Niniejsza publikacja została zatytułowana „Małżeńska współzależność majątkowa w polskim prawie cywilnym”. Analiza tak sformułowanego tematu może skłaniać do kilku refleksji o charakterze ogólnym, jak i szczególnym. Przede wszystkim brzmienie tematu kojarzy się z klasyczną już dyskusją dotyczącą związków prawa rodzinnego z prawem cywilnym. Zasadniczą tezą pracy jest zaś stwierdzenie, że związek małżeński tworzy wielopłaszczyznową sieć powiązań pomiędzy małżonkami. Nieprzypadkowo w tytule pracy zaproponowano termin – „współzależność”. Analizując bowiem prze- pisy różnych gałęzi prawa, wyraźnie widać, że ustawodawca w sposób specyficzny traktuje osobę posiadającą status współmałżonka, a co za tym idzie, także specyficz- nie traktuje wzajemne relacje występujące pomiędzy małżonkami. Zadaniem autor- skim stało się wskazanie tych relacji, uporządkowanie ich, oraz odpowiednie nazwa- nie. I tutaj funkcje swe spełnia termin „współzależność”. Przydatność tego pojęcia, jego geneza, ewolucja, istnienie, a także sens skłania do sformułowania szeregu wnio- sków natury cywilnoprawnej, prawno-historycznej, proceduralnej, czy wręcz filozo- ficzno-prawnej. Można m.in. postawić pytanie, czy wprowadzony termin „współzależ- ność” jedynie określa istniejącą dotychczas treść, czy też wprowadza jakieś nowe upo- rządkowanie. Oczywiście dostrzec przy tym należy, że każdy stosunek prawny tworzy relację współzależności, niemniej stosunek małżeństwa kreuje współzależność wielo- aspektową. W pracy postawiona zostaje teza, iż małżeństwo jest nie tyko źródłem stan- dardowych praw i obowiązków małżeńskich, lecz równocześnie jest podstawą stosun- ków zależnych umacniających stosunek małżeństwa. Stosunek alimentacyjny, stosunek powinowactwa oraz stosunek ustroju majątkowego małżonków to stosunki zależne, gdyż ich występowanie wiąże się z uprzednim nawiązaniem podstawowego stosunku małżeństwa. W konsekwencji osoba posiadająca status małżonka związana jest szere- giem funkcjonalnie powiązanych ze sobą relacji określanych ogólnie jako relacje mał- żeńskie. W analizach zawartych w pracy nie zabraknie też odniesień do wskazywanych w piśmiennictwie trudności związanych z ociężałościami ustroju ustawowego, których rozstrzygnięcie jest kluczowe dla prawidłowej interpretacji małżeńskiej współzależno- ści majątkowej. Podłożem tych trudności jest przede wszystkim brak spójności systemu na styku Kodeksu cywilnego, Kodeksu spółek handlowych oraz Kodeksu rodzinnego 3 A. Dzięga, Uniwersytet Katolicki, s. 10 i 15. XIV Wstęp i opiekuńczego, a także innych ustaw szczególnych, o których będzie mowa w toku prowadzonych rozważań. Główną tezą pracy jest ponadto stwierdzenie, że nie zawsze prawodawca w sposób konsekwentny formułuje małżeńskie relacje majątkowe oraz związane z tym konsekwencje. Niewątpliwie trudne jest odpowiednie wyważenie pro- porcji poszczególnych interesów przy próbach stworzenia optymalnego modelu mał- żeńskiej współzależności majątkowej, jednak zakładając szczególną ochronę małżonka poprzez obowiązywanie ex lege ustroju wspólności małżeńskiej, ustawodawca zdaje się czasami na etapie ustaw pozakodeksowych przyjmować niespójne systemowo rozwią- zania. Osią prowadzonych analiz będzie ciekawe zagadnienie małżeńskiej współzależ- ności majątkowej w relacjach cywilnoprawnej odpowiedzialności małżonków za zobo- wiązania. Kwestie te stanowić będą esencję rozprawy. Teza pracy skłania do podjęcia próby holistycznego ujęcia zjawiska jakim jest współzależność małżeńska i konsekwencje majątkowe z niej wynikające. Co warte jest podkreślenia, przed 1989 r., te konsekwencje materialnej strony małżeństwa znajdo- wały się jakby na marginesie zainteresowań badawczych, gdyż państwo dążyło raczej do podporządkowania sobie jednostek i rodzin, niż kreowania samodzielności mate- rialnej. Zupełnie inaczej jest dziś, w warunkach demokratycznego państwa prawa i roz- woju społeczeństwa obywatelskiego, gdzie istotna stała się samoorganizacja obywatel- ska w jej różnych przejawach i formach. Co więcej, ta zdolność do samorealizacji jest dostrzegana również z pozycji zasady pomocniczości będącej oficjalną doktryną Ko- ścioła katolickiego. Organy państwowe istnieją po to, by pomagać rodzinom i mniej- szym organizacjom, a nie po to, by niszczyć je lub wchłaniać4. To właśnie ta zasada nakazuje tworzyć takie warunki życia publicznego, aby rozszerzać autonomię jednostki i rodziny. Wskazana autonomia wiąże się przecież z wolnością gospodarczą i zarazem wolnością polityczną, które należy traktować jako wartości wzajemnie na siebie oddzia- łujące i komplementarne. Warto więc rozważać nie tylko sferę wolności jednostki, ale również sferę wolności małżeństwa i rodziny w tym jej konteksty majątkowe w warun- kach demokratycznego państwa prawa i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Realizacja głównej tezy możliwa była poprzez odpowiednią konstrukcję struktury publikacji. Konstrukcja ta wiąże się również z zastosowaniem określonych metod ba- dawczych. I tak też rozdział I miał charakter syntezy prawno-historycznej. Pozostałe pięć rozdziałów utrzymanych zostało w tonie analizy dogmatyczno-prawnej. Publikacja opiera się przede wszystkim na źródłach prawa polskiego. Tylko ilustra- cyjnie zostały przywołane źródła obcojęzyczne. W sposób świadomy została też pomi- nięta materia dotycząca majątku dziecka. Nie można przy tym zaprzeczyć, iż proble- matyka ta nie dorównuje swą doniosłością aspektom małżeńskiej współzależności ma- jątkowej. Co więcej, pozostaje z nią w ścisłym związku. Niemniej już sam temat pracy narzuca odcięcie się od tej problematyki. Zresztą związki sfery majątkowej dziecka ze sferą majątkową małżonków-rodziców stanowić mogą przedmiot odrębnych badań naukowych. Stąd też włączanie tych zagadnień byłoby niecelowe i zakłócałoby przej- 4 A. Pilote, Znaczenie doktryny społecznej Kościoła. XV Wstęp rzystość rozważań zawartych w pracy. Kwestie te stały się jednak źródłem inspiracji obecnie opracowywanej przez autora oddzielnej monografii naukowej. Należy nadmienić, iż celem publikacji nie było drobiazgowe, niejako encyklope- dyczne prezentowanie poszczególnych instytucji prawa rodzinnego. Taki ruch byłby bezzasadny, z uwagi na bogaty dorobek doktryny w tym zakresie. Wystarczy sięgnąć po jakikolwiek komentarz z prawa rodzinnego, dobrze opracowany podręcznik czy też liczne inne publikacje, by się o tym przekonać. W niniejszej rozprawie chodziło raczej o przywołanie tych wszystkich instytucji, zjawisk, oraz pojęć, które w prawie małżeń- skim od dawna istniały, nie tyle dla ich opisu, lecz dla wskazania ich wspólnego źródła, wzajemnych powiązań, oraz dla ujęcia ich w pewne ramy. W pracy brak jest też od- wołań do Konstytucji RP, co wynika z faktu, że ten fundamentalny akt prawny odnosi się do równości małżonków, a nie do ich wzajemnych relacji, które to regulowane są wyłącznie na etapie ustawy. Celem rozdziału I było wykazanie procesu przemian jakim podlegały relacje mał- żeńskie na przestrzeni dziejów. Z tego też względu niektóre odniesienia tego rozdziału wiążą się z regulacjami prawa rzymskiego oraz kanonicznego, a także z regulacjami okresu średniowiecza i czasów nowożytnych. Metoda prawno-historyczna okazała się zasadna o tyle, że rozumienie istoty współzależności we współczesnym małżeństwie jest znacznie łatwiejsze, jeśli przedstawione jest na tle rozwiązań zupełnie innych epok, wa- runków kulturowych, cywilizacyjnych i geopolitycznych. Należy przy tym zaznaczyć, że praca ta w zasadniczym zamiarze nie miała charakteru ściśle prawno-historycznego. Stąd też rozdział historyczny został skonstruowany w taki sposób, by zachować wła- ściwe proporcje merytoryczne, a równocześnie wzbogacić metodologię badawczą. Ewo- lucja „od zależności do współzależności” wiąże się przecież z przemianami cywilizacyj- nymi, które rzutowały na model małżeństwa i rodziny. Oczywiście zamiarem autorskim nie była dogłębna analiza, niejako krok po kroku, tego procesu, gdyż praca ta nie ma charakteru prawno-historycznego. Wyłącznym celem było jedynie syntetyczne zaryso- wanie pewnego kierunku tych przemian na przykładzie wybranych małżeńskich ustro- jów majątkowych jakie pojawiły się na przestrzeni dziejów. Nie oznacza to bynajmniej, że było to zadanie łatwe. Warto podkreślić, iż w dotychczasowej, powojennej literaturze przedmiotu skupiano się wyłącznie na wybiórczym i dość ogólnikowym prezentowaniu omawianego zagadnienia, bez próby ujęcia wskazanej problematyki w porządku chro- nologicznym. Co więcej, relacje majątkowe małżonków w niektórych okresach histo- rycznych zostały zupełnie przemilczane. Z tego też względu warto było podać te cha- rakterystyki, pomimo iż nie leżą one w bezpośrednich założeniach badawczych pracy. Rzecz jasna przeprowadzenie nawet pobieżnej analizy polskiego modelu relacji mał- żeńskich zdaje się niemożliwe bez odniesień do rozwiązań obcych. Dlatego też za punkt wyjścia w dalszych rozważaniach został przyjęty model podległości żony, wypraco- wany na gruncie antycznego prawa rzymskiego. Celowość takiego zabiegu służyć miała wykazaniu, iż z historycznego punktu widzenia w pierwotnych relacjach małżeńskich nie mogło być mowy o jakiejkolwiek współzależności, gdyż żona w sposób ewidentny podlegała władzy męża. Wzorcowym przykładem takiej podległości były rozwiązania XVI Wstęp romanistyczne. Dodatkowym względem przemawiającym za rozpoczęciem prezenta- cji od antycznego modelu małżeństwa były pewne jego podobieństwa do struktur wy- pracowanych w średniowieczu, a także jego pośredni wpływ na kodyfikacje napole- ońskie, które zostały przecież implementowane do systemu prawa polskiego w okre- sie porozbiorowym. Warto również zauważyć, że prawo rzymskie stworzyło pewne podstawy instytucjonalne dla małżeństwa – traktując je jako kontrakt cywilnoprawny. Niejako równolegle dochodził do głosu duch chrześcijaństwa, który to akceptując ro- manistyczną koncepcję kontraktualną, w zdecydowany sposób ukazał w małżeństwie wszystko to co „osobowe”. Tym samym niejako uzupełnieniem rozważań dotyczących prawa rzymskiego było zaprezentowanie ujęcia chrześcijańskiego, które było przecież pewnym elementem kultury antycznej. W tekście publikacji nie można również było pominąć okresu rozbiorów Polski, który to okres w sposób widoczny uformował mał- żeńskie relacje prawno-majątkowe na terytorium naszego kraju. Motywem przewodnim rozdziału I jest założenie, że aksjologicznym fundamentem współczesnego prawa rodzinnego są trzy stosunki prawne, a mianowicie: małżeństwo, pokrewieństwo i przysposobienie. Są to filary prawa rodzinnego, które określić można jako stosunki podstawowe, ponieważ stanowią one źródło (fundament) pozostałych re- lacji rodzinno-prawnych. Zarówno władza rodzicielska, stosunek ustroju majątkowego małżonków, a także stosunek powinowactwa, czy wreszcie stosunek alimentacji to sto- sunki zależne. Ich istota polega na tym, że nie występują one samodzielnie, lecz, co do zasady, znajdują swe źródło w jednym z podstawowych stosunków rodzinno-praw- nych5. Wskazywana zależność mogła być pierwotnie do tego stopnia silna, że dawni prawnicy nie dostrzegali potrzeby ich konstruowania. Przykładowo w stosunku pokre- wieństwa agnatycznego mieściły się elementy zaliczane współcześnie do władzy rodzi- cielskiej (ojcowskiej), kognacji i alimentacji6. Jak bowiem wiadomo, pater familias nie tylko wymierzał kary dla swoich agnatów, lecz przede wszystkim sprawował nad nimi pieczę poprzez wychowanie i alimentowanie. Używając współczesnej nomenklatury, rdzenny stosunek rodzinno-prawny miał charakter hybrydy. W przypadku małżeń- stwa zachodził proces odmienny. Przede wszystkim w ocenach romanistów małżeń- stwo stanowiło stosunek społeczny, a nie prawny7. Odrębnie natomiast postrzegano re- lacje majątkowe w małżeństwie, które uzależnione były od statusu prawnego żony cum manu bądź sine manu. Prawo rzymskie nie znało przy tym dwóch rodzajów małżeń- stwa (in manu i sine manu), gdyż małżeństwo było jedno. Wyróżniano natomiast szereg konsekwencji prawnych związanych ze statusem prawnym żony cum manu bądź sine 5 Są bowiem pewne wyjątki, o czym w dalszych rozważaniach niniejszej publikacji. 6 F. Wycisk-Sac, Obowiązki alimentacyjny i wychowawczy, s. 219. Patriarchalna władza nie wykluczała alimentacji. Wręcz przeciwnie, alimentację łączono z obowiązkiem wychowania, zaś prawo ojca do zabicia potomstwa stanowiło sposób wykonywania władzy karnej w przypadku poważnego przestępstwa. Tamże, s. 229, 241. Zob. B. Łapicki, s. 29 i n. 7 W. Litewski, Rzymskie prawo, s. 178; W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie, s. 89 i n., s. 96; L. Winniczuk, Ludzie, s. 232; W. Rozwadowski, Istota małżeństwa, s. 782. XVII Wstęp manu. Konsekwencje te (wynikające z manus oraz posagu) stanowiły prototyp współ- czesnego ustroju majątkowego małżonków8. Różnica polegać miała na tym, że współ- cześnie małżeństwo urosło do rangi stosunku prawnego, podczas gdy w antycznym prawie rzymskim traktowano je raczej jako stosunek społeczny wywołujący określone skutki prawne9. Wydaje się jednak, że skutki te można postrzegać w kategoriach stosun- ków prawnych10. Zresztą samo określenie „prototyp ustroju majątkowego” odzwiercie- dlające relacje majątkowe w małżeństwie jest daleko posuniętym uproszczeniem wyni- kającym ze stosowania współczesnego instrumentarium. Chodzi bowiem o to, że skutki majątkowe nie były ujmowane w nadrzędną kategorię „małżeńskiego modelu majątko- wego”, choć zastosowanie takiego pojęcia może być uzasadnione, zważywszy na fakt, że to właśnie relacje majątkowe, z punktu widzenia prawa antycznego, dominowały w relacjach małżeńskich. Ponadto uproszczenie polegające na użyciu pojęcia „ustroju majątkowego małżonków” jest nieprecyzyjne, ponieważ relacje majątkowe odnosiły się częstokroć do innych układów niż mąż – żona, gdyż często były to układy bardziej zło- żone m.in. pomiędzy żoną i opiekunem prawnym męża, a nawet opiekunami prawnymi obu małżonków. W konsekwencji dla uniknięcia zarzutu ahistoryzmu należy zastrzec, że przyjęte w pracy uproszczenia, czy odniesienia do konstrukcji współczesnych będą zabiegiem celowym, przydatnym jedynie na potrzeby prowadzonej analizy badawczej; nie mogą zaś zostać narzucone przy prowadzeniu analiz odnoszących się bezpośrednio do starożytnych instytucji prawnych. Rozdział II rozprawy został zatytułowany „Współzależność małżeńska jako istota małżeństwa”. Główną treścią tego rozdziału są skutki małżeńskiej współzależności, które mają ukazać naturę małżeństwa. Wiadomo przecież, że sformalizowanie fak- tycznie funkcjonującego związku pomiędzy kobietą a mężczyzną w sposób nieodwra- calny wprowadza coś nowego do życia każdego z małżonków11. Tym czymś jest wła- śnie współzależność wynikająca z małżeństwa. Trudno jednak przyjąć twierdzenie, że małżeństwo sprowadza się wyłącznie do zmiany stanu cywilnego czy przyjęcia wspól- nego nazwiska. To jedynie zewnętrzne przejawy natury małżeństwa. Na czym więc po- lega istota małżeństwa? Niniejszy rozdział jest wstępną próbą odpowiedzi na tak posta- wione pytanie. Wstępną, gdyż w rozważaniach ukazane zostaną tylko te skutki małżeń- skiej współzależności, które mają charakter uniwersalny. Chodzić więc będzie o takie skutki, które wystąpić mogą w każdym małżeństwie, niezależnie od ustroju majątko- wego istniejącego pomiędzy małżonkami. Celem rozdziału będzie natomiast ukaza- nie wielopłaszczyznowości relacji małżeńskich poprzez spojrzenie na małżonka w jed- 8 Por. E. Gintowt, Rzymskie prawo prywatne, s. 45 i n. 9 Sprowadzanie stosunku małżeństwa wyłącznie do kategorii stosunku faktycznego nie prze- sądzało braku skutków prawnych takiej faktycznej relacji, gdyż małżeństwo wiązało się z szeregiem konsekwencji dla osób posiadających status małżonka. Por. B. Sitek, Trwałość i nierozerwalność małżeństwa, s. 14 i n. 10 W. Holewiński, O stosunkach majątkowych, s. 2 i n. 11 A. Dzięga, Uniwersytet Katolicki, s. 10 i 15; S. Jędruch, Majątkowa sytuacja małżonków, s. 6. XVIII Wstęp nym z trzech kontekstów współzależności małżeńskiej. Pierwszy z nich dotyczyć będzie współzależności, jaka wynika stricte ze stosunku małżeństwa. Kodeks rodzinny prze- widuje przecież szereg obowiązków oraz uposaża małżonków w wiele różnorodnych uprawnień. Drugim kontekstem małżeńskiej współzależności są prawa i obowiązki wy- nikające z przepisów pozakodeksowych. Trzecim kontekstem będzie natomiast współ- zależność wynikająca ze stosunków sprzężonych ze stosunkiem małżeństwa. Mowa tu o stosunku powinowactwa, ustroju majątkowego małżonków oraz alimentacji. Sto- sunki te nie występują samodzielnie, lecz z reguły wynikają ze stosunku małżeństwa. Można też powiedzieć, że stosunek małżeństwa został obudowany stosunkami utwier- dzającymi małżonków w ich wzajemnej relacji. Rozdział trzeci nawiązuje wprost do ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej. Jak wiadomo u podstaw każdego dobrze funkcjonującego małżeństwa leży wzajemne uzupełnianie się małżonków. Chodzi więc o relację, w której małżonkowie stworzą dwa powiązane ze sobą podmioty, zaś symbiotyczny organizm, jaki tworzy relacja prawna małżonków, wymaga stworzenia niepowtarzalnych warunków na płaszczyźnie mająt- kowej. I tu pojawia się trudna rola prawodawcy, który musi wykreować taki stosu- nek ustroju majątkowego małżonków sprzężony ze stosunkiem małżeństwa, jaki bę- dzie sprzyjał małżeńskiej współzależności majątkowej. Rezultatem jego działań jest zaś obowiązujący z mocy prawa model małżeńskiej wspólności. W modelu tym występuje majątek wspólny, który nie tylko ułatwiać ma wzajemną egzystencję małżonków, ale także utwierdzać ma ich we wzajemnym powiązaniu. Celem rozdziału będzie ukazanie specyfiki ustroju wspólności w kontekście współzależności małżeńskiej oraz występu- jące problemy związane z ociężałościami tego ustroju. Rozdział czwarty poświęcony zostanie najbardziej zauważalnym skutkom małżeń- skiej współzależności majątkowej, tj. regułom zarządu majątkiem wspólnym oraz od- powiedzialności tym majątkiem za zobowiązania każdego z małżonków. Wykreowany jurydycznie majątek wspólny utrwalający przekonanie w świadomości małżonków, iż są oni dysponentami „czegoś” razem, wymusił jednocześnie na prawodawcy określe- nie zasad jakimi małżonkowie powinni się kierować przy gospodarowaniu tym mająt- kiem. Przecież określenie „wspólny” jednoznacznie przesądza o tym, że niemożliwe jest samowolne dysponowanie składnikami majątku rodzinnego przez jednego z małżon- ków. Zawsze konieczne jest zachowanie określonych reguł zarządu oraz odpowiedzial- ności majątkowej. Analiza obowiązujących przepisów prawa skłaniać ma do wniosku, iż dotychczasowe regulacje stanowią kompromis pomiędzy współzależnością małżeń- ską a zasadami pewności obrotu. Kolejny rozdział odnosi się do alternatywnych modeli wobec standardowego ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej. Wskazane w rozdziale V przykłady mody- fikacji ustroju ustawowego jednoznacznie przesądzają o tym, że współzależność mał- żeńska może być kształtowana w sposób najbardziej odpowiadający konkretnej sytu- acji majątkowej małżonków. Kodeksowe regulacje nic nie narzucają, a jedynie prze- widują numerus clausus ustrojów majątkowych. Dzięki temu małżeństwo może zostać sprzężone z takim stosunkiem ustroju majątkowego, jaki wydaje się najbardziej odpo- XIX
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Małżeńska współzależność majątkowa w polskim prawie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: