Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009855 7515744 na godz. na dobę w sumie
Materialne określenie przestępstwa - ebook/pdf
Materialne określenie przestępstwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1895-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.07.2009 r.

W monografii dokonano próby nakreślenia współczesnej definicji materialnego określenia przestępstwa w demokratycznym państwie prawnym. Przedstawiono argumenty, mające przekonać Czytelnika, że materialne określenie przestępstwa nie jest reliktem socjalistycznego prawa karnego.

W publikacji przeprowadzono analizę pojęcia 'społecznej szkodliwości' na dwóch płaszczyznach, tj. stanowienia i stosowania prawa. Zajęto stanowisko w wielu sporach wyrosłych na gruncie praktycznych zagadnień związanych z oceną stopnia społecznej szkodliwości danej kategorii zachowań albo konkretnego czynu, m.in. relacji pomiędzy oceną stopnia społecznej szkodliwości a oceną moralną, społecznej treści kontratypów, materialnej treści i modelu struktury wykroczeń i przewinień dyscyplinarnych, definicji i stosowania 'wypadku mniejszej wagi', relacji między pojęciami 'stopnia społecznej szkodliwości czynu' i 'karygodności' w ramach czynów realizujących znamiona tego samego typu oraz różnych typów czynów zabronionych, katalogu okoliczności mających wpływ na ocenę stopnia społecznej szkodliwości czynu i relacji pomiędzy faktorami wyznaczającymi ów stopień.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Materialne określenie przestępstwa Materialne określenie przestępstwa Ewa Plebanek Warszawa 2009 Stan prawny na 1 lipca 2009 r. Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Małgorzata Buczna Opracowanie redakcyjne: Studio Diament Sk³ad, ³amanie: Studio Diament © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-809-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Panu Profesorowi Andrzejowi Zollowi oraz Rodzicom wdzięczna za okazaną pomoc pracę tę poświęcam Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................. 13 Słowo wstępne ................................................................................................... 15 Wprowadzenie ................................................................................................... 25 1.. Podstawowe.pojęcia.związane.z.materialnym.ujęciem.przestępstwa. w.polskich.ustawach.karnych...................................................................... 25 2.. Geneza.wprowadzenia.materialnego.ujęcia.przestępstwa. do.ustawodawstwa.karnego.PRL................................................................ 29 3.. Zmiany.wprowadzone.w.materialnym.określeniu.przestępstwa. w.Konstytucji.RP.i.kodeksie.karnym.......................................................... 36 CZĘŚĆ I W poszukiwaniu definicji społecznej treści przestępstwa Pojęcie społecznej szkodliwości a definicja przestępstwa ....................... 45 Wstęp ................................................................................................................... 47 Rozdział I Społeczna szkodliwość (społeczne niebezpieczeństwo) jako termin opisowy ......................................................................................... 49 1.. Próby.dekodowania.definicji.materialnej.treści.przestępstwa z.semantycznego.znaczenia.w.języku.potocznym.pojęć.„społecznej. szkodliwości”.i.„społecznego.niebezpieczeństwa”.................................. 49 2.. Krytyka.przedstawionych.koncepcji.......................................................... 53 3.. Społeczne.niebezpieczeństwo.jako.obiektywnie.istniejące.zjawisko. społeczne.(niezależne.od.oceny.prawodawcy)..Próby.dekodowania. definicji.materialnej.treści.przestępstwa.przez.poszukiwanie.cech.zjawisk. społecznie.szkodliwych.(niebezpiecznych).w.języku.socjologii................55 4.. Krytyka.przedstawionej.koncepcji............................................................. 62 7 Spis treści 5.. Materialna.a.formalna.definicja.przestępstwa.–.zasada.analogii.......... 67 Rozdział II Społeczna szkodliwość (społeczne niebezpieczeństwo) jako termin oceniający ..................................................................................... 72 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................... 72 2.. Społeczna.szkodliwość.(społeczne.niebezpieczeństwo).. jako.ocena zrelatywizowana.instrumentalnie.......................................... 74 3.. Społeczna.szkodliwość.(społeczne.niebezpieczeństwa). jako.ocena.zrelatywizowana.systemowo.w.oparciu.o.pozaprawny. system.aksjologiczny..Prawo.karne.a.moralność..................................... 75 3.1..Zagadnienia.wstępne............................................................................. 75 3.2..Koncepcja.tzw..neutralności.moralnej.prawa.................................... 79 3.3..Próba.relatywizacji.systemowej........................................................... 88 4.. Pojęcie.społecznej.szkodliwości.–.stanowisko.własne............................ 94 4.1..Uwagi.wprowadzające.......................................................................... 94 4.2..Dobro.prawne.jako.podstawa.definicji.pojęcia.„społecznej. szkodliwości”........................................................................................... 98 4.3..Koncepcja.norm.sprzężonych.a.zasady.państwa.prawnego. i.społeczna.treść.przestępstwa............................................................ 102 4.4..Konstytucja.RP.a.materialne.ujęcie.definicji.przestępstwa........... 103 4.5..Artykuł.31.ust..3.Konstytucji.RP.a.materialne.ujęcie.. przestępstwa.......................................................................................... 107 4.6..Ocena.stopnia.społecznej.szkodliwości.na.płaszczyźnie. stanowienia.prawa.–.pytanie.o.kwantyfikatory.............................. 114 4.7..Pojęcie.karygodności.na.płaszczyźnie.stanowienia.prawa........... 116 Rozdział III. Materialne ujęcie definicji przestępstwa w okresie zmiany ustroju. Ułomności: chlubić się czy przezwyciężać?............................................... 119 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. 119 2.. Zmiana.systemu.aksjologicznego.a.ocena.stopnia.społecznej. szkodliwości.................................................................................................. 122 3.. Zmiana.stosunków.społecznych.a.ocena.stopnia.społecznej. szkodliwości.................................................................................................. 129 4.. Zmiana.systemu.aksjologicznego.i.zasada.lex poenali retro non agit a.materialne.ujęcie.przestępstwa.............................................................. 131 5.. Upływ.czasu.a.materialne.ujęcie.przestępstwa...................................... 133 8 Spis treści Rozdział IV. O dwóch znaczeniach społecznej szkodliwości – z problematyki pogranicza płaszczyzny stanowienia i stosowania prawa....................... 136 1.. Artykuł.1.§.1.oraz.§.2.k.k..a.art..1.§.1.d.k.k............................................... 136 2.. Przedstawienie.problemów.teoretycznych.towarzyszących.. nieostremu.oddzieleniu.płaszczyzny.stanowienia.i.stosowania.. prawa.w.kontekście.oceny.stopnia.społecznego.niebezpieczeństwa. przed.wejściem.w.życie.kodeksu.karnego.z.1997.r................................ 140 2.1..„Czy.zbrodnię.można.uznać.za.bagatelkę?”... Koncepcja.W..Woltera.dotycząca.zastosowania.i.wzajemnych. związków.art..26.i.27.d.k.k.................................................................. 140 2.2..Wypadek.mniejszej.wagi.a.materialne.ujęcie.przestępstwa......... 146 2.3..Prywatnoskargowy.tryb.ścigania.a.materialne.ujęcie.. przestępstwa.......................................................................................... 151 2.4..Przestępstwo.a.wykroczenie:.kryterium.deliminacji.. a.materialne.ujęcie.przestępstwa....................................................... 155 2.4.1.. Społeczna.treść.przestępstwa.i.wykroczenia:.różnica. ilościowa.czy.jakościowa?......................................................... 155 2.4.2.. Czy.karygodność.to.element.struktury.jedynie.czynu. przestępnego?.Model.struktury.i.społeczna.treść. wykroczenia,.przewinienia.dyscyplinarnego.i.deliktu. administracyjnego..................................................................... 163 2.4.3.. Społeczna.treść.tzw..typów.przepołowionych..................... 168 3.. Materialne.określenie.przestępstwa.na.płaszczyźnie.. generalno-abstrakcyjnej:.uwagi.końcowe............................................... 172 CZĘŚĆ II Karygodność jako element struktury przestępstwa ................................. 175 Wstęp ................................................................................................................. 177 Rozdział I Społeczna treść czynów prawnokarnie irrelewantnych, okoliczności wyłączających bezprawność i czynów o znikomym stopniu szkodliwości społecznej ................................................................................ 185 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. 185 2.. Przedstawienie.poglądów.doktryny.i.ich.krytyka................................. 186 3.. Stanowisko.stworzone.w.oparciu.o.przyjętą.w.opracowaniu.. strukturę.przestępstwa............................................................................... 203 9 Spis treści 3.1..Wprowadzenie...................................................................................... 203 3.2..Społeczna.treść.zachowań.„formalnie.bezprawnych.. –.realizujących.pozornie.znamiona.typu”........................................ 207 3.3..Rodzaj.i.stopień.naruszonych.reguł.ostrożności.. (reguł.postępowania.z.dobrem).jako.jeden.z.faktorów. wpływających.na.ocenę.stopnia.społecznej.szkodliwości.. czynu.(art..115.§.2.k.k.)......................................................................... 210 3.4..Społeczna.treść.zachowań.podjętych.w.warunkach.. „ryzyka.dnia.codziennego”................................................................. 214 3.5..Społeczna.treść.okoliczności.wyłączających.bezprawność........... 222 3.6..Społeczna.treść.kontratypów.pozaustawowych............................. 225 3.7..Charakter.i.społeczna.treść.czynów.zabronionych.o.znikomym. stopniu.społecznej.szkodliwości........................................................ 228 3.8..Społeczna.treść.przestępstw.niesprowadzających.zagrożenia.. dla.dobra.prawnego............................................................................. 229 3.8.1. Wprowadzenie........................................................................... 229 3.8.2.. Społeczna.treść.przestępstw.abstrakcyjnego.narażenia.. na.niebezpieczeństwo............................................................... 230 3.8.3.. Społeczna.treść.postaci.stadialnych.przestępstwa:. usiłowanie.nieudolne.i.bezwzględnie.nieudolne................. 233 Rozdział II Materialne ujęcie przestępstwa a zagadnienie winy: czysta normatywna teoria winy i praktyczne konsekwencje jej przyjęcia dla problematyki społecznej treści przestępstwa ..................................... 236 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. 236 2.. Obiektywistyczne,.kompleksowe.oraz.całościowe.ujęcie.faktorów wyznaczających.stopień.społecznego.niebezpieczeństwa.czynu....... 240 3.. „Kwadrat.świadomości.i.woli”.i.inne.problemy.związane.z.brakiem. oddzielenia.pojęć.społecznej.szkodliwości.i.winy.a.kompleksowe. ujęcie.faktorów.wyznaczających.stopień.. społecznego.niebezpieczeństwa.czynu.................................................... 244 4.. Praktyczne.konsekwencje.ujęcia.płaszczyzny.winy.jako.elementu. następującego.po.stwierdzeniu.wystąpienia.cechy.karygodności.. czynu.zabronionego.................................................................................... 247 5.. Wina.a.stopień.społecznej.szkodliwości.czynu.na.przykładzie.. art..94.i.66.§.1.k.k.......................................................................................... 249 10 Spis treści Rozdział III. Faktory wyznaczające stopień społecznej szkodliwości czynu ............. 252 1.. Próby.odnalezienia.obiektywnych.mierników.ilościowych.stopnia. społecznej.szkodliwości.czynu.................................................................. 252 2.. Relacje.między.faktorami.społecznej.szkodliwości.czynu..Zależność. między.elementem.przedmiotowym.a.podmiotowym.w.aspekcie.. ich.stopniowania.......................................................................................... 254 3.. Recydywa.a.stopień.społecznej.szkodliwości.czynu............................. 256 4.. Nagminność.a.stopień.społecznej.szkodliwości.czynu......................... 257 5.. Upływ.czasu.a.stopień.społecznej.szkodliwości.czynu......................... 258 6.. Chuligański.charakter.występku.a.stopień.społecznej.szkodliwości. czynu.............................................................................................................. 259 7.. Konstytucja.RP.i.kodeks.karny.z.1997.r..a.ocena.stopnia.społecznej. szkodliwości.czynu...................................................................................... 261 7.1.Wprowadzenie....................................................................................... 261 7.2..Katalog.artykułu.115.§.2.k.k.:.de lege lata.i.de lege ferenda................ 263 7.3..Katalog.okoliczności.z.art..115.§.2.k.k..–.charakter.otwarty. czy.zamknięty?.Relacje.między.pojęciami.„stopnia.społecznej. szkodliwości.czynu”.i.„karygodności”:.w.ramach.czynów. realizujących.znamiona.tego.samego.typu.oraz.różnych.typów. czynów.zabronionych.......................................................................... 270 Rozdział IV Uwagi dotyczące wpływu rozpracowania teoretycznego instytucji na praktykę wymiaru sprawiedliwości ...................................................... 276 Podsumowanie................................................................................................. 288 Orzecznictwo ................................................................................................... 297 Bibliografia ....................................................................................................... 307 Wykaz skrótów d.k.k.. d.k.p.k.. AUMCS. BMS. BPK. CzPKiNP. DPP. GW. k.k.. k.k..z.1932.r.. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. Konstytucja.RP. –. k.k.s.. k.p.k.. –. –. k.p.k..z.1928.r.. –. .ustawa. z. dnia. 19. kwietnia. 1969. r.. –. Kodeks. karny. (Dz..U..Nr.13,.poz..94) .ustawa.z.dnia.19.kwietnia.1969.r..–.Kodeks.postępowa- nia.karnego.(Dz..U..Nr.13,.poz..96,.z.późn..zm.) .Annales.Universitatis.Mariae.Curie-Skłodowska. .Biuletyn.Ministerstwa.Sprawiedliwości. .Biuletyn.Prawa.Karnego. .Czasopismo.Prawa.Karnego.i.Nauk.Penalnych. .Demokratyczny.Przegląd.Prawniczy. .Gazeta.Wyborcza. .ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.karny (Dz..U.. Nr.88,.poz..553.z.późn..zm.). .rozporządzenie.Prezydenta.Rzeczypospolitej.z.dnia. 11.lipca.1932.r..(Dz..U..Nr.60,.poz..571) .Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.z.dnia.2.kwiet- nia.1997.r..(Dz..U..Nr.78,.poz..483.z.późn..zm.). .ustawa. z. dnia. 10. września. 1999. r.. –. Kodeks. karny. skarbowy.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2007.r..Nr.111,.poz..765. z.późn..zm.) .ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.postępowa- nia.karnego.(Dz..U..Nr.89,.poz..555.z.późn..zm.). .rozporządzenie.Prezydenta.Rzeczypospolitej.z.dnia. 19. marca. 1928. r.. –. Kodeks. postępowania. karnego. (Dz..U..Nr.33,.poz..313) k.w.. –. .ustawa. z. dnia. 20. maja. 1971. r.. –. Kodeks. wykro- czeń. (tekst. jedn.:. Dz.. U.. z. 2007. r.. Nr. 109,. poz.. 756. z.późn..zm.). 13 Wykaz skrótów k.p.s.w.. KSP. NP. OSA. OSNCP. OSNIK. OSNKW. OSP. OSPiKA. OSNwSK. Pal.. PiP. PP. Prok..i.Pr.. PPK. PS. SA. SF. SI. SKKiP. SN. SP. SPE. RPEiS. Rz.. TK. WPP. WSA. ZNASW. ZNIBPS. ZNUJ. ZNUMK. 14 –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. –. .ustawa.z.dnia.24.sierpnia.2001.r..–.Kodeks.postępo- wania.w.sprawach.o.wykroczenia (tekst.jedn.:.Dz..U.. z.2008.r..Nr.133,.poz..848.z.późn..zm.) .Krakowskie.Studia.Prawnicze. .Nowe.Prawo. .Orzecznictwo.Sądów.Apelacyjnych. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.Izba.Cywilna.i.Pracy. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.Izba.Karna. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.Izba.Karna.i.Woj- skowa. .Orzecznictwo.Sądów.Polskich. .Orzecznictwo. Sądów. Polskich. i. Komisji. Arbitrażo- wych. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego.w.Sprawach.Kar- nych .Palestra. .Państwo.i.Prawo. .Problemy.Praworządności. .Prokuratura.i.Prawo. .Przegląd.Prawa.Karnego. .Przegląd.Sądowy. .Sąd.Apelacyjny. .Studia.Filozoficzne. .Studia.Iuridica. .Studia.Kryminologiczne,.Kryminalistyczne.i.Peniten- cjarne. .Sąd.Najwyższy. .Studia.Prawnicze. .Studia.Prawno-Ekonomiczne. .Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny. .Rzeczpospolita. .Trybunał.Konstytucyjny. .Wojskowy.Przegląd.Prawniczy. .Wyższy.Sąd.Administracyjny. .Zeszyty.Naukowe.Akademii.Spraw.Wewnętrznych. .Zeszyty.Naukowe.Instytutu.Badania.Prawa.Sądowego. .Zeszyty.Naukowe.Uniwersytetu.Jagiellońskiego. .Zeszyty.Naukowe.Uniwersytetu.Mikołaja.Kopernika. Słowo wstępne Pojęcie. społecznej. szkodliwości. umiejscowione. w. ustawie. karnej. stanowi.punkt.styczny.między.teoretycznymi.rozważaniami.o.naturze. i.strukturze.przestępstwa.a.codzienną.praktyką.wymiaru.sprawiedliwo- ści..Punkt.styczny.i.niestety.także.punkt.zapalny..Dlatego.też.teoretyczna. czystość.konstrukcji.wydaje.się.tu.niezwykle.istotna.–.wszelkie.deformacje. i.uproszczenia.w.sferze.dogmatycznej.zawsze.wywołują.nieprawidłowości. w.praktyce.wymiaru.sprawiedliwości..Być.może.powodem,.dla.którego. efekt.nie.zawsze.wiernie.oddaje.założenia.teorii,.jest.wypowiadanie.ich. wieloma.różnymi.głosami,.językami.lub.głosem.niewyraźnym..Jeżeli.zatem. istnieje,.choćby.nawet.szczególnie.wyrafinowana,.konstrukcja.teoretyczna,. to.jeśli.tylko.jest.poprawna,.winna.wytyczać.ścieżki.rozwiązaniom.usta- wowym.i.ich.wykładni,.a.tym.samym.mieć.szansę.przeniknięcia,.nawet. w.ograniczonym.zakresie,.do.praktyki..Zagadnienia.elementów.decydu- jących.o.cesze.społecznej.szkodliwości.czynu.i.o.nasileniu.występowania. tej.cechy.mają.niebagatelne.znaczenie.praktyczne..Nawet.pobieżna.ana- liza.publikowanego.orzecznictwa.wskazuje,.jak.niezwykle.często.i.w.jak. różnorodnych.sytuacjach.zagadnienie.społecznej.szkodliwości.pojawia.się. w.praktyce,.nie.tylko.w.sprawach.karnych..W.opracowaniu.starałam.się. nie.tylko.proponować.pewne.rozwiązania.teoretyczne,.ale.też.wskazać,. jak.mogą.wpływać.na.konkretne.rozstrzygnięcia..Przyjęcie.jasno.określo- nych,.dostosowanych.do.litery.prawa.koncepcji.teoretycznych,.umożli- wia.ujednolicenie.praktyki:.taki.efekt,.zwłaszcza.w.prawie.karnym,.jest. z.punktu.widzenia.jego.funkcji.gwarancyjnej.i.zasady.równości.nie.do. przecenienia. Rozstrzygnięcie.przynajmniej.podstawowych.sporów.zwią- zanych.ze.społeczną.szkodliwością.czynu.ma.kluczowe.znaczenie.dla.in- terpretacji.i.stosowania.instytucji.uregulowanej.w.art..1.§.2.k.k.,.będącej. podstawą.uznania.czynu.za.przestępny,.nie.mniej.ważnych,.a.w.praktyce. ściśle.z.nią.powiązanych.instytucji.warunkowego.umorzenia.postępowa- 15 Słowo wstępne nia.(66.§.1.k.k.),.dokonania.prawidłowego.wymiaru.kary.(art..53.§.1.k.k.),. odstąpienia.od.wymierzenia.kary.(art..59.k.k.),.stosowania.niektórych.środ- ków.zabezpieczających.(art..94.k.k.),.jest.też.bazą.dla.definicji.i.stosowania. instytucji.okoliczności.wyłączających.bezprawność..W.tym.opracowaniu. prezentowany.jest.także.pogląd,.że.społeczna.szkodliwość.i.jej.odpowied- nio.wysoki.stopień.stanowią.przesłankę.kryminalizacji.. Dzięki.pojęciu.społecznej.szkodliwości.czynu.definicja.przestępstwa. w.polskim.kodeksie.karnym.nie.opiera.się.jedynie.na.ujęciu.formalnym,. gdyż.obok.elementu.formalnego.wskazuje.się.także.na.element.mate- rialny.rozumiany.jako.ujemna.z.punktu.widzenia.przyjętych.w.społe- czeństwie. założeń. aksjologicznych. wartość. zachowania.. Owo. ujemne. wartościowanie.jest.zarazem.merytorycznym.uzasadnieniem.karalności. takiego.czynu1..Ta.złożona.definicja.przestępstwa.wynika.z.jego.podwój- nej.natury..Z.jednej.bowiem.strony.przestępstwo.jest.zjawiskiem.społecz- nym,.funkcjonującym.w.rzeczywistości.społecznej..Z.drugiej.strony,.choć. zjawisko.to.bytuje.w.rzeczywistości,.to.dopiero.opisane.językiem.ustawy. i.przeniesione.na.płaszczyznę.normatywną.staje.się.tym,.co.w.prawie.kar- nym.rozumiemy.pod.pojęciem.przestępstwa.z.wszelkimi.konsekwencja- mi.przewidzianymi.w.przepisach.kodeksu.karnego2..Dopiero.zjawisko. społeczne.rozpoznane.jako.ujemne.wyzwala.akt.ustawodawczy,.nadający. mu.cechy.przestępne..Normy.prawa.karnego.są.zatem.wtórne.wobec.zja- wiska.przestępstwa3..Społeczna.szkodliwość.–.jako.stopniowalna.cecha. zachowania.–.odnosi.się.przeto.do.elementu.ontologicznego,.będąc.za- razem.pojęciem.z.języka.prawnego..Jest.ona.przesłanką.i.uzasadnieniem. typizacji.danej.kategorii.zachowań,.jest.też.przesłanką.i.uzasadnieniem. karania.konkretnego.czynu.. Moim.zamiarem.było.odnalezienie.odpowiedzi.na.pytanie.o.wzorce,. wedle.których.rozpoznaje.się,.czy.dana.klasa.zachowań.bądź.dane.zacho- wanie.podlegające.prawnokarnemu.wartościowaniu.charakteryzuje.się. określonym.„kwantum”.społecznej.szkodliwości4..U.podstaw.opracowania. 1. A..Zoll,.Karalność i karygodność czynu jako odrębne elementy struktury przestępstwa.(w:).Teore- tyczne problemy odpowiedzialności karnej w polskim oraz niemieckim prawie karnym,.Wrocław.1990,.s..106;. A..Zoll,.Materialne określenie przestępstwa w projekcie kodeksu karnego (w:) Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci Profesora Mariana Cieślaka,.Kraków.1993,.s..83.i.n.;.A..Zoll,.Materialne określenie przestępstwa,.Prok..i.Pr..1997,.nr.2,.s..7.. 2. M.. Dąbrowska-Kardas,. O. dwóch znaczeniach pojęcia społecznego niebezpieczeństwa czy- nu,.CZPKiNP.1997,.z..1,.s..21.. 3. Ibidem;.W..Wolter,.Nauka o przestępstwie,.Warszawa.1973,.s..11.. 4. M..Rodzynkiewicz,.Modelowanie pojęć w prawie karnym,.Kraków.1997,.s..68.. 16 Słowo wstępne legło.założenie,.że.analizy.ocen.dokonywanych.przez.wymiar.sprawiedli- wości,.ocen.precyzujących,.które.faktory.i.w.jakim.stopniu.wpływają.na. stopień.społecznej.szkodliwości.konkretnego.czynu,.nie.sposób.dokonać,. nie.odwołując.się.do.litery.Konstytucji.RP,.a.dopiero.w.następnej.kolejno- ści.do.ustawy.karnej..Należy.bowiem.ustalić,.czy.system.prawa.dał.ustawo- dawcy.oraz.praktyce.wymiaru.sprawiedliwości.odpowiednie.narzędzie.do. dokonywania.oceny.stopnia.społecznej.szkodliwości..Dopiero.w.oparciu. o.tak.ustalone.kryteria.można.oceniać.poczynania.legislatora.i.praktykę.. Dodatkowym.walorem.niniejszych.rozważań.będzie.możliwość.porów- nania.ich.z.licznymi.danymi.empirycznymi.zgromadzonymi.w.czasie.obo- wiązywania.wcześniejszych.regulacji.prawnych..Pozwoli.to.stwierdzić.czy. istotnie.zmiana.ustroju.i.ustawy.karnej.ma.tak.znaczny.wpływ.na.praktykę. wymiaru.sprawiedliwości,.jak.mieć.powinna..Z.tych.powodów.wydaje.się,. iż.obie.części.niniejszego.opracowania,.tak.jak.i.ocena.stopnia.społecznej. szkodliwości. na. płaszczyźnie. generalno-abstrakcyjnej. i. indywidualno- .-konkretnej,.wzajemnie.się.uzupełniają.i.pod.żadnym.pozorem.nie.po- winny.być.traktowane.jako.dwa.odrębne,.niezależne.od.siebie.zjawiska.. We.współczesnej.nauce.prawa.karnego.za.ugruntowany.należy.uznać. pogląd,.że.materialny.element.definicji.przestępstwa,.zwłaszcza.przepisy. pozwalające.uznawać.sędziemu,.iż.konkretny.czyn.z.uwagi.na.znikomy. stopień.społecznej.dysfunkcyjności.nie.jest.przestępstwem,.nie.rodzą.kon- kurencji.między.sędzią.a.ustawodawcą,.ani.nie.pozwalają.uznać,.że.rola. sądu.i.ustawodawcy.w.kształtowaniu.norm.prawa.jest.równoprawna..Nie. budzi.bowiem.wątpliwości.fakt,.że.nazwa.„społeczna.szkodliwość”.od- nosi.się.w.istocie.do.dwóch.różnych.pojęć..Dwojaki.charakter.omawianej. instytucji,.wynikający.z.różnych,.lecz.komplementarnych.funkcji.przyna- leżnych.dwóm.znaczeniom.pojęcia.„społecznej.szkodliwości”,.wpłynął.na. konstrukcję.niniejszego.opracowania..W.monografii.tej.przyjęłam.bowiem. pogląd,.że.nie.dość,.że.pojęcie.to.ma.dwoisty.charakter,.to.jeszcze.zbytnim. uproszczeniem.byłoby.stwierdzenie,.że.„ocena.społecznego.niebezpieczeń- stwa.czynu.zarówno.ustawowego.typu,.jak.i.konkretnego.już.przestępstwa. opiera.się.na.tych.samych.przesłankach.i.kryteriach.(...)”5..Przyjęłam.bo- wiem.założenie,.że.owe.kryteria.są.do.siebie.podobne,.lecz.nie.takie.same.. Jedne.i.drugie.oparte.są.na.tym.samym.kanonie.zasad.państwa.prawa,.jed- nak.oceny.te.są.odnoszone.do.zupełnie.innych.przedmiotów,.dokonywane. 5. Z..Sienkiewicz,.Społeczne niebezpieczeństwo czynu jako dyrektywa sądowego wymiaru kary (na tle teorii i praktyki sądowej),.Wrocław.1977,.s..26. 17 Słowo wstępne są.przez.inne.podmioty,.dla.odmiennych.celów..Rozważania.dotyczące. procesu.rozpoznawania.przez.ustawodawcę.zachowań.społeczne.szkodli- wych,.ujmowania.ich.w.opisane.ustawowo.kategorie,.wskazania.kryteriów. oceny.stopnia.społecznej.szkodliwości,.wpływu.prawidłowo.ocenionego. stopnia.na.decyzję.o.kryminalizacji.(penalizacji).danej.kategorii.zachowań. oraz.wysokość.zagrożenia.ustawowego,.zostały.przedstawione.w.części.I. niniejszej.opracowania..Tam.też.pojawi.się.próba.odpowiedzi.na.pytanie,. czy.istnieją.„różne”.społeczne.szkodliwości,.inne.dla.przestępstw,.inne.dla. przewinień.dyscyplinarnych,.wykroczeń.czy.deliktów.administracyjnych,. czy.też.ich.materialna.treść.jest.jednorodna,.a.różni.się.jedynie.stopniem. społecznej.szkodliwości..Przy.tej.okazji.postaram.się.zbadać,.czy.ocenione. na.płaszczyźnie.generalno-abstrakcyjnej.„stopnie”.społecznej.szkodliwości. przestępstw,.wykroczeń,.deliktów.administracyjnych.i.przewinień.dyscy- plinarnych.można.uporządkować.liniowo.w.tym.sensie,.że.np..dolny.próg. społecznej.szkodliwości.przestępstwa.wyznacza.górną.granicę.społecznej. szkodliwości.wykroczenia.. Nawet.jeśli.przyjąć,.że.dla.prawa.karnego.bardziej.istotnym.z.punktu. widzenia.praktyki.wymiaru.sprawiedliwości.jest.opracowanie.wyczerpują- cej.definicji.i.kryteriów.oceny.stopnia.społecznej.szkodliwości.konkretnego. czynu.zabronionego,.nie.sposób.poczynić.tego.rodzaju.ustaleń,.nie.od- wołując.się.do.rozważań.teoretycznych.części.I.opracowania..Dlatego.też. trudno.się.zgodzić.z.twierdzeniem,.że.organ.stosujący.prawo.ma.badać.„je- dynie.ustawowe.znamiona”,.pomijając.przyczyny,.dla.których.znalazły.się. one.w.ustawie.karnej..Organ.stosujący.prawo,.nim.przejdzie.do.zbadania. „znamion.ustawowych”,.musi.zawsze.sprawdzić,.czy.w.ogóle.istnieje.racja. dla.ich.egzystowania,.ta.sama.racja,.którą.badał.ustawodawca,.typizując. daną.kategorię.zachowań.społecznie.szkodliwych..Ocena.szkodliwości.po- szczególnych.znamion.typu,.dokonana.in abstracto,.jest.podstawą.badania,. czy.dany.czyn.jest.karygodny,.gdyż.owego.„wystarczającego”.dla.przyjęcia. karygodności.stopnia.społecznej.szkodliwości.danego.zachowania.nie.spo- sób.wyznaczyć.inaczej,.niż.przez.odwołanie.się.do.pewnego.minimalnego. poziomu,.wyznaczonego.przez.konstruującego.dany.typ.ustawodawcę.. Dlatego.nie.można.zgodzić.się.z.tezą.R..Zawłockiego,.że.te.dwa.zagad- nienia.są.od.siebie.całkiem.niezależne6..Jak.zauważa.ten.autor.„Sąd.nie. bada.czy.konkretny.typ.zachowania.ma.być.czynem.zabronionym,.lecz. 6. R..Zawłocki,.Pojęcie i funkcje.społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym,.Warszawa.2007,. s..152–155.. 18 Słowo wstępne czy.określony.popełniony.czyn.zabroniony.ma.być.podstawą.zastosowania. reakcji.karnoprawnej”7..W.przedstawionym.w.tym.opracowaniu.ujęciu. sąd,.zanim.zbada,.czy.czyn.realizujący.znamiona.typu.zasługuje.na.reakcję. prawnokarną.–.a.więc.czy.jest.karygodny.–.bada,.czy.jest.on.także.bez- prawny..Operacja.ta.wymaga.zbadania.w.stosunku.do.konkretnego.czy- nu.tych.samych.racji,.które.legły.u.podstaw.kryminalizacji.całej.kategorii.. W.opracowaniu.podjęłam.także.próbę.opisu.materialnej.treści.zachowań. podjętych.w.warunkach.kontratypu.oraz.okoliczności.wyłączających.winę,. a.także.w.wyróżnianych.przez.część.doktryny.„kontratypach.pozaustawo- wych”.np..ryzyka.dnia.codziennego,.zgody.pokrzywdzonego.czy.działa- nia.w.ramach.przyznanych.przez.prawo.uprawnień.i.obowiązków.. W.praktyce.ustawodawczej.często.zdarza.się,.że.pewne.kategorie. zachowań.penalizowane.są.niezgodnie.z.generalno-abstrakcyjną.oceną. stopnia.społecznej.szkodliwości,.ale.np..wedle.wskazań.prewencji.nega- tywnej.lub.z.przyczyn.wynikających.z.potrzeb.aktualnie.prowadzonej. polityki..Może.też.zdarzyć.się.tak,.że.kryminalizowane.lub.nadmiernie. penalizowane.są.czyny,.które.przez.społeczeństwo.oceniane.są.odmiennie. niż.uczynił.to.ustawodawca..Takie.niebezpieczeństwo.istnieje.nie.tylko. w. państwach. niedemokratycznych.. Również. współcześnie. nierzadkie. są.sytuacje,.w.których.ustawodawca,.wychodząc.naprzeciw.nie.zawsze. racjonalnym.oczekiwaniom.części.społeczeństwa,.kryminalizuje.lub.nad- miernie.penalizuje.zachowania,.które.z.punktu.widzenia.zasad.ustrojo- wych.powinny.być.odmiennie.wartościowane..Wówczas.praktyka.staje. przed.pytaniem,.jak.traktować.konkretne.czyny,.które.niewątpliwe.reali- zują.znamiona.danego.typu,.ale.intuicja.nie.pozwala.uznać.ich.w.prze- ważającej.części.za.karygodne..W.opracowaniu.zostanie.podjęta.próba. odpowiedzi.na.pytanie,.czy.nie.jest.tak,.że.pojęcie.społecznej.szkodliwości. i.karygodności.jest.swoistym.„papierkiem.lakmusowym”,.ujawniającym. fałszywe.kroki.ustawodawcy.. Silne.wzajemne.związki.między.dwoma.pojęciami.określanymi.jedną. nazwą.zadecydowały.nie.tylko.o.strukturze.opracowania,.ale.i.o.umiesz- czeniu.w.jego.tytule.pojęcia.„materialnego.określenia.przestępstwa”,.nie. zaś.np..„karygodności”.czy.„społecznej.szkodliwości.czynu”8..Zabieg.ten. miał.na.celu.podkreślenie.zakresu.prowadzonych.rozważań,.nieogranicza- 7. Ibidem,.s..155.. 8. Pojęcia.społecznej.szkodliwości.nie.użyto.także.jeszcze.z.innego.powodu..Poprzedzające. kodeks.karny.z.1997.r..ustawy.karne,.a.za.nimi.także.i.doktryna,.posługiwały.się.pojęciem.„społecz- nego.niebezpieczeństwa”.. 19 Słowo wstępne jących.się.tylko.do.jednej.z.dwóch.możliwych.płaszczyzn..By.nie.zagubić. się.w.gęstwinie.różnorodnych.nazw.zdecydowałam,.by.w.dalszych.czę- ściach.niniejszego.opracowania.posługiwać.się.pojęciami.„materialnego. określenia.przestępstwa”.oraz.„materialnego.ujęcia.przestępstwa”.jako. najbardziej.ogólnymi.terminami.odnoszącymi.się.do.wszystkich.aspektów. funkcjonowania.przestępstwa.jako.zjawiska.istniejącego.w.rzeczywistości. społecznej,.zarówno.na.płaszczyźnie.generalno-abstrakcyjnej,.jak.i.indy- widualno-konkretnej..Pojęcia.„społecznej.treści.przestępstwa”.oraz.„ma- terialnej.treści.przestępstwa”.odnosić.się.będą.do.społecznego.wymiaru. całych.kategorii.przestępstw.bądź.konkretnego.czynu,.jako.zjawisk.wystę- pujących.w.rzeczywistości.społecznej..Pojęcia.„materialnej.definicji.prze- stępstwa”.i.„materialnej.ustawowej.definicji.przestępstwa”.określać.będą. takie.postanowienia.systemu.prawnego,.które.dekretują.konieczność.zba- dania.występowania.oraz.stopnia.społecznej.szkodliwości.jako.przesłanki. kryminalizacji..Pojęciem.„materialnego.elementu.definicji.przestępstwa”. określać.będę.takie.rozwiązanie.ustawowe,.które.nakazuje.zbadanie.wy- stępowania.oraz.stopień.nasilenia.ujemnej.treści.przestępstwa.organowi. stosującemu.prawo,.oceniającemu.konkretny.czyn.zabroniony.. Monografie.poświęcone.badaniom.aktowym.nad.praktyką.stosowa- nia.materialnej.definicji.przestępstwa.oraz.materialnego.elementu.definicji. przestępstwa.(najpóźniejsze.pochodzą.z.wczesnych.lat.osiemdziesiątych. ubiegłego.wieku)9.nie.przedstawiały.w.tym.zakresie.wniosków.zbyt.opty- mistycznych. –. zachęcających. do. pozostawienia. materialnego. elemen- tu.definicji.przestępstwa.w.kodeksie.karnym..Pomimo.to.ustawodawca. zdecydował.się.pozostać.przy.rozwiązaniu.karnomaterialnym..Powstają. zatem.kolejne.pytania:.czy.z.uwagi.na.zmianę.warunków.i.rozwój.dok- tryny.np..w.zakresie.stworzenia.adekwatnej.do.polskiego.systemu.pra- 9. Z..Sobolewski, Znikome społeczne niebezpieczeństwo czynu jako podstawa stosowania art. 49 k.p.k.,. Lublin.1960;.J..Tylman,.Zasada legalizmu w procesie karnym,.Warszawa.1965;.K..Ifkiewicz,.Znikomość społecznego niebezpieczeństwa czynu w sprawach z oskarżenia prywatnego w świetle badań aktowych,.PiP.1966,. z..12;.A..Zoll,.Wpływ stopnia społecznego niebezpieczeństwa na ocenę przestępności czynu,.niepublikowana. rozprawa.doktorska,.Kraków.1967;.O..Górniok,.Znikome społeczne niebezpieczeństwo czynu jako podsta- wa stosowania art. 49 k.p.k.,.Wrocław.1968;.A..Marek,.Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako podstawa warunkowego umorzenia postępowania,.Toruń.1970;.M..Leonieni,.W..Michalski,.Warunkowe umorzenie postępowania karnego w świetle ustawy i praktyki sądowej,.Warszawa.1972;.A..Zoll,.Materialno- prawna problematyka warunkowego umorzenia postępowania, ZNUJ.Prace.Prawnicze,.nr.62,.Kraków.1973;. A..Krukowski,.Społeczna treść przestępstwa,.Warszawa.1973;.Z..Sienkiewicz,.Społeczne niebezpieczeństwo czynu jako dyrektywa sądowego wymiaru kary (na tle teorii i praktyki sądowej),.Wrocław.1977;.B..Kunicka- .-Michalska,.Warunkowe umorzenie postępowania w latach 1970–1977, Ossolineum.1982. 20 Słowo wstępne wa.karnego.struktury.przestępstwa10,.popularyzacji.czystej.normatywnej. koncepcji.winy,.uporządkowania.i.wyraźnego.odgraniczenia.od.siebie.na. gruncie.normatywnym.pojęć.abstrakcyjnej.i.konkretnej.społecznej.szkodli- wości.czynu,.niektóre.z.zaciekłych.niegdyś.sporów.teoretycznych.–.prze- kładających.się.na.problemy.praktyki.–.straciły.rację.bytu,.a.inne.można. rozstrzygnąć.z.pomocą.zupełnie.odmiennej.niż.ówczesna.argumentacji. –.proponując.nowe.rozwiązania,.uwzględniające.większość.dostrzeganych. i.niedostrzeganych.przez.dawnych.antagonistów.subtelności?.Czy.tym. samym.dostarczono.praktyce.narzędzie.służące.do.stworzenia.właściwego. wzorca?.Czy.też,.tak.jak.twierdzą.niektórzy.przedstawiciele.współczesnej. doktryny,.obecne.rozwiązanie.prawne.wciąż.jest.przyczyną.negatywnych. zjawisk.w.praktyce.wymiaru.sprawiedliwości:.czy.to.z.uwagi.na.„zło”.tkwią- ce.w.samej.instytucji,.czy.to.z.uwagi.na.istotne.wady.w.przyjętych.rozwią- zaniach.prawnych?.Monografia.powinna.dać.odpowiedź.na.pytanie:.czy. ewentualne.nieprawidłowości.związane.z.definiowaniem.i.stosowaniem. materialnego.ujęcia.przestępstwa.mogące.mieć.miejsce.we.współczesnej. praktyce,.mają.swe.źródło.w.istocie.tej.instytucji.albo.w.jej.niewłaściwym. ujęciu.w.ustawie?.Jeśli.w.toku.analizy.aktualnego.orzecznictwa.zostaną. ujawnione.nieprawidłowości,.to.zostaną.one.zestawione.z.błędami.prakty- ki.ujawnionymi.w.badaniach.aktowych.prowadzonych.od.lat.pięćdziesią- tych.do.końca.siedemdziesiątych.ubiegłego.wieku..Podjęta.zostanie.próba. odpowiedzi.na.pytanie:.na.ile.owe.nieprawidłowości.są.do.siebie.podobne. i.czy.można.twierdzić,.że.powodują.je.te.same.przyczyny?. Z.podwójnej.natury.przestępstwa,.z.jednej.strony.będącego.zjawi- skiem.ontologicznym,.z.drugiej.zaś.posiadającym.naturę.normatywną,.wy- nika,.iż.występowanie.materialnej.definicji.przestępstwa.nie.jest.zależne. od.przyjęcia.konkretnego.rozwiązania.ustawowego11..Jednak.wymienie- nie.w.ustawie.karnej.elementu.materialnego.przestępstwa.obok.elementu. formalnego.jest.już.rozwiązaniem.stosunkowo.oryginalnym,.związanym. z.określonym.porządkiem.prawnym..Zasada.wyrażona.w.art..1.§.2.k.k.. 10. Wydaje.się,.że.model.struktury.przestępstwa.A..Zolla,.niczym.dogmatyczna.nauka.o.czy- nie.E..Belinga,.pchnął.dogmatyczną.naukę.o.materialnej.istocie.przestępstwa.dotychczas.„zakrada- jącą.się.w.filcowych.pantoflach”.na.nowe.szybkie.tory.(por..E..Beling,.Lehre von Verbrechen,.Tybinga. 1906)..Por..np..A..Zoll,.Okoliczności wyłączające bezprawność czynu,.Warszawa.1982;.A..Zoll,.Karalność i karygodność czynu jako odrębne elementy struktury przestępstwa.(w:).Teoretyczne problemy odpowiedzial- ności karnej w polskim oraz niemieckim prawie karnym,.Wrocław.1990;.A..Zoll,.O normie prawnej z punktu widzenia prawa karnego,.KSP.1990,.nr.XXIII;.A..Zoll,.Materialne określenie przestępstwa w projekcie kodeksu karnego...,.Kraków.1993. 11. Por..A..Zoll,.Materialne określenie...,.s..2.. 21 Słowo wstępne jest.bowiem.wyrazem.określonego.modelu.polityki.kryminalnej.–.w.prze- ciwieństwie. do. zasady. nullum crimen sine periculo sociali. adresowanej. do.ustawodawcy.–.i.z.uwagi.na.umieszczenie.w.Konstytucji.RP.zasady. proporcjonalności,.niemogącej.być.zastąpioną.żadną.inną..Zasadniczym. powodem.wprowadzenia.do.ustawodawstwa.karnego.materialnego.ele- mentu.definicji.przestępstwa.jest.„przełamywanie”.normy.sankcjonującej,. gdy.obejmuje.ona.swym.zakresem.czyny.tak.drobne,.że.niezasługujące. na.prawnokarną.reakcję12..O.wprowadzeniu.materialnego.elementu.de- finicji.przestępstwa.do.ustawy.karnej.nie.zadecydowała.zatem.jedynie. adekwatność.takiego.rozwiązania.do.zasady.państwa.prawa,.ale.względy. pragmatyczne..Czyny.o.znikomym.stopniu.społecznej.szkodliwości.stano- wią.na.tyle.liczną.grupę.przypadków,.iż.aby.zapewnić.wymiarowi.spra- wiedliwości.możliwość.należytego.koncentrowania.się.na.sprawach.istot- nych,.ustawodawca.musi.w.systemie.prawa.karnego.umieścić.rozwiązanie. umożliwiające.rezygnację.z.reakcji.karnoprawnej.w.przypadkach.błahych.. Alternatywnym.sposobem.radzenia.sobie.wymiaru.sprawiedliwości.z.tego. rodzaju. drobnymi. sprawami. jest. zasada. oportunizmu,. wprowadzona. do.procedury.karnej..Jest.to.rozwiązanie.najbardziej.rozpowszechnione. w.państwach.europejskich,.niemających.za.sobą.socjalistycznej.przeszłości.. Wydaje.się,.że.z.punktu.widzenia.zasady.ultima ratio.prawa.karnego.jedno. i.drugie.rozwiązanie.winno.być.ocenione.pozytywnie..Konsekwencją.uję- cia,.na.które.zdecydował.się.polski.ustawodawca.jest.przyjęcie,.że.jednym. z.elementów.struktury.przestępstwa.jest.karygodność,.tzn..odpowiedni,. uzasadniający.reakcję.prawnokarną,.stopień.ujemnej.zawartości.czynu.. Powoduje.on,.iż.bezwarunkowe.umorzenie.postępowania.jest.dyktowane. przesłankami.materialnoprawnymi.(brak.przestępstwa),.a.nie.procesowy- mi..W.niniejszym.opracowaniu.bronię.poglądu,.że.kryterium.procesowe,. choć.nieobciążone.historycznie,.nie.jest.rozwiązaniem.lepszym..Chociaż- by.dlatego,.że.nie.daje.podstaw.do.odróżnienia,.czy.umorzenie.następuje. z.powodu.błahości.czynu.zabronionego,.czy.też.jego.braku,.a.kryterium. celowości.kontynuowania.postępowania.karnego.jest.z.powodu.swej.nie- ostrości.mniej.adekwatne.z.punktu.widzenia.wymagań.stawianych.przez. gwarancyjną.funkcję.prawa.karnego13.. Jak.zauważył.przed.laty.I..Andrejew.żywa.dyskusja.wokół.material- nego.określenia.przestępstwa,.mimo.iż.nie.doprowadziła.do.ostatecznych. 12. M..Cieślak,.Pojęcie i funkcje społecznego niebezpieczeństwa czynu w prawie karnym,.Pal..1979,. 13. Por..A..Zoll,.Materialne określenie...,.s..9.. nr.6,.s..57.. 22 Słowo wstępne konkluzji,.„wzbudza.rumieniec.życia.w.na.ogół.monotonnym.życiu.prze- pisotwórców.i.egzegetyków”14..Jednak.jak.trafnie,.acz.gorzko.konstatował. ten.sam.autor:.„jest.więc.teoria.matką,.która.potrafiła.dziecko.urodzić,.ale. zamiast.zapewnić.mu.wychowania.–.rzuciła.samopas”15..Współcześnie,. wciąż.z.wyrzutem.pod.adresem.dogmatyki.prawa.karnego,.M..Filar.za- uważa,.że.społeczna.szkodliwość.wciąż.stoi.przed.przedstawicielami.dok- tryny.„golusieńka”,.a.my.chcemy.ją.ubrać.w.jakieś.„spodenki,.koszulkę,. jakieś.normatywne.formuły.(...)”16..Materialne.ujęcie.przestępstwa.nie.po- siada.aktualnego,.całościowego.opracowania.opartego.na.współczesnych. założeniach.systemowych..Tworząc.monografię.wychodzącą.naprzeciw. potrzebom.współczesnej.praktyki,.nie.sposób.swoich.rozważań.oderwać. od.zasad.konstytucyjnych.(zasad.stanowienia.i.stosowania.prawa),.oraz.nie. podjąć.próby.wpisania.pojęcia.w.obecnie.przyjmowaną.w.nauce.prawa. karnego.strukturę.przestępstwa.i.tym.samym.wskazania.jego.praktycz- nych.walorów..Materialne.określenie.przestępstwa.zasługuje,.aby.je.ubrać. w.kreację.odpowiednią.do.doniosłych.funkcji,.które.przyszło.pełnić.mu. w.polskim.systemie.prawa.karnego..Zwłaszcza,.że.przez.lata.owa.wyrodna. matka.uzbierała.spory.zbiór.ubranek.–.wydaje.się.więc,.że.należy.je.tylko. dobrze.do.siebie.dopasować.–.zamiarem.moim.jest.próba.skompletowania. stosownego.do.okazji,.współczesnego.stroju.. Podstawą. niniejszej. monografii. jest. rozprawa. doktorska. przyjęta. przez.Radę.Wydziału.Prawa.i.Administracji.Uniwersytetu.Jagiellońskiego. w.2008.r..Promotorem.tej.rozprawy.był.Pan.Prof..dr.hab..Andrzej.Zoll,.któ- remu.pragnę.serdecznie.podziękować.za.życzliwą.opiekę.i.troskę.w.trud- nych.momentach.w.czasie.studiów.doktoranckich.oraz.po.obronie.pracy.. Dziękuję.także.recenzentom.pracy.doktorskiej:.Pani.Prof..dr.hab..Miro- sławie.Melezini.i.Panu.Prof..dr..hab..Włodzimierzowi.Wróblowi..Ich.uwagi. pozwoliły.mi.na.nowo.przemyśleć.niektóre.tezy.stawiane.w.dysertacji.. 14. I..Andrejew,.Kilka uwag o treści art. 384 pkt 2 k.p.k. w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego,. NP.1957,.nr.9,.s..40.. 15. Ibidem,.s..45.. 16. M..Filar,.II Bielańskie Kolokwium Karnistyczne – Zapis dyskusji (w:).J..Majewski.(red.),.Formy stadialne i postacie zjawiskowe popełnienia przestępstwa,.Materiały.III.Bielańskiego.kolokwium.karni- stycznego,.Toruń.2007.. 23 Wprowadzenie 1. Podstawowe pojęcia związane z materialnym ujęciem przestępstwa w polskich ustawach karnych Pozornie. w. doktrynie. prawa. karnego. panuje. pełna. zgodność. w.przedmiocie.definicji.pojęcia.społecznej.szkodliwości.czynu,.zgodnie. z.którą.czyn.społecznie.szkodliwy.oznacza.czyn.godzący.w.krąg.uzna- nych.i.chronionych.prawem.wartości.i.przez.to.zagrażający.bezpośrednio. lub.pośrednio.aprobowanemu.przez.ustawodawcę.układowi.stosunków. społeczno-ekonomicznych.i.politycznych,.panujących.w.danym.miejscu. i.czasie17..Wydaje.się,.że.choć.definicja.ta.trafnie.oddaje.znaczenie.wspo- mnianego.terminu,.jej.walor.praktyczny,.oceniany.w.aspekcie.funkcji,. jakie.wyznacza.pojęciu.społecznej.szkodliwości.system.prawa.karnego,. tak.dla.ustawodawcy,.jak.i.dla.organu.stosującego.prawo,.jest.niewiel- ki..Tymczasem.rozwinięcie.definicji.w.taki.sposób,.aby.podmiot.odpo- wiedzialny.za.realizację.zadań.pojęcia.społecznej.szkodliwości.mógł.na. 17. J..Majewski,.P..Kardas,.O.dwóch znaczeniach winy w prawie karnym,.PiP.1993,.nr.10,.s..69. i.n..Tak.też.T..Kaczmarek,.Materialna istota przestępstwa i jego ustawowe znamiona,.Wrocław.1966,. s..8;.A..Zoll,.Okoliczności wyłączające bezprawność czynu,.Warszawa.1982,.s..3;.W..Świda, Prawo karne,. Warszawa.1986,.s..111–113;.J..Majewski,.Glosa do wyroku SN z dnia 27 II 1991, II KRN 69/91,.PS.1992,. nr.5–6,.s..151–152..Należy.stwierdzić,.że.sformułowania.użyte.w.definiendum.mogą.na.pozór.wy- dać.się.anachroniczne.(np..odwołanie.do.układów.społeczno-ekonomicznych.i.politycznych),.ale. właśnie.te.elementy.w.zasadniczy.sposób.są.wyznacznikami.badanego.pojęcia.–.także.w.państwie. prawnym.o.gospodarce.wolnorynkowej..Ostatnie.lata.wyraźnie.wskazały,.że.ów.„układ”.może. mieć.do.tego.stopnia.silny.wpływ.na.kształt.prawa.karnego,.że.nawet.przezwycięża.niezgodność. niektórych.stanowionych.praw.z.ustawą.zasadniczą..Por..np..art..1.pkt.2,.12,.14.ustawy.z.dnia. 27.lipca.2005.r..(Dz..U..Nr.163,.poz..1363);.art..1.pkt.2.i.art..2.pkt.3.ustawy.z.dnia.16.listopada.2006.r.. (Dz..U..Nr.226,.poz..1648). 25 Wprowadzenie niej.faktycznie.opierać.swe.rozstrzygnięcia,.wydaje.się.szczególnie.waż- ne.właśnie.z.uwagi.na.konieczność.precyzyjnej.realizacji.owych.zadań. w.państwie.prawa. Pojęcie. społecznej. szkodliwości. występuje. w. języku. prawniczym. w.dwóch.znaczeniach,.a.co.za.tym.idzie.–.przypisuje.mu.się.dwie,.wzajemnie. uzupełniające.się.funkcje..Pierwsze.ze.znaczeń.odnosi.się.do.ujemnej.zawar- tości.danej.kategorii.zachowań.(inaczej:.płaszczyzny.ustawowej.określoności. typu),.gdzie.wyraża.je.jedna.z.podstawowych.zasad.prawa.karnego:.nullum crimen sine periculo sociali.–.adresowana.do.ustawodawcy..Rozpoznany.przez. ustawodawcę.stopień.społecznej.szkodliwości.danej.kategorii.zachowań.po- winien.motywować.ustawodawcę.do.wprowadzenia.ich.karalności.oraz.być. podstawowym.czynnikiem.wpływającym.na.wysokość.ustawowego.zagro- żenia.karą..Ustawodawca.bowiem,.przez.decyzję.o.wprowadzeniu.sankcji,. a.następnie.przez.ich.dyferencjacje,.wyraża.swe.przekonania.aksjologiczne. i.preferencje.co.do.hierarchii.dóbr.społecznie.cennych18..W.drugim.znaczeniu,. w.którym.społeczna.treść.przestępstwa.występuje.w.kodeksie.karnym,.spo- łeczna.szkodliwość.czynu.stanowi.w.strukturze.przestępstwa.stopniowalną. cechę.zachowania.spełniającego.„model”.czynu..Na.płaszczyźnie.konkret- nego.indywidualnego.zachowania.termin.ten.określa.element.wewnętrznej. struktury.przestępstwa.–.nazwany.w.języku.prawniczym.karygodnością19.. Powodem.„ponownej”.oceny.stopnia.społecznej.szkodliwości.konkretnego. czynu,.realizującego.znamiona.typu,.jest.konieczność.pominięcia.przez.usta- wodawcę,.oceniającego.stopień.szkodliwości.społecznej.ujętej.w.typ.danej. kategorii.zachowań,.okoliczności.indywidualizujących,.charakterystycznych. tylko.dla.konkretnych.zachowań.spełniających.znamiona.typu..Ustawo- wy.opis.znamion.typu.czynu.zabronionego,.choć.stanowi.w.stosunku.do. ogólnego.pojęcia.materialnej.treści.przestępstwa.daleko.posuniętą.konkre- tyzację,.wciąż.jednak.pozostaje.uogólnieniem.w.odniesieniu.do.konkret- nego.czynu20..Jeśli.typ.czynu.ujęty.jest.prawidłowo,.tzn..określa.wszystkie. elementy.konstytutywne.dla.ujemnej.oceny.uzasadniającej.uznanie.danej. kategorii.za.karalną,.to.ocena.ujemnej.zawartości.konkretnego.zachowania. realizującego.znamiona.typu.będzie.z.reguły.pokrywała.się.z.ujemną.oceną. ustawodawcy.związaną.z.typem..Oznacza.to,.iż.ustawowe.ramy.odzwier- ciedlające.poziom.ujemnej.treści.danej.kategorii.będą.adekwatne.do.kon- kretnego.zachowania.podlegającego.subsumpcji..Może.się.jednak.zdarzyć,. 18. Por..M..Rodzynkiewicz,.Modelowanie...,.s..67. 19. Por..M..Dąbrowska-Kardas,.O.dwóch...,.s..20.. 20. A..Zoll,.Materialne określenie...,.s..6.. 26 1. Podstawowe pojęcia związane z materialnym ujęciem przestępstwa w polskich ustawach karnych nawet.w.przypadku.doskonale.skonstruowanego.typu,.że.natężenie.cech. konstytutywnych.oraz.występowanie.nietypowych.cech.indywidualizu- jących,.które.przy.konstruowaniu.typu.–.jako.pewnego.uogólnienia.–.nie. mogły.zostać.wzięte.pod.uwagę,.powoduje,.że.zawartość.elementu.mate- rialnego.w.danym.czynie.nie.będzie.typowa.dla.kategorii,.do.której.należy21.. W.końcu.należy.podkreślić,.że.opis.znamion.typu.tworzy.zaledwie.pew- ne.ramy,.w.których.mogą.mieścić.się.zachowania.bardzo.różnorodne.pod. względem.swej.materialnej.treści,.zaś.ocena.stopnia.społecznej.szkodliwości. czynu,.np..w.ramach.wymiaru.kary,.pozwala.potraktować.je.indywidualnie.. Ustawowe.znamiona.mają.za.zadanie.najdokładniej.jak.to.możliwe.oddać. istotę.tego.zachowania,.tak,.aby.uzasadnić.wysokość.sankcji.karnej,.która. jest.do.tego.opisu.„przywiązana”22..Różnica.między.oceną.stopnia.społecznej. szkodliwości.czynu.dokonaną.przez.organ.stosujący.prawo,.a.oceną.danej. kategorii.dokonaną.uprzednio.przez.ustawodawcę.ujawnia.się.„na.krań- cach”.ustawowego.zagrożenia..Po.pierwsze,.różnica.w.ocenie.ujawnia.się,. gdy.górny.próg.ustawowego.zagrożenia.–.w.mniemaniu.organu.orzekają- cego.–.jest.zbyt.niski.dla.odzwierciedlenia.atypowo.wysokiego.jak.na.daną. kategorię.stopnia.społecznej.szkodliwości.zawartego.w.konkretnym.czynie. i.nie.pozwala.na.zastosowanie.właściwej.kary.zgodnie.z.dyrektywami.jej. wymiaru..Tu.organ.orzekający,.mimo.pokusy.poszukiwania.przepisu.o.ade- kwatnym,.jego.zdaniem,.ustawowym.zagrożeniu,.ale.znamionach.nieko- niecznie.oddających.istotę.tego.zachowania,.zgodnie.z.zasadą.nullum crimen sine lege.ma.obowiązek.stosować.przepis,.którego.znamiona.są.adekwatne. do.ocenianego.zachowania.wraz.z.sankcją.karną.w.nim.przewidzianą23..Jeśli. „nadwyżka”.stopnia.społecznej.szkodliwości.występuje.w.praktyce.często,. ustawodawca.powinien.rozważyć.możliwość.skonstruowania.typu.kwalifi- kowanego.albo.zmianę.wysokości.zagrożenia.ustawowego..Jest.też.możliwa. sytuacja.przeciwna,.z.punktu.widzenia.problematyki.opracowania.znacz- nie.bardziej.interesująca.–.gdy.minimum.ustawowego.zagrożenia.jest.zbyt. wysokie.w.stosunku.do.stopnia.szkodliwości.konkretnego.czynu..Chodzi. tu.o.kategorię.czynów.zabronionych.o.atypowo.niskim.stopniu.społecznej. szkodliwości,.gdzie.ów.„niedobór”.jest.na.tyle.znaczny,.że.aż.wyłączający.ce- chę.karygodności.czynu..W.tym.wypadku.względy.gwarancyjne.nie.sprze- ciwiają.się.stworzeniu.możliwości.ocenienia.takiego.czynu.inaczej,.a.zasada. ultima ratio.prawa.karnego.wręcz.to.nakazuje..Dlatego.też.zasadne.wydaje. 21. A..Zoll,.O normie...,.s..92.. 22. T..Florek,.Typizacja czynu – pojęcie, zakres, funkcja,.ZNUJ.1977,.z..74,.s..45.. 23. Ibidem,.s..46–47.. 27 Wprowadzenie się.wprowadzenie.dalszego.elementu.struktury.przestępstwa:.karygodno- ści.czynu24..Cecha.karygodności.służy.niejako.wyłowieniu.z.morza.czynów. bezprawnych.i.karalnych.tych,.których.stopień.społecznej.szkodliwości.jest. na.tyle.wysoki,.że.zgodnie.ze.standardami.państwa.prawa.należy.wobec. ich.sprawców.uruchomić.reakcję.karną..Na.takim.założeniu.co.do.struktury. przestępstwa.oparta.jest,.ujęta.w.§.2.art..1.k.k.,.instytucja.znikomego.stopnia. społecznej.szkodliwości.czynu25..Studiując.publikacje.(także.współczesne). z.zakresu.problematyki.materialnego.ujęcia.przestępstwa.można.odnieść. wrażenie,.że.większość.przedstawicieli.doktryny.uznaje.pojęcia.„karygod- ności”.oraz.„stopnia.społecznej.szkodliwości”.za.nazwy,.których.używa.się. zamiennie26..Tymczasem.karygodność.jako.element.struktury.przestępstwa. nie.jest.w.prezentowanym.w.tej.monografii.ujęciu.cechą.stopniowalną..Ce- cha.ta,.podobnie.jak.cecha.bezprawności,.jest.konieczna.do.uznania.danego. czynu.zabronionego.za.przestępny..W.obliczu.takiego.ujęcia.twierdzenie,.że. „(...).przyjęte.w.art..1.§.2.k.k..z.1997.r..rozwiązanie.stanowi.potwierdzenie,. że.nasze.prawo.karne.oparte.jest.na.zasadzie.karalności.czynu.społecznie. szkodliwego.(...)”.lub,.że.„(...).warunek.karygodności.czynu.określony.(jest. –.przyp..aut.).również.zwrotem.«społecznej.szkodliwości.czynu»”27.jawią.się. jako.nadmierne.uproszczenie.. Zgodnie.ze.standardami.państwa.prawa.społeczna.szkodliwość.jest. przesłanką,.na.której.ustawodawca.opiera.decyzję.o.kryminalizacji.danej. kategorii.zachowań..W.niniejszym.opracowaniu.przyjęto.pogląd,.którego. szersze.uzasadnienie.znajduje.się.w.rozważaniach.części.I.opracowania,.że. dla.decyzji.o.kryminalizacji.nie.wystarcza.jakikolwiek.stopień.społecznej. szkodliwości.danej.kategorii,.ale.taki,.który.uzasadnia.zastosowanie.sankcji. karnej..Owa.cecha.istotna,.oznaczająca.dostateczny.dla.podjęcia.decyzji. o.kryminalizacji.stopień.społecznej.szkodliwości.oceniany.na.płaszczyź- 24. A..Zoll,.O normie..., s..92–93.. 25. Uzasadnienie rządowego projektu kodeksu karnego przygotowane w departamencie Kadr i Szkolenia Ministerstwa Sprawiedliwości,.wkładka.do.Prok..i.Pr..1994,.nr.3,.s..117–118.. 26. Tak.np..J..Majewski,.pisząc.o.„typowo.najbardziej.karygodnych.przypadkach.usiłowania. nieudolnego”.(J..Majewski,.O.różnicy i granicy między usiłowaniem a usiłowaniem nieudolnym (w:).J..Ma- jewski (red.),.Formy stadialne..., s..28–29)..Tak.też.A..Zoll.(w:).G..Bogdan,.Z..Ćwiąkalski,.P..Kardas,. J..Raglewski,.M..Szewczyk,.W..Wróbel,.A..Zoll.(red.) Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz,.t..I.,.War- szawa.2007,.art..1,.teza.29,.s..28)..Por..też.wyrok.SN.z.dnia.17.grudnia.2008.r.,.III.KK.372/08,.BPK.2009,. nr.2..Mam.jednak.świadomość,.że.przyjęte.przeze.mnie.założenie.nie.wprowadza.zasadniczych. nowości.do.modelu.struktury.przestępstwa.przyjmowanego.przez.obu.tych.autorów,.a.jest.przede. wszystkim.pewnym.doprecyzowaniem.stosowanej.przez.nich.terminologii.. 27. J..Zientek,.Karygodność i wina jako przesłanki odpowiedzialności w nowym kodeksie karnym,. Prok..i.Pr..1998,.z..6,.s..7.i.n.. 28 2. Geneza wprowadzenia materialnego ujęcia przestępstwa do ustawodawstwa karnego PRL nie.generalno-abstrakcyjnej,.nie.ma.jednak.w.języku.prawniczym.swojej. nazwy..Na.płaszczyźnie.oceny.społecznej.dysfunkcyjności.konkretnego. czynu.cechę.tę.określa.się.mianem.karygodności,.dzięki.czemu.można.bez. rozbudowanych.opisów.wskazać.czyn.karalny.(jeszcze.nie.przestępstwo,. ponieważ.może.zostać.stwierdzony.brak.możliwości.przypisania.winy. sprawcy).i. odróżnić.go.od.innych.czynów.bezprawnych.realizujących. znamiona.typów.opisanych.w.ustawie.karnej,.jednak.z.uwagi.na.submini- malny.ładunek.społecznej.szkodliwości.niezasługujących.na.określenie.ich. mianem.„przestępnych”..Kluczowe.znaczenie.dla.uzasadnienia.racji.bytu. proponowanego.w.tej.monografii.pojęcia.„karygodności.in abstracto”.ma. brak.możliwości.stopniowania.cechy.bezprawności.i.brak.pojęcia.o.odpo- wiednich.do.karygodności.funkcjach.na.płaszczyźnie.tworzenia.prawa.. Jednocześnie.należy.zauważyć,.iż.przedstawiciele.współczesnej.dok- tryny.chętnie.posługują.się.pojęciem.„społecznego.niebezpieczeństwa”.dla. oznaczenia.społecznej.szkodliwości.danej.kategorii.zachowań..Być.może,. gdyby.nie.bagaż.ideologiczny.i.chaos.pojęciowy,.także.autorka.niniejszego. opracowania.pokusiłaby.się.o.zastąpienie.niezbyt.wdzięcznej.nazwy.„kary- godność.in abstracto”.np..mianem.„społecznego.niebezpieczeństwa”..Wydaje. się.jednak,.że.roboczo.przyjęta.w.tym.opracowaniu.nazwa,.choć.niezbyt.ele- gancka,.nie.może.być.uznana.za.dwuznaczną.i.nie.powinna.nasuwać.wąt- pliwości.interpretacyjnych..Nazwa.„społeczne.niebezpieczeństwo”.będzie. się.jednak.w.tym.opracowaniu.pojawiać.wszędzie.tam,.gdzie.występowała. w.aktualnie.omawianym.tekście.źródłowym..O.ile.dany.autor.nie.zastrzegł. temu.pojęciu.jakiegoś.specyficznego.znaczenia.istotnego.z.punktu.widzenia. komentowanej.tezy.(co.będzie.każdorazowo.wskazywane).należy.uznać,.że. traktuję.je.jako.równoznaczne.z.pojęciem.społecznej.szkodliwości.. 2. Geneza wprowadzenia materialnego ujęcia przestępstwa do ustawodawstwa karnego PRL Powszechnie.przyjmuje.się,.że.ustawowe.określenie.materialnego. elementu.przestępstwa.wprowadzono.do.polskiego.prawa.karnego.usta- wą.z.dnia.27.kwietnia.1949.r..o.zmianie.przepisów.postępowania.karnego,. w.której.art..55.k.p.k..z.1928.r..otrzymał.następujące.brzmienie:.„Pro- kurator.może.jednak.umorzyć.śledztwo,.jeżeli.wniesienie.oskarżenia.do. 29 Wprowadzenie sądu.byłoby.niecelowe.ze.względu.na.znikomą.szkodliwość.społeczną. czynu”28..W.późniejszym.tekście.jednolitym.artykuł.ten.został.oznaczony. jako.art..49.k.p.k..z.1928.r.29.–.tak.też.będzie.umownie.określany.w.dal- szych.częściach.tej.monografii..Podobną.definicję,.stopniowo.eksportowa- ną.do.ustawodawstw.krajowych.poszczególnych.państw.należących.do. obozu.socjalistycznego,.posiadał.już.Związek.Radziecki..Nie.sposób.nie. dostrzec.podobieństwa.pomiędzy.pierwszą.redakcją.art..55.k.p.k..z.1928.r.. a.wprowadzonym.w.1925.r..do.kodeksu.postępowania.karnego.ZSRR. art..4,.który.pozwalał.odstąpić.od.ścigania.czynu,.który.„nie.może.być. uważany.za.społecznie.niebezpieczny.ze.względu.na.swą.nieznaczność,. znikomość.swych.następstw”,.jak.również.wtedy,.gdy.„ściganie.jest.oczy- wiście.niecelowe”.czy.też.„ze.względu.na.swą.oczywistą.małoznaczność. i.brak.szkodliwych.następstw.jest.pozbawiony.społecznie.niebezpiecz- nego.charakteru”30.. Obok.względów.ideologicznych.o.wprowadzeniu.materialnej.defini- cji.przestępstwa.do.polskiego.ustawodawstwa.zadecydowały.także.„wzglę- dy.praktyczne”,.tj..potrzeba.„uaktualnienia.i.uelastycznienia.ocen.praw- nych”.w.celu.zabezpieczenia.przed.„błędną.interpretacją”.i.stosowaniem. „nieaktualnych”.przepisów.przedwojennych31..Pojęcie.niebezpieczeństwa,. nadające.się.do.stopniowania,.mogło.więc.zapewnić.niezbędną,.przy.tak. gwałtownych.zmianach.ustrojowych,.swobodę.praktyce.prokuratorskiej. i.sądowej..W.zamierzeniu.ówczesnego.ustawodawcy.pojęcie.„społecznego. niebezpieczeństwa.czynu”.miało.bowiem.służyć.„rozmiękczeniu”.prawa. pozytywnego,.aby.lepiej.mogło.ono.pełnić.funkcje.ideologiczne.i.politycz- ne..Z.tego.punktu.widzenia.nieco.dziwi,.że.tak.ważną.dla.socjalistycznego. ustawodawcy.instytucję.wprowadzono.„tylnymi.drzwiami”,.wbrew.wszel- kim.zasadom.techniki.legislacyjnej.. 28. Dz..U..z.1949.r..Nr.32,.poz..238.jako.art..55.k.p.k..(następnie.na.podstawie.obwieszczenia. Ministra.Sprawiedliwości.z.dnia.18.maja.1949.r..o.ogłoszeniu.jednolitego.tekstu.kodeksu.postępo- wania.karnego.–.Dz..U..Nr.33,.poz..243.–.przepis.ten.został.oznaczony.jako.art..54).. 29. Dz..U..z.1950.r..Nr.38,.poz..348. 30. Z. materialnym. określeniem. przestępstwa,. zdaniem. A.. Zolla,. można. spotkać. się. już. w.Wytycznych.prawa.karnego.ZSRR.z.dnia.12.grudnia.1919.r..(art..5.i.6)..Także.art..6.kodeksu. karnego.ZSRR.z.1922.r..określał.przestępstwo.jako.działanie.lub.zaniechanie.społecznie.niebez- pieczne.zagrażające.podstawom.radzieckiego.ustroju.i.porządku.prawnego.(por..A..Zoll, Material- ne określenie...,.przypis.2)..L..Gardocki.wspomina.natomiast.o.odwoływaniu.się.do.„rewolucyjnego. sumienia”.(czyli.zasadzie.analogii iuris).już.w.latach.1917–1918..L..Gardocki.Prawo karne,.Warszawa. 2007,.s..16.. 31. Por..T..Kaczmarek,.Społeczne niebezpieczeństwo czynu i jego bezprawność,.Wrocław.1966,.s..41.. 30 2. Geneza wprowadzenia materialnego ujęcia przestępstwa do ustawodawstwa karnego PRL Polskie.rozwiązanie.ustawowe.korzystnie.różniło.się.poziomem.„re- wolucyjności”.od.swojego.pierwowzoru..Pomimo.że.na.pierwszy.plan. wysuwano.znaczenie.ideologiczne.materialnej.definicji.przestępstwa,.po- legające.na.„podkreśleniu.społecznej.treści.i.funkcji.prawa.karnego”,.to. rodzimy.ustawodawca.nie.zdecydował.się.na.wskazanie.w.ustawie.hierar- chii.dóbr.prawnych,.których.zagrożenie.decyduje.o.społecznym.niebezpie- czeństwie.czynu32..Ponadto.ustawodawstwo.karne.ZSRR,.a.za.nim.innych. państw.socjalistycznych,.zdecydowało.się.na.rozwiązanie.pozwalające.na. teoretyczne.i.praktyczne.uzasadnienie.karania.na.zasadzie.analogii33..W.sa- mym.ZSRR.na.pewien.czas.zarzucono.nawet.całkowicie.stosowanie.for- malnej.definicji.przestępstwa.wraz.z.zasadą.nullum crimen sine lege poenali. na.rzecz.jedynie.materialnej.definicji.przestępstwa.i.najbardziej.osłabiają- cej.funkcję.gwarancyjną.prawa.karnego.analogii iuris,.tj..odwołania.się.do. podobieństwa.do.ducha.całego.systemu.prawnego34.. W.polskiej.nauce.prawa.karnego,.tak.jak.i.w.ustawodawstwie,.war- stwa.ideologiczna.pojęcia.społecznego.niebezpieczeństwa.nie.zdominowała. jednak.warstwy.dogmatycznej,.czyniąc.materialną.definicję.przestępstwa. oraz.element.materialny.definicji.przestępstwa.przedmiotem.dogłębnej. naukowej.analizy35..Dlatego.też.można.zdecydowanie.stwierdzić,.iż.po- mimo.niedobrego.wzorca.polskiej.nauce.prawa.karnego,.a.po.części.także. i.ustawodawcy,.udało.się.opracować.samodzielną,.choć.niespójną.interpre- tację.tego.pojęcia36..Pomimo.niechwalebnego.rodowodu.instytucji,.część. doktryny.–.także.ta,.która.niekoniecznie.podzielała.ideowe.przekonania. ówczesnego.ustawodawcy.–.spoglądała.bowiem.na.materialne.ujęcie.prze- stępstwa.z.nadzieją.rozwiązania.problemów.teorii.i.praktyki.powstających. na.gruncie.formalnej.definicji.przestępstwa,.a.dotyczących.tak.kluczowych. zagadnień.jak.definicja.bezprawności,.karalności,.ustawowych.znamion. przestępstwa.i.ich.wzajemnych.relacji.. Wspomniano.już,.że.materialny.element.definicji.przestępstwa.wpro- wadzono.do.kodeksu.„połowicznie.i.kuchennymi.schodami”..Umiejsco- wienie.go.w.kodeksie.postępowania.karnego,.redakcja.przepisu,.a.także. uzasadnienie.rządowe.do.projektu.jednoznacznie.wskazywały.bowiem.na. 32. M..Cieślak,.Pojęcie...,.s..56.. 33. Por..ibidem, s..57.. 34. J..Warylewski,.Prawo karne. Część ogólna,.Warszawa.2004,.s..125.. 35. M..Bojarski.(red.),.J..Giezek,.Z..Sienkiewicz,.Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna,. Warszawa.2006,.s..76.. 36. Por..M..Cieślak,.Polskie prawo karne,.Warszawa.1995,.s..249.. 31 Wprowadzenie wyrażenie.w.art..54.k.p.k..z.1928.r..zasady.oportunizmu.prokuratorskiego. i.stworzenie.tym.samym.„wyjątku”.od.zasady.legalizmu37..Pozostawienia. prokuratorowi,.a.w.kolejnej.redakcji.art..49.k.p.k..z.1928.r..także.sądowi,. na.wniosek.prokuratora,.swobody.decyzji.w.sprawie.czynu.o.znikomym. stopniu.społecznego.niebezpieczeństwa,.wyrażającego.się.w.sformuło- waniu.„może.jednak”,.nie.można.odczytywać.inaczej.niż.pozostawienia. decyzji.co.do.korzystania.z.tego.przepisu.organom.procesowym..Także. nakazanie.organom.wymiaru.sprawiedliwości.kierowania.się.względami. celowości.i.umieszczenie.przepisu.nie.w.kodeksie.karnym,.a.w.kodeksie. postępowania.karnego.jednoznacznie.wskazuje,.że.z.materialnym.elemen- tem.definicji.przestępstwa.i.zasadą.legalizmu.przepis.ten.nie.miał,.poza. towarzyszącymi.mu.pustymi.deklaracjami,.nic.wspólnego..Element.zniko- mości.społecznego.niebezpieczeństwa.czynu.stanowił.jedynie.ogranicze- nie.oportunizmu.do.czynów.mniejszej.wagi38..O.traktowaniu.przez.część. doktryny.art..49.k.p.k..z.1928.r..w.jego.dwóch.początkowych.redakcjach.jak. materialnego.elementu.definicji.przestępstwa.zadecydowały,.jak.się.wyda- je,.względy.ideologiczne39..Dopiero.dekret.z.dnia.21.grudnia.1955.r..o.zmia- nie.przepisów.postępowania.karnego.wprowadził.zmianę.pozwalającą.na. wykładnię.art..49.k.p.k..z.1928.r..w.duchu.materialnego.elementu.definicji. przestępstwa40:.„Jeżeli.społeczne.niebezpieczeństwo.czynu.jest.znikome. prokurator.umarza.śledztwo.lub.dochodzenie;.po.wniesieniu.aktu.oskar- żenia.postępowanie.umarza.sąd”41..Usunięcie.słowa.„może”.i.zastąpienie. go.kategorycznym.nakazem.dla.prokuratora.albo.sądu.oraz.zastąpienie. względów.celowości.zobiektywizowaną.podstawą.(„jeżeli.społeczne.nie- bezpieczeństwo.jest.znikome”).pozwoliło.na.legalistyczną.interpretację. art..49.k.p.k..z.1928.r..i.przyjęcie,.że.czyn.zabroniony.przestaje.być.czynem. 37. Szerzej.L..Lernell,.Reforma procedury karnej,.PiP.1948,.z..6–7,.s..71;.J..Potępa,.Reforma postę- powania karnego w sądach powszechnych,.Warszawa.1949,.s..21;.J..Deręgowski,.Kółko w paragrafie, czyli art. 49 k.p.k.,.NP.1957,.nr.12,.s..110–112;.A..Marek,.Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako podstawa warunkowego umorzenia postępowania,.Toruń.1970,.s..92;.J..Tylman,.Zasada legalizmu w procesie karnym,.Warszawa.1965,.s..3.. 38. J..Tylman,.Zasada legalizmu...,.s..172.. 39. Por..I..Andrejew,.J..Sawicki,.Istota przestępstwa w Polsce Ludowej. Kilka uwag z zakresu teorii prawa karnego,.Warszawa.1949,.s..94;.L..Schaff,.Stan nauki prawa karnego w Polsce – referat zbiorowy,. Warszawa.1950,.s..124–127.. 40. Tak.S..Śliwiński,.Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego (wykładnia art. 49 k.p.k.),.PiP.1958,. z..3,.s..458–460;.W..Daszkiewicz,.Przekazanie sprawy sądowi społecznemu,.PiP.1963,.z..5–6,.s..884.i.n.. Inaczej:.A..Bachrach,.Kto „za”, a kto „przeciw”, czyli o poszukiwaniu nowego oblicza oportunizmu,.NP.1958,. nr.7–8,.s..28–38.. 41. Dz..U..Nr.46,.poz..309.. 32
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Materialne określenie przestępstwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: