Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 005751 13611602 na godz. na dobę w sumie
Mediacja. Teoria, normy, praktyka - ebook/pdf
Mediacja. Teoria, normy, praktyka - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 740
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-507-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana publikacja jest pierwszym opracowaniem w języku polskim, które odnosi się w sposób kompleksowy do instytucji mediacji.
Monografia zawiera szczegółowe omówienie:
? podstawowych cech mediacji na tle innych metod rozwiązywania sporów,
? ewolucji regulacji dotyczącej mediacji w prawie polskim oraz
? rezultatów prekursorskich badań empirycznych obejmujących analizę opinii na temat mediacji wyrażanych m.in. przez sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, specjalistów z zakresu prawa administracyjnego, mediatorów oraz policjantów.
Opracowanie zawiera zarówno uwagi na temat stanu obecnego, jak i liczne postulaty reform polskiego systemu prawnego. W perspektywie teoretycznej przedstawia nową, oryginalną siatkę pojęciową ujęcia instytucji mediacji.
Książka jest przeznaczona dla prawników praktyków uczestniczących w kierowaniu stron na mediacje oraz osób prowadzących mediacje. Będzie też przydatnym źródłem wiedzy dla socjologów, dogmatyków, teoretyków i filozofów prawa zajmujących się omawianą problematyką.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AUTORZY Michał Araszkiewicz Anna Bicz Tomasz Cyrol Janina Czapska Paweł Czarnecki Radosław Flejszar Grzegorz Frączek Katarzyna Gajda-Roszczynialska Mariola Hacia-Groticka Krzysztof Kasparek Kamil Klonowski Karolina Mania Mateusz Pękala Krzysztof Płeszka Małgorzata Roszkowska Joanna Stojer-Polańska Maksymilian Szeląg-Dylewski Dobrosława Szumiło-Kulczycka Daria Wójcik mediacja teoria, normy, praktyka redakcja naukowa Krzysztof Płeszka, Janina Czapska Michał Araszkiewicz, Mateusz Pękala MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Publikacja stanowi efekt końcowy projektu badawczego nr 1307/B/H03/2011/40, wniosek nr N N110 1307440, pt. „Mediacja i inne alternatywne metody rozwiązywania sporów w polskim systemie prawnym – teoria i praktyka”. Projekt został sfi nansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki. Publikacja dofi nansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikacja dofi nansowana przez Centrum Alternatywnego Rozwiązywania Sporów przy Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Stan prawny na 1 grudnia 2016 r. Recenzent Dr hab. Krzysztof Korybski, prof. UMCS Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne i łamanie JustLuk Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 ISBN 978-83-8107-061-4 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 15 Wstęp / 21 Część I Rozdział I Pojęcie alternatywnego rozwiązywania sporów (Michał Araszkiewicz, Krzysztof Płeszka) / 45 1. Wprowadzenie / 45 2. Pojęcia i analiza pojęciowa w prawoznawstwie / 48 3. Pojęcie alternatywnych metod rozwiązywania sporów w literaturze przedmiotu / 58 4. Rekonstrukcja pojęcia alternatywnego rozwiązywania sporów / 68 5. Konflikty, sprawy i spory / 89 6. Alternatywność / 106 7. Pojęcie rozwiązywania i rozwiązania konfliktów, sporów i spraw / 129 8. Wnioski / 157 Część II Rozdział II Alternatywne metody rozwiązywania sporów ze szczególnym uwzględnieniem mediacji – postępowanie cywilne (Radosław Flejszar, Katarzyna Gajda ‑Roszczynialska) / 163 1. Uwagi wstępne – ogólne rozważania na temat efektywności różnych metod ADR / 163 1.1. Pojęcie ADR a pojęcie mediacji w teorii postępowania cywilnego / 163 1.2. Pojęcie ADR a mediacja w badaniach empirycznych / 172 5 Spis treści 2. Analiza przyczyn oraz sposobu wprowadzenia instytucji ADR do postępowania cywilnego / 174 3. Polski model mediacji w sprawach cywilnych (z uwzględnieniem rozwiązań obowiązujących przed 1 stycznia 2016 r.) / 176 4. Projektowane i wprowadzone zmiany regulacji prawnych dotyczących mediacji w sprawach cywilnych / 197 4.1. Uwagi ogólne / 197 4.2. Propozycje zawarte w projekcie Komisji Kodyfikacyjnej / 198 4.3. Zmiany stanu prawnego wprowadzone w zakresie mediacji z dniem 1 stycznia 2016 r. / 202 4.3.1. Uwagi ogólne / 202 4.3.2. Obowiązki sądu, stron i mediatora w odniesieniu do mediacji i postępowania mediacyjnego / 203 4.3.3. Aspekty ekonomiczne mediacji – zachęty i koszty / 218 4.3.4. Aspekty organizacyjne dotyczące mediacji / 222 4.3.5. Podsumowanie / 230 5. Analiza komparatystyczna, mająca na celu ukazanie polskich regulacji na tle rozwiązań prawnych stosowanych w innych krajach / 230 6. Aspekt europejski – analiza aktów wspólnotowych w danej gałęzi prawa / 239 7. Analiza przeszkód w rozwoju metod alternatywnych w postępowaniu cywilnym i wskazanie proponowanych zmian legislacyjnych / 248 8. Wpływ funkcjonowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów na ustawowe uregulowanie tych metod / 254 Rozdział III Alternatywne metody rozwiązywania sporów karnych i ich miejsce w systemie prawa (Dobrosława Szumiło ‑Kulczycka) / 258 1. Zagadnienia wstępne / 258 2. Źródła idei sprawiedliwości naprawczej w sprawach karnych / 259 3. Założenia idei sprawiedliwości naprawczej / 263 4. Granice stosowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów w sprawach karnych / 268 5. Metody alternatywnego rozwiązywania konfliktów prawnokarnych / 271 6. Sprawiedliwość naprawcza w prawie i dokumentach międzynarodowych / 276 6 Spis treści 7. Wprowadzenie idei sprawiedliwości naprawczej do polskiego prawa 8. Mediacja i zakres jej zastosowania w świetle kodeksu postępowania karnego / 281 karnego / 282 9. Zasady prowadzenia mediacji w sprawach karnych / 291 10. Zasada bezstronności i neutralności mediatora / 294 11. Wymagania co do osoby mediatora / 295 12. Przebieg postępowania mediacyjnego / 296 13. Alternatywne metody rozwiązywania i rozstrzygania spraw karnych w praktyce / 302 Rozdział IV Alternatywne metody rozwiązywania sporów w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym (Kamil Klonowski) / 305 1. Wstęp / 305 2. Zakres przedmiotowy badań / 308 3. Ugoda administracyjna / 309 4. Mediacja w postępowaniu sądowoadministracyjnym / 321 4.1. Przyczyny wprowadzenia mediacji / 321 4.2. Zadania sądów administracyjnych / 323 4.3. Uruchomienie mediacji / 327 4.4. Istota mediacji / 329 4.5. Przebieg mediacji / 332 4.6. Zakończenie mediacji / 335 4.7. Skarga na działania organu podjęte w wyniku mediacji / 341 4.8. Ocena mediacji / 344 5. Rozwiązania funkcjonujące w innych systemach prawnych / 346 5.1. Republika Federalna Niemiec / 346 5.2. Francja / 349 5.3. Wielka Brytania / 354 6. Podsumowanie / 358 Rozdział V Online Dispute Resolution (Karolina Mania) / 360 1. Wstęp / 360 1.1. Uwagi wprowadzające / 360 1.2. Pojęcie i definicja Online Dispute Resolution / 363 7 Spis treści 1.3. Uwarunkowania technologiczne stosowania Online Dispute Resolution / 366 2. Mediacje i arbitraż online jako przykłady implementacji technik ODR / 368 2.1. Uwagi wprowadzające / 368 2.2. Mediacje online / 369 2.2.1. Charakterystyka mediacji online / 369 2.2.2. Mediacja w prawie europejskim / 371 2.2.3. Dopuszczalność mediacji online w prawie polskim / 372 2.3. Arbitraż online / 375 2.3.1. Arbitraż a ADR / 375 2.3.2. Charakterystyka arbitrażu online na przykładzie sporów domenowych / 377 2.3.3. Arbitraż w prawie europejskim / 380 2.3.4. Dopuszczalność arbitrażu online w prawie polskim / 381 3. ODR w przypadku sporów konsumenckich / 383 3.1. Uwagi wprowadzające / 383 3.2. Charakterystyka ODR w przypadku sporów konsumenckich / 384 3.3. Dyrektywa 2013/11/UE w sprawie ADR w sporach konsumenckich i rozporządzenie nr 524/2013 w sprawie ODR w sporach konsumenckich / 386 4. Zakończenie / 389 Część III Rozdział VI Założenia badań empirycznych zrealizowanych w ramach projektu pt. „Mediacja i inne alternatywne metody rozwiązywania sporów w polskim systemie prawnym – teoria i praktyka” (Mateusz Pękala) / 395 Rozdział VII Opinie ekspertów de lege lata i de lege ferenda na temat regulacji prawnej mediacji cywilnej (Tomasz Cyrol) / 406 1. Wprowadzenie / 406 2. Opinie de lege lata / 408 3. Uwagi de lege ferenda / 410 4. Mediacja obligatoryjna / 410 8 Spis treści 5. Koszty mediacji i wynagrodzenia mediatorów / 412 6. Mediacja w budynku sądu, a także w trakcie przerwy w posiedzeniu / 414 7. Zasady promowania mediacji / 415 8. Zasady funkcjonowania mediatorów i ośrodków mediacji / 416 9. Pozostałe uwagi de lege ferenda / 420 10. Zakończenie / 421 Rozdział VIII Mediacja w sprawach karnych w praktyce wymiaru sprawiedliwości (Paweł Czarnecki) / 422 1. Wprowadzenie / 422 2. Mediacja de lege lata / 424 3. Praktyka stosowania aktualnie obowiązujących regulacji? / 425 4. Postulaty de lege ferenda / 427 5. Mediacja obligatoryjna / 428 6. Koszty mediacji i wynagrodzenia mediatorów / 430 7. Mediacja w budynku sądu / 432 8. Mediacja w trakcie przerwy w rozprawie / 434 9. Obowiązek informowania stron o mediacji / 436 10. Możliwość obligatoryjnego kierowania sprawy do mediacji w postępowaniu przygotowawczym / 438 11. Umorzenie restytucyjne (konsensualne) z art. 59a k.k. / 439 12. Mediacja jako kolejna instytucja procesowa realizująca założenia idei sprawiedliwości naprawczej / 441 13. Mediacja w postępowaniu w sprawach o wykroczeniach / 443 14. Mediacja w postępowaniu wykonawczym / 444 15. Zakończenie / 446 Rozdział IX Opinie ekspertów na temat barier instytucjonalnych oraz promocji mediacji w środowiskach prawniczych (Mariola Hacia ‑Groticka, Paweł Czarnecki) / 449 1. Wprowadzenie / 449 2. Poszczególne bariery instytucjonalne / 450 2.1. Uwagi wprowadzające / 450 2.2. Nadmierne obciążenie sądów liczbą rozpatrywanych spraw karnych i cywilnych / 451 9 Spis treści 2.3. Brak znajomości zasad prowadzenia mediacji / 452 2.4. Zasady oceny pracy sędziów i rola sprawozdawczości / 454 2.5. Brak selekcji spraw pod kątem możliwości zastosowania mediacji / 463 2.6. Stereotypy w instytucjach stosujących mediację / 465 3. Znaczenie działań promujących rozwój mediacji / 467 3.1. Uwagi wprowadzające / 467 3.2. Zainteresowanie mediacją w środowiskach prawniczych / 468 3.3. Podmioty podejmujące działania promujące mediację / 469 3.4. Edukacja dla studentów prawa i aplikantów w zakresie mediacji / 472 4. Konkluzje / 474 Rozdział X Doświadczenia prawników i mediatorów w stosowaniu mediacji. Perspektywa empiryczna (Małgorzata Roszkowska, Daria Wójcik) / 478 1. Wprowadzenie / 478 2. Doświadczenia sędziów w stosowaniu mediacji / 479 3. Mediacja w praktyce prokuratorskiej / 481 4. Doświadczenia pełnomocników w stosowaniu mediacji / 483 5. Mediatorzy i ich doświadczenia z mediacją / 484 6. Zakończenie / 486 Rozdział XI Dobry mediator – czyli kto? Kwalifikacje zawodowe mediatorów w świetle opinii ekspertów (Mateusz Pękala) / 488 1. Wstęp / 488 2. Wiedza i umiejętności mediatora godnego zaufania / 489 3. W trosce o wysoką jakość usług mediacyjnych / 496 4. Zakończenie / 501 Rozdział XII Opinie ekspertów na temat zasad funkcjonowania ośrodków mediacyjnych oraz zasad sprawowania nadzoru nad nimi (Grzegorz Frączek) / 503 1. Wstęp / 503 2. Zasady funkcjonowania ośrodków mediacyjnych / 504 3. Nadzór nad ośrodkami mediacyjnymi / 507 4. Zakończenie / 510 10 Spis treści Rozdział XIII Opinie ekspertów na temat zasad prowadzenia list mediatorów (Anna Bicz) / 511 1. Wstęp / 511 2. Podmiot odpowiedzialny za prowadzenie list mediatorów / 512 3. Zawartość list mediatorów / 516 Rozdział XIV Strategie prowadzenia mediacji. Opinie prawników i mediatorów (Małgorzata Roszkowska, Daria Wójcik) / 520 Rozdział XV Czynniki kształtujące społeczne postawy wobec mediacji – analiza opinii ekspertów (Mateusz Pękala) / 526 1. Wstęp / 526 2. Ogólny poziom świadomości prawnej obywateli 3. Społeczny wizerunek wymiaru sprawiedliwości a rozwój mediacji / 528 a rozwój mediacji / 530 4. Bariery społeczno-kulturowe w rozwoju mediacji / 532 5. Rola wcześniejszych doświadczeń w kontaktach z instytucjami prawnymi / 537 6. Zakończenie / 539 Rozdział XVI Mediacja w społeczeństwie. Poszukiwanie „dobrych praktyk” w upowszechnianiu mediacji (Małgorzata Roszkowska, Daria Wójcik) / 541 1. Wprowadzenie / 541 2. Upowszechnianie mediacji w społeczeństwie w świetle badań jakościowych / 543 2.1. Działania na rzecz promocji mediacji / 543 2.2. Aktorzy działań promujących mediację / 548 2.3. Mediacja i środki masowego przekazu / 553 2.4. Edukacja na rzecz mediacji / 554 3. Podsumowanie, czyli poszukiwanie „dobrych praktyk” / 557 11 Spis treści Rozdział XVII Co Polki i Polacy sądzą na temat mediacji sądowej? Perspektywa badań społecznych (Janina Czapska, Krzysztof Kasparek) / 561 1. Mediacja sądowa – perspektywa badań społecznych / 561 1.1. Nie tylko eksperci/praktycy / 561 1.2. Metodologia badań / 562 1.2.1. Uwagi wprowadzające / 562 1.2.2. Badanie sondażowe / 562 1.2.3. Badanie eksperymentalne / 564 2. Stosunek Polaków do sądu i mediacji sądowej / 568 2.1. Stosunek Polaków do sądów / 568 2.2. Oczekiwania wobec sądu / 568 2.3. Zaufanie i dostępność sądów / 570 2.4. Oczekiwania wobec mediacji i jej przebiegu – wybrane aspekty / 572 2.4.1. Uwagi wprowadzające / 572 2.4.2. Miejsce, w którym powinna obywać się mediacja / 573 2.4.3. Mediacja jako obowiązkowy element rozprawy 2.4.4. Oczekiwania względem kwalifikacji i umiejętności sądowej / 574 mediatorów / 575 3. Bariery w korzystaniu z mediacji sądowej przez obywateli / 578 3.1. Brak wiedzy na temat mediacji sądowej w polskim społeczeństwie / 578 3.1.1. Uwagi wprowadzające / 578 3.1.2. Samoocena stanu wiedzy na temat mediacji sądowej / 579 3.1.3. Społeczna percepcja mediacji / 580 3.1.4. Fałszywe przekonania na temat mediacji / 582 3.1.5. Zrozumienie definicji mediacji sądowej / 583 3.1.6. Podsumowanie / 585 3.2. Odmienne oceny potencjału mediacyjnego wybranych typów konfliktów / 587 3.2.1. Uwagi wprowadzające / 587 3.2.2. Niechęć Polaków do rozwiązania spraw na drodze sądowej / 587 3.2.3. Konflikty z osobami bliskimi i sąsiadami / 589 3.2.4. Konflikty konsumenckie / 591 12 Spis treści 3.2.5. Konflikty w sprawach związanych z użyciem przemocy i kradzieżą / 593 3.2.6. „Sąd powinien” vs „ja chciałbym” – czy osoby postulujące ogólnie szersze wykorzystywanie mediacji zastosowałyby ją osobiście? / 595 3.2.7. Podsumowanie / 597 3.3. Stosunek do mediacji a wybrane cechy indywidualne / 598 3.3.1. Gotowość do mediacji a stosunek do sądów (badania sondażowe) / 598 3.3.2. Czy istnieje zestaw cech związanych z preferowaniem mediacji jako metody rozwiązywania konfliktów (badania eksperymentalne)? / 600 3.3.3. Opis uzyskanych wyników modelu / 601 3.4. Podsumowanie i dalsze kierunki badań / 603 Rozdział XVIII Opinie ekspertów na temat barier w rozwoju mediacji w Policji (Joanna Stojer ‑Polańska) / 606 1. Wstęp / 606 2. Przyczyny niestosowania mediacji przez Policję / 608 3. Potencjalny zakres stosowania mediacji przez Policję / 612 4. Przekazywanie wiedzy w przedmiocie mediacji / 614 5. Wiedza funkcjonariuszy Policji na temat mediacji / 616 6. Koszty mediacji i miejsce jej prowadzenia / 617 7. Współpraca ze środowiskiem mediatorów / 619 8. Zakończenie / 620 Rozdział XIX Opinie ekspertów na temat barier w rozwoju mediacji w polskim postępowaniu sądowoadministracyjnym (Maksymilian Szeląg ‑Dylewski) / 623 1. Wstęp / 623 2. Ogólne opinie ekspertów na temat aktualnego stanu rozwoju mediacji / 624 3. Bariery w rozwoju mediacji / 627 3.1. Bariery związane z regulacją prawną i postulaty reform / 627 3.2. Bariery związane z organizacją wymiaru sprawiedliwości / 637 13 Spis treści 3.3. Bariery społeczno-kulturowe / 639 4. Mediatorzy – sposób regulacji, wymagania / 641 5. Doświadczenia w korzystaniu z mediacji jako instytucji procesowej / 644 6. Doświadczenia i opinie w zakresie promocji mediacji / 648 7. Zalety i wady mediacji / 651 8. Mediacja z ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi na tle przepisów innych ustaw / 652 9. Perspektywy rozwoju mediacji / 653 10. Zakończenie / 654 Rozdział XX Trójkąt mediacyjny. Właściwe rozwiązywanie sporów? (Janina Czapska) / 656 1. Założenia i metody / 656 2. Jak regulować mediację: prawo – samoregulacja (samorząd mediatorów) czy rynek? / 662 2.1. Uwagi wprowadzające / 662 2.2. Status mediatora / 667 2.3. Ośrodki mediacyjne / 670 2.4. Obligatoryjna mediacja / 672 3. Edukacja w zakresie mediacji / 673 3.1. Edukacja obywatelska? / 673 3.2. Edukowanie mediatorów / 677 3.3. Promocja mediacji. Rola mediów / 679 4. Obywatele najsłabszym ogniwem procesu mediacyjnego? / 682 5. Stan badań empirycznych nad mediacją / 691 6. Przyszłość mediacji / 695 Bibliografia / 701 Indeks / 729 O Autorach / 735 14 Wykaz skrótów Wykaz skrótów BGB dyrektywa 2008/52/WE dyrektywa 2013/11/UE k.c. k.k. k.k.w. Konstytucja RP Akty prawne Bürgerliches Gesetzbuch vom 18. August 1896 in der Fassung der Bekanntmachung vom 2. Januar 2002 (BGBl. I S. 42, 2909; 2003 I S. 738), das zu- letzt durch Artikel 3 des Gesetzes vom 24. Mai 2016 (BGBl. I S. 1190) geändert worden ist dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z  dnia 21 maja 2008 r. w  spra- wie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 136 z 24.05.2008, s. 3, z późn. zm.) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/11/UE z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie al- ternatywnych metod rozstrzygania sporów kon- sumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE (dyrek- tywa w sprawie ADR w sporach konsumenckich) (Dz. Urz. UE L 165 z 18.06.2013, s. 63) ustawa z  dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2  kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) 15 Wykaz skrótów k.p.a. k.p.c. k.p.k. o.p. p.p.s.a. p.u.s.p. rozporządzenie (UE) nr 524/2013 TFUE u.k.s.c. u.s.g. ustawa (nowelizacyjna) z dnia 10 września 2015 r. 16 ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) ustawa z  dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1749 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 201) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o po- stępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 2062 z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 524/2013 z dnia 21 maja 2013 r. w spra- wie internetowego systemu rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE (rozporządzenie w sprawie ODR w sporach kon- sumenckich) (Dz. Urz. UE L 165 z 18.06.2013, s. 1) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 47) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 623 z późn. zm.) ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 446 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 2015 r. o zmianie niektó- rych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod rozwiązywania sporów (Dz. U. poz. 1595) ustawa (nowelizacyjna) z dnia 27 września 2013 r. VwVfg Wykaz skrótów ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie usta- wy – Kodeks postępowania karnego oraz niektó- rych innych ustaw (Dz. U. poz. 1247 z późn. zm.) Verwaltungsverfahrensgesetz vom 25. Mai 1976 in der Fassung der Bekanntmachung vom 23. Januar 2003 (BGBl. I S. 102), das zuletzt durch Artikel 20 des Gesetzes vom 18. Juli 2016 (BGBl. I S. 1679) geändert worden ist Projekty i rekomendacje projekt Komisji Kodyfikacyjnej rekomendacje projekt Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilne- go z dnia 25 kwietnia 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, za- łącznik nr 3 do rekomendacji Zespołu do spraw Systemowych Metod Rozwiązań w  zakresie Polubownych Metod Rozwiązywania Sporów Gospodarczych, Ułatwiających Wykonywanie Działalności Gospodarczej, http://konsultacje. gov.pl/node/3537 rekomendacje Zespołu do spraw Systemowych Metod Rozwiązań w zakresie Polubownych Me- tod Rozwiązywania Sporów Gospodarczych, Ułatwiających Wykonywanie Działalności Go- spodarczej, http://konsultacje.gov.pl/node/3537 Periodyki, zbiory aktów prawnych i orzecznictwa AUW Acta Universitatis Wratislaviensis Biul. PK CBOSA CPR Dz. Urz. Min. Sprawiedl. Biuletyn Prawa Karnego Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administra- cyjnych Civil Procedure Rules Dziennik Urzędowy Ministra Sprawiedliwości 17 Wykaz skrótów Dz. Urz. MG JORF KPP Dziennik Urzędowy Ministra Gospodarki Journal Officiel de la République Française Kwartalnik Prawa Prywatnego M. Praw. Monitor Prawniczy MSiG Monitor Sądowy i Gospodarczy NJW Neue Juristische Wochenschrift ONSA WSA Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i wojewódzkich sądów administracyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna OSNC OSPiKA OTK-A PiP PPC PPH PPK PS ZNUJ ZNSA i Wojskowa Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Polski Proces Cywilny Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Karnego Przegląd Sądowy Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyj- nego Inne skróty AAA ADR ARPA ATNA B2B B2C BATNA American Arbitration Association ang. Alternative Dispute Resolution Advanced Research Projects Agency ang. alternatives to negotiated agreement ang. business‑to‑business ang. business‑to‑consumer ang. best alternative to negotiated agreement 18 Wykaz skrótów ang. consumer alternative dispute resolution Center for Effective Dispute Resolution Defense Advanced Research Projects Agency ang. effective dispute resolution European Extra-Judicial Network European Judicial Network Internet Corporation for Assigned Names and Numbers International Chamber of Commerce ang. Internet Protocol International Telecommunication Union ang. Multi‑Agent Systems ang. most likely alternative to negotiated agree‑ ment Naczelny Sąd Administracyjny New York No-Fault Insurance ang. Online Dispute Resolution hiszp. resolución alternativa de litigios fr. règlement extrajudiciaire des litiges fr. règlement en ligne des litiges / hiszp. resolución de litigios en línea ang. Transmission Control Protocol/Internet Pro‑ tocol Trybunał Konstytucyjny Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy United Nations Commission on International Trade Law ang. worst alternative to negotiated agreement CADR CEDR DARPA EDR EEJ-Net EJN ICANN ICC IP ITU MAS MLATNA NSA NYNF ODR RAL REL RLL TCP/IP TK UDRP UNCITRAL WATNA WIPO World Intellectual Property Organization WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny ZOPA ang. zone of possible agreement 19 Wstęp Wstęp Pięć lat temu, na początku roku 2011, grupa socjologów prawa oraz teore- tyków prawa skupiona wokół nowo powstałego Centrum Alternatywnego Rozwiązywania Sporów przy Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego dyskutowała zagadnienia związane ze stanem i perspekty- wami rozwoju mediacji w Polsce. Sformułowano wówczas tezę, że mediacja oraz pozostałe metody alterna- tywne odgrywają w Polsce istotnie podrzędniejszą rolę niż w innych pań- stwach, zwłaszcza w USA czy w niektórych krajach Europy Zachodniej. Dyskusja ta ujawniła cały szereg zróżnicowanych opinii, niejednokrotnie o obiegowym charakterze, zarówno dotyczących przyczyn takiego stanu rzeczy, jak i dróg jego naprawy. Pozwoliła także na identyfikację licznych problemów badawczych różnorodnego pochodzenia oraz różnej natury. Zidentyfikowanie głównych zagadnień badawczych uzmysłowiło człon- kom zespołu konieczność wzmocnienia jego interdyscyplinarności poprzez poszerzenie o przedstawicieli dogmatyk prawniczych tych gałęzi prawa, w których mediacja bądź inne alternatywne metody rozwiązywania sporów są uznawane za adekwatne w innych krajach. Chodziło zatem o gałęzie prawa procesowego, a mianowicie procedurę cywilną, karną oraz admini- stracyjną, jak również postępowanie sądowoadministracyjne. Wzmocnie- nie interdyscyplinarności zespołu badawczego sprawiło zarazem, że po- szerzeniu uległ zakres planowanego projektu – możliwe stało się bowiem przeprowadzenie badań w trzech perspektywach: teoretyczno-opisowej, normatywnej oraz empirycznej. Rozbudowany został także zakres metod alternatywnych poddanych analizie, chociaż mediacja pozostała metodą pierwszoplanową. Projekt zespołu badawczego przybrał formalny kształt w postaci wniosku zarejestrowanego przez Narodowe Centrum Nauki 21 Wstęp w Krakowie pod numerem N N110 130740. Umowę o realizację projektu badawczego własnego zatytułowanego „Mediacja i inne alternatywne meto- dy rozwiązywania sporów w polskim systemie prawnym – teoria i praktyka” (nr 1307/B/H03/2011/40) zawarto w dniu 13 czerwca 2011 r., a kierownikiem zespołu został prof. dr hab. Krzysztof Płeszka. W  skład zespołu badawczego weszli: dr hab. Dobrosława Szumiło- -Kulczycka, prof. UJ, dr Katarzyna Gajda -Roszczynialska, dr Radosław Flejszar, dr hab. Andrzej Grabowski, dr Kamil Klonowski, dr Karolina Mania oraz niżej podpisani redaktorzy tomu: dr hab. Janina Czapska, prof. UJ, prof. dr hab. Krzysztof Płeszka, dr Mateusz Pękala oraz dr Mi- chał Araszkiewicz. W miarę postępu prac, a w szczególności badań em- pirycznych, zespół uzupełniano poprzez kooptację specjalistów z zakresu socjologii prawa, osób posiadających doświadczenie w stosowaniu metod alternatywnych w poszczególnych dziedzinach prawa procesowego, a także przedstawicieli dogmatyki prawa. Byli to: dr Paweł Czarnecki, dr Tomasz Cyrol, dr Grzegorz Frączek, dr Joanna Stojer -Polańska, mgr Anna Bicz, mgr Janusz Gwiazdowski, mgr Mariola Hacia -Groticka, mgr Krzysztof Ka- sparek, mgr Małgorzata Roszkowska, mgr Katarzyna Sawicka, mgr Monika Stachura, mgr Maksymilian Szeląg -Dylewski oraz mgr Daria Wójcik. Prze- prowadzenie badań empirycznych było możliwe dzięki zaangażowaniu ośrodków mediacyjnych działających przy Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Śląskim. Zasadniczym zamierzeniem badawczym zespołu było przeprowadzenie wielopłaszczyznowych interdyscyplinarnych badań nad problematyką al- ternatywnych metod rozwiązywania sporów, w szczególności dotyczących zastosowania tych metod, a przede wszystkim mediacji, w polskim systemie prawnym. Projekt podzielono na trzy podstawowe części: po pierwsze – część teoretyczną, obejmującą analityczne modelowanie stosowania metod ADR (ang. alternative dispute resolution) na tle ogólnej koncepcji rozwią- zywania sporów, po drugie – normatywne ujęcie dogmatyczno prawne i po trzecie – część empiryczną. Badania w każdym obszarze poprzedzone zo- stały analizą aktualnego stanu wiedzy. W trakcie realizacji projektu uczest- nicy zespołu publikowali wyniki cząstkowe w artykułach, wystąpieniach konferencyjnych oraz w opracowaniach zbiorowych. Istotnym wydarze- niem w procesie podsumowywania badań i prezentacji ich wyników była 22 Wstęp przewidziana w projekcie ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Jagiel- lońskie Dni Mediacji”, zorganizowana w listopadzie 2014 r. Konferencja umożliwiła członkom zespołu przedstawienie wyników badań, zwłaszcza rezultatów badań społecznych, unaoczniających bariery dotyczące szerszego wprowadzenia mediacji do polskiego systemu prawa. Niniejsza książka przedstawia wszystkie istotne rezultaty projektu ba- dawczego. Rezultaty te polegają na rekonstrukcji aktualnego stanu badań, przedstawieniu zastosowanych metod badawczych oraz analiz pojęciowych, normatywnych i empirycznych w poszczególnych obszarach. Prezentowany tom jest jedną z dwóch książek, stanowiących efekt realizacji projektu naukowego. Na rynku dostępny jest już tom w języku angielskim zatytułowany Mediation in Poland. Theory Practice pod redakcją niżej podpisanych, który ukazał się w 2015 r. Niniejsza książka jest jednak znacz- nie bardziej obszerna i rozbudowana. Uwzględnia także dynamikę zmian stanu prawnego w Polsce w zakresie regulacji mediacji. Decyzja o publikacji rezultatów badawczych projektu w postaci książek zamiast, jak to często ma miejsce, serii niezależnych artykułów podyktowana została dwiema prze- słankami. Po pierwsze, zarówno redaktorzy, jak i autorzy poszczególnych tekstów uznali, że zasługuje na podkreślenie interdyscyplinarny charakter projektu badawczego, obejmujący zagadnienia teoretyczne, dogmatyczno- prawne oraz socjologiczno-prawne, a zarazem skoncentrowany na ujęciu form i metod ADR, a w szczególności mediacji, z różnych perspektyw na- ukowych. Prezentacja tak szerokiego spektrum ujęć poprzez publikację po- szczególnych artykułów zapewne nie byłaby możliwa. Jako podstawowe za- łożenie projektu badawczego przyjęto tezę o niewystarczającej komunikacji pomiędzy różnymi dyscyplinami nauk prawnych, natomiast jednym z ce- lów, jakie sobie postawili członkowie zespołu, było poszukiwanie sposobu wzmocnienia interakcji pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami. Prezen- towany tom powinien umożliwić Czytelnikowi przynajmniej porównanie, a być może skonfrontowanie różnych stanowisk w kwestii implementacji metod alternatywnych w rozwiązywaniu sporów w Polsce. Z tego właśnie powodu w prezentowanym tomie autorzy podejmują starania w celu roz- winięcia holistycznej perspektywy, która może być pomocna w przyszłych pracach legislacyjnych nawiązujących do teorii i praktyki funkcjonowania metod ADR. 23 Wstęp Po drugie, przyjęta perspektywa dostarcza szerokiej podstawy dla przy- szłych poszukiwań badawczych dotyczących funkcjonowania różnorod- nych instytucji dotyczących rozwiązywania sporów, dociekań obejmujących rozległe spektrum stanowisk – od teoretycznoprawnych do praktyczno- -empirycznych. W opinii redaktorów niniejszego tomu wyłącznie takie założenia badawcze pozwalają na zminimalizowanie ryzyka nieuzasad- nionej generalizacji wyników badań jedynie z punktu widzenia pojedynczej dyscypliny nauk prawnych. Warto podkreślić, że przyjęta holistyczna per- spektywa nie stanowi próby powrotu do dyskusji nad wielopłaszczyznową koncepcją prawa, skonstruowaną i rozwiniętą przez Kazimierza Opałka, Jerzego Wróblewskiego i Marię Borucką -Arctową. Postępujemy raczej wedle założenia, że różne instytucje czy wręcz całe dziedziny prawoznawstwa, takie jak np. alternatywne metody rozwiązywania sporów, a także sądowe stosowanie prawa, ochrona praw człowieka czy system podatkowy w celu uzyskania całościowego ujęcia, winny być analizowane z różnych perspek- tyw, dostosowanych do badania istotnych aspektów tych zjawisk. Ich pod- stawowe znamiona pojęciowe, cechy normatywne czy też sfery funkcjo- nowania społecznego są wyjaśniane najlepiej przez, odpowiednio, metody teorii prawa, dogmatykę prawniczą oraz różne dziedziny badań empirycz- nych (włączając socjologię prawa, psychologię prawa czy badania w zakresie ekonomicznej analizy prawa). Nie jest możliwa w tym miejscu dyskusja relacji pomiędzy argumentami i wnioskami przywoływanymi w poszcze- gólnych ujęciach, niemniej należy podkreślić, że rezultaty te mogą na siebie wzajemnie oddziaływać w różny sposób. Przykładowo rezultaty badawcze osiągnięte przez zastosowanie jednej metody mogą zostać przyjęte jako przesłanki rozumowania przeprowadzonego przy użyciu innego podejścia; argumenty, których źródłem jest jedna metoda, mogą podważać argumenty rozwinięte na innym polu itd. Jednakże największe ryzyko, jakie powstaje przez ograniczenie się do jednej perspektywy badawczej, to zwiększenie prawdopodobieństwa możliwości pominięcia istotnych własności badane- go przedmiotu i w efekcie dokonania błędnej interpretacji analizowanych problemów. Wąskie, doktrynalne ujęcie badanej instytucji może prowadzić do mylnego wniosku, że powodów niskiego poziomu społecznej akceptacji dla danej instytucji prawnej (np. określonej metody alternatywnej) upatry- wać należy w niedoskonałości regulacji prawnej, podczas gdy rzeczywiste przyczyny mogą być natury empirycznej, a nie normatywnej. Oczywiście możliwa jest także sytuacja odwrotna. W oparciu o te podstawowe założenia 24 Wstęp można pokusić się o stwierdzenie, że prezentowany tom jest początkowym krokiem na drodze do zainicjowania intensywnej i pogłębionej dyskusji pomiędzy uczestnikami badań w różnych obszarach dotyczących zjawiska alternatywnych metod rozwiązywania sporów w Polsce. Tytuł monografii: „Mediacja. Teoria, normy, praktyka”, wybrany został nieprzypadkowo. W ocenie redaktorów tomu jedynie holistyczne ujęcie, obejmujące aspekty teoretyczne (pojęciowe), dogmatyczno prawne oraz społeczne, może dać adekwatny obraz interesującej nas tutaj problematyki. Mamy nadzieję, że interesujące rezultaty tej dyskusji mogą prowadzić do pożądanych zmian w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości. Pierwsza część książki, obejmująca jedno obszerne studium autorstwa Mi- chała Araszkiewicza i Krzysztofa Płeszki, stanowi próbę udzielenia odpo- wiedzi na pytanie, w jakim zakresie metody analityczne teorii prawa mogą doprowadzić do lepszego zrozumienia zjawiska ADR. Punktem wyjścia dla rozważań jest oparte na analizie literatury przedmiotu stwierdzenie, że pojęcie alternatywnego rozwiązywania sporów jest wieloznaczne, nieostre i otwarte, a to z uwagi na fakt, że wzmiankowane cechy dotyczą każdego z komponentów tego pojęcia, to jest pojęć alternatywności, rozwiązywania oraz sporu. W dyskusji dotyczącej wprowadzania elementów ADR do istniejących procedur prawnych dostrzegalne są: zamieszanie pojęciowe i spór terminologiczny. Uczestnicy tej dyskusji, nie tylko wywodzący się z różnych dziedzin badawczych (prawo, psychologia, socjologia), ale także będący przedstawicielami różnych dogmatyk prawniczych (postępowa- nie cywilne, karne, administracyjne i sądowoadministracyjne), posługują się zróżnicowanymi schematami pojęciowymi. W konsekwencji powstają ryzyka bądź ograniczonej przekładalności jednych schematów na dru- gie, bądź wikłania się w niekonkluzywne spory werbalne, wyrażające się np. w pytaniach, takich jak: „Czy projektowana instytucja w ogóle jest mediacją?”, „Czy w kontekście tego postępowania możemy w ogóle mówić o sporze?”. Co więcej, wydaje się, że istnieją ważne ograniczenia systemowe dotyczące implementacji elementów ADR do niektórych pro- cedur. W wielu przypadkach zasadniczą przeszkodą do stosowania tych metod są zasady systemowe poszczególnych gałęzi prawa, procedur czy modeli stosowania prawa. Można postawić tezę, że i w tym zakresie bra- kuje ogólnej refleksji teoretycznej mogącej wskazać, w jaki sposób radzić sobie z tymi problemami. 25 Wstęp Autorzy konstruują ogólny schemat pojęciowy, który niezależnie od swo- ich walorów teoretycznych może ułatwić prowadzenie dyskusji na temat różnych form ADR, w szczególności w dyskursie legislacyjnym. Schemat ten jest oparty na ogólnym pojęciu stanu rzeczy oraz tzw. tranzycji, czyli przejścia od początkowego stanu rzeczy do finalnego stanu rzeczy. Sfor- mułowane zostają także ogólne definicje zjawisk konfliktu, sprawy oraz sporu, a ponadto zrekonstruowane zostają typy sytuacji, w których te aspekty występują. Analizie podlega także pojęcie alternatywności, tu rozumiane jako stopniowe uchylanie poszczególnych zasad modelu są- dowego stosowania prawa. Druga część książki składa się z czterech rozdziałów, mających charakter dogmatyczno prawny lub w znacznej mierze dogmatyczno prawny. Dotyczą one kolejno problematyki implementacji metod alternatywnych do postę- powania cywilnego, karnego, sądowoadministracyjnego i stosowania tych metod w rozwiązywaniu sporów online. Zagadnienie użyteczności metod alternatywnych w rozwiązywaniu sporów o naturze pozwalającej także na ich rozstrzygnięcie adjudykacyjne w postę- powaniu cywilnym stanowi główny wątek rozważań w tekście autorstwa Radosława Flejszara oraz Katarzyny Gajdy -Roszczynialskiej. Autorzy roz- poczynają ten wątek od przeglądu różnych form alternatywnych z punktu widzenia kryterium ich efektywności w rozwiązywaniu sporów cywilnych. Wzrastająca liczba sporów unaoczniła problem nieskuteczności adjudyka- cyjnego trybu ich rozwiązywania, co w połączeniu z narastającą formaliza- cją i specjalizacją postępowań sądowych rysuje obraz niewydolnych sądów cywilnych. Wprawdzie od 2005 r. polskie cywilne postępowanie sądowe zostało wzbogacone o mediację, ale aktualne znaczenie tej formy rozwią- zywania sporów jest marginalne. Sporo uwagi poświęcają autorzy analizie obowiązujących regulacji prawnych, formułując liczne uwagi krytyczne. Po- dobnie obszerna jest analiza formułowanych dotychczas w literaturze pro- pozycji rozwiązań legislacyjnych. Takie ujęcie problematyki implementacji form alternatywnych w polskim postępowaniu cywilnym, z perspektywy de lege lata oraz de lege ferenda, stanowi dla autorów podstawę do analizy komparatystycznej uwzględniającej także legislację wspólnotową oraz jej wymagania wobec legislacji krajowej. W konsekwencji przeprowadzonych badań zidentyfikowane zostają wstępne hipotezy na temat głównych barier 26 Wstęp w implementacji metod alternatywnych, a w szczególności mediacji, do polskiego systemu prawa. Dwa następne rozdziały pierwszej części książki skonstruowane zostały wokół bardzo podobnej idei, a mianowicie idei poszukiwania ograniczeń dla możliwości wprowadzenia metod alternatywnych. Pierwszy ze wspo- mnianych rozdziałów dotyczy rozwiązywania sporów karnych metodami alternatywnymi, a w szczególności przy pomocy mediacji. Drugi z nich rozważa możliwości rozwiązywania sporów administracyjnych przy uży- ciu tychże metod w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Dla auto- rów obu rozdziałów jedno z istotnych źródeł ograniczeń odnaleźć można w publicznoprawnym charakterze dziedzin, których rozważania dotyczą. W szczególności poszukują odpowiedzi na pytanie: „Jak implementować rozwiązania nastawione na realizację w maksymalnym stopniu zasady au- tonomii woli stron, nie naruszając istotnych prerogatyw państwa i prawa publicznego chroniącego te prerogatywy?”. Dobrosława Szumiło -Kulczycka, autorka pierwszego opracowania, w po- szukiwaniu odpowiedzi na tak postawione pytanie odwołuje się do po- równania modeli odpowiedzialności karnej: modelu retrybutywnego oraz modelu restytucyjnego, opartego na idei restorative justice. Uzasadnienie dla odmienności rozwiązywania sporów karnych od sporów cywilnych z per- spektywy zasadniczego problemu ochrony prerogatyw państwa upatruje autorka w innym niż w cywilistyce rozumieniu alternatywności oraz sporu, co w konsekwencji prowadzi do innego znaczenia przypisywanego pojęciu rozwiązania sporu. Takie ujęcie pozwala na rozważenie celów, ograniczeń stosowania metod alternatywnych oraz instytucji je stosujących. W rezul- tacie autorka udziela odpowiedzi na pytane: „Jak dojść do porozumienia w sprawach karnych, sięgając zarówno do formalnych, jak i nieformalnych sposobów jego osiągnięcia?”. W rozdziale opracowanym przez Kamila Klonowskiego podjęto próbę zna- lezienia kompromisowego rozwiązania w ramach obowiązującej formuły postępowania sądowoadministracyjnego, tak by przede wszystkim ochronić tradycyjne prerogatywy władzy sądowniczej w zakresie kontroli legalności działalności administracji publicznej, a z drugiej strony umożliwić zasto- sowanie metod alternatywnych. Wskazano przy tym na zgłaszane w dok- 27 Wstęp trynie postępowania administracyjnego wątpliwości dotyczące generalnej dopuszczalności stosowania metod alternatywnych w tym postępowaniu. Istota problemu tkwi bowiem w sposobie działania norm prawa admini- stracyjnego, które na etapie postępowania administracyjnego są poddawane procesowi konkretyzacji, zaś w postępowaniu sądowoadministracyjnym proces ten i jego wyniki są przedmiotem kontroli. Autor w tej drugiej pro- cedurze dopatruje się jednak elementów sporu o legalność działań admi- nistracji i przy takim założeniu dopuszcza możliwość stosowania alterna- tywnych metod. Podkreśla przy tym, że wymaga to przyjęcia dodatkowych założeń, oraz wskazuje na potrzebę odejścia od pojmowania metod alter- natywnych w sposób cywilistyczny. Tym samym mediacja w postępowaniu sądowoadministracyjnym w relacji do wzoru tej metody w postępowaniu cywilnym stanowi swoistą alternatywę wewnętrzną, hybrydową metodę alternatywną. Autor szczegółowo analizuje zarówno tę hybrydową postać mediacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jak i nieliczne inne sposoby rozwiązywania sporów administracyjnych, alternatywne wobec form władczych. Celem tekstu Karoliny Mani jest wyjaśnienie pojęcia elektronicznej odmia- ny pozasądowych metod rozwiązywania sporów oraz omówienie specyfiki mediacji i arbitrażu online (ang. online dispute resolution – ODR) wraz z analizą dopuszczalności ich stosowania w prawie krajowym, pozwalającą na sformułowanie postulatów de lege ferenda. Badając wybrane pola zasto- sowania ODR, tj. spory konsumenckie i konflikty o domeny internetowe, autorka pragnie zidentyfikować ich mocne i słabe strony. Ostatnia część roz- działu stanowi omówienie unijnego pakietu legislacyjnego (dyrektywa Par- lamentu Europejskiego i Rady 2013/11/UE z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie alternatywnych metod rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE [dyrektywa w sprawie ADR w sporach konsumenckich], Dz. Urz. UE L 165 z 18.06.2013, s. 63, i rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 524/2013 z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie internetowego systemu rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE [rozporządzenie w sprawie ODR w sporach kon- sumenckich], Dz. Urz. UE L 165 z 18.06.2013, s. 1), którego efektem było uruchomienie 15 lutego 2016 r. pierwszej ogólnoeuropejskiej platformy ODR. Ostatni rozdział drugiej części książki jest więc wyróżniony z uwagi 28 Wstęp na inne kryterium niż trzy poprzednie (stosowanie określonej technolo- gii, a nie wskazana gałąź prawa proceduralnego), ale z uwagi na fakt, że koncentruje się on na kwestiach normatywnych, a nie programistycznych, stanowi cenne dopełnienie rozważań o charakterze dogmatyczno prawnym. Trzecia część niniejszego tomu poświęcona jest prezentacji wyników badań empirycznych przeprowadzonych w ramach projektu. Poprzez dokonanie pogłębionej diagnozy prawnych oraz społecznych uwarunkowań rozwoju instytucji alternatywnego rozwiązywania sporów w Polsce zespół badawczy dążył do wyjaśnienia przyczyn aktualnego niewielkiego znaczenia prak- tycznego metod ADR w Polsce oraz do stworzenia podstaw dla dalszych dyskusji dotyczących najskuteczniejszych narzędzi ich implementacji. Punktem wyjścia przy realizacji badań empirycznych było przygotowanie w oparciu o pytanie główne katalogu hipotez dotyczących trzech rodzajów barier w rozwoju mediacji w Polsce. Są to: 1) bariery związane z szeroko rozumianym systemem prawnym, 2) bariery związane ze środowiskiem mediacyjnym oraz 3) bariery związane ze społeczno-kulturowymi uwarunkowaniami roz- woju metod ADR. Dokonana konceptualizacja opierała się na założeniu, że rozwój alternatyw- nych metod rozwiązywania sporów w Polsce nie tylko jest uzależniony od rozwiązania kluczowych (i opisanych w pierwszej części niniejszego tomu) problemów dogmatyczno prawnych, odnoszących się do kształtu tej instytu- cji oraz normatywnych podstaw funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, lecz także wymaga podjęcia odpowiednich, szeroko zakrojonych działań popularyzacyjnych, zarówno wśród obywateli, jak i wśród przedstawicieli poszczególnych grup zawodowych (przede wszystkim wśród sędziów, pro- kuratorów, policjantów oraz adwokatów i radców prawnych). Zgodnie z główną hipotezą badawczą w zakresie barier związanych z sy- stemem prawnym przyjęto, że na rozwój mediacji negatywnie wpływał ówczesny, tzn. obowiązujący w czasie prowadzenia badań, kształt regulacji w zakresie. Zakładano, że ten negatywny wpływ odnosił się przykładowo do: kwalifikacji mediatorów, zasad prowadzenia list mediatorów, wyna- grodzenia mediatorów i zasad rozliczania kosztów mediacji prowadzo- nych ze skierowania sądu (zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych). 29 Wstęp Krytykowane rozwiązania prawne odnosiły się m.in. do braku mediacji w sprawach o wykroczenia, braku możliwości zwolnienia z kosztów me- diacji poszczególnych grup obywateli, braku możliwości umorzenia postę- powania prowadzonego przez prokuratora na podstawie ugody zawartej przez strony w wyniku mediacji, braku zażalenia na postanowienie o od- mowie mediacji, czy wreszcie do braku mediacji obligatoryjnej. Przyjęcie szerokiej (socjologiczno-prawnej) definicji systemu prawnego pozwoliło na uwzględnienie w przeprowadzonych badaniach również zagadnień in- stytucjonalnych, związanych z takim sposobem funkcjonowania organów wymiaru sprawiedliwości, który może przyczyniać się do niewielkiej liczby mediacji w skali kraju. Hipotezy badawcze w tym zakresie odnosiły się prze- de wszystkim do negatywnego wpływu ograniczeń organizacyjno-finanso- wych, lokalowych, a także braku jednolitych i skutecznych mechanizmów informowania potencjalnych stron mediacji o możliwości skorzystania z tej metody. Do najważniejszych zagadnień szczegółowych należały postulaty w zakresie reformy zasad prowadzenia list mediatorów przy sądach oraz zasad sporządzania statystyk i oceniania sprawności pracy sędziów i pro- kuratorów. Uwzględniono ponadto takie czynniki, jak postawy sędziów, prokuratorów i zawodowych pełnomocników procesowych oraz wpływ, jaki wywiera na te postawy przyjęty model edukacji. Główna hipoteza w zakresie barier związanych ze środowiskiem media- cyjnym dotyczyła negatywnego wpływu braku standaryzacji kwalifikacji mediatorów oraz braku odpowiednich mechanizmów zapewniających wy- soki poziom ich szkolenia. Pod uwagę wzięto także problemy organizacyjne, z jakimi muszą się mierzyć ośrodki mediacyjne, oraz perspektywy rozwoju mediacji przedsądowych. Na etapie przygotowywania badań empirycznych jako hipotezę przyję- to, że podstawową barierę o charakterze społeczno-kulturowym stanowi ogólnie niski poziom świadomości prawnej obywateli, co jest powiązane z brakiem ich przekonania o skuteczności i wiążącym charakterze mediacji sądowej. Polacy często preferują drogę sądową, prowadzącą do wydania i wykonania wyroku, jako skuteczniejszą i bezpieczniejszą. Kolejny wzię- ty pod uwagę czynnik to utrzymujący się od dłuższego czasu negatywny społeczny wizerunek wymiaru sprawiedliwości, zarówno w zakresie rea- lizowanych przez niego funkcji (np. brak odpowiedniego zabezpieczania 30 Wstęp interesów i potrzeb osób pokrzywdzonych), jak i w zakresie oceny jego bieżącej działalności. Przy realizacji badań analizowano również wpływ aktualnego modelu edukacji dzieci i młodzieży na perspektywy rozwoju metod polubownych w Polsce. Powyższa identyfikacja barier posłużyła do opracowania kwestionariusza wywiadu pogłębionego z ekspertami. Łącznie przeprowadzono 233 wy- wiady z przedstawicielami poszczególnych grup zawodowych (sędziowie cywilni i karni, prokuratorzy, policjanci, zawodowi pełnomocnicy pro- cesowi cywilni i karni, mediatorzy, eksperci z zakresu prawa admini- stracyjnego), zachowując anonimowość poszczególnych respondentów. Dzięki przeprowadzeniu wywiadów pogłębionych zespół badawczy miał możliwość zebrania i scharakteryzowania głównych tendencji widocznych w opiniach ekspertów na temat dostrzeganych barier w rozwoju mediacji, a także na temat ich postulatów dotyczących pożądanych zmian w tym zakresie. Opracowywanie wyników polegało przede wszystkim na wyod- rębnieniu stanowisk przeważających oraz określeniu tych najbardziej skraj- nych. Po uporządkowaniu różnych opinii prezentowanych przez ekspertów na dany temat przeprowadzono analizę argumentów wykorzystywanych przez zwolenników poszczególnych koncepcji. Zebranie opinii ekspertów w zakresie szerokiego spektrum uwarunkowań wpływających na obecny stan i perspektywy rozwoju mediacji w polskim systemie prawnym było głównym zamierzeniem zespołu badawczego. Uwzględnienie w badaniu wielu kwestii szczegółowych (czego konsekwencją jest przyjęty w książce sposób prezentacji wyników) dało zespołowi badawczemu możliwość zre- konstruowania czynników wpływających na znikome znaczenie mediacji w polskim systemie prawnym. Kolejny etap empirycznej części projektu badawczego składał się z dwóch części. Obejmował w I fazie przeprowadzenie na reprezentatywnej próbie 1005 dorosłych Polaków badań telefonicznych (CATI) na temat obywateli i stosunku do mediacji, jak też oceny polskiego prawa i praktyki jego stosowania w zakresie sądowych i pozasądowych metod rozwiązywania sporów. W II fazie zrealizowano na grupie 652 dorosłych Polaków ekspe- rymentalne badania internetowe (CAWI) na temat czynników wpływają- cych na gotowość skierowania sprawy do mediacji sądowej i pozasądowej w wybranych typach spraw. Jednym z problemów szczegółowych było 31 Wstęp różnicowanie społecznych ocen skuteczności różnych trybów rozwiązy- wania sporów ze względu na rodzaje spraw oraz czynniki charakteryzu- jące status stron. Część drugą monografii otwiera szczegółowe omówienie przez Mateusza Pękalę celów przyświecających zespołowi badawczemu przy przygoto- wywaniu i realizowaniu badań empirycznych w ramach grantu oraz podstawowych założeń metodologicznych, na których oparto badania. Następnie Czytelnik może zapoznać się z serią tekstów traktujących o wynikach badań opinii ekspertów. W opracowaniach tych scharakte- ryzowane zostały zarówno bariery systemowe rozwoju mediacji w Pol- sce, jak i sposoby wzmocnienia roli instytucji mediatora w polskim systemie prawnym oraz społeczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju mediacji w naszym kraju. Odrębne opracowania poświęcono specyfice rozwoju mediacji w praktyce policyjnej oraz w praktyce postępowań sądowoadministracyjnych. Rozdziały, których autorami są odpowiednio Tomasz Cyrol i Paweł Czarne- cki, poświęcone zostały tym barierom w rozwoju mediacji, które są związane z szeroko rozumianym systemem prawnym. Pierwszy z autorów analizuje wypowiedzi ekspertów w zakresie rozwoju mediacji cywilnej w kontekście uznawanych przez nich za uzasadnione postulatów o charakterze de lege lata i de lege ferenda. Wymaga podkreślenia, że opinie ekspertów dotyczą- ce funkcjonujących w niektórych krajach modeli mediacji obligatoryjnej istotnie się różnią. Zwolennicy wprowadzenia elementu przymusowego, chociażby jedynie w odniesieniu do spotkania informacyjnego, wskazy- wali, że byłoby to zasadne przede wszystkim w sprawach rodzinnych oraz w pozostałych sprawach cywilnych o niskiej wartości przedmiotu sporu. Mniejsze kontrowersje wzbudzała kwestia wysokości wynagrodzenia za prowadzenie mediacji sądowej, które respondenci w większości uznawali za zbyt niskie. W efekcie sami mediatorzy nie są odpowiednio motywo- wani do rzetelnego sprawowania swoich obowiązków. Z drugiej zaś strony uczestnicy postępowań mediacyjnych nie są przekonani o skuteczności tej metody. Autor omawia również tendencje widoczne w opiniach ekspertów m.in. w odniesieniu do takich kwestii, jak możliwość prowadzenia mediacji w budynku sądu oraz możliwość „odsyłania” stron do mediacji prowadzonej w czasie przerwy w posiedzeniu sądu. 32 Wstęp Paweł Czarnecki analizuje opinie sędziów, prokuratorów i pełnomocni- ków procesowych na temat mediacji w sprawach karnych, ze szczególnym uwzględnieniem takich zagadnień, jak: perspektywy rozwoju mediacji na przestrzeni ostatnich kilku lat, ocena jakości regulacji prawnych w tym za- kresie oraz praktyka stosowania przepisów dotyczących mediacji, postulaty reformy regulacji w tym zakresie, ocena obowiązkowej mediacji w spra- wach karnych, propozycja wprowadzenia obowiązkowego informowania o mediacji, zasadność wprowadzenia mediacji w sprawach o wykroczenia oraz na etapie postępowania wykonawczego, ocena funkcjonowania umo- rzenia restytucyjnego. Opinie dotyczące powyższych kwestii były w dużej mierze zdeterminowane rolą zawodową pełnioną przez konkretnego eks- perta. Przykładowo o ile mediatorzy podkreślali pozytywne efekty mediacji polegające na przywróceniu dobrych relacji pomiędzy pokrzywdzonym a oskarżonym, o tyle prokuratorzy w mediacji upatrywali raczej sposobu sprawnego zakończenia postępowania przygotowawczego, natomiast zawo- dowi pełnomocnicy procesowi niechęć do mediacji uzasadniali stereoty- powym poglądem mówiącym, że mediatorzy są dla nich konkurentami na rynku usług prawnych. Autor analizuje również wypowiedzi respondentów w zakresie barier w rozwoju mediacji, które wynikają zarówno z przyjętych rozwiązań legislacyjnych, jak i np. postaw reprezentantów poszczególnych zawodów prawniczych. W każdej z badanych grup można było spotkać za- równo entuzjastów stosowania mediacji, jak i osoby tej instytucji niechętne, przy czym tych drugich było znacznie więcej. W kolejnym rozdziale Mariola Hacia -Groticka oraz Paweł Czarnecki anali- zują opinie ekspertów na temat barier instytucjonalnych w rozwoju mediacji w sprawach karnych i cywilnych oraz w zakresie promocji mediacji w środo- wiskach prawniczych. Respondenci zgodnie podkreślali, że mediacja to za- wsze i wyłącznie metoda alternatywna wobec klasycznego postępowania ad- judykacyjnego. Nie zmienia to faktu, iż jako metoda komplementarna (a nie konkurencyjna) mediacja powinna być stosowana w możliwie najszerszym zakresie, na pewno szerszym niż obecnie. W opracowaniu szczegółowo omówiono m.in. bariery w rozwoju mediacji mające swoje źródło w funk- cjonowaniu wymiaru sprawiedliwości, organów ścigania oraz organizacji ośrodków mediacyjnych. Należy zwrócić uwagę na zniechęcające do stoso- wania mediacji zasady sprawozdawczości i oceniania sprawności działania sądów i prokuratur. Autorzy omawiają również opinie ekspertów w zakresie 33 Wstęp promocji mediacji w środowiskach prawniczych. Najczęściej postulowano wprowadzenie systematycznych szkoleń oraz innych form edukacji służą- cych poszerzaniu wiedzy o praktycznych aspektach korzystania z metod polubownych zarówno wśród osób już wykonujących zawody prawnicze, jak i studentów oraz aplikantów. Wydaje się, że bez wypracowania skutecz- nych mechanizmów przekonywania prawników sceptycznie nastawionych do stosowania metod polubownych nie będzie możliwe wzmocnienie roli mediacji w polskim systemie prawnym. Małgorzata Roszkowska oraz Daria Wójcik w opracowaniu zatytułowanym „Doświadczenia prawników i mediatorów w stosowaniu mediacji. Perspek- tywa empiryczna” analizują tę cześć badań, w której respondenci mieli okazję wypowiedzieć się na temat problemów, z jakimi spotyka się stosowanie media- cji w ich indywidualnej praktyce zawodowej. W szczególności chodzi o liczbę i ocenę postępowań mediacyjnych, w których bezpośrednio lub pośrednio brali udział, ewentualnie o przyczyny niestosowania tej instytucji w swojej praktyce zawodowej. Znalazł tu odzwierciedlenie widoczny we wszystkich grupach zawodowych (z wyjątkiem mediatorów) podział na zwolenników me- diacji, dostrzegających praktyczne korzyści związane z jej stosowaniem, oraz na osoby, które nie stosują tej metody ze względu na brak przekonania o jej skuteczności lub ze względu na negatywne doświadczenia. Autorki wskazują, że zdecydowanie największy sceptycyzm przejawiała grupa prokuratorów. Kolejne rozdziały dotyczą problematyki poszukiwania optymalnego spo- sobu zapewnienia instytucji mediacji odpowiedniego znaczenia w funk- cjonowaniu systemu prawnego. Mateusz Pękala analizuje opinie ekspertów w zakresie pożądanych kwalifikacji, jakie powinni spełniać mediatorzy. Jest to szczególnie istotne ze względu na mały stopień integracji środo- wisk zawodowych prawników i mediatorów. Jeśli sędziowie, prokuratorzy, policjanci i zawodowi pełnomocnicy mają być zachęcani do częstszego korzystania z mediacji, to należy zapewnić odpowiedni poziom szkolenia mediatorów, który przyczyni się do zwiększenia zaufania do tej instytucji. Eksperci pytani o modelowy profil „dobrego mediatora” formułowali różno- rodne opinie na temat wiedzy i umiejętności, jakimi powinni dysponować zawodowi mediatorzy, odwołując się zarówno do wiedzy prawniczej, jak i do wiedzy z zakresu socjologii i psychologii. Często zwracano uwagę na fakt, iż mediatorzy powinni specjalizować się w zakresie poszczególnych 34 Wstęp rodzajów spraw, co pozwoli stronom sporów dobierać odpowiednich me- diatorów do konkretnych typów sporów. Kolejne dwa rozdziały dotyczą opinii ekspertów w zakresie zasad funk- cjonowania ośrodków mediacyjnych. Grzegorz Frączek wskazuje, że za- sadne byłoby uregulowanie przedmiotowych kwestii w odrębnym akcie normatywnym rangi ustawowej. Stworzenie ogólnych ram prawnych dla działalności ośrodków mediacyjnych przyczyniłoby się do podniesienia jakości oferowanych przez nie usług oraz do zwiększenia rozpoznawalności i poprawy społecznego wizerunku grupy zawodowej mediatorów. Anna Bicz charakteryzuje rozbieżności w opiniach ekspertów na temat za- sad prowadzenia list mediatorów. Sposób unormowania zasad prowadzenia takich list wywoływał kontrowersje przedstawicieli nauki i praktyków już od czasu wprowadzenia mediacji cywilnej do polskiego porządku praw- nego. Respondenci nie byli zgodni przede wszystkim w kwestii podmiotu, który powinien być odpowiedzialny za prowadzenie list mediatorów, oraz informacji, które powinny być na tych listach udostępniane. Wiele postula- tów zgłaszanych przez ekspertów znalazło swoje odzwierciedlenie w przy- jętej przez ustawodawcę w końcu 2015 r. nowelizacji przepisów w zakresie mediacji w sprawach cywilnych1. Małgorzata Roszkowska i Daria Wójcik przedstawiają zebrane w trakcie realizacji badań empirycznych opinie w zakresie najlepszych, zdaniem eks- pertów, strategii prowadzenia mediacji. Zarówno wielu sędziów, jak i peł- nomocników wskazywało na zalety mediacji ewaluatywnej, która może być szczególnie przydatna w związku z ogólnie niskim poziomem świado- mości prawnej społeczeństwa polskiego. Wśród mediatorów zaś widoczny był wyraźny podział na zwolenników określonych strategii mediacyjnych, co zapewne wynika z przyjmowanych przez różne ośrodki mediacyjne od- miennych standardów szkoleń. Kolejne trzy rozdziały empirycznej części książki zawierają analizę wyników badań dotyczących doświadczeń i poglądów ekspertów co do społecznych 1 Ustawa z dnia 10 września 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod rozwiązywania sporów (Dz. U. poz. 1595). 35 Wstęp postaw wobec alternatywnych metod rozwiązywania sporów, wpływu pozio- mu ogólnej świadomości prawnej obywateli oraz społecznych ocen instytucji wymiaru sprawiedliwości na perspektywy rozwoju mediacji w Polsce. Mate- usz Pękala przedstawia wachlarz czynników, które zdaniem respondentów wpływają na ogólne postawy obywateli wobec sytuacji konfliktowych oraz na wybór sposobu rozwiązania sporu. Doświadczenia ekspertów wskazu- ją na niski poziom świadomości prawnej Polaków oraz krytyczne oceny funkcjonowania instytucji wymiaru sprawiedliwości. Czynniki te w opinii ekspertów skutkują niewielkim zainteresowaniem ogółu społeczeństwa in- stytucją mediacji. Natomiast te osoby, które posiadają doświadczenie w sto- sowaniu z mediacji jako metody pozwalającej zakończyć spór szybciej niż na drodze sądowej, pochlebnie oceniały instytucję i chętnie do niej wracały przy okazji kolejnych sporów prawnych. Jednak obywateli posiadających jakiekol- wiek praktyczne doświadczenie w tym zakresie jest relatywnie niewielu, co zdaniem ekspertów powodowane jest niską liczbą mediacji prowadzonych ze skierowania sądu oraz niską liczbą mediacji przedsądowych, mających na celu zażegnanie konfliktu już na jego początkowym etapie. Małgorzata Roszkowska i Daria Wójcik szukają w opiniach ekspertów wska- zówek istnienia „dobrych praktyk” upowszechniania wiedzy o mediacji w polskim społeczeństwie. Autorki analizują w związku z tym stosunek respondentów wobec następujących zagadnień: skuteczności dotychczaso- wych działań promocyjnych; form postulowanych działań promocyjnych oraz podmiotów odpowiedzialnych za takie działania; roli środków maso- wego przekazu w promocji mediacji; form promocji mediacji w mediach; edukacji społeczeństwa w tym zakresie, jak też możliwości zwiększenia popularności mediacji pozasądowej. Na treść wypowiedzi miała wpływ (przynajmniej w pewnym zakresie) rola w procesie mediacyjnym, jednakże eksperci zgodnie wskazywali na zasadnicze znaczenie, jakie w upowszech- nianiu mediacji powinna pełnić edukacja w szkołach oraz oddziaływania środków masowego przekazu. Janina Czapska i Krzysztof Kasparek przedstawiają w kolejnym rozdziale rezultaty dwóch badań na temat społecznego odbioru mediacji sądowej. W pierwszym, przeprowadzonym w formie ogólnopolskiego sondażu, wzięło udział 1005 osób. Wśród najważniejszych wyników uzyskanych w ogólnopolskim sondażu (CATI) należy wymienić bardzo niski stan wie- 36 Wstęp dzy społeczeństwa polskiego na temat mediacji (w tym mediacji sądowej), połączony z silnie artykułowaną potrzebą edukacji w tym zakresie. Bada- ni oceniali też możliwości zastosowania mediacji w różnych sytuacjach konfliktowych. Z największą aprobatą respondentów spotkał się pogląd, że mediacja powinna być stosowana przede wszystkim w rozwiązywaniu konfliktów sąsiedzkich, konsumenckich oraz rodzinnych (z wyjątkiem tych, w których występuje element przemocy). Najmniejsze przyzwolenie dla mediacji odnotowano w przypadku konfliktów związanych z przemocą rodzinną oraz kradzieżą. W eksperymentalnym badaniu internetowym jednym z najważniejszych rezultatów jest ustal
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mediacja. Teoria, normy, praktyka
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: