Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00283 004813 14834898 na godz. na dobę w sumie
Małżeństwo kanoniczne - ebook/pdf
Małżeństwo kanoniczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 462
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-770-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

nieważność małżeństwa kościelnego; unieważnienie małżeństwa w kościele; unieważnienie ślubu kościelnego; rozwód kościelny;
Oddawana do rąk Czytelnika książka zawiera przystępną prezentację instytucji małżeństwa kanonicznego w regulacji obowiązującego Kodeksu prawa kanonicznego. Omówiono w niej podstawowe pojęcia i założenia kanonicznego prawa małżeńskiego, wymogi (przesłanki) zawarcia takiego związku, jego rozwiązanie, konwalidację oraz przebieg procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Osobny rozdział poświęcono małżeństwu konkordatowemu, które funkcjonuje w polskim prawie na mocy Konkordatu podpisanego między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską w 1993 roku.
Książka adresowana jest przede wszystkim do adwokatów występujących w procesach kanonicznych o stwierdzenie nieważności małżeństwa i do studentów prawa kanonicznego. Może też zainteresować wszystkich tych, którzy zamierzają zawrzeć małżeństwo kanoniczne, oraz tych, którzy zawarli taki związek, ale uległ on rozpadowi i chcą uzyskać orzeczenie nieważ-ności małżeństwa w drodze procesu kanonicznego.
Prof. zw. dr hab. ks. Wojciech Góralski jest kierownikiem Katedry Kościelnego Prawa Małżeńskiego i Rodzinnego na Wydziale Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Kardynała Stfana Wyszyńskiego w Warszawie, profesorem prawa kanonicznego w Wyższym Seminarium Duchownym w Płocku, sędzią diecezjalnym w Sądzie Biskupim w Płocku, założycielem i redaktorem naczelnym rocznika „Ius Matrimoniale”, wiceprzewodniczącym Stowarzyszenia Kanonistów Polskich, członkiem Consociatio Internationalis Studio Iuris Canonici Promovendo, członkiem Komitetu Nauk Prawnych PAN oraz Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów, autorem licznych prac z zakresu kanonicznego prawa małżeńskiego, historii prawa kanonicznego i prawa wyznaniowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małżeństwo kanoniczne Wojciech Góralski Wydanie 1 Warszawa 2011 Redaktor prowadzacy: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Marzena Jurczewska Opracowanie techniczne: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. isBn 978-83-7620-770-4 Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa Lexisnexis Polska sp. z o.o. tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl księgarnia internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl spis treści wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Rozdział i. Pojęcie małżeństwa i jego istotne przymioty . . . . . . 27 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2. Od tradycyjnej do soborowej wizji małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . 28 3. Określenie małżeństwa w Kodeksie prawa kanonicznego z 1983 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 4. Istotne przymioty małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.1. Jedność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.2. Nierozerwalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Rozdział ii. zgoda małżeńska jako istota małżeństwa powstającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2. Rola zgody małżeńskiej w zawieraniu małżeństwa . . . . . . . . . . . . . 43 3. Określenie zgody małżeńskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 4. Zgoda małżeńska a miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 5. Domniemanie trwania zgody małżeńskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Rozdział iii. Prawo do zawarcia małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . 56 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 2. Miejsce ius connubii w systematyce prawa małżeńskiego . . . . . . . . . 58 3. Ograniczenia w wykonywaniu ius connubii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Rozdział iV. domniemanie ważności małżeństwa . . . . . . . . . . . . 67 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 2. Treść i znaczenie normy prawnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 5 Spis treści Rozdział V. Przygotowanie duszpasterskie i czynności poprzedzające zawarcie małżeństwa. . . . . . . . . . . . . 73 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 2. Przygotowanie duszpasterskie do małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 3. Czynności poprzedzające zawarcie małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.1. Przyjęcie bierzmowania oraz przystąpienie do sakramentu pokuty i Eucharystii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.2. Kanoniczne dochodzenie przedślubne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.3. Zezwolenie ordynariusza miejsca na zawarcie małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 3.4. Zaręczyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Rozdział Vi. Przeszkody małżeńskie w ogólności . . . . . . . . . . . . 91 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2. Pojęcie i podział przeszkód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 3. Władza wyjaśniania i ustanawiania przeszkód . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4. Zakaz zawarcia małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 5. Dyspensowanie od przeszkód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5.1. Wypadek zwykły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.2. Niebezpieczeństwo śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5.3. Wypadek naglący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.4. Obowiązek powiadomienia ordynariusza i zapisania faktu udzielenia dyspensy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 5.5. Przyczyna udzielenia dyspensy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Rozdział Vii. Poszczególne przeszkody małżeńskie . . . . . . . . . . 108 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 2. Przeszkoda wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 3. Przeszkoda niemocy płciowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 4. Przeszkoda węzła małżeńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 5. Przeszkoda różnej religii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 6. Przeszkoda święceń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 7. Przeszkoda ślubu czystości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 8. Przeszkoda uprowadzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 9. Przeszkoda występku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 10. Przeszkoda pokrewieństwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 11. Przeszkoda powinowactwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 12. Przeszkoda przyzwoitości publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 13. Przeszkoda pokrewieństwa prawnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 6 Spis treści Rozdział Viii. niezdolność konsensualna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 2. Zdolność do powzięcia zgody małżeńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3. Brak wystarczającego używania rozumu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 4. Poważny brak rozeznania oceniającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 5. Niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich . . . . . 158 Rozdział iX. wady zgody małżeńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 2. Brak wiedzy koniecznej o małżeństwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 3. Błąd co do osoby lub co do przymiotu osoby . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 3.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 3.2. Błąd co do osoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 3.3. Błąd co do przymiotu osoby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 4. Błąd co do przymiotu osoby spowodowany podstępem . . . . . . . . . . 184 5. Błąd co do jedności, nierozerwalności lub godności sakramentalnej małżeństwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 6. Symulacja zgody małżeńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 6.1. Zjawisko symulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 6.2. Symulacja całkowita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 6.3. Symulacja częściowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 7. Postawienie warunku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 8. Przymus i bojaźń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 Rozdział X. sposób wyrażenia zgody małżeńskiej . . . . . . . . . . . . 243 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 2. Wymogi o charakterze ogólnym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 3. Wyrażenie zgody małżeńskiej przez pełnomocnika . . . . . . . . . . . . . 244 4. Wyrażenie zgody małżeńskiej przy udziale tłumacza. . . . . . . . . . . . 247 Rozdział Xi. Forma zawarcia małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 2. Rys historyczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 3. Forma zwyczajna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 4. Forma nadzwyczajna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 5. Obowiązek zachowania formy kanonicznej zawarcia małżeństwa . . 267 6. Miejsce zawarcia małżeństwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 7. Forma liturgiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 8. Wpis małżeństwa do ksiąg parafialnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Rozdział Xii. zawarcie małżeństwa „konkordatowego”. . . . . . . . 278 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 7 Spis treści 2. Przesłanki zawarcia małżeństwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 2.1. Złożenie przez nupturientów oświadczenia woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu. . . . . . . 281 2.2. Sporządzenie aktu małżeństwa w urzędzie stanu cywilnego . . 283 3. Tryb postępowania przewidziany dla zawarcia małżeństwa. . . . . . . 288 3.1. Wystawienie zaświadczenia przez kierownika urzędu stanu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 3.2. Przedłożenie zaświadczenia duchownemu . . . . . . . . . . . . . . . . 290 3.3. Przyjęcie przez duchownego oświadczenia woli stron jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 3.4. Sporządzenie przez duchownego zaświadczenia. . . . . . . . . . . . 293 3.5. Przekazanie przez duchownego zaświadczenia do urzędu stanu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 3.6. Sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika urzędu stanu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 4. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 Rozdział Xiii. małżeństwa mieszane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 2. Zakaz zawierania małżeństwa mieszanego i uchylenie zakazu. . . . . 302 3. Kompetencje konferencji episkopatu w zakresie warunków 4. Forma zawarcia małżeństwa mieszanego i dyspensa od jej 5. Zakaz stosowania podwójnej formy zawierania małżeństwa 6. Opieka duszpasterska nad małżonkami i ich dziećmi wymaganych do udzielenia zezwolenia na zawarcie małżeństwa mieszanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 oraz równoczesnego pytania stron o zgodę małżeńską . . . . . . . . . . 316 w małżeństwach mieszanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Rozdział XiV. małżeństwa zawierane tajnie . . . . . . . . . . . . . . . . 329 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 2. Warunki zawarcia małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 3. Ustanie obowiązku zachowania tajemnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 4. Zapis faktu zawarcia małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Rozdział XV. skutki małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 2. Skutki dotyczące małżonków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 3. Skutki dotyczące potomstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 4. Prawne pochodzenie i uprawomocnienie potomstwa . . . . . . . . . . . 340 8 Spis treści Rozdział XVi. Rozłączenie małżonków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 2. Rozwiązanie węzła małżeńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 2.1. Nierozerwalność małżeństwa zawartego i dopełnionego. . . . . . 346 2.2. Rozwiązanie małżeństwa zawartego, lecz niedopełnionego . . . 348 2.3. Przywilej pawłowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 2.4. Rozwiązanie małżeństwa między nieochrzczonymi lub między stroną ochrzczoną i nieochrzczoną mocą pełni władzy papieskiej na korzyść wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 2.5. Domniemanie na korzyść przywileju wiary . . . . . . . . . . . . . . . 367 3. Separacja podczas trwania węzła małżeńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . 368 Rozdział XVii. konwalidacja małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 2. Konwalidacja zwykła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 2.1. Uważnienie małżeństwa nieważnego z powodu przeszkody małżeńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 2.2. Uważnienie małżeństwa nieważnego z powodu braku zgody małżeńskiej lub jej wady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 2.3. Uważnienie małżeństwa nieważnego z powodu braku formy. . 382 3. Konwalidacja nadzwyczajna („w zawiązku”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 3.1. Rys historyczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 3.2. Struktura aktu uważnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 3.3. Warunki uważnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391 3.4. Władza uważnienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 Rozdział XViii. Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 2. Wprowadzenie sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405 2.1. Właściwość sądu i prawo do zaskarżenia małżeństwa . . . . . . . 406 2.2. Skarga powodowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 2.3. Przyjęcie lub odrzucenie skargi powodowej . . . . . . . . . . . . . . . 409 2.4. Wezwanie i zawiadomienie stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 2.5. Zawiązanie sporu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 2.6. Niestawiennictwo stron. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 3. Zawieszenie, umorzenie i zrzeczenie się instancji . . . . . . . . . . . . . . 418 4. Postępowanie dowodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 4.1. Dowody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 4.1.2. Rodzaje dowodów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 4.2. Publikacja akt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 4.3. Zamknięcie postępowania dowodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 9 Spis treści 5. Dyskusja w sprawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 6. Wydanie wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436 7. Przesłanie sprawy do sądu apelacyjnego i postępowanie. . . . . . . . 441 8. Skarga o nieważność wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 9. Apelacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445 10. Nowe wprowadzenie sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 11. Proces oparty na dokumentach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 12. Koszty sądowe i bezpłatna pomoc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 wykaz skrótów który redaguje wyrok) AAS – Acta Apostolicae Sedis b.r.w. – bez roku wydania c. – coram (przed nazwiskiem sędziego tzw. ponensa, inaczej relatora, C. – causa Clem. – Klementyny (Klemensa V) Conc. Trid. – Concilium Tridentinum D. – Digesta DC. – instrukcja Dignitas connubii de ref. matr. – de reformatione matrimonii – Decisio Dec. dist. – distinctio Ef – List św. Pawła do Efezjan kan. – kanon – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 k.c. ze zm.) – Katechizm Kościoła Katolickiego KKK kkKW – Kodeks kanonów Kościołów Wschodnich kol. – kolumna – List św. Pawła do Koryntian (Pierwszy) Kor – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyj- k.p.a. k.p.c. – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Kodeks prawa kanonicznego k.pr.kan. – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. k.r.o. Lib. – Liber Mt – Ewangelia św. Mateusza – ustawa z 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego p.a.s.c. – Patres Latini P.L. q. – quaestio Rodz. – Księga Rodzaju nego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Nr 9, poz. 59 ze zm.) (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.) 11 Wykaz skrótów Rzym S. RRDec. SRRDec. sess. u.s.c. X IV Sent. – List św. Pawła do Rzymian – Sanctus – Romanae Rotae Decisiones – Sacrae Romanae Rotae Decisiones [do 1975 r. włącznie – przyp. W.G.] – sessio – urząd stanu cywilnego – Dekretały Grzegorza IX – Quattuor Sententiarum wstęp Instytucja małżeństwa, na fundamencie której wyrasta rodzina, naj- mniejsza komórka życia społecznego, nie przestaje być przedmio- tem żywego zainteresowania i szczególnej troski tak państwa, jak i Kościoła. Kościół, kierując swoją uwagę ku małżeństwu, dostrze- ga w nim nie tylko niezastąpioną niczym formę wspólnego życia mężczyzny i kobiety, lecz także sakramentalne źródło uświęcenia i doskonalenia małżonków oraz zrodzonego przez nich potomstwa. Nic też dziwnego, że na przestrzeni stuleci dynamicznie rozwijały się zarówno teologia małżeństwa, jak i będące jej pochodną ustawo- dawstwo małżeńskie. To ostatnie, nawiązując do prawa naturalnego i nauki objawionej, wciąż usiłuje nadać instytucji małżeństwa właś- ciwy kształt, odpowiadający odwiecznemu zamysłowi Stwórcy oraz woli Chrystusa, który podniósł naturalną umowę małżeńską chrze- ścijan do godności sakramentu, proklamując uroczyście jego jedność i nierozerwalność. Przypominając doniosłą dla ludzkości prawdę o małżeństwie, Kate- chizm Kościoła Katolickiego z 11 października 1992 r. stwierdza: „Głęboka wspólnota życia i miłości małżeńskiej, ustanowiona przez Stwórcę i unormowana Jego prawami, zawiązuje się przez przy- mierze małżeńskie [...], sam Bóg bowiem jest twórcą małżeństwa. Powołanie do małżeństwa jest wpisane w samą naturę mężczyzny i kobiety, którzy wyszli z ręki Stwórcy. Małżeństwo nie jest insty- tucją czysto ludzką, chociaż w ciągu wieków mogło ulegać licznym zmianom w różnych kulturach, strukturach społecznych i postawach duchowych. Ta różnorodność nie powinna prowadzić do zapomnie- nia o jego wspólnych i trwałych cechach. Chociaż godność tej in- 13 Wstęp stytucji nie wszędzie ukazuje się z taką samą jasnością, to jednak we wszystkich kulturach istnieje zrozumienie dla znaczenia związku małżeńskiego. Szczęście osoby i społeczności ludzkiej oraz chrześci- jańskiej wiąże się z pomyślną sytuacją wspólnoty małżeńskiej i ro- dzinnej” (n. 1603)1. Przytoczony fragment tak ważnego dokumentu, nawiązujący do sfor- mułowań konstytucji duszpasterskiej Gaudium et spes (nn. 47–48) Soboru Watykańskiego II (1962–1965)2, jednoznacznie przypomi- na o pochodzeniu instytucji, która legła u podstaw zarówno oso- by, jak i społeczności ludzkiej i chrześcijańskiej. Od zarania dziejów człowiek spotyka się z tajemnicą stworzenia, w którą wpisane jest powołanie mężczyzny i kobiety do tworzenia szczególnej wspólno- ty. Zawarte w akcie stworzenia powołanie małżeńskie, rodzące się z powołania człowieka do miłości, która jest „podstawowym i wro- dzonym powołaniem każdej istoty ludzkiej”3, stanowi dla mężczy- zny i kobiety możliwość nie tylko wzajemnego uzupełnienia się fi- zycznego, lecz także obopólnego wzbogacania się w sferze duchowej i nadprzyrodzonej. Wszak „miłość małżeńska, którą Bóg błogosławi stworzenia, jest przeznaczona do tego, by była płodna i urzeczywist- niała się we wspólnym dziele zachowywania stworzenia”4. Dynamiczny rozwój kościelnego ustawodawstwa małżeńskiego szedł w parze ze wzrostem zakresu jurysdykcji Kościoła nad małżeń- stwem. Po pierwotnym okresie wykonywania przez Kościół jurysdykcji nad małżeństwem równolegle do analogicznej aktywności świeckiej, w miarę przenikania chrześcijaństwa do życia ówczesnych narodów, kościelne prawo małżeńskie zaczęło stopniowo zyskiwać powagę także w społeczności świeckiej, gdzie od mniej więcej IX wieku państwowa jurysdykcja nad małżeństwem zaczęła powoli zanikać. 1 KKK, Pallotinum 1994, s. 379–380. 2 Zob. Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje, tekst polski, Pallotinum [b.r.w.], s. 575–577. 3 KKK, n.1604. 4 Tamże. 14 Wstęp Odtąd kanoniczne prawo małżeńskie staje się – na długie stulecia – jedynym punktem odniesienia także na forum państwowym. Utrwa- lanie się wyłącznej jurysdykcji kościelnej nad małżeństwem szło w parze z konsolidowaniem się małżeńskiego systemu prawnego. W okresie klasycznym rozwoju prawa kanonicznego (XII–XIV wiek) system ten stał się podstawą późniejszego prawa małżeńskiego na wiele stuleci. Dopiero w XVI wieku, pod wpływem protestantyzmu, poszczególne państwa europejskie zaczynają rewindykować utracone kompeten- cje nad małżeństwem, nie zawsze licząc się we własnych ustawo- dawstwach z normami prawa kanonicznego. „Monopol” Kościoła w stosunku do małżeństwa wygasa stopniowo, w miarę posuwania się procesu odzyskiwania przez władzę świecką własnych upraw- nień. W pierwszym okresie tego procesu nie kwestionowano wprost utrwalonej już mocno zasady jurysdykcji Kościoła nad małżeństwem, lecz system kanoniczny jedynie uzupełniano przepisami zmierzają- cymi do zachowania i ochrony określonych interesów porządku spo- łecznego, które prawo kanoniczne pozostawiło bez odpowiedniego zabezpieczenia (np. dopuszczanie do zawierania małżeństwa przez małoletnich czy uznawanie związków zawieranych tajnie, a więc bez zastosowania określonej formy, czemu usiłował zapobiec dopie- ro Sobór Trydencki (1545–1563). Natomiast w okresie wzrostu ab- solutystycznych uprawnień osób panujących wobec własnych oby- wateli w poszczególnych krajach oraz rozwoju doktryn tzw. jurys- dykcjonalnych świeckie ustawodawstwo małżeńskie wypierało już definitywnie z obszaru małżeńskiego jurysdykcję kościelną. W myśl założeń wspomnianych doktryn należało odróżnić kontrakt i sakrament. Ten pierwszy, jako akt ludzki, znany już prawu natu- ralnemu, a więc przed podniesieniem małżeństwa przez Chrystusa do rangi sakramentu, miał być przedmiotem wyłącznej kompetencji władzy świeckiej i być regulowany przez prawo świeckie. Natomiast sakrament, jako rzeczywistość duchowa, miał być z kolei przed- miotem wyłącznej kompetencji Kościoła. Ponieważ jednak kontrakt i sakrament są ze sobą ściśle powiązane, do państwa należy – i nie ogranicza to wolności Kościoła – stanowienie przeszkód, udzielanie 15 Wstęp od nich dyspens oraz orzekanie w sprawach ważności związków małżeńskich. Tego rodzaju władza, jak motywowano, ma za przed- miot wyłącznie wymiar kontraktualny małżeństwa i nie dochodzi więc do stanowczego uwarunkowania przez państwo samego istnie- nia i ważności sakramentu. Ten nowy sposób rozumienia prerogatyw państwa w stosunku do instytucji małżeństwa stał się przyczyną głębokiego konfliktu z Ko- ściołem, który, opierając się na przesłankach tradycyjnych, nieuzna- jących w sposób absolutny uprawnień innych podmiotów co do ju- rysdykcji nad małżeństwem, negował słuszność teorii rozdzielającej kontrakt i sakrament i opowiadał się za wyłącznością własnej jurys- dykcji. W długim procesie rewindykowania przez państwo jurysdykcji nad małżeństwem szczególnym momentem okazała się rewolucja francu- ska z 1789 roku, dając początek nowemu spojrzeniu na kompeten- cje państwa i Kościoła. Konstytucja francuska z 14 września 1791 r. sankcjonowała naturę kontraktu czysto cywilnego małżeństwa w stosunku do prawa świeckiego („Prawo uznaje małżeństwo wy- łącznie jako kontrakt cywilny”), wprowadzając małżeństwo cywilne jako jedyny typ małżeństwa uznanego przez państwo dla wszystkich obywateli, niezależnie od ich wyznania religijnego. Przyjął się więc tym samym system separacji między sferą świecką i sferą religij- ną, znajdując zastosowanie we wszystkich kolejnych – w stosunku do Kodeksu Napoleona – kodyfikacjach. System ten charakteryzuje aż do dzisiaj porządek prawny większości państw. Z punktu widze- nia państwa małżeństwo jest regulowane w każdym swoim aspek- cie (zdolność stron, sposób zawarcia, skutki, rozwiązanie, nieważ- ność, konwalidacja) przez prawo świeckie i do niego powinni się stosować ci obywatele, którzy zamierzają uzyskać status małżonków w porządku prawnym państwa5. Małżeństwo religijne stanowi w systemie separacji zwykły akt kultu, który Kościół może swobodnie regulować od strony prawnej, i do 5 W. Góralski, Kościelne prawo małżeńskie, Warszawa 2006, s. 16–17. 16 Wstęp którego obywatele mogą przystępować w sposób całkowicie dowol- ny. Nie ma on jednak żadnego znaczenia dla świeckiego porządku prawnego. Kościół ze swej strony niezmiennie uważa za jedynie ważne i obo- wiązujące dla swoich wiernych małżeństwo sakramentalne (kano- niczne)6, unormowane własnym prawem i podlegające jego wyłącz- nej jurysdykcji. Natomiast małżeństwo cywilne jest traktowane jako związek ważny dla tych, którzy nie przynależą do Kościoła. Nie ma ono jednak na forum kościelnym żadnego waloru prawnego, jeśli chodzi o należących do Kościoła, a więc ochrzczonych w nim lub doń przyjętych. System formalnej separacji między państwem i Kościołem doznał wielokrotnie i nadal doznaje odpowiednich modyfikacji na podstawie specjalnych umów, zwanych niekiedy konkordatami, zawieranymi pomiędzy Stolicą Apostolską a niektórymi państwami. Tak np. wraz z konkordatem laterańskim z 11 lutego 1929 r. Państwo Włoskie porzuciło system separacji przewidujący małżeństwo cywilne jako jedyną postać małżeństwa posiadającą skutki prawne i wprowadziło zasadę uznania także małżeństwa kanonicznego (art. 34). Zasada ta została następnie podtrzymana w art. 8 ust. 1 oraz w pkt 4 protoko- łu uzupełniającego układu Villa Madama z 18 lutego 1984 r., wpro- wadzającego zmiany do konkordatu laterańskiego. Państwo Włoskie uznaje zatem (pod określonymi warunkami) skutki cywilnoprawne małżeństwa kanonicznego oraz jurysdykcję kościelną w sprawach o nieważność małżeństwa7. Także w konkordacie zawartym pomiędzy Stolicą Apostolską i Rze- cząpospolitą Polską, podpisanym w Warszawie 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) znalazł się przepis (art. 10 ust. 1), w myśl którego małżeństwo kanoniczne wywiera – od chwili jego 6 Małżeństwo strony katolickiej ze stroną nieochrzczoną, zawarte za dyspensą od przeszkody różnej religii, jest – wyjątkowo – związkiem kanonicznym, choć niesa- kramentalnym. 7 W. Góralski, Kościelne…, s. 18. 17 Wstęp zawarcia – takie skutki, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa w prawie polskim (po spełnieniu określonych warunków)8. Kościelne ustawodawstwo małżeńskie, jak wspomniano, zaczęło się kształtować od samego początku funkcjonowania Kościoła. Żywo zainteresowany małżeństwem Kościół, opierając się na prawdzie ob- jawionej, usiłuje w każdym okresie otaczać tę instytucję odpowied- nią ochroną prawną. We wczesnym okresie starożytności ustawodawstwo kościelne w ogóle, a tym samym małżeńskie nie mogło się rozwijać z uwa- gi na prześladowania religii chrześcijańskiej. W praktyce wspól- noty chrześcijańskie kierowały się więc zasadami ewangelicznymi i apostolskimi, przekazywanymi zarówno w listach apostolskich, jak i w drodze żywej tradycji. Wśród zasad, którymi kierowali się pierwsi wyznawcy Kościoła, znalazły się poza tym niektóre normy prawa rzymskiego, które nie stały w sprzeczności z nauką obja- wioną, np. w zakresie zgody małżeńskiej jako przyczyny spraw- czej małżeństwa. Nie we wszystkim jednak prawo rzymskie odpo- wiadało wymogom prawa Bożego. Na różnice pomiędzy prawem rzymskim a prawem Kościoła zwrócił już uwagę św. Hieronim (zm. 420), gdy stwierdził: „Aliae sunt leges Caesarum, aliae Christi; aliud Papinianus, aliud Paulus noster praecipit” (Inne są prawa cesa- rzy, inne zaś Chrystusa; co innego poleca Papinianus, a co inne- go nasz Paweł)9. Toteż w wielu dziedzinach wypracowano własne, odrębne normy prawne, dotyczące m.in. nierozerwalności umowy małżeńskiej10. Po ustaniu okresu prześladowań prawo małżeńskie Kościoła kształ- towało się coraz pełniej, m.in. dzięki soborom powszechnym i syno- dom. Sobór Chalcedoński (451) podał normę, w myśl której wier- ni powinni zawierać małżeństwo zasadniczo wewnątrz społeczno- 8 Zob. W. Góralski, Zawarcie małżeństwa „konkordatowego” w Polsce, Warszawa 1998, s. 33–76. 9 S. Hieronimus, Epistola 72 ad Oceanum, PL, t. 22, s. 691. 10 W. Góralski, Kościelne…, s. 19. 18 Wstęp ści kościelnej, a nie z innowiercami czy nieochrzczonymi, synody zaś z IV stulecia: w Elwirze, Arles, Ancyrze i Neocezarei powzięły wiele postanowień prawnych dotyczących przeszkód małżeńskich, wzbogacając tym samym ustawodawstwo małżeńskie. Wzrastała też systematycznie liczba różnorodnych opracowań teologiczno-kanoni- stycznych. Na przełomie X i XI wieku prawodawstwo małżeńskie Kościoła było już znacznie rozwinięte. Świadczą o tym m.in. zbiory prawa kanonicznego, szczególne Burcharda z Wormacji i Iwona z Char- tres. Znaczącym momentem w procesie tego rozwoju był Dekret Gracjana z ok. 1140 roku, obejmujący w całości kościelne normy prawne, w tym także odnoszące się do małżeństwa. Ten pierwszy podręcznik prawa kanonicznego stworzył okazję do opracowywa- nia przez tzw. dekretystów licznych glos, a następnie komentarzy. Wiele do ustawodawstwa małżeńskiego wniósł Sobór Laterański IV z 1215 roku. Jeszcze większy wkład należy tu przypisać promulgo- wanym w 1234 roku przez papieża Grzegorza IX Dekretałom, któ- re stanowiły ekskluzywny i obowiązujący (urzędowy) zbiór prawa kanonicznego. Zawartość tego dzieła oraz kolejnych zbiorów, które w 1582 roku weszły w skład słynnego Corpus Iuris Canonici, a także rozległa aktywność pisarska tzw. dekretalistów stworzyły prawdzi- we bogactwo myśli prawniczej tego okresu i znacząco przyczyniły się do zbudowania trwałego systemu norm prawnych. Po dzień dzi- siejszy pozostają one niewyczerpanym źródłem poznania ówczesne- go prawa kanonicznego, w tym także małżeńskiego11. W pełni ukształtowane w średniowieczu kościelne prawo małżeń- skie, które wiązało dotąd sumienia chrześcijan w obszarze stosun- ków wyłącznie kościelnych, zaczęło stopniowo torować sobie drogę również do społeczności świeckiej, uzyskując powagę państwową. Od IX stulecia państwowa jurysdykcja sądowa nad małżeństwem za- częła powoli zanikać. Odtąd więc kościelne prawo małżeńskie stało się – aż do połowy XVI wieku – jedynym i wyłącznym prawem dla 11 Tamże, s. 19–20. 19 Wstęp wszystkich narodów chrześcijańskich, można powiedzieć prawem „międzynarodowym”. Do rozwoju kanonicznego ustawodawstwa małżeńskiego w epoce no- wożytnej przyczynił się w znacznym stopniu Sobór Trydencki, który poświęcił wiele uwagi nie tylko sakramentowi małżeństwa od strony doktrynalnej, lecz także dyscyplinarnej. Zarówno soborowe orzeczenia dogmatyczne, m.in. na temat sakramentalności małżeństwa i kompe- tencji Kościoła nad tym sakramentem, jak i normy dyscyplinarne na- leży uznać za skutek dalszego rozwoju prawa małżeńskiego. W okresie późniejszym, do rozwoju ustawodawstwa małżeńskiego przyczyniła się działalność papieży na polu doktrynalnym. Na szcze- gólną uwagę zasługują tutaj encykliki papieży: Benedykta XIV Ma- gnae nobis z 1448 roku, Piusa VIII Litteris altero z 1830 roku i Grze- gorza XVI Summo iugitur z 1832 roku, poświęcone sprawie małżeństw mieszanych, a więc zawieranych pomiędzy katolikami a wyznawca- mi innych wyznań czy religii. Gruntowna reforma sądownictwa ko- ścielnego nad małżeństwem została przeprowadzona przez papieża Benedykta XIV konstytucją apostolską Dei miseratione z 1741 roku, a następnie instrukcją Kongregacji Soboru z 1840 roku, instrukcją Kongregacji Rozkrzewiania Wiary z 1883 roku oraz konstytucją apostolską papieża Piusa X Sapienti consilio z 1908 roku. Problema- tyce kompetencji władzy świeckiej została poświęcona konstytucja apostolska papieża Piusa VI Auctorem fidei z 1794 roku oraz en- cyklika papieża Leona XIII Arcanum divinae sapientiae z 1880 roku. Z kolei w kwestii formy kanonicznej zawierania małżeństwa na specjalną uwagę zasługuje dekret Kongregacji Soboru Ne temere z roku 190712. Kolejnym momentem przełomowym w rozwoju ustawodawstwa kościelnego, w tym także małżeńskiego, stał się rok 1904, kiedy to Pius X zainicjował prace nad kodyfikacją prawa kanonicznego. Ich rezultatem było promulgowanie 27 maja 1917 r., przez jego następcę, Benedykta XV, Kodeksu prawa kanonicznego, przezna- 12 Tamże, s. 20–21. 20 Wstęp czonego dla Kościoła Łacińskiego13, który wszedł w życie 19 maja 1918 r. Skodyfikowane prawo małżeńskie zostało w tym zbiorze za- mieszczone w księdze III – De rebus, jako tytuł VII: De matrimonio (z 11 rozdziałami, obejmując łącznie 132 kanony). Kodeksowe pra- wo małżeńskie, oparte na wielowiekowej tradycji zawartej w daw- nych źródłach, stało się odtąd wiążącym punktem odniesienia tak dla teorii, jak i praktyki prawniczej. Po ukazaniu się Kodeksu prawa kanonicznego papież Pius XI wy- dał w 1930 roku głośną encyklikę Casti connubii o małżeństwie chrześcijańskim, w której znalazły swe odbicie podstawowe normy kodeksowe. W sprawach małżeństwa ukazało się też wiele aktów normatywnych Kurii Rzymskiej. Odnosiły się one przede wszystkim do kanonicznego procesu w sprawach małżeńskich (o nieważność małżeństwa i o stwierdzenie jego niedopełnienia): Regulae servandae in processibus super matrimonio rato et non consummato z 1923 roku, Normae observandae z 1929 roku oraz Instructio servanda a tribunali- bus dioecesanis in causis de nullitate matrimoniorum z 1936 roku. Nato- miast Kongregacja Kościoła Wschodniego opublikowała w 1935 roku w tej samej materii Instrukcję pt. Instructio S.C. Orientalis, obowią- zującą w Kościołach Wschodnich. Dla tych ostatnich duże znaczenie miało ogłoszenie przez papieża Piusa XII w 1949 roku, w Motu pro- prio Crebrae allatae sunt, kodyfikacji prawa małżeńskiego14. Na dalszy rozwój kościelnego prawa małżeńskiego niewątpliwie znacząco wpłynął Sobór Watykański II. Istotny kierunek kodyfikacji prawa małżeńskiego wyznaczyła doktryna soborowa, zawarta szcze- gólnie w konstytucji duszpasterskiej Gaudium et spes (nn. 47–52). Wypada wymienić tutaj również inne dokumenty soborowe, które wpłynęły na kształt nowego ustawodawstwa małżeńskiego, takie jak: konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, konstytucja o liturgii Sacrosanctum Concilium, dekret o Kościołach Wschodnich Orientalium Ecclesiarum, dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio, 13 Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Maximi iussu digestus Benedicti Papae XV auctori- tate promulgatus, Typis Polyglottis Vaticanis MCMLI. 14 W. Góralski, Kościelne…, s. 19, s. 21–22. 21 Wstęp dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele Christus Domi- nus oraz dekret o apostolstwie świeckich Apostolicam actuositatem. Nie można też zapomnieć, że w okresie trwania Soboru Watykań- skiego II oraz po jego zakończeniu ukazały się liczne dokumenty, które wcielały w życie odnośne wytyczne lub dyspozycje soborowe, torując w ten sposób drogę przyszłemu ustawodawstwu kodeksowe- mu. Chodzi tutaj o następujące dokumenty: motu proprio Pawła VI Pastorale munus z 30 listopada 1963 r., udzielające biskupom pew- nych uprawnień i przywilejów, oraz wyjaśnienie dotyczące n. 23 te- goż dokumentu; motu proprio Pawła VI Sacram liturgiam z 25 stycz- nia 1964 r., wprowadzające w życie niektóre przepisy konstytucji o liturgii świętej Soboru Watykańskiego II; instrukcja Kongregacji Doktryny Wiary Matrimonii sacramentum o małżeństwach mieszanych z 18 marca 1966 r.; motu proprio Pawła VI De Episcoporum muneribus z 15 czerwca 1966 r., udzielające większej władzy dyspensowania biskupom Kościoła Łacińskiego; motu proprio Pawła VI Episcopalis potestatis z 2 maja 1967 r., udzielające analogicznej władzy bisku- pom Kościołów Wschodnich; instrukcja Kongregacji dla Kościołów Wschodnich Crescens matrimoniorum z 22 lutego 1967 r. o małżeń- stwach mieszanych zawieranych pomiędzy katolikami i akatolika- mi wschodnimi; dyrektorium ekumeniczne wydane 14 maja 1967 r. przez Sekretariat dla Jedności Chrześcijan (część druga tego doku- mentu ukazała się 16 kwietnia 1970 r.); motu proprio Pawła VI Sa- crum diaconatus ordinem z 18 czerwca 1967 r.; encyklika Pawła VI na temat celibatu duchownych Sacerdotalis coelibatus z 22 czerwca 1967 r.; dekret Kongregacji Obrzędów zatwierdzający i promulgują- cy nowy obrzęd małżeństwa Ordo celebrandi matrimonium z 19 mar- ca 1969 r.; motu proprio Pawła VI Matrimonia mixta z 31 marca 1970 r., zmieniające instrukcję Kongregacji Doktryny Wiary Matri- monii sacramentum w sprawach małżeństw mieszanych; motu proprio Pawła VI Causas matrimoniales z 28 marca 1971 r., przyspieszają- ce przebieg procesu małżeńskiego; motu proprio Pawła VI Ministeria quaedam z 15 sierpnia 1972 r., odnawiające dyscyplinę kościelną w przedmiocie tonsury, święceń niższych i subdiakonatu; motu pro- prio Ad pascendum z 15 VIII 1972 r. na temat diakonatu; wreszcie 22 Wstęp dekret Kongregacji Doktryny Wiary z 13 maja 1977 r. w sprawie niezdolności fizycznej mężczyzny do zawarcia małżeństwa15. Posoborowa kodyfikacja prawa kanonicznego, rozpoczęta formalnie 28 marca 1963 r. przez papieża Jana XXIII, kontynuowana była przez jego następców: Pawła VI, Jana Pawła I i Jana Pawła II i trwała 20 lat. Zmierzała ona do gruntownej rewizji norm Kodeksu prawa kanonicz- nego z 1917 roku, które w wielu dziedzinach, m.in. w przedmiocie małżeństwa, wymagały zdecydowanie nowelizacji. Rezultatem żmud- nych prac Papieskiej Komisji do Rewizji Kodeksu Prawa Kanonicznego, wspieranej przez konsultorów zajmujących się poszczególnymi działami prawa kodeksowego, stał się Kodeks prawa kanonicznego, obowiązują- cy w Kościele Łacińskim, promulgowany przez papieża Jana Pawła II w dniu 25 stycznia 1983 r. konstytucją apostolską Sacrae disciplinae leges; wszedł on w życie 27 listopada tego samego roku16. Natomiast Kościoły Wschodnie otrzymały własny, pierwszy Kodeks: Kodeks kanonów Kościołów Wschodnich, promulgowany przez pa- pieża Jana Pawła II w dniu 18 października 1990 r., konstytucją apo- stolską Sacri canones; wszedł on w życie 1 października 1991 r.17. Nowe prawo małżeńskie, będące owocem wieloletnich prac Papie- skiej Komisji do Rewizji Kodeksu Prawa Kanonicznego (z 1917 roku), wspieranej przez Zespół Konsultorów De matrimonio, usytuowa- ne jest w pierwszej części – De Sacramentis księgi IV Kodeksu, poświęconej zadaniu uświęcającemu Kościoła; jest to tytuł VII – De matrimonio tejże części. Obejmuje on kanony wprowadzające (na- tury ogólnej) oraz 10 rozdziałów. W sumie stanowi to 111 kanonów (1055–1165), jest więc pokaźnym segmentem nowej kodyfikacji. Struktura tytułu VII – De matrimonio w Kodeksie Jana Pawła II różni się nieco od struktury analogicznego tytułu Kodeksów Piusa X i Bene- dykta XV. W pierwszej z wymienionych kodyfikacji, a więc obecnie 15 Tamże, s. 22–24. 16 Codex Iuris Canionici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus – Kodeks prawa kanonicznego. Przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu, Pallotinum 1984. 17 W. Góralski, Kościelne…, s. 24–25. 23 Wstęp obowiązującej, na całość tytułu składa się osiem kanonów wprowa- dzających (1055–1062) oraz 10 następujących rozdziałów: I – De cura pastorali et de iis quae matrimonii celebrationi praemitti debent (Przy- gotowanie duszpasterskie do małżeństwa oraz czynności poprzedza- jące zawarcie małżeństwa) – kan. 1063–1072; II – De impedimentis dirimentibus in genere (Przeszkody w ogólności) – kan. 1073–1082; III – De impedimentis dirimentibus in specie (Poszczególne przeszkody) – kan. 1083–1094; IV – De consensu matrimoniali (Zgoda małżeńska) – kan. 1095–1107; V – De forma celebrationis matrimonii (Forma za- warcia małżeństwa) – kan. 1108–1123; VI – De matrimoniis mixtis (Małżeństwa mieszane) – kan. 1124–1129; VII – De matrimonio se- creto celebrando (Małżeństwo zawierane tajnie) – kan. 1130–1133; VIII – De matrimonii effectibus (Skutki małżeństwa) – kan. 1134–1140; IX – De separatione coniugum (Rozłączenie małżonków) – kan. 1141– 1155; X – De matrimonii convalidatione (Uważnienie małżeństwa) – kan. 1156–1165). W Kodeksie prawa kanonicznego z 1917 roku ana- logiczny tytuł De matrimonio obejmował 11 rozdziałów, licząc w su- mie 132 kanony, więc o 21 więcej niż w Kodeksie z 1983 roku. Ujęcie nowego prawa małżeńskiego przez Kodeks prawa kanoniczne- go z 1983 roku zawiera wiele elementów, których nie znał, przynaj- mniej w takim stopniu, Kodeks Pio-Benedyktyński. Odnowione prawo małżeńskie uzyskało przede wszystkim wymiar bardziej duchowy: małżeństwo nie było już prezentowane w aspekcie wyłącznie prokre- atywnym, lecz – stosownie do nauki Soboru Watykańskiego II – zosta- ło uznane za przymierze stanowiące wspólnotę całego życia, skie- rowaną ze swej natury ku dobru małżonków oraz ku zrodzeniu i wychowaniu potomstwa. W nowym ustawodawstwie małżeńskim zauważa się tym samym orientację personalistyczną, zmierzającą do podkreślenia roli owej wspólnoty życia mężczyzny i kobiety, zakłada- jącą, iż małżeństwo to nie tylko unio sexuum, lecz przede wszystkim unitas cordium. Kodeks z 1917 roku przyjmował koncepcję małżeń- stwa jako związku prokreatywno-seksualnego, stanowiącą rezultat, a przynajmniej odzwierciedlenie mentalności XVIII stulecia. Innym rysem charakterystycznym nowego prawa małżeńskiego jest zastosowanie daleko posuniętej zasady decentralizacji ustawodaw- 24
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Małżeństwo kanoniczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: