Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00227 005170 14859911 na godz. na dobę w sumie
Manifest Komunistyczny - ebook/pdf
Manifest Komunistyczny - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 132
Wydawca: Biblioteka Analiz Język publikacji: polski
ISBN: 83-89143-61-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> kultura, sztuka, media
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
„Widmo krąży po Europie – widmo komunizmu” – tym słynnym zdaniem rozpoczyna się „Manifest komunistyczny”, napisany wspólnie przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Nowe wydanie ukazuje się z uwspółcześnionym tłumaczeniem i obszernym wstępem dr Edwarda Karolczuka. „Manifest” został po raz pierwszy wydany drukiem w lutym 1848 roku w Londynie. „Czymś naprawdę niezwykłym w »Manifeście« jest to, że w ogóle ma jakiś oddźwięk współcześnie. W księgarni w Londynie doliczyłem się ostatnio ni mniej, ni więcej, tylko dziewięciu angielskich wydań. Nawet Karol Marks, który nigdy nie grzeszył przesadną skromnością, nie przypuszczałby, że pod koniec tysiąclecia jego nieduży traktat wciąż będzie bestsellerem” – napisał w jednej z najnowszych biografii Marksa Francis Wheel. Publikacja adresowana głównie do studentów nauk politycznych i osób zainteresowanych historią myśli społecznej.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Manifest KOMUNISTYCZNY Manifest KOMUNISTYCZNY Karol฀Marks Fryderyk฀Engels Jirafa Roja Warszawa 2008 Tytuł oryginału: „Manifest der Kommunistischen Partei” Korekta: Magdalena Rejnert Opracowanie graficzne serii: Grzegorz Zychowicz | Tatsu Łamanie: Tatsu Druk i oprawa: Mellow Sp. z o.o. www.mellow.com.pl ISBN 978-83-89143-93-8 Wydanie II Warszawa 2008 SPIS฀TREŚCI Przedmowa฀do฀nowego฀polskiego฀wydania „Manifestu฀Partii฀Komunistycznej” ฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀. 7 Karol฀Marks฀i฀Fryderyk฀Engels „Manifest฀komunistyczny” ฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀. 29 Przedmowy฀do฀„Manifestu฀komunistycznego”฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀. 69 Fryderyk฀Engels฀„Zasady฀komunizmu” ฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀.฀. 91 Przedmowa฀do฀nowego฀polskiego฀ wydania฀„Manifestu฀Partii Komunistycznej” Z฀ historią฀ ruchu฀ robotniczego฀ związane฀ są฀ losy฀ „Manifestu฀ Partii฀Komunistycznej”.฀Kryzys,฀w฀jakim฀znalazł฀się฀ruch฀ro- botniczy฀pod฀koniec฀XX฀wieku฀odbił฀się฀niewątpliwie฀na฀po- pularności฀ tego฀ pierwszego฀ dojrzałego฀ dokumentu฀ progra- mowego฀ruchu฀komunistycznego.฀Zachowuje฀on฀rolę฀meto- dologiczno-teoretycznej฀dyrektywy฀do฀analizy฀rzeczywistości฀ i฀formułowania฀programów฀politycznych฀w฀dniu฀dzisiejszym.฀ Nawet฀Francis฀Wheel,฀autor฀ostatnio฀wydanej฀w฀języku฀pol- skim฀niezbyt฀przychylnej฀Karolowi฀Marksowi฀biografii,฀musiał฀ przyznać,฀że฀„czymś฀naprawdę฀niezwykłym฀w฀»Manifeście«฀ jest฀to,฀że฀w฀ogóle฀ma฀jakiś฀oddźwięk฀współcześnie.฀W฀księ- garni฀w฀Londynie฀doliczyłem฀się฀ostatnio฀ni฀mniej,฀ni฀więcej,฀ tylko฀dziewięciu฀angielskich฀wydań.฀Nawet฀Karol฀Marks,฀któ- ry฀nigdy฀nie฀grzeszył฀przesadną฀skromnością,฀nie฀przypusz- czałby,฀że฀pod฀koniec฀tysiąclecia฀jego฀nieduży฀traktat฀wciąż฀ będzie฀bestsellerem”฀(Francis฀Wheel,฀„Karol฀Marks.฀Biogra- fia”,฀Wydawnictwo฀W.A.B.,฀Warszawa฀2005,฀s.฀112).฀Marks฀ zapewne฀nie฀przypuszczał฀również,฀że฀w฀ponad฀150฀lat฀po฀wy- daniu฀„Manifestu”฀zostanie฀w฀swej฀drugiej฀ojczyźnie฀—฀An- glii฀—฀ogłoszony฀„myślicielem฀tysiąclecia”. „Manifest”฀zachowuje฀nadal฀wielką฀siłę฀prognostyczną,฀ chociaż฀nie฀przesądza฀żadnych฀dat,฀ani฀konkretnych฀termi- nów.฀Już฀w฀ciągu฀kilku฀dni฀po฀opublikowaniu฀„Manifestu”฀ 8 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY wybuchła฀rewolucja฀nazwana฀przez฀historyków฀Wiosną฀Lu- dów,฀najpierw฀w฀Paryżu,฀a฀następnie฀rozprzestrzeniła฀się฀na฀ wiele฀ krajów฀ Europy.฀ Wymieniony฀ w฀ drugim฀ zdaniu฀ „Ma- nifestu”฀ François฀ Guizot,฀ który฀ podpisał฀ nakaz฀ wydalenia฀ Marksa฀w฀1845฀roku,฀został฀pozbawiony฀stanowiska฀premie- ra฀23฀lutego;฀król฀Ludwik฀Filip฀abdykował฀następnego฀dnia฀ i฀wyjechał฀do฀Anglii,฀a฀jego฀tron฀dosłownie฀stanął฀w฀płomie- niach.฀Austriacki฀kanclerz฀Klemens฀von฀Metternich,฀który฀ współdecydował฀ o฀ losach฀ ponapoleońskiej฀ Europy,฀ został฀ obalony฀ trzy฀ tygodnie฀ później฀ i฀ musiał฀ uciekać฀ do฀ Holan- dii,฀ a฀ następnie฀ do฀ Anglii.฀ Osiemnastego฀ marca฀ rewolucja฀ dotarła฀do฀Berlina.฀Panujący฀wówczas฀papież฀Pius฀IX,฀gdy฀ wybuchło฀powstanie฀w฀samym฀Rzymie,฀uciekł฀do฀Gaety฀(ko- ło฀Neapolu).฀A฀władający฀Rosją฀car฀Mikołaj฀I,฀który฀jeszcze฀ pomógł฀stłumić฀Wiosnę฀Ludów฀na฀Węgrzech,฀został฀poniżo- ny฀paryskim฀traktatem฀pokojowym,฀kończącym฀wojnę฀krym- ską฀1853-1856.฀Powstanie฀robotnicze฀w฀czerwcu฀1848฀roku฀ w฀Paryżu฀przyniosło฀kres฀iluzji฀o฀wspólnocie฀interesów฀pro- letariatu฀i฀burżuazji. Istnieje฀przekonanie,฀że฀„Manifest”฀jest฀wynikiem฀geniu- szu฀Marksa฀i฀Engelsa.฀Tymczasem฀oni฀sami฀mieli฀nieco฀inne฀ mniemanie฀w฀tej฀sprawie:฀„Tezy฀teoretyczne฀komunistów฀nie฀ opierają฀się฀bynajmniej฀na฀ideach,฀na฀zasadach฀wymyślonych฀ lub฀odkrytych฀przez฀tego฀czy฀owego฀naprawiacza฀świata.฀Są฀ one฀jedynie฀ogólnym฀wyrazem฀rzeczywistych฀stosunków฀ist- niejącej฀ walki฀ klas,฀ wyrazem฀ odbywającego฀ się฀ w฀ naszych฀ oczach฀ruchu฀dziejowego.฀Zniesienie฀dotychczasowych฀sto- sunków฀ własności฀ nie฀ jest฀ czymś฀ właściwym฀ specjalnie฀ ko- munizmowi.฀Wszystkie฀stosunki฀własności฀podlegały฀ciągłym฀ zmianom฀historycznym,฀ciągłym฀przeobrażeniom฀historycz- nym.฀(…)฀Tym,฀co฀wyróżnia฀komunizm,฀jest฀nie฀zniesienie฀ własności฀ w฀ ogóle,฀ lecz฀ zniesienie฀ własności฀ burżuazyjnej”฀ (MED,฀t.฀4,฀s.฀528).฀Podobnie฀ma฀się฀rzecz฀z฀zarzutami฀wo- bec฀ komunistów฀ o฀ chęć฀ zniesienia฀ rodziny,฀ wprowadzenia฀ PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 9 wspólnoty฀ żon,฀ zniesieniem฀ wolności,฀ osobowości,฀ religii.฀ „Rewolucja฀ komunistyczna฀ jest฀ najradykalniejszym฀ zerwa- niem฀z฀przekazanymi฀nam฀stosunkami฀własności;฀nic฀dziw- nego,฀ że฀ w฀ swym฀ przebiegu฀ przyniesie฀ ona฀ również฀ najra- dykalniejsze฀zerwanie฀z฀przekazanymi฀nam฀ideami”฀(MED,฀ t,฀4,฀s.฀535).฀Nowe฀stosunki฀i฀nowe฀idee฀nie฀są฀jednak฀wypro- wadzane฀z฀głowy฀„naprawiacza฀świata”,฀lecz฀z฀dokonującego฀ się฀procesu฀społecznego.฀Poglądy฀Marksa฀i฀Engelsa฀były฀m.in.฀ wynikiem฀krytycznego฀przewartościowania฀klasycznej฀ekono- mii฀angielskiej,฀klasycznej฀filozofii฀niemieckiej฀oraz฀prognoz฀ francuskiego฀socjalizmu฀i฀komunizmu฀utopijnego. Słownictwo฀używane฀przez฀Marksa฀i฀Engelsa฀odzwier- ciedla฀konkretny฀etap฀ich฀teoretycznego฀rozwoju. Jako฀ ciekawostkę฀ odnotujmy฀ to,฀ że฀ w฀ „Manifeście฀ Partii฀ Komunistycznej”฀nie฀pada฀ani฀razu฀słowo฀„kapitalizm”.฀Twier- dzenie฀o฀zawartej฀w฀nim฀krytyce฀kapitalizmu฀jest฀więc฀uzasad- nione฀przez฀wieloletnią฀tradycję฀interpretacyjną.฀Jakich฀zatem฀ słów฀używają฀Marks฀i฀Engels,฀odnoszących฀się฀do฀ówczesnych฀ warunków฀i฀sytuacji.฀Mówią฀oni฀o฀„kapitale”,฀„burżuazyjnym฀ sposobie฀produkcji”,฀„pracy฀najemnej”,฀„nowoczesnym฀społe- czeństwie”,฀ „burżuazji”,฀ „proletariacie”,฀ „robotnikach”,฀ „no- woczesnych฀robotnikach”,฀„najemnych฀robotnikach”,฀„burżu- azyjnym฀państwie”,฀„burżuazyjnych฀stosunkach฀społecznych”,฀ „burżuazyjnych฀ stosunkach฀ produkcji฀ i฀ wymiany”,฀ „burżu- azyjnych฀ stosunkach฀ własności”.฀ Ale฀ nie฀ ma฀ wyrażenia฀ „ka- pitalizm”.฀Pojawia฀się฀jedynie฀w฀przedmowie฀do฀„Manifestu”฀ z฀1893฀roku,฀a฀więc฀dwa฀lata฀przed฀śmiercią฀Engelsa.฀ Marks฀ i฀ Engels฀ posługują฀ się฀ terminami฀ „cena฀ pracy”฀ i฀ „wartość฀ pracy”.฀ Dopiero฀ po฀ głębokich฀ studiach฀ ekono- micznych฀ zastąpią฀ je฀ bardziej฀ precyzyjnymi:฀ „wartość฀ siły฀ roboczej”฀i฀„cena฀siły฀roboczej”. Ci,฀którzy฀znają฀Marksa฀i฀Engelsa฀tylko฀z฀opowiadań฀i฀widzą฀ w฀nich฀ociekające฀od฀krwi฀burżuazji฀bestie,฀zdziwią฀się฀podzi- wem฀wyrażanym฀przez฀nich฀w฀„Manifeście”฀dla฀burżuazji.฀Nie฀ 10 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY można฀jednak฀zapominać,฀że฀podziw฀ten฀jest฀jednak฀warunko- wy฀i฀dotyczy฀postępu฀burżuazyjnego฀społeczeństwa฀w฀stosun- ku฀do฀wspólnoty฀pierwotnej,฀niewolnictwa,฀a฀zwłaszcza฀feuda- lizmu.฀Nie฀uważali฀oni฀kapitalizmu฀za฀„koniec฀historii”. Geneza฀„Manifestu” Wyodrębnianie฀się฀rewolucyjnego฀ruchu฀robotniczego฀z฀ru- chu฀liberalno-demokratycznego฀stanowiło฀dość฀długi฀i฀zło- żony฀ proces.฀ Zagraniczne฀ organizacje฀ rzemieślników฀ i฀ ro- botników฀niemieckich฀w฀latach฀1830-1840฀były฀jeszcze฀re- ligijne฀i฀bogobojne,฀życzliwie฀nastawione฀do฀wspólnoty,฀po- datne฀ na฀ propozycje฀ reform,฀ a฀ komunistyczne฀ i฀ antykapi- talistyczne฀ tendencje฀ miały฀ zmienne฀ nasilenie.฀ Posiadały฀ one฀ często฀ krótki฀ program฀ w฀ formie฀ katechizmu฀ (pytania฀ i฀ odpowiedzi),฀ nazywanego฀ nawet฀ wyznaniem฀ wiary฀ lub฀ credo฀i฀były฀najczęściej฀wzorowane฀na฀francuskiej฀literatu- rze฀socjalizmu฀i฀komunizmu฀utopijnego.฀Znane฀są฀na฀przy- kład฀ katechizmy฀ Laponneraye’a,฀ Etienne’a฀ Cabeta,฀ Karla฀ Schappera,฀ Félicité฀ Roberta฀ de฀ Lamennais.฀ Ostatnią฀ taką฀ organizacją฀był฀Związek฀Wypędzonych฀(Banitów).฀Związek฀ stawiał฀sobie฀jeszcze฀antyfeudalne฀cele฀i฀był฀pod฀wpływem฀ Rewolucji฀Francuskiej฀1789฀roku,฀a฀„Deklaracja฀Praw฀Czło- wieka฀i฀Obywatela”฀oraz฀tradycje฀Babeufa฀były฀programową฀ podstawą฀ jego฀ działalności.฀ W฀ 1836฀ roku฀ doszło฀ do฀ rozła- mu฀ —฀ nurt฀ robotniczy฀ utworzył฀ Związek฀ Sprawiedliwych,฀ którego฀ teoretykiem฀ został฀ Wilhelm฀ Weitling.฀ Większość฀ członków฀Związku฀stanowili฀niemieccy฀rzemieślnicy฀w฀Pa- ryżu฀i฀Londynie.฀Kierownictwo฀Związku฀znajdowało฀się฀naj- pierw฀w฀Paryżu,฀a฀od฀1846฀roku฀w฀Londynie. W฀latach฀1836-1838฀odbyła฀się฀w฀Związku฀Sprawiedli- wych฀dyskusja฀programowa.฀Pod฀koniec฀1838฀roku฀pojawiła฀ się฀broszura฀Wilhelma฀Weitlinga฀pt.฀„Człowieczeństwo,฀ja- PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 11 kie฀ono฀jest,฀a฀jakim฀powinno฀być?”.฀Stała฀się฀ona฀faktycznie฀ programem฀ Związku.฀ W฀ 1842฀ roku฀ Weitling฀ opublikował฀ jeszcze฀pracę฀pt.฀„Gwarancje฀harmonii฀i฀wolności”,฀ale฀nie฀ była฀ona฀już฀w฀stanie฀dawać฀dłużej฀programowej฀odpowiedzi฀ na฀nowe฀problemy.฀Na฀przełomie฀lat฀1844-1845฀i฀1846-1847฀ doszło฀do฀ponownych฀dyskusji฀programowych.฀W฀1847฀roku฀ przybyli฀z฀Londynu฀do฀Brukseli฀wysłannicy฀Związku฀Spra- wiedliwych฀z฀propozycją,฀aby฀Marks฀i฀Engels฀przystąpili฀do฀ tej฀organizacji.฀W฀czerwcu฀1847฀roku฀odbył฀się฀w฀Londynie฀ zjazd฀Związku฀Sprawiedliwych฀(z฀udziałem฀Engelsa),฀który฀ przeszedł฀też฀do฀historii฀jako฀I฀Kongres฀Związku฀Komuni- stów,฀gdyż฀taką฀nazwę฀przyjął฀wówczas฀Związek฀Sprawiedli- wych.฀ Dotychczasowa฀ dewiza฀ Związku฀ „Wszyscy฀ ludzie฀ są฀ braćmi!”,฀została฀zastąpiona฀klasowym฀hasłem฀i฀zasadą฀wal- ki฀—฀„Proletariusze฀wszystkich฀krajów,฀łączcie฀się!”.฀II฀Kon- gres฀obradujący฀od฀29฀listopada฀do฀8฀grudnia฀1847฀roku฀za- danie฀opracowania฀programu฀Związku฀powierzył฀Marksowi฀ i฀Engelsowi. „Manifest”฀nie฀powstał฀więc฀z฀dnia฀na฀dzień,฀lecz฀był฀wy- nikiem฀dyskusji฀w฀Związku฀Sprawiedliwych,฀jak฀i฀dojrzewa- nia฀Marksa฀i฀Engelsa฀do฀takiej฀formy฀przedstawienia฀progra- mu฀komunistów.฀Napisanie฀programu฀było฀możliwe฀po฀wyja- śnieniu฀podstawowych฀problemów฀teoretycznych฀i฀opraco- waniu฀materialistycznej฀koncepcji฀dziejów.฀Pierwszą฀próbą฀ było฀ napisanie฀ przez฀ Engelsa฀ „Projektu฀ komunistycznego฀ wyznania฀ wiary”,฀ który฀ był฀ rozpatrywany฀ przez฀ I฀ Kongres฀ Związku฀Komunistów,฀obradujący฀od฀2฀do฀9฀czerwca฀1847฀ roku฀ w฀ Londynie,฀ w฀ siedzibie฀ Stowarzyszenia฀ Oświatowe- go฀Robotników฀Niemieckich,฀nad฀pubem฀„Pod฀Czerwonym฀ Lwem”฀przy฀Great฀Windmill฀Street,฀w฀dzielnicy฀Soho.฀„Pro- jekt…”฀ nawiązywał฀ w฀ formie฀ do฀ wcześniejszego฀ „Katechi- zmu”฀ komunisty-utopisty฀ Laponneraye’a.฀ Decyzją฀ I฀ Kon- gresu฀Związku฀Komunistów฀„Projekt฀komunistycznego฀wy- znania฀wiary”฀został฀rozesłany฀do฀gmin฀Związku฀i฀był฀w฀nich฀ 12 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY dyskutowany.฀Kierownictwo฀Związku฀zdawało฀sobie฀sprawę฀ ze฀ słabości฀ „Projektu฀ komunistycznego฀ wyznania฀ wiary”.฀ Dokument฀ ten฀ odegrał฀ jednak฀ swoją฀ pozytywną฀ rolę,฀ gdyż฀ po฀raz฀pierwszy฀w฀historii฀pozwolił฀zorganizować฀stosunko- wo฀szeroką฀dyskusję฀programową฀w฀ruchu฀robotniczym.฀ Po฀ tej฀ dyskusji฀ Engels฀ napisał฀ nową฀ wersję฀ programu฀ pod฀nazwą฀„Zasady฀komunizmu”.฀Już฀w฀trakcie฀jego฀opra- cowywania฀ doszedł฀ do฀ wniosku,฀ że฀ należy฀ zmienić฀ formę฀ i฀strukturę฀programu.฀Dlatego฀w฀liście฀do฀Marksa฀z฀23-24฀ listopada฀1847฀roku฀pisał:฀„Zastanów฀się฀trochę฀nad฀wyzna- niem฀wiary.฀Uważam,฀że฀najlepiej฀byłoby฀zrezygnować฀z฀for- my฀katechizmu฀i฀nadać฀temu฀tytuł:฀»Manifest฀komunistycz- ny«.฀Ponieważ฀trzeba฀tam฀będzie฀wyłożyć฀mniej฀lub฀więcej฀ historii,฀dotychczasowa฀forma฀zupełnie฀się฀nie฀nadaje.฀Przy- wiozę฀tutaj฀projekt,฀który฀ja฀napisałem,฀ma฀formę฀zwyczaj- nej฀narracji,฀ale฀jest฀marnie฀zredagowany,฀w฀ogromnym฀po- śpiechu”฀(MED,฀t.฀27,฀s.฀122). „Manifest”฀został฀po฀raz฀pierwszy฀wydany฀drukiem฀w฀lu- tym฀1848฀roku฀w฀Londynie฀po฀kilkakrotnych฀ponagleniach฀ ze฀strony฀Komitetu฀Centralnego.฀Marks฀i฀Engels฀wyciągnęli฀ ówczesny฀ruch฀komunistyczny฀z฀konspiracji฀i฀sekciarstwa.฀ Dlatego฀we฀wstępie฀pisali,฀że฀„Czas฀już฀najwyższy,฀aby฀ko- muniści฀wyłożyli฀otwarcie฀wobec฀całego฀świata฀swój฀punkt฀ widzenia฀i฀bajce฀o฀widmie฀komunizmu฀przeciwstawili฀ma- nifest฀samej฀partii”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀513).฀Zaś฀w฀zakończeniu฀ stwierdzali,฀że฀„Komuniści฀uważają฀za฀niegodne฀ukrywanie฀ swych฀poglądów฀i฀zamiarów”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀549). Pierwsze฀ wydanie฀ „Manifestu”฀ było฀ anonimowe.฀ Cho- ciaż฀pod฀wszystkimi฀współczesnymi฀wydaniami฀„Manifestu”฀ widnieje฀nazwisko฀Marksa฀i฀Engelsa,฀a฀koncepcje฀Engelsa฀ wpłynęły฀na฀jego฀treść฀i฀strukturę,฀to฀jednak฀tekst,฀który฀do- tarł฀do฀Londynu,฀został฀napisany฀i฀zredagowany฀przez฀Mark- sa฀ w฀ gabinecie฀ w฀ mieszkaniu฀ pod฀ numerem฀ 42฀ przy฀ rue฀ d’Orléans฀w฀Brukseli. PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 13 Tytuł฀„Manifest฀Partii฀Komunistycznej”฀jest฀trochę฀mylą- cy,฀gdyż฀partia฀o฀takiej฀nazwie฀wówczas฀nie฀istniała.฀Dlatego฀od฀ 1872฀roku฀nazywany฀jest฀„Manifestem฀komunistycznym”. „Struktura฀Manifestu” Struktura฀i฀treść฀„Komunistycznego฀wyznania฀wiary”,฀„Za- sad฀ komunizmu”฀ i฀ „Manifestu฀ Partii฀ Komunistycznej”฀ przedstawiają฀ sobą฀ kolejne฀ stopnie฀ rozpracowania฀ teorii฀ i฀programu฀formułującej฀się฀partii฀komunistycznej.฀Istnie- je฀określona฀współzależność฀pomiędzy฀punktami฀(pytania- mi฀i฀odpowiedziami)฀dwóch฀pierwszych฀projektów฀a฀„Mani- festem”.฀Pomijając฀detale฀można฀przedstawić฀ją฀w฀postaci฀ następującej฀tabeli: Projekt฀komunistycz- nego฀wyznania฀wiary Zasady฀komunizmu 1-6 7-12 13-22 przepra- cowano 1-13 14-24 — 24 — 25 Manifest฀Partii Komunistycznej (Cyfry฀arabskie฀oznaczają฀numery฀pytań฀i฀odpowiedzi฀w฀„Projekcie฀komu- nistycznego฀wyznania฀wiary”฀i฀w฀„Zasadach฀komunizmu”,฀a฀cyfry฀rzym- skie฀numery฀rozdziałów฀„Manifestu฀Partii฀Komunistycznej”). III IV — I II „Manifest฀Partii฀Komunistycznej”฀—฀pierwszy฀dojrzały฀pro- gram฀ międzynarodowego฀ ruchu฀ robotniczego,฀ składa฀ się฀ z฀krótkiego฀wstępu฀i฀czterech฀zasadniczych฀rozdziałów. Rozdział฀ pierwszy,฀ najbardziej฀ obszerny,฀ pt.฀ „Burżu- azja฀a฀proletariusze”฀—฀to฀krótki฀wykład฀materialistyczne- go฀pojmowania฀rozwoju฀społeczeństwa.฀Znajduje฀się฀w฀nim฀ wszechstronne฀ rozwinięcie฀ i฀ uzasadnienie฀ twierdzenia,฀ że฀ historia฀ dotychczasowych฀ społeczeństw,฀ poza฀ wspólnotą฀ pierwotną,฀jest฀historią฀walki฀klas.฀Z฀tego฀punktu฀widzenia฀ 14 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY rozpatrując฀społeczeństwo฀burżuazyjne,฀w฀pierwszej฀części฀ rozdziału,฀wskazuje฀się฀na฀materialne,฀a฀w฀drugiej฀części,฀na฀ społeczne,฀przesłanki฀komunizmu.฀Z฀jednej฀strony฀—฀postę- puje฀ rozwój฀ sił฀ wytwórczych,฀ pogłębia฀ się฀ sprzeczność฀ po- między฀ciągle฀rozwijającymi฀się฀siłami฀wytwórczymi฀a฀bur- żuazyjnymi฀ stosunkami฀ produkcji,฀ opartymi฀ na฀ własności฀ prywatnej.฀Natomiast฀z฀drugiej฀strony฀—฀powstaje฀i฀rozwija฀ się฀proletariat฀jako฀obiektywna฀siła฀społeczna,฀zmuszona฀do฀ zniesienia฀burżuazyjnych฀stosunków฀społecznych,฀pogłębia฀ się฀ antagonistyczna฀ sprzeczność฀ pomiędzy฀ proletariatem฀ a฀burżuazją. Tym฀ wszystkim,฀ którzy฀ uważają,฀ że฀ teoria฀ globaliza- cji฀jest฀najnowszym฀tworem฀nauk฀politycznych฀i฀ekonomii฀ można฀ przytoczyć฀ opis฀ procesów,฀ dokumentujący฀ trafność฀ obserwacji฀Marksa฀i฀Engelsa:฀„Potrzeba฀coraz฀szerszego฀zby- tu฀dla฀swych฀produktów฀gna฀burżuazję฀po฀całej฀kuli฀ziem- skiej.฀ Wszędzie฀ musi฀ się฀ ona฀ zagnieździć,฀ wszędzie฀ zado- mowić,฀wszędzie฀zadzierzgnąć฀stosunki.฀Przez฀eksploatację฀ rynku฀światowego฀burżuazja฀nadała฀produkcji฀i฀konsump- cji฀ wszystkich฀ krajów฀ charakter฀ kosmopolityczny.฀ Ku฀ wiel- kiemu฀żalowi฀reakcjonistów฀usunęła฀przemysłowi฀spod฀nóg฀ grunt฀ narodowy.฀ Odwieczne฀ narodowe฀ gałęzie฀ przemysłu฀ uległy฀zniszczeniu฀i฀są฀dalej฀co฀dzień฀niszczone.฀Są฀wypie- rane฀przez฀nowe฀gałęzie฀przemysłu,฀których฀wprowadzenie฀ staje฀się฀kwestią฀życia฀dla฀wszystkich฀cywilizowanych฀naro- dów,฀przez฀gałęzie,฀które฀przetwarzają฀surowce฀już฀nie฀miej- scowe,฀lecz฀sprowadzane฀z฀najodleglejszych฀stref,฀i฀których฀ fabrykaty฀ spożywane฀ są฀ nie฀ tylko฀ w฀ kraju,฀ lecz฀ także฀ we฀ wszystkich฀częściach฀świata.฀Miejsce฀dawnych฀potrzeb,฀za- spokajanych฀przez฀wyroby฀krajowe,฀zajmują฀nowe,฀których฀ zaspokojenie฀ wymaga฀ produktów฀ najodleglejszych฀ krajów฀ i฀klimatów.฀Dawna฀lokalna฀i฀narodowa฀samowystarczalność฀ i฀ odosobnienie฀ ustępują฀ miejsca฀ wszechstronnym฀ stosun- kom฀ wzajemnym,฀ wszechstronnej฀ współzależności฀ naro- PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 15 dów.฀I฀to฀zarówno฀w฀produkcji฀materialnej,฀jak฀i฀w฀produkcji฀ duchowej.฀Wytwory฀duchowe฀poszczególnych฀narodów฀sta- ją฀ się฀ wspólnym฀ dobrem.฀ Jednostronność฀ i฀ ograniczoność฀ narodowa฀staje฀się฀coraz฀bardziej฀niemożliwa,฀a฀z฀wielu฀lite- ratur฀narodowych฀i฀regionalnych฀powstaje฀literatura฀świato- wa”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀518). Rozdział฀drugi,฀nosi฀tytuł฀„Proletariusze฀a฀komuniści”.฀ Wskazuje฀ się฀ w฀ nim฀ na฀ rolę฀ partii฀ komunistycznej฀ oraz฀ stwierdza,฀że฀komunizm฀jest฀teoretycznym฀wyrazem฀ruchu฀ proletariackiego.฀Komuniści฀nie฀mają฀żadnych฀innych฀inte- resów฀niż฀klasa฀robotnicza,฀w฀teorii฀i฀programie฀wyprzedza- ją฀ruch฀robotniczy.฀Zagadnienie฀to฀rozpatruje฀się฀na฀począt- ku฀rozdziału.฀Natomiast฀w฀jego฀dalszej฀części฀analizuje฀się฀ problem฀rozwoju฀społeczeństwa฀komunistycznego฀po฀zdoby- ciu฀władzy฀przez฀klasę฀robotniczą.฀Znaczną฀część฀rozdzia- łu฀Marks฀i฀Engels฀poświęcają฀odparciu฀zarzutów฀burżuazji฀ przeciwko฀komunizmowi฀w฀kwestii฀własności฀środków฀pro- dukcji,฀wolności,฀osobowości,฀wykształcenia,฀rodziny,฀naro- dowości฀ i฀ religii.฀ Następnie,฀ jak฀ gdyby฀ wracając฀ do฀ zakoń- czenia฀I฀rozdziału฀rozpatrują฀jeszcze฀trzy฀problemy:฀rewolu- cji฀proletariackiej,฀przedsięwzięć฀przejściowych฀po฀zdobyciu฀ władzy,฀ oraz฀ charakterystykę฀ społeczeństwa฀ komunistycz- nego฀jako฀celu฀ostatecznego. W฀ dziesięciopunktowym฀ programie-minimum฀ znajdują฀ odzwierciedlenie฀ogólne฀prawidłowości฀rewolucji฀burżuazyj- nej฀i฀budowy฀komunizmu.฀Sprowadza฀się฀on฀do฀dwóch฀ogól- nych฀zadań,฀tj.:฀l)฀odebrania฀burżuazji฀wszystkich฀środków฀ produkcji฀i฀skupienia฀ich฀w฀rękach฀proletariackiego฀państwa฀ oraz฀2)฀zwiększenia฀ilości฀sił฀wytwórczych฀i฀masy฀produkcji. Od฀lat฀pokutuje฀przekonanie,฀że฀dziesięciopunktowy฀pro- gram-minimum฀zawarty฀w฀II฀rozdziale฀jest฀programem฀bu- dowy฀socjalizmu฀po฀zdobyciu฀władzy฀przez฀proletariat.฀Tym- czasem฀ program฀ ten฀ nie฀ stanowił฀ „komunistycznej฀ projek- cji”,฀lecz฀był฀uogólnieniem฀doświadczeń฀Wielkiej฀Rewolucji฀ 16 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY Francuskiej฀1789฀roku,฀a฀zwłaszcza฀okresu฀dyktatury฀jako- binów.฀ W฀ polemice฀ ze฀ współczesnymi฀ liberałami฀ dążącymi฀ do฀ ograniczenia฀ roli฀ państwa฀ w฀ gospodarce,฀ ta฀ część฀ „Ma- nifestu”฀ zachowuje฀ swoją฀ aktualność฀ i฀ polityczną฀ nośność฀ metodologiczną.฀ W฀ momencie฀ pisania฀ „Manifestu”฀ Marks฀ i฀Engels฀nie฀zdawali฀sobie฀nawet฀sprawy฀z฀głębi฀jego฀powią- zań฀z฀Rewolucją฀1789฀roku,฀chociaż฀Marks฀w฀1848฀roku฀mó- wił:฀„Jakobin฀z฀roku฀1793฀stał฀się฀dziś฀komunistą”฀(MED,฀t.฀ 4,฀s.฀578).฀Dlatego฀dopiero฀po฀latach฀Engels,฀po฀przeczyta- niu฀książki฀A.฀Bougarta฀o฀Jean฀Paul฀Maracie฀(1743-1793),฀ który฀ był฀ jednym฀ z฀ najradykalniejszych฀ przywódców฀ Rewo- lucji฀ Francuskiej,฀ związanym฀ z฀ klubem฀ kordelierów,฀ pisał:฀ „…pod฀niejednym฀względem฀naśladowaliśmy฀nieświadomie฀ ten฀ wielki฀ wzór,฀ jakim฀ był฀ prawdziwy฀ (nie฀ zaś฀ sfałszowany฀ przez฀rojalistów)฀»Ami฀do฀peuple«”฀(MED,฀t.฀21,฀s.฀23.฀„L’A- mi฀du฀peuple”฀—฀dziennik฀wydawany฀w฀Paryżu฀od฀12฀wrze- śnia฀1789฀roku฀do฀14฀lipca฀1793฀przez฀Jana฀Paula฀Marata.฀ Pod฀tym฀tytułem,฀od฀16฀września฀1789฀roku฀do฀21฀września฀ 1792,฀ukazywał฀się฀na฀gazecie฀napis:฀„Marat฀L’Ami฀du฀peu- ple”฀—฀„Marat฀przyjaciel฀ludu”). Rozdział฀II฀kończy฀bardzo฀ogólne฀wskazanie฀celu฀osta- tecznego,฀czyli฀programu-maksimum.฀Gdy฀proletariat฀„…ja- ko฀klasa฀panująca฀znosi฀przemocą฀dawne฀stosunki฀produk- cji,฀to฀wraz฀z฀tymi฀stosunkami฀produkcji฀znosi฀warunki฀ist- nienia฀przeciwieństw฀klasowych,฀znosi฀w฀ogóle฀klasy฀i฀tym฀ samym฀ swoje฀ własne฀ panowanie฀ jako฀ klasy.฀ Miejsce฀ daw- nego฀ społeczeństwa฀ burżuazyjnego฀ z฀ jego฀ klasami฀ i฀ prze- ciwieństwami฀klasowymi฀zajmie฀zrzeszenie,฀w฀którym฀swo- bodny฀rozwój฀każdego฀jest฀warunkiem฀swobodnego฀rozwoju฀ wszystkich”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀536).฀Cel฀ten฀jest฀bardzo฀ogólni- kowo฀wyrażony,฀ale฀pokazuje,฀że฀w฀sensie฀formalnym฀był฀do฀ zaakceptowania฀nawet฀przez฀ludzi฀wychowanych฀na฀tradycji฀ oświeceniowej.฀ Myśl฀ ta฀ była฀ abstraktem฀ z฀ myśli฀ liberalnej,฀ zaczerpnięta฀ najprawdopodobniej฀ przez฀ Marksa฀ i฀ Engelsa฀ PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 17 od฀Lorenza฀von฀Steina฀(1815-1890)฀o฀poglądach฀zbliżonych฀ do฀krytykowanego฀przez฀Marksa฀i฀Engelsa฀socjalizmu฀pań- stwowego*. Dopiero฀w฀„Krytyce฀Programu฀Gotajskiego”฀w฀1875฀ro- ku฀Marks฀w฀niezwykle฀syntetyczny฀sposób฀przedstawił฀pro- gram-maksimum฀i฀dokonał฀charakterystyki฀ogólnych฀prawi- dłowości฀budowy฀komunizmu.฀Pisał:฀„W฀wyższej฀fazie฀spo- łeczeństwa฀ komunistycznego,฀ kiedy฀ zniknie฀ ujarzmiające฀ człowieka฀ podporządkowanie฀ podziałowi฀ pracy,฀ a฀ przez฀ to฀ samo฀zniknie฀też฀przeciwieństwo฀pomiędzy฀pracą฀fizyczną฀ a฀umysłową;฀kiedy฀praca฀stanie฀się฀nie฀tylko฀źródłem฀utrzy- mania,฀ ale฀ najważniejszą฀ potrzebą฀ życiową,฀ kiedy฀ wraz฀ ze฀ wszechstronnym฀rozwojem฀jednostek฀wzrosną฀również฀ich฀ siły฀wytwórcze,฀a฀wszystkie฀źródła฀zbiorowego฀bogactwa฀po- płyną฀obficiej฀—฀wówczas฀dopiero฀będzie฀można฀całkowicie฀ wykroczyć฀poza฀ciasny฀horyzont฀prawa฀burżuazyjnego฀i฀spo- łeczeństwo฀będzie฀mogło฀wypisać฀na฀swym฀sztandarze:฀Każ- dy฀według฀swych฀zdolności,฀każdemu฀według฀jego฀potrzeb!”฀ (MED,฀t.฀19,฀s.฀24). Należy฀tu฀zauważyć,฀że฀takie฀określenie฀celu฀programo- wego฀i฀ogólnych฀prawidłowości฀budowy฀komunizmu฀nie฀jest฀ reminiscencją฀poglądów฀utopijnych฀socjalistów,฀czy฀też฀mło- dzieńczą฀fantazją฀Marksa.฀„Krytyka฀Programu฀Gotajskiego”฀ wieńczy฀bowiem฀wieloletnie฀studia฀Marksa฀nad฀burżuazyjną฀ ekonomią฀i฀polityką,฀bezpośrednio฀łączy฀się฀z฀„Kapitałem”,฀ jest฀kwintesencją฀nauki฀ekonomicznej฀marksizmu. Rozdział฀trzeci,฀pt.฀„Literatura฀socjalistyczna฀i฀komuni- styczna”,฀zawiera฀krytykę฀różnych฀nurtów฀i฀kierunków฀w฀ło- nie฀ ruchu฀ robotniczego,฀ pretendujących฀ do฀ przewodzenia฀ w฀walce฀o฀interesy฀klasy฀robotniczej.฀Marks฀i฀Engels฀prze- ciwstawili฀ się฀ próbom฀ podporządkowania฀ klasy฀ robotniczej฀ *฀ por.:฀B.฀Sobolewska,฀M.฀Sobolewski,฀„Myśl฀polityczna฀XIX฀i฀XX฀wieku.฀ Liberalizm”,฀Warszawa฀1978,฀s.฀459. 18 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY interesom฀feudałów,฀drobnomieszczaństwa฀i฀burżuazji.฀Pod- kreślali฀ pozytywną฀ rolę,฀ jaką฀ w฀ początkowym฀ okresie฀ roz- woju฀ ruchu฀ robotniczego฀ odegrał฀ socjalizm฀ i฀ komunizm฀ krytyczno-utopijny,฀ oraz฀ wskazali,฀ że฀ w฀ miarę฀ jego฀ dalsze- go฀rozwoju฀coraz฀bardziej฀staczał฀się฀on฀na฀pozycje฀reakcyj- no-konserwatywne.฀Rozdział฀ten฀zachowuje฀swoją฀krytycz- ną฀aktualność฀wobec฀socjalizmu฀chrześcijańskiego฀(społecz- nej฀nauki฀Kościoła),฀wobec฀różnego฀rodzaju฀nawiedzonych฀ filantropów,฀ uszczęśliwiaczy฀ ludzkości,฀ społeczników฀ oraz฀ organizatorów฀różnego฀rodzaju฀akcji฀charytatywnych,฀a฀tak- że฀specjalistów฀od฀teorii฀organizacji,฀którym฀się฀wydaje,฀że฀ poprzez฀różnego฀rodzaju฀usprawnienia฀organizacyjne฀moż- na฀wyeliminować฀przyczyny฀konfliktów฀społecznych฀i฀poli- tycznych. W฀rozdziale฀czwartym,฀pt.฀„Stosunek฀komunistów฀do฀róż- nych฀partii฀opozycyjnych”,฀Marks฀i฀Engels฀przedstawili฀pod- stawy฀rewolucyjnej฀strategii฀i฀taktyki฀politycznej฀w฀rewolucji฀ burżuazyjnej.฀Komuniści฀reprezentują฀cele฀ostateczne฀ruchu฀ robotniczego฀ i฀ popierają฀ każdy฀ ruch฀ rewolucyjny,฀ tzn.฀ ruch฀ podważający฀panowanie฀burżuazji. Marks฀ i฀ Engels฀ nie฀ traktowali฀ „Manifestu”฀ jako฀ nowej฀ wersji฀ Talmudu฀ dla฀ robotników.฀ Do฀ kolejnych฀ wydań฀ wpro- wadzali฀poprawki฀i฀pisali฀nowe฀przedmowy.฀Idee฀w฀nim฀za- warte฀ miały฀ posłużyć฀ za฀ drogowskazy฀ dla฀ innych฀ rewolu- cjonistów.฀Dlatego฀pod฀koniec฀marca฀1848฀roku฀wydali฀oni฀ w฀Paryżu฀ulotkę฀zatytułowaną฀„Żądania฀Partii฀Komunistycz- nej฀w฀Niemczech”,฀którą฀natychmiast฀przedrukowały฀demo- kratyczne฀ gazety฀ w฀ Berlinie,฀ Lipsku,฀ Trewirze฀ i฀ Düsseldor- fie.฀Ponieważ฀wówczas฀w฀Niemczech฀rewolucja฀przemysłowa฀ nie฀dokonała฀jeszcze฀zbyt฀wielkich฀postępów,฀Marks฀i฀Engels฀ uważali,฀że฀wstępem฀do฀rewolucji฀proletariackiej฀powinna฀być฀ rewolucja฀burżuazyjno-demokratyczna.฀Postulaty฀programo- we฀były฀skromniejsze฀niż฀w฀„Manifeście”฀i฀bardziej฀dostoso- wane฀do฀specyficznej฀sytuacji฀w฀Niemczech.฀Pojawiły฀się฀na- PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 19 wet฀pewne฀ustępstwa฀w฀stosunku฀do฀treści฀„Manifestu”.฀Na฀ przykład฀„Manifest”฀postulował฀zniesienie฀prawa฀dziedzicze- nia฀(choć฀to฀nie฀powstrzymało฀Marksa฀od฀przyjęcia฀spadku฀ po฀ojcu฀w฀wysokości฀6฀tysięcy฀franków);฀w฀„Żądaniach”฀po- stulowano฀natomiast฀jedynie฀ograniczenie฀prawa฀spadkowe- go.฀ W฀ „Manifeście”฀ żądano฀ nacjonalizacji฀ wszystkich฀ grun- tów,฀natomiast฀w฀„Żądaniach”฀ograniczono฀to฀do฀„posiadłości฀ ziemskich฀monarchów฀i฀innych฀posiadłości฀feudalnych”.฀Nie฀ należy฀ jednak฀ przeciwstawiać฀ „Manifestu”฀ —฀ „Żądaniom”.฀ Wiele฀ postulatów฀ zawartych฀ w฀ „Żądaniach”฀ jak฀ np.฀ prze- kształcenie฀ Niemiec฀ w฀ niepodzielną฀ republikę,฀ przyznanie฀ praw฀wyborczych฀od฀21฀lat,฀bezpłatny฀wymiar฀sprawiedliwo- ści,฀zniesienie฀powinności฀feudalnych,฀wypłata฀diet฀dla฀par- lamentarzystów,฀bezpłatna฀oświata,฀rozdzielenie฀Kościoła฀od฀ państwa฀—฀stały฀się฀zdobyczami฀we฀współczesnych฀kapitali- stycznych฀państwach฀demokratycznych. Marks฀ i฀ Engels฀ w฀ przedmowie฀ do฀ niemieckiego฀ wyda- nia฀„Manifestu฀Partii฀Komunistycznej”฀z฀1872฀roku฀pisali,฀że฀ przy฀praktycznym฀zastosowaniu฀zasad฀zawartych฀pod฀koniec฀ drugiego฀rozdziału,฀należałoby฀uwzględnić:฀rozwój฀wielkiego฀ przemysłu฀i฀postępujący฀wraz฀z฀nim฀stopień฀zorganizowania฀ się฀klasy฀robotniczej฀w฀partię;฀wpłynęły฀na฀to฀doświadczenia฀ Komuny฀ Paryskiej฀ w฀ 1871฀ roku,฀ kiedy฀ to฀ po฀ raz฀ pierwszy,฀ przez฀dwa฀miesiące฀proletariat฀dzierżył฀władzę฀państwową.฀ Następnie฀ Marks฀ i฀ Engels฀ wskazywali,฀ że฀ głównym฀ niedo- statkiem฀III฀rozdziału฀było฀to,฀że฀zawierał฀on฀krytykę฀literatu- ry฀socjalistycznej฀i฀komunistycznej,฀istniejącej฀do฀roku฀1847.฀ Program฀powinien฀zatem฀zostać฀uzupełniony฀o฀krytykę฀tych฀ nurtów฀ i฀ kierunków฀ ruchu฀ robotniczego,฀ które฀ powstały฀ i฀ rozwijały฀ się฀ znacznie฀ później.฀ Aktualne฀ pozostają฀ nato- miast฀ogólne฀zasady฀strategii฀i฀taktyki฀zawarte฀w฀rozdziale฀IV฀ „Manifestu”.฀ Ponieważ฀ jednak฀ większość฀ istniejących฀ przy฀ jego฀powstaniu฀partii฀przestała฀istnieć,฀dlatego฀też฀ta฀część฀ programu฀ma฀znaczenie฀tylko฀czysto฀historyczne.฀Program฀ 20 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY powinien฀zawierać฀określenie฀stosunku฀komunistów฀do฀nie- proletariackich฀partii฀i฀klas฀istniejących฀w฀konkretnych฀wa- runkach฀historycznych. Niezależnie฀ od฀ tego,฀ że฀ w฀ „Manifeście฀ Partii฀ Komuni- stycznej”฀Marks฀i฀Engels฀wyodrębnili฀cztery฀rozdziały,฀dzie- lili฀jednak฀go฀na฀dwie฀zasadnicze฀części.฀W฀przedmowie฀do฀ „Manifestu”฀z฀1872฀roku฀pisali,฀że฀II฀Kongres฀Związku฀Ko- munistów,฀obradujący฀w฀Londynie฀w฀listopadzie฀1847฀roku,฀ polecił฀im฀„…ułożenie฀szczegółowego฀teoretycznego฀i฀prak- tycznego฀ programu฀ partyjnego,฀ przeznaczonego฀ do฀ opu- blikowania”฀(MED,฀t.฀18,฀s.฀104).฀Również฀w฀przedmowie฀ z฀1888฀roku฀Engels฀pisał,฀że฀polecono฀im฀„…przygotowanie฀ do฀publikacji฀całkowitego฀teoretycznego฀i฀praktycznego฀pro- gramu฀partii”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀645).฀Ponieważ฀był฀to฀program฀ „przeznaczony฀do฀opublikowania”,฀stąd฀też฀nie฀mógł฀on฀si- łą฀rzeczy฀wyczerpywać฀wszystkich฀problemów,฀tak฀teorii,฀jak฀ i฀polityki฀partii. Zbyt฀ wielkim฀ uproszczeniem฀ byłoby฀ stwierdzenie,฀ że฀ program฀ teoretyczny฀ zawarty฀ jest฀ w฀ rozdziale฀ pierwszym฀ „Manifestu”,฀natomiast฀program฀praktyczny฀w฀rozdziale฀II,฀ III฀i฀IV,฀do฀których฀to฀rozdziałów฀Marks฀i฀Engels฀zgłaszali฀po- trzebę฀uzupełnień฀w฀związku฀z฀powstawaniem฀nowych฀wa- runków฀historycznych.฀W฀rzeczywistości฀zarówno฀program฀ teoretyczny,฀jak฀i฀praktyczny฀przewijają฀się฀przez฀wszystkie฀ rozdziały.฀Podział฀programu฀na:฀program฀teoretyczny฀i฀prak- tyczny฀jest฀wynikiem฀analizy฀treści฀„Manifestu”,฀a฀nie฀jego฀ formalnej฀struktury. Fryderyk฀Engels฀w฀artykule฀„Marks฀i฀»Neue฀Rheinische฀ Zeitung«฀1848-1849”,฀napisanym฀w฀lutym-marcu฀1884฀ro- ku,฀wskazywał฀na฀dwie฀inne฀jakościowo-merytoryczne฀stro- ny฀ „Manifestu฀ Partii฀ Komunistycznej”,฀ niezależne฀ od฀ je- go฀ podziału฀ na฀ rozdziały.฀ Pisał,฀ że฀ Związek฀ Komunistów฀ w฀ okresie฀ Wiosny฀ Ludów฀ „…posiadał฀ program฀ zasadniczy฀ i฀taktyczny”,฀który฀określał฀również฀jako฀„…taktyczną฀część฀ PRZEDMOWA฀DO฀NOWEGO฀POLSKIEGO฀WYDANIA… 21 programu”฀(MED,฀t.฀21,฀s.฀17).฀Chociaż฀części฀te฀nie฀są฀toż- same฀z฀omówionym฀wyżej฀podziałem,฀to฀jednak฀pozostają฀ze฀ sobą฀ściśle฀związane. Marks฀ i฀ Engels฀ nie฀ łudzili฀ się฀ co฀ do฀ możliwości฀ samo- upadku฀ społeczeństwa฀ burżuazyjnego.฀ Uważali,฀ że฀ przej- ście฀od฀jednego฀sposobu฀produkcji฀do฀drugiego฀odbywa฀się฀ w฀procesie฀walki฀klasowej.฀Występuje฀tu฀prawidłowość฀okre- ślana฀jako฀prymat฀polityki฀nad฀ekonomiką.฀Dlatego฀„prole- tariat฀użyje฀swojego฀panowania฀politycznego฀po฀to,฀by฀krok฀ za฀krokiem฀wyrwać฀z฀rąk฀burżuazji฀cały฀kapitał,฀by฀scentra- lizować฀ wszystkie฀ narzędzia฀ produkcji฀ w฀ ręku฀ państwa,฀ tj.฀ w฀ ręku฀ zorganizowanego฀ jako฀ klasa฀ panująca฀ proletariatu฀ i฀by฀możliwie฀szybko฀zwiększyć฀masę฀sił฀wytwórczych.฀Po- czątkowo฀może฀to฀się฀oczywiście฀dokonać฀tylko฀za฀pomocą฀ despotycznych฀wtargnięć฀w฀prawo฀własności฀i฀w฀burżuazyj- ne฀stosunki฀produkcji,฀a฀więc฀za฀pomocą฀zarządzeń,฀które฀ ekonomicznie฀wydają฀się฀niedostateczne฀i฀nieuzasadnione,฀ ale฀ które฀ w฀ przebiegu฀ ruchu฀ przerastają฀ same฀ siebie฀ i฀ są฀ nieuniknione฀jako฀środki฀przewrotu฀w฀całym฀sposobie฀pro- dukcji.฀Zarządzenia฀te฀będą฀oczywiście฀w฀różnych฀krajach฀ odpowiednio฀różne”฀(MED,฀t.฀4,฀s.฀535).฀Marks฀i฀Engels฀nie฀ idealizowali฀przy฀tym฀poszczególnych฀przedstawicieli฀prole- tariatu.฀Jeszcze฀przed฀powstaniem฀„Manifestu”฀w฀„Świętej฀ rodzinie”฀ dobitnie฀ pisali,฀ że฀ nie฀ uważają฀ proletariuszy฀ za฀ „bogów”.฀„Nie฀chodzi฀o฀to,฀co฀w฀danej฀chwili฀wyobraża฀so- bie฀jako฀swój฀cel฀ten฀czy฀ów฀proletariusz฀czy฀nawet฀cały฀pro- letariat.฀Chodzi฀o฀to,฀czym฀jest฀proletariat฀w฀rzeczywistości฀ i฀co,฀zgodnie฀z฀tym฀bytem฀swoim,฀będzie฀zmuszony฀zdziałać฀ w฀historii.฀Jego฀cel฀i฀rolę฀dziejową฀wykreśla฀z฀góry฀w฀sposób฀ oczywisty฀i฀nieodwołalny฀jego฀własna฀sytuacja฀życiowa,฀jak฀ również฀cała฀organizacja฀dzisiejszego฀społeczeństwa฀obywa- telskiego”฀(MED,฀t.฀2,฀s.฀43). „Manifest฀Partii฀Komunistycznej”,฀choć฀jest฀napisany฀przy- stępnym฀językiem,฀to฀jednak฀nie฀jest฀lekturą฀łatwą.฀Każdy฀jego฀ 22 MANIFEST฀KOMUNISTYCZNY punkt฀rozwijany฀był฀w฀tysiącach฀przemówień฀i฀publikacji.฀Że- by฀go฀w฀pełni฀zrozumieć฀—฀nie฀wystarczy฀tylko฀przeczytać฀ni- czym฀jakiś฀kryminał.฀Należy฀kierować฀się฀dyrektywą฀Engelsa,฀ że฀„marksizm,฀od฀kiedy฀stał฀się฀nauką,฀wymaga,฀by฀go฀trakto- wano฀jak฀naukę,฀to฀znaczy,฀by฀go฀studiowano”. Istota฀i฀znaczenie฀programu Marks฀i฀Engels฀zdawali฀sobie฀sprawę฀ze฀znaczenia฀progra- mu฀dla฀rodzącego฀się฀rewolucyjnego฀ruchu฀robotniczego*.฀ Niektóre฀z฀założeń,฀którymi฀się฀kierowali฀pisząc฀„Manifest฀ Partii฀Komunistycznej”,฀przedstawili฀po฀latach,฀przy฀okazji฀ pisania฀lub฀analizowania฀przez฀nich฀innych฀programów฀po- litycznych. Istota฀ programu฀ rewolucyjnej฀ partii฀ robotniczej฀ pole- ga฀na฀tym,฀że฀formułuje฀on฀cele฀i฀zadania฀klasy฀robotniczej฀ w฀ budowie฀ bezklasowego฀ społeczeństwa฀ komunistycznego฀ oraz฀ określa฀ główne฀ warunki,฀ drogi฀ i฀ formy฀ ich฀ realizacji฀ *฀ Marks฀i฀Engels฀już฀u฀zarania฀rewolucyjnej฀działalności฀dostrzegali฀duże฀ praktyczne฀znaczenie฀programu.฀Na฀posiedzeniu฀Komitetu฀Korespondencyj- nego฀w฀Brukseli฀30฀marca฀1846฀roku฀Engels฀mówił,฀że฀„…ludzie,฀którzy฀po- święcili฀ się฀ sprawie฀ przeobrażenia฀ pracy,฀ powinni฀ koniecznie฀ wyjaśnić฀ sobie฀ wzajemne฀swoje฀poglądy฀i฀ustalić฀jedną฀ogólną฀doktrynę,฀która฀mogłaby฀słu- żyć฀za฀sztandar฀dla฀wszystkich฀zwolenników,฀nie฀mających฀czasu฀lub฀możliwo- ści฀zajmowania฀się฀problemami฀teoretycznymi”฀(P.฀Annienkow:฀„Iz฀odzierka”,฀ „Zamieczatielnoje฀diesiatilietije”,฀w:฀„Sojuz฀komunistów฀1836-1849.฀Sbornik฀ dokumientow”,฀Moskwa฀1977,฀s.฀97).฀Natomiast฀Marks฀w฀polemice฀z฀W.฀We- itlingiem฀na฀tym฀samym฀posiedzeniu฀mówił,฀że฀„…pobudzanie฀ludności,฀nie฀ dając฀jej฀żadnych฀stałych,฀przemyślanych฀podstaw฀dla฀działalności,฀oznaczało฀ okłamywanie฀jej.฀Rozbudzanie฀fantastycznych฀nadziei฀(…)฀prowadzi฀tylko฀do฀ ostatecznej฀zguby,฀a฀nie฀do฀uratowania฀cierpiących.฀Szczególnie฀w฀Niemczech฀ zwracać฀się฀do฀robotnika฀bez฀ściśle฀naukowej฀idei฀i฀pozytywnej฀nauki฀to฀tyle฀sa- mo,฀co฀próżna฀i฀nieuczciwa฀zabawa฀w฀kaznodziejstwo,฀przy฀której฀z฀jednej฀stro- ny,฀występuje฀natchniony฀prorok,฀a฀z฀drugiej฀–฀dopuszcza฀tylko฀osłów,฀słuchają- cych฀go฀z฀rozdziawioną฀gębą฀(…).฀Ludzie฀bez฀pozytywniej฀doktryny฀niczego฀nie฀ mogą฀zrobić,฀i฀niczego฀nie฀zrobili฀do฀tej฀pory,฀oprócz฀szumu,฀szkodliwych฀wybu- chów฀i฀zaprzeczenia฀samej฀sprawy,฀o฀którą฀je฀podjęto”฀(tamże,฀s.฀98).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Manifest Komunistyczny
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: